Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking Konsep Konsepbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 328 2970221 2969849 2026-09-23T18:15:29Z Rooiratel 90342 2970221 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg | alt1 | onderskrif1 = 'n Muurskildery in [[Teotihuacán]], [[Meksiko]] (ca. 200 n.C.) wat 'n persoon uitbeeld met 'n banderol uit sy mond, wat spraak simboliseer. | beeld2 = Cuneiform script2.png | alt2 = | onderskrif2 = [[Wigskrif]] is die eerste bekende vorm van geskrewe taal, maar gesproke taal loop skryfkuns vooruit met ten minste tienduisende jare. | beeld3 = Girls learning sign language.jpg | onderskrif3 = Twee meisies wat Amerikaanse gebaretaal leer. | beeld4 = Braille house09.JPG | onderskrif4 = Braille-skrif verteenwoordig taal in 'n tasbare vorm. }} '''Taal''' is die [[mens]]like vermoë vir die aanleer en gebruik van ingewikkelde [[Stelsel|stelsels]] van [[kommunikasie]], en 'n taal is enige spesifieke voorbeeld van so 'n stelsel. Die wetenskaplike bestudering van taal word [[linguistiek]] of taalkunde genoem. Ramings oor die aantal tale in die wêreld wissel tussen 6 000 en 7 000. Enige akkurate raming steun egter op 'n gedeeltelik arbitrêre onderskeiding tussen tale en [[dialek]]te. [[Natuurlike taal|Natuurlike tale]] word [[Spraak|gepraat]] of [[Gebaretaal|gewys]], maar enige taal kan [[kode|gekodeer]] word na sekondêre media met behulp van hoorbare of tasbare [[Stimulus|stimuli]], byvoorbeeld [[Geskrewe taal|skrif]], [[braille]] of fluit. Dit is moontlik omrede menslike taal modaliteit-onafhanklik is. Met gebruik as algemene konsep, kan "taal" verwys na die kognitiewe vermoë om komplekse kommunikasiestelsels aan te leer en te gebruik, of om die stel reëls wat hierdie stelsels opmaak te beskryf, of die stel uitsprake wat gelewer kan word vanuit die reëls. Alle tale steun op die proses van semiose, om tekens in verband te bring met spesifieke betekenisse. Mondelingse en gebaretale bevat 'n fonologiese stelsel wat beheer hoe simbole gebruik word om reekse bekend as woorde of [[Morfeem|morfeme]] te vorm, en 'n [[Sinsbou|sintaktiese]] stelsel wat weer beheer hoe woorde en morfeme saamgevoeg word om uitdrukkings en sinsdele te vorm. Menslike taal is uniek aangesien dit die eienskappe van produktiwiteit, rekursie en verplasing, besit en omdat dit totaal afhanklik is van sosiale konvensie en aangeleer moet word. Die ingewikkelde struktuur leen homself tot 'n heelwat wyer reeks van moontlike uitdrukkings en gebruike as enige bekende stelsel van dierkommunikasie. Taal, word vermoed, het ontstaan nadat vroeë hominine begin het om geleidelik hulle primaat-kommunikasiestelsels te verander en die vermoë bekom het om 'n teorie te vorm van 'n ander se gedagtes en 'n gedeelde intensionaliteit. Hierdie ontwikkeling, word soms bespiegel, het saamgeval met die vergroting in breinvolume, en heelwat taalkundiges beskou die evolusie van die strukture van taal as spesifiek vir kommunikatiewe en sosiale doeleindes. Taal word op verskeie plekke in die menslike [[verstand]] verwerk, maar veral in Broca en Wernicke se sentrum. Mense leer taal van vroeg af aan deur sosiale interaksie in hul kinderjare, en kinders praat gewoonlik al vlot rondom driejarige ouderdom. Die gebruik van taal is diep gewortel in die menslike [[kultuur]]. Daarom, bykomend tot sy streng kommunikatiewe gebruike, het taal ook verskeie sosiale en kulturele gebruike, soos die aandui van groepsidentiteit, sosiale stratifikasie asook sosiale versorging en vermaak. Tale ontwikkel en diversifiseer met tyd, en die geskiedenis van hul evolusie kan gerekonstrueer word deur moderne tale te [[Diachroniese taalkunde|vergelyk]] om vas te stel watter eienskappe hulle erftale moes besit vir die latere stadiums om te kan voorkom. 'n Groep tale wat afstam van 'n gesamentlike voorganger staan bekend as 'n [[taalfamilie]]. Die mees gesproke tale in die wêreld vandag behoort aan die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese familie]], wat tale insluit soos [[Engels]], [[Spaans]], [[Portugees]], [[Russies]] en [[Hindi]]; die [[Sino-Tibettaanse tale]], wat [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en nog heelwat ander insluit; die [[Afro-Asiatiese tale|Afro-Asiatiese familie]] wat uit [[Arabies]], [[Amharies]], [[Somalies]] en [[Hebreeus]] bestaan; en die [[Bantoetale]] wat [[Swahili]], [[Zoeloe]], [[Shona (taal)|Shona]] en honderde ander tale insluit wat regdeur [[Afrika]] gepraat word. Die konsensus is dat tussen 50% en 90% van die tale wat tans gepraat word uitgesterf sal wees teen 2100.<ref name="Handbook">{{harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|}}</ref><ref name="Moseley">{{harvcoltxt|Moseley|2010}}</ref> == Definisies == {{Hoofartikel|Taalfilosofie}} Die [[Afrikaanse]]/[[Nederlandse]] woord "taal" stam oorspronklik van die Indo-Europese *"dol-" af wat in [[Germaans]] "talō" geword het, wat beide "om te tel" en "vertel" of "spreek" beteken. Die Engelse woord "tale" het sy oorsprong ook van hier af. "Tel/tal" en "taal" deel 'n oorsprong in betekenis hoewel die eersgenoemde verander het om syferwerk te beteken. Die woord "vertel" dui nog op die ou gesamentlike betekenis.<ref>{{citation |url=http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/taal |author=M. Philippa e.a. |year=2003-2009 |title= Etymologisch Woordenboek van het Nederlands |accessed= 13 Junie 2013}}</ref> Die woord word soms gebruik om te verwys na kodes, geheime skrifte en ander tipes [[Kunsmatige taal|kunsmatig saamgestelde kommunikasiestelsels]] soos in die gebruik vir [[Programmeertaal|rekenaarprogrammering]]. 'n Taal in hierdie opsig is 'n stelsel van tekens, vir enkodering en dekodering van [[inligting]]. Hierdie artikel is spesifiek gemoeid met die eienskappe van natuurlike menslike taal soos dit bestudeer word in die vakgebied [[taalwetenskappe]] of taalkunde (linguistiek). As 'n voorwerp van taalkundige studie, het "taal" twee vername betekenisse: 'n abstrakte konsep, en 'n spesifieke taalkundige stelsel, byvoorbeeld "[[Frans]]". Die Switserse taalkundige [[Ferdinand de Saussure]], wat die moderne vakgebied van taalkunde gedefinieer het, het eerstens eksplisiet hierdie onderskeiding geformuleer deur gebruik te maak van die Franse woord ''langage'' vir taal as 'n konsep, ''langue'' as 'n bepaalde instansie van 'n taalstelsel, en ''parole'' vir die konkrete gebruik van spraak in 'n bepaalde taal.<ref name="Lyons2">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|p=2}}</ref> Wanneer daar van taal gepraat word as 'n algemene konsep kan definisies gebruik word wat die verskillende aspekte van die verskynsel uitlig.<ref name="LyonsIntro">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|pp=1–8}}</ref> Die definisies bring ook verskillende benaderings en begrippe van taal mee, en hulle belig weer verskeie en soms teenstrydige skole van taalkundige teorie.<ref name="TraskLanguage">{{harvcoltxt|Trask|2007|pages=129–31}}</ref> === Verstandelike vermoë, orgaan of instink === Een definisie beskou taal vernaam as die verstandelike vermoë wat mense in staat stel om linguistiese gedrag te onderneem: om tale aan te leer en uitinge te vorm en verstaan. Die definisie belig die universaliteit van taal tot alle mense en lê klem op die biologiese basis vir die menslike vermoë vir taal as 'n unieke ontwikkeling van die menslike verstand. Voorstanders van die siening dat die dryfkrag agter taalverwerwing ingebore is, beweer gereeld dat dit ondersteun word deur die feit dat alle kognitief normale kinders, wat groot word in 'n omgewing waar taal toeganklik is, dit sal aanleer sonder formele onderrig. Taal kan spontaan ontwikkel in omgewings waar mense lewe of saam grootword sonder 'n gemeenskaplike taal, byvoordeel [[Kreooltaal|kreooltale]] en spontaan ontwikkelde gebaretale soos Nicaraguaanse gebaretaal. Die siening wat teruggeneem kan word na [[Immanuel Kant|Kant]] en [[René Descartes|Descartes]], verstaan taal oor die algemeen as grootliks ingebore, soos byvoorbeeld Chomsky se teorie van Universele Grammatika, of die Amerikaanse filosoof [[Jerry Fodor]] se ekstreme ingeboorteteorie. Hierdie tipe definisies word algemeen toegepas deur taalstudies binne 'n kognitiewe wetenskapraamwerk en in neurolinguistiek.<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Fitch|2003}}</ref><ref name="Language Instinct">{{harvcoltxt|Pinker|1994}}</ref> === Formele simbolestelsel === Nog 'n definisie beskou taal as 'n formele stelsel van tekens wat beheer word deur grammatikareëls van kombinasies om betekenis te kommunikeer. Die definisies beklemtoon dat menslike tale beskryf kan word as geslote gestruktureerde stelsels bestaande uit reëls wat bepaalde tekens koppel aan bepaalde betekenisse.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=93}}</ref> Hierdie strukturalistiese siening van tale is aanvanklik deur Ferdinand de Saussure voorgestel,<ref name="Saussure">{{harvcoltxt|Saussure|1983}}</ref> en sy strukturalisme bly fundamenteel vir meeste benaderings tot taal vandag.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|p=96}}</ref> Sommige voorstanders van hierdie uitgangspunt oor taal bepleit 'n formele benadering met die bestudering van taalstrukture deur die identifisering van sy basiese elemente, en daarna deur die saamstel van 'n formele betekenis van die reëls waarvolgens die elemente saamkom om woorde en sinne te vorm. Die vernaamste voorstander van so 'n teorie is Noam Chomsky, die vader van die generatiewe teorie van grammatika, wat taal beskryf as 'n spesifieke stel sinne wat gegenereer kan word vanuit 'n bepaalde stel reëls.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=130}}</ref> Chomsky beskou die reëls as 'n ingebore eienskap van die menslike verstand en om die kern van wat taal is saam te stel<ref>{{harvcoltxt|Chomsky|1957}}</ref> Formele definisies van taal word algemeen gebruik in formele logika, formele teorieë van grammatika en toegepaste rekenaarlinguistiek.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|pp=93, 130}}</ref><ref name="NewmeyerForm">{{harvcoltxt|Newmeyer|1998|pp=3–6}}</ref> === Gereedskap vir kommunikasie === [[Lêer:ASL family.jpg|250px|duimnael|Twee mans en 'n dame wat 'n gesprek voer in Amerikaanse gebaretaal.]] 'n Ander definisie sien taal eerder as 'n stelsel van kommunikasie wat mense in staat stel om saam te werk. Die definisies lê klem op die sosiale rol van taal en die feit dat mense dit gebruik om hulself uit te druk en voorwerpe in hulle omgewing te manipuleer. Funksionele teorieë van grammatika verduidelik grammatikale strukture deur hulle kommunikatiewe funksies, en verstaan dat die grammatikale strukture van tale die eindproduk is van 'n aanpassingsproses waarvolgens grammatika "pasgemaak" is om die kommunikatiewe belange van sy gebruikers te dien.<ref name="Myths" /><ref>{{harvcoltxt|Van Valin|2001}}</ref> Hierdie beskouing van taal word geassosieer met die studie van taal in pragmatiese, kognitiewe en interaktiewe raamwerke, asook in sosiolinguistiek en taalkundige antropologie. Funksionalistiese teorieë neig om grammatika te bestudeer as dinamiese verskynsels, as strukture wat heeltyd in 'n proses van verandering verkeer soos dit aangewend word deur sy sprekers. Die beskouing plaas belangrikheid op die studie van linguistiese tipologie of die klassifikasie van tale volgens strukturele eienskappe, soos aangedui kan word dat prosesse van grammatikalisering geneig is om trajekte te volg wat gedeeltelik afhanklik is van tipologie. In die filosofie van taal word die sienings dikwels geassosieer met [[Ludwig Wittgenstein]] se latere werke en gewone taalfilosowe soos Paul Grice, [[John Searle]] en J.L. Austin.<ref name="NewmeyerForm" /> === Die unieke status van menslike taal === {{Hoofartikel|Dieretaal|Grootaaptaal}} Menslike taal is uniek in vergelyking met ander vorms van kommunikasie, soos gebruik deur diere. Kommunikasiestelsels wat deur ander diere gebruik word soos bye of ape is geslote stelsels wat bestaan uit 'n vaste aantal moontlike dinge wat uitgedruk kan word.<ref>{{harvcoltxt|Hockett|1960}}; {{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> In teenstelling is menslike taal oop en produktief, wat beteken dat dit mense toelaat om 'n eindelose stel uitinge voort te bring vanuit 'n eindige stel elemente, en om nuwe woorde en sinne op te diep. Dit word moontlik gemaak omdat menslike taal gebaseer is op 'n tweeledige kode, waar 'n vaste aantal betekenislose elemente (bv. Klanke, letters en gebare) gekombineer kan word om eenhede van betekenis te vorm (woorde en sinne).<ref name="Trask5">{{harvcoltxt|Trask|1999|pages=1–5}}</ref> Bowendien is die simbole en grammatikale reëls van enige taal grootliks arbitrêr, menende dat die stelsel slegs aangeleer kan word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=9}}</ref> Die bekende kommunikasiestelsels wat aan die ander kant deur diere gebruik word, kan slegs 'n vaste aantal uitinge oplewer wat meestal geneties oorgedra word.<ref name="Tomasello 2008">{{harvcoltxt|Tomasello|2008}}</ref> Talle dierespesies toon die vermoë om kommunikasievorms aan te leer deur sosiale onderrig, soos die Bonobo Kanzi, wat geleer is om homself uit te druk met behulp van 'n stel simboliese leksiegramme. Ooreenkomstig leer heelwat walvis- en voëlspesies hulle gesange aan deur ander lede van die groep na te maak. Hoewel sommige diere 'n groot aantal woorde en simbole kan aanleer,<ref group=notas>Die Gorilla Koko gebruik na bewering soveel as 1 000 woorde in Amerikaanse gebaretaal, en verstaan 2 000 woorde gesproke Engels. Daar is egter twyfel oor of haar gebruik van gebare gebaseer is op komplekse begrip of op eenvoudige kondisionering ({{harvcoltxt|Candland|1993}}).</ref> kon nie een nog soveel verskillende tekens aanleer soos wat algemeen geken word deur 'n 4 jarige mens nie, ook het nie een al enige iets kon aanleer wat die komplekse grammatika van menslike taal reflekteer nie.<ref name="Deacon 1997">{{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> Menslike taal verskil ook van [[dierekommunikasie]]stelsels deurdat dit gebruik maak van grammaties en semantiese kategorieë, soos die selfstandige naamwoord en werkwoord, hede en verlede, om uitermate ingewikkelde betekenisse uit te druk.<ref name="Deacon 1997" /> Menslike taal is ook uniek omdat dit rekursiwiteit besit: die manier waarop byvoorbeeld 'n selfstandige naamwoordstuk die vermoë het om 'n ander selfstandige naamwoordstuk te bevat (soos in "<nowiki>[[die sjimpansee] se lippe]</nowiki>") of 'n sinstuk wat 'n sinstuk kan bevat (soos in "<nowiki>[Ek sien [die hond hardloop]]</nowiki>").<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Chomsky|Fitch|2002}}</ref> Menslike taal is ook die enigste natuurlike kommunikasiestelsel wat ''modaliteit-onafhanklik'' is, betekende dat dit nie net vir kommunikasie gebruik kan word deur een kanaal of medium nie, maar deur verskeie – die gesproke taal gebruik byvoorbeeld ouditiewe modaliteit terwyl gebaretale en skryfkuns van visuele modaliteit gebruik maak, en braille-skryfwerk weer van tasbare modaliteit.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=165–66}}</ref> In ag genome die bedoeling wat dit kan oordra en die kognitiewe prosesse waarop dit bou, is menslike taal ook uniek aangesien dit die vermoë het om na abstrakte konsepte en veronderstelde of hipotetiese gebeure te verwys, asook gebeure wat in die verlede plaasgevind het of in die toekoms gaan plaasvind. Hierdie vermoë om te verwys na gebeure wat nie in dieselfde tyd of plek as die spraakgebeurtenis is nie word ''verplasing'' genoem, en hoewel sommige dierekommunikasiestelsels van verplasing gebruik kan maak (soos met die kommunikasie deur bye wat die ligging en bronne van nektar buite sig kan oordra), word die mate waartoe dit in menslike taal gebruik word ook as uniek beskou.<ref name="Trask5" /> == Oorsprong == {{Hoofartikel|Oorsprong van taal|Oorsprong van spraak}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = | alt1 | onderskrif1 = 75–80 000-jaar-oue artefakte uit die Blombos grotte, [[Suid-Afrika]], insluitend 'n stuk gegraveerde oker met diagonaal oorkruis-gearseerde patrone, moontlik die oudste bekende voorbeeld van simbole. | beeld2 = Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg | onderskrif2 ="Die toring van Babel" deur [[Pieter Bruegel die Ouere]]. Olie op plank, 1563.<br />Mense spekuleer al regdeur die geskiedenis oor die oorsprong van taal. Die Byblese mite van die Toring van Babel is een so verhaal; ander kulture het verskillende verhale van hoe taal ontstaan het.<ref name="Haugen" /> }} Teorieë rakende die oorsprong van taal kan ingedeel word volgens hulle basiese aannames. Sommige teorieë is gebaseer op die idee dat taal so kompleks is dat mens nie kan indink hoe dit skielik te voorskyn gekom het vanuit niks tot in sy huidige vorm nie, maar dat dit moes ontwikkel het vanuit vroeë prelinguistiese stelsels onder ons voormensagtige voorgeslagte. Hierdie teorieë kan kontinuïteitgebaseerde teorieë genoem word. Die teenoorgestelde siening is dat taal so 'n unieke menslike eienskap is dat dit nie vergelyk kan word met enigiets gevind onder niemensagtiges nie en daarom skielik te voorskyn moes kom tydens die oorgang van pre-hominiedes na die vroeë mens. Hierdie teorieë kan beskryf word as diskontinuïteit gebaseerd. Insgelyks beskou teorieë gebaseer op Chomsky se Generatiewe siening van taal dat taal meestal 'n ingebore fakulteit is wat grootliks geneties gekodeer is, terwyl funksionalistiese teorieë dit sien as 'n stelsel wat merendeels kultureel is en aangeleer word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Ulbaek|1998}}</ref> Tans is die enigste prominente voorstaander van 'n diskontinuïteitgebaseerde teorie van menslike taaloorsprong die taalkundige en filosoof Noam Chomsky. Chomsky stel voor dat "'n lukrake mutasie plaasgevind het, miskien na 'n rare kosmiese-straalstortbui waartydens dit die verstand geherorganiseer het en 'n taalorgaan ingeplant het in 'n andersins primaatbrein."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Hoewel hy waarsku teen 'n te letterlike opneem van die storie, dring Chomsky nogtans daarop aan dat "dit kan nader aan die realiteit wees as enige ander feeverhale wat vertel word oor evolusionêre prosesse, insluitend taal."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Kontinuïteitgebaseerde teorieë word tans deur 'n meerderheid geleerdes gehuldig, maar hulle verskil in hulle sienings oor die ontwikkeling. Diegene wat taal beskou as meestal ingebore, byvoorbeeld die sielkundige [[Steven Pinker]], huldig die presedente as dierebewustheid,<ref name="Language Instinct" /> terwyl die wat taal beskou as 'n sosiaal-aangeleerde gereedskapstuk vir kommunikasie, soos die sielkundige Michael Tomasello, sien dit as ontwikkeling vanuit dierekommunikasie, of primaatgebare of vokale kommunikasie as ondersteuning vir samewerking.<ref name="Tomasello 2008" /> Ander kontinuïteitgebaseerde modelle se beskouing is dat taal ontwikkel het uit [[musiek]], 'n siening alreeds omhels deur [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Johann Gottfried von Herder]], Wilhelm von Humboldt en [[Charles Darwin]]. 'n Prominente hedendaagse voorstaander hiervan is die argeoloog Steven Mithen.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=466–507}}</ref> Aangesien die opkoms van tale in die vroeë oergeskiedenis van die mens plaasgevind het, is daar geen direkte historiese spore agtergelaat van die relevante ontwikkelings nie, en geen vergelykbare prosesse kan vandag waargeneem word nie. Teorieë wat kontinuïteit uitlig kyk gereeld na diere om te sien of primate, byvoorbeeld, enige eienskappe toon wat as ooreenkomstig beskou kan word met wat as voormensagtige taal gesien kan word. Alternatiewelik kan vroeë mensagtige fossiele ondersoek word om te kyk vir spore van fisiese aanpassings vir taalgebruik of tekens van prelinguistiese vorms van simboliese optrede.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=250–92}}</ref> Dit is grotendeels onbestrede dat die voormensagtige australopithecina geen kommunikasiestelsels gehad het wat algemeen betekenisvol verskil het van die gevind by die groot ape nie, maar geleerde opinies verskil rondom hierdie ontwikkeling sedert die verskyning van die ''[[Homo]]'' sowat 2,5 miljoen jaar gelede. Sekere geleerdes aanvaar die ontwikkeling van primitiewe taalagtige stelsels (prototaal) so vroeg as ''Homo habilis'' (2,3 miljoen jaar gelede), terwyl ander weer die ontwikkeling van primitiewe simboliese kommunikasie slegs aan ''Homo erektus'' (1,8 miljoen jaar gelede) of ''Homo heidelbergensis'' (0,6 miljoen jaar gelede) toeken, en die ontwikkeling van eintlike taal by ''Anatomies moderne Homo sapiens'' in die Laat-Paleolitiese rewolusie minder as 100 000 jaar gelede.<ref>{{Harvcoltxt|Foley|1997|pp=70–74}}{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=292–3}}</ref> == Die studie van taal == {{Hoofartikel|Taalkunde|Die geskiedenis van taalwetenskap}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 170 | beeld1 = Sir William Jones.jpg | onderskrif1 = William Jones ontrafel die familieverwantskap tussen [[Latyn]] en [[Sanskrit]] en lê die basis vir die vakrigting [[Diachroniese taalkunde|Historiese taalkunde]]. | beeld2 = Ferdinand de Saussure by Jullien.png | onderskrif2 = Ferdinand de Saussure ontwikkel die strukturalistiese benadering tot die studie van taal. | beeld3 = Noam chomsky cropped.jpg | onderskrif3 = Noam Chomsky is een van die belangrikste taalkundige teoretici van die 20ste eeu. }} Die studie van taal, [[taalkunde]], het tot 'n wetenskap ontwikkel sedert die eerste grammatikale beskrywings van spesifieke tale in [[Indië]] meer as 2000 jaar gelede. Vandag is taalkunde 'n wetenskap gemoeid met alle aspekte van taal, en word dit bestudeer vanuit al die bogenoemde teoretiese standpunte.<ref>{{harvcoltxt|Newmeyer|2005}}</ref> === Onderafdelings === Die akademiese studie van taal geskied binne talle verskillende dissiplinêre areas en vanuit verskeie teoretiese oogpunte, waarvan almal moderne benaderings tot taalkunde verstrek. [[Sinchroniese taalkunde|Diskriptiewe taalkunde]] ondersoek byvoorbeeld die grammatika van enkele tale, teoretiese taalkunde ontwikkel teorieë van hoe om die aard van taal die beste te konseptualiseer en omskryf, gebaseer op data van die verskeie nog bestaande menslike tale, sosiolinguistiek bestudeer hoe tale gebruik word vir sosiale funksies en lig om die beurt die studie van die sosiale funksies en grammatikale beskrywing uit, neurolinguistiek ondersoek hoe taal in die menslike brein verwerk word en laat die eksperimentele toetsing van teorieë toe, rekenaarlinguistiek bou voort op teoretiese en deskriptiewe taalkunde om meestal berekeningsmodelle te konstrueer gerig op die verwerking van natuurlike taal of die toets van taalkundige hipoteses, en [[diachroniese taalkunde]] steun op grammatikale en leksikale beskrywings van tale om hulle individuele geskiedenis na te spoor en sodoende vertakkings van taalfamilies te konstrueer met behulp van die vergelykende metode.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007}}</ref> === Vroeë geskiedenis === Die formele studie van taal het volgens algemene beskouings in [[Indië]] begin met Pāṇini, die grammatikus van die vyfde eeu v.C. wat 3 959 reëls geformuleer het vir [[Sanskrit]] [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]]. [[Sumer]]iese skrifgeleerdes het egter reeds rondom 1900 v.C. die verskille tussen [[Sumeries]] en Akkadies ondersoek. Daaropvolgende grammatikale tradisies is ontwikkel in al die antieke kulture wat skryfkuns aangeneem het.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|pp=82–83}}</ref> In die 17de eeu n.C. het die Franse Port-Royal Grammatikusse die idee ontwikkel dat die grammatika van alle tale 'n refleksie is van die universele fundamentele beginsels van denke, en daarom is grammatika universeel. In die 18de eeu het die eerste gebruik van die vergelykende metode deur die Britse [[Filologie|filoloog]] en kenner van antieke Indië, William Jones, die opkoms van vergelykende taalkunde gelei.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1914|p=310}}</ref> Die wetenskaplike studie van taal is deur Wilhelm von Humboldt uitgebrei van Indo-Europees tot taal in die algemeen. Vroeg in die 20ste eeu stel Ferdinand de Saussure die idee bekend van taal as 'n statiese stelsel van onderling verbinde eenhede, omgeskrewe deur die teenstellings tussen hulle.<ref name="Saussure" /> Deur 'n onderskeiding te maak tussen [[Diachroniese taalkunde|diachroniese]] en sinchroniese analises van taal, het hy die fondamente gelê vir die moderne vakgebied van taalkunde. De Saussure stel ook verskeie basiese vlakke van linguistiese analises voor wat nog steeds fundamenteel is tot heelwat kontemporêre taalkundige teorieë, soos die onderskeiding tussen sintagma en paradigma en die Langue-parole onderskeiding, wat tussen taal as 'n abstrakte stelsel (''langue'') en taal as 'n konkrete manifestasie van hierdie stelsel (''parole'') onderskei.<ref>{{harvcoltxt|Clarke|1990|pages=143–144}}</ref> === Kontemporêre taalkunde === In die 1960's formuleer Noam Chomsky die generatiewe taalteorie. Volgens die teorie is die mees basiese vorm van taal 'n stel sintaktiese reëls wat universeel is vir alle mense, en wat die grammatika van al die menslike tale tot grondslag lê. Hierdie stel reëls word Universele Grammatika genoem; volgens Chomsky is die beskrywing hiervan die primêre doel van die taalkundige vakgebied. Dus het hy gemeen dat die grammatika van individuele tale slegs vir die taalkunde belangrik is insover dit ons toelaat om die universele onderliggende reëls af te lei waarvanuit die waarneembare linguistiese veranderlikheid gegenereer kan word.<ref>{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=82–83}}</ref> In teenstelling tot die formele teorieë van die generatiewe skool, stel die funksionele teorieë van taal voor dat aangesien taal wesenlik 'n stuk gereedskap is, sy strukture na beste ontleed en verstaan kan word deur verwysing na sy funksies. Die formele teorieë van grammatika streef daarna om die verskillende elemente van taal te omskryf en die manier waarop hulle met mekaar in verband staan te beskryf as stelsels van formele reëls of werksaamhede, terwyl funksionele teorieë poog om die funksies wat deur taal uitgevoer word te omskryf en dit dan in verband te bring met die taalkundige elemente wat dit na vore bring.<ref name="NewmeyerForm" /><ref group=notas>"Funksionele grammatika analiseer grammatikale struktuur, net so formele en strukturele grammatika; maar dit analiseer ook die algehele kommunikatiewe situasie: die doel van die spraakgebeurtenis, sy deelnemers, sy diskoerskonteks. Funksionaliste hou vol dat die kommunikatiewe situasie grammatikale struktuur motiveer, afdwing, verduidelik of andersins bepaal, en dat 'n strukturele of formele benadering nie slegs beperk is tot 'n denkbeeldige beperkte databasis nie maar onvoldoende is selfs as 'n strukturele verklaring. Funksionele grammatika verskil daarom van formele en strukturele grammatika omdat dit poog om nie te modelleer nie maar om te verduidelik; en die verduideliking is gegrond in die kommunikatiewe situasie."({{harvcoltxt|Nichols|1984}})</ref> Die raamwerk van kognitiewe linguistiek interpreteer taal in terme van die konsepte (wat soms universeel is, en soms spesifiek tot 'n bepaalde taal) wat sy vorms onderlê.<ref>{{harvcoltxt|Croft|Cruse|2004|page=1}}</ref> Kognitiewe linguistiek is veral gemoeid met hoe denke betekenis voortbring deur taal. == Fisiologiese en neutrale argitektuur van taal en spraak == Praat is die verstek modaliteit vir taal in alle kulture. Die lewering van gesproke taal berus op die gesofistikeerde vermoë om die lippe, tong en ander komponente van die stemapparatus te beheer, die vermoë om spraakklanke akoesties te dekodeer en die neurologiese apparatus nodig vir die aanleer en lewering van taal.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=11–14; 105–113}}</ref> Die studie van die genetiese basisse vir menslike taal is nog op 'n redelik basiese vlak, en die enigste geen wat tot nog toe positief geïmpliseer is in taalvoortbrenging is FOXP2, wat 'n tipe van kongenitale taalafwyking kan veroorsaak indien aangetas word deur mutasies.<ref>{{harvcoltxt|Fisher|Lai|Monaco|2003}}</ref> === Die verstand en taal === {{Hoofartikel|Neurolinguistiek}} [[Lêer:Brain Surface Gyri.SVG|duimnael|links|Taalareas van die brein. Die Hoekige Girus word voorgestel in oranje, Bomarginale Girus in geel, Broca se area in blou, Wernicke se area in groen, en die Primêre Gehoorkorteks in pienk.]] Die verstand is die koördineringsentrum vir alle linguistiese aktiwiteite; dit beheer beide die produksie van linguistiese [[kognisie]] en betekenis en die meganika van spraakproduksie. Nieteenstaande is ons kennis van die neurologiese basisse van taal heelwat beperk, hoewel dit baie uitgebrei het met die ingebruikneming van moderne beeldvormingstegnieke. Die vakgebied in taalkunde gemoeid met die studie van neurologiese aspekte van taal word neurolinguistiek genoem.<ref name="Lesser205">{{harvcoltxt|Lesser|1989|pp=205–6}}</ref> Vroeëre werk in neurolinguistiek het die studie van taal by mense met breinskade betrek, om vas te stel hoe skade in spesifieke areas taal en spraak affekteer. Op die manier het neurowetenskaplikes in die 19de eeu ontdek dat twee areas in die brein beslissend betrek kan word by taalverwerking. Die eerste area, Wernicke se area, wat geleë is in die agterste gedeelte van die superior temporale girus in die dominante serebrale hemisfeer. Mense met skade in die area van die verstand ontwikkel sensoriese afasie, 'n toestand waarin daar 'n groot verswakking van taalbegrip voorkom, terwyl die spraak 'n natuurlike klank en ritme behou asook 'n normale [[Sinsbou|sinstruktuur]]. Die tweede area is Broca se area, geleë in die agterste inferior frontale lob van die dominante hemisfeer. Persone met skade in die area ontwikkel motoriese afasie, bedoelende dat hulle weet wat hulle wil sê maar dit net nie kan uiter nie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=105–7}}</ref> Hulle kan tipies verstaan wat aan hulle gesê word, maar kan nie vlot praat nie. Ander simptome wat ook na vore kan kom in Broca se afasie sluit probleme in met woordvaardigheid, artikulasie, die vind van woorde, woordherhaling en die begrip en lewering van grammatikaal-ingewikkelde sinne, mondelings en met skryf. Diegene met die tipe afasie kan ook ongrammatiese spraak lewer en 'n onvermoë toon om sintaktiese inligting te gebruik om die betekenis van sinne te bepaal. Beide Broca en Wernicke se afasie beïnvloed ook die gebruik van gebaretaal, ooreenkomstig met hoe dit spraak beïnvloed, met Broca se afasie wat veroorsaak dat sprekers se gebare stadig is met foutiewe grammatika, terwyl sprekers met Wernicke se afasie se gebare flink is maar min sin maak vir ander en hulle sukkel om ander se gebare te begryp. Dit bewys dat die skade spesifiek is tot die vermoë om taal te gebruik en nie tot die fisiologie vir die lewering van spraak nie.<ref>{{harvcoltxt |Trask|1999|p=108}}</ref><ref>{{harvcoltxt |Sandler|Lillo-Martin|2001|p=554}}</ref> Met die vooruitgang in tegnologie teen die einde van die 20ste eeu, het neuroloë ook nie-indringende tegnieke begin gebruik, soos funksionele magnetiese resonansiebeeldvorming (fMRI) en elektrofisiologie, vir die studie van taalverwerking in indiwidue sonder breinskade.<ref name="Lesser205" /> === Anatomie van spraak === {{Hoofartikel|Spraakproduksie|Fonetiek|Artikulatoriese fonetiek}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 200 | beeld1 = tract-af.svg | onderskrif1 = Die menslike stemkanaal. | beeld2 = Spectrogram -iua-.png | onderskrif2 = Spektrogram van Amerikaanse Engelse vokale {{IPA|[i, u, ɑ]}} toon die formante ''f''₁ en ''f''₂ | beeld3 = Real-time MRI - Speaking (Chinese).ogv | onderskrif3 = Intydse MRI skandering van 'n persoon wat Mandaryns praat. }} Gesproke taal steun op die menslike fisieke vermoë om klank te produseer, 'n longitudinale golf wat deur die lug versprei word teen 'n frekwensie met die vermoë om die oordrom te laat vibreer. Hierdie vermoë berus op die fisiologie van die menslike spraakorgane. Die organe bestaan uit die longe, stemkas (larinks), en die boonste stemkanaal – die keel, mond en neus. Deur die verskillende dele van die spraakorgane te beheer, kan die lugstroom gemanipuleer word om verskillende spraakklanke te produseer.<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|p=2}}</ref> Die klank van spraak kan beskou word as 'n kombinasie van segmentele en suprasegmentele elemente. Hierdie segmentele elemente is die wat mekaar volg in reekse en gewoonlik deur bepaalde letters in alfabetiese tekste verteenwoordig word, soos Romeinse skrif. Met vryvloeiende spraak is daar nie duidelike grense tussen een segment en die volgende nie, en gewoonlik ook nie enige hoorbare tussenposes tussen woorde nie. Segmente word daarom onderskei deur hulle kenmerkende klank wat 'n resultaat is van hulle verskillende artikulasies, en dit kan of klinkers (vokale) of medeklinkers (konsonante) wees. Suprasegmentele verskynsels sluit elemente in soos klemtoon, artikulasiesoort (fonasie), stemtoonkleur (timbre) en prosodie of intonasie, waarvan hulle almal 'n uitwerking kan hê oor veelvuldige segmente.<ref name="MacMahon5">{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=3}}</ref> [[Klinker]]- en [[Konsonant|medeklinkersegmente]] kombineer om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm, wat weer om die beurt kombineer om uitdrukkings te vorm; dit kan foneties uitgeken word as die bestek tussen twee inasemings. Akoesties word die verskillende segmente gekarakteriseer deur verskillende formantstrukture, wat sigbaar is in 'n spektogram van die opgeneemde klankgolf (sien illustrasie van 'n spektrogram van die formantstrukture van drie Engelse klinkers). Formante is die amplitudepieke in die frekwensiespektrum van 'n bepaalde klank.<ref name="MacMahon5" /><ref name="IPA">{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|pp=3–8}}</ref> Klinkers of vokale is die klanke wat geen hoorbare wrywing ondervind nie en veroorsaak word deur die vernouing of obstruksie van 'n deel van die boonste stemkanaal. Hulle varieer in kwaliteit volgens die graad van die lipopening en plasing van die tong binne die mondholte<ref name="MacMahon5" /> Vokale word ''[[Geslote klinker|geslote]]'' genoem wanneer die lippe relatief geslote is, soos met die uitspraak van die vokaal {{IPA|[i]}} (Afrikaans "ie"), of ''oop'' as die lippe relatief oop is soos met die vokaal {{IPA|[a]}} (Afrikaans "a"). Indien die tong na agter in die mond geplaas wordis, verander die kwaliteit, en word vokale gevorm soos {{IPA|[u]}} (Afrikaans "oe"). Die kwaliteit verander ook afhangende van of die lippe gerond is in teenstelling met ongerond, wat onderskeidings veroorsaak soos tussen {{IPA|[i]}} (ongeronde voorklinker, Afrikaans "ie") en {{IPA|[y]}} (geronde voorklinker, Afrikaans "u").<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=11–15}}</ref> Medeklinkers of konsonante is die klanke wat hoorbare wrywing of afsluiting het in die boonste stemkanaal, op 'n sekere tydstip. Konsonantklanke wissel volgens die plek van artikulasie, bv. die plek in die stemkanaal waar die lugvloei belemmer word, gewoonlik, tande, alveolêre rif, ''verhemelte'', ''velum'', ''uvula'' of ''glottis''. Elke plek lewer 'n ander stel konsonantklanke op wat verder onderverdeel word volgens die manier van artikulasie of die tipe wrywing: vol geslote, in welke geval die konsonant ''[[Eksplosief|plosief]]'' of ''okklusief'' genoem kan word, of verskillende grade van opening wat ''[[Frikatief|frikatiewe]]'' en ''[[approksimant]]e'' skep. Konsonante kan ook ''[[Stemhebbendheid|stemhebbend of stemloos]]'' wees, afhangende van of die stembande deur middel van lugvloei vibreer met die maak van klanke. Stemhebbendheid is wat die Afrikaanse {{IPA|[s]}} in ''suid'' (stemlose sibilant) onderskei van {{IPA|[z]}} in ''zuid'' soos in Nederlands uitgespreek (stemhebbende sibilant).<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=6–11}}</ref> Sommige spraakklanke, beide vokale en konsonante, behels die vrylaat van lugvloei deur die nasale holte, en dit word ''[[Nasaal|nasale]]'' klanke genoem. Ander klanke word gedefinieer deur die manier wat die tong in die mond beweeg: soos die l-klanke (genoem ''[[Lateraal|laterale]]'', aangesien die lug aan die kante van die tong verby vloei), en die r-klanke (genoem ''roties''), gekenmerk aan hoe die tong geplaas is relatief tot die lugstroom.<ref name="IPA" /> Deur die spraakorgane te gebruik kan mense honderde afsonderlike klanke maak: waarvan sommige algemeen in die wêreld se tale voorkom, terwyl ander meer spesifiek is tot sekere taalfamilies, taalgebiede of selfs tot 'n enkele taal.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> == Struktuur == [[Lêer:Ancient Tamil Script.jpg|duimnael|links|Antieke [[Tamil]] inskripsie by Thanjavur]] Wanneer beskryf word as 'n stelsel van simboliese kommunikasie, word taal tradisioneel beskou as bestaande uit drie dele: tekens, betekenisse en 'n kode wat die tekens met die betekenis verbind. Die studie van die proses van semiose, hoe tekens en betekenisse gekombineer word, gebruik word, en geinterpreteer word, word [[semiotiek]] genoem. Tekens kan saamgestel wees uit klanke, gebare, letters of simbole, afhangende of die taal gepraat, gewys of geskryf word, en dit kan gekombineer word in komplekse tekens soos woorde en sinsdele. Wanneer gebruik word in kommunikasie, word 'n teken gekodeer en oorgedra deur 'n sender via 'n kanaal aan 'n ontvanger wat dit dekodeer.<ref name="Lyons17">{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=17–24}}</ref> Sommige van die eienskappe wat mensetaal omskryf in teenstelling met ander kommunikasiestelsels, is die willekeurigheid van die linguistiese teken, wat beteken dat daar geen voorspelbare skakel is tussen 'n linguistiese teken en sy betekenis nie; asook die dualiteit van die linguistiese stelsel, wat beteken dat linguistiese strukture opgebou word deur elemente te kombineer in groter strukture wat beskou kan word as gelaag, byvoorbeeld hoe klanke woorde bou en woorde sinsdele bou; ook die diskreetheid van die elemente van taal, menende dat die elemente waaruit linguistiese tekens gekonstrueer word diskrete eenhede is, byvoorbeeld klanke en woorde wat van mekaar onderskei kan word en geherrangskik word in verskillende patrone; en laastens die produktiwiteit van die linguistiese stelsel, betekende dat 'n eindige hoeveelheid linguistiese elemente gekombineer kan word in 'n teoreties oneindige aantal kombinasies.<ref name="Lyons17" /> Die reëls waarvolgens tekens gekombineer kan word om woorde en sinsdele te vorm word [[Sinsbou|sintaksis]] of grammatika genoem. Die betekenis wat gekoppel word aan individuele tekens, morfeme, woorde, sinsdele en tekste word [[semantiek]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=35}}</ref> Die verdeling van taal in aparte maar gekoppelde stelsels van teken en betekenis gaan terug na die eerste linguistiese studies van de Saussure toe, en word nou in amper alle vertakkings van taalkunde gebruik.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=218–24}}</ref> === Semantiek === {{Hoofartikel|Semantiek|Semiotiek}}<!-- Betekenis as artikel vir later--> Tale druk betekenis uit deur 'n tekenvorm in verband te bring met 'n betekenis, of sy inhoud. Tekenvorme moet iets waarneembaars wees, byvoorbeeld klanke, beelde en gebare, en dan deur sosiale konvensie verwant wees aan 'n bepaalde betekenis. Aangesien die basiese verwantskap van betekenis van meeste linguistiese tekens gebaseer is op sosiale konvensie, kan linguistiese tekens beskou word as arbitrêr, in die sin dat die konvensies sosiaal en histories gevestig is eerder as deur 'n natuurlike verhouding tussen 'n spesifieke tekenvorm en sy betekenis. Dus moet tale 'n [[woordeskat]] van tekens besit wat verwant is aan 'n bepaalde betekenis. Die Afrikaanse teken "hond" dui byvoorbeeld op 'n lid van die spesie ''[[Hond|Canis familiaris]]''. In 'n taal word die opstelling van arbitrêre tekens wat gekoppel word aan bepaalde betekenisse die leksikon genoem, en 'n enkele teken gekoppel aan 'n betekenis word 'n lekseem genoem. Nie alle betekenisse in 'n taal word verteenwoordig deur enkelwoorde nie. Baie maal is semantiese konsepte in die morfologie of sintaksis van die taal ingebed in die vorm van grammatikale kategorieë.<ref name="Levinson 1983">{{harvcoltxt|Levinson|1983}}</ref> Alle tale bevat die semantiese struktuur van die gesegde: 'n struktuur wat 'n kenmerk, toestand of aksie bevestig. Tradisioneel word onder semantiek verstaan die studie van hoe sprekers en interpreteerders waarheidswaardes toevoeg aan stellings, sodat die betekenis verstaan word as die proses waarvolgens 'n predikaat oor 'n entiteit as waar of vals gesien kan word, byvoorbeeld "<nowiki>[x [is y]]" of "[x [doen y]]</nowiki>". Onlangs is die semantiekmodel aangevul met meer dinamiese modelle van betekenis, wat gedeelde kennis insluit oor die konteks waarin 'n teken geïnterpreteer word, tot die lewering van betekenis. Sulke modelle van betekenis word verken in die studieveld van pragmatiek.<ref name="Levinson 1983" /> === Klanke en simbole === {{Hoofartikel|Fonologie|Skryfkuns}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 150 | beeld1 = ManSpec.png | onderskrif1 = 'n Spektogram wat die klank vertoon van die Engelse gesproke woord "man", wat foneties geskryf word as {{IPA|[mæn]}}. Let op dat met vloeiende spraak daar geen duidelike verdelings is tussen segmente nie, slegs 'n gladde oorgang soos die stemorgane beweeg. | beeld2 = Hangul wi.svg | onderskrif2 = Die letter "wi" in Hangul-skrif. | beeld3 = KSL wi.jpg | onderskrif3 = Die teken vir "wi" in Koreaanse Gebaretaal. }} Afhangende van die modaliteit kan taalstruktuur gebaseer word op stelsels van klanke (spraak), gebare (gebaretaal) of grafiese of tasbare simbole (skryfwerk). Die maniere waarin taal klanke of tekens gebruik om betekenis te konstrueer word bestudeer in fonologie.<ref>{{harvcoltxt|Goldsmith|1995}}</ref> Die studie van hoe mense vokaalklanke voortbring en waarneem word fonetiek genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999}}</ref> Met gesproke taal word betekenis voortgebring wanneer klanke deel word van 'n stelsel waarin sommige klanke kan bydrae tot die uitdruk van betekenis en ander nie. In enige taal is daar slegs 'n beperkte aantal klanke wat gemaak kan word deur die menslike stemorgane wat bydrae tot die saamstel van betekenis.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|pp=}}</ref> Klanke as deel van 'n linguistiese stelsel word [[Foneem|foneme]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=27}}</ref> Foneme is abstrakte eenhede van klank, gedefinieer as die kleinste eenhede in 'n taal wat kan help om te onderskei tussen die betekenis van 'n paar minimaalverskillende woorde, 'n sogenaamde minimale paar. In Afrikaans byvoorbeeld vorm die woorde ''/pot/'' {{IPA|[pʰot]}} en ''/bot/'' {{IPA|[bot]}} 'n minimale paar waar die verskil tussen /p/ en /b/ die twee woorde, wat verskillende betekenisse het, onderskei. Hoe dit ook al sy, elke taal kontrasteer klanke op verskillende maniere. In 'n taal wat byvoorbeeld nie onderskei tussen stemhebbende en stemlose konsonante nie, sal die klanke [p] en [b] as 'n enkele foneem beskou word, en gevolglik sal die twee uitsprake dieselfde betekenis dra. Insgelyks onderskei Afrikaans nie foneties tussen geaspireerde en niegeaspireerde uitsprake van konsonante nie, hoewel baie tale dit doen: die niegeaspireerde /p/ in /''spot''/ {{IPA|[spot]}} en geaspireerde /p/ in /''pot''/ {{IPA|[pʰot]}} word beskou as slegs verskillende maniere om dieselfde foneem uit te spreek (sulke variante van 'n enkele foneem word allofone genoem), terwyl Mandaryn dieselfde verskil in uitspraak wel onderskei soos tussen die woorde {{IPA|[pʰá]}} "buk" en {{IPA|[pá]}} "agt" (die aksent bo die á beteken dat die vokaal met 'n hoë toon uitgespreek word).<ref name="Trask214" /> Alle gesproke tale het foneme van ten minste twee kategorieë, [[vokale]] (klinkers) en [[konsonant]]e (medeklinkers), wat gekombineer kan word om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm.<ref name="MacMahon5" /> Addisioneel tot segmente soos vokale en konsonante gebruik sommige tale klank op ander maniere om betekenis oor te dra. Heelwat tale gebruik byvoorbeeld stres, toonhoogte, tydsduur en toon om betekenis te onderskei. Aangesien die verskynsels voorkom buite die vlak van enkelsegmente word dit suprasegmenteel genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=4}}</ref> Party tale het slegs 'n paar foneme, byvoorbeeld Rotokas en Pirahã met 11 en 10 foneme onderskeidelik, terwyl ander tale soos Taa tot soveel as 141 foneme kan hê.<ref name="Trask214">{{harvcoltxt|Trask|2007|p=214}}</ref> Met gebaretale is die ekwivalent tot foneme (voorheen chereme genoem) gedefinieer deur die basiese elemente van gebare, soos die handvorm, oriëntasie, ligging en beweging, wat ooreenstem met maniere van artikulasie in gesproke taal.<ref>{{harvcoltxt|Sandler|Lillo-Martin|2001|pp=539–40}}</ref> [[Skryfstelsels]] verteenwoordig taal deur die gebruik van visuele simbole, wat moontlik kan ooreenstem met die klanke van die gesproke taal. Die Latynse alfabet (en die waarop dit gebaseer is of wat daarvan afgelei is) is oorspronklik gebaseer op die voorstelling van enkelklanke, sodat woorde saamgestel is uit letters wat oor die algemeen 'n enkele konsonant of vokaal voorstel in die samestelling van die woord. Met sillabiese skrif soos die [[Inuktitut]]-sillabarium verteenwoordig elke teken 'n volle lettergreep. In logografiese skrif verteenwoordig elke teken 'n hele woord,<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=326}}</ref> en sal oor die algemeen geen verwantskap hê met die klank van daardie woord in gesproke taal nie. Aangesien alle tale groot getalle woorde besit is dit tot dusver onbekend of enige suiwere logografiese geskrifte bestaan. Geskrewe taal verteenwoordig die manier waarop gesproke klanke en woorde op mekaar volg deur simbole te rangskik volgens 'n patroon wat 'n sekere rigting volg. Die rigting gebruik in 'n skryfstelsel is heeltemal arbitrêr en word deur konvensie vasgestel. Sommige skryfstelsels maak gebruik van die horisontale as (links na regs soos Latynse skrif of regs na links soos Arabiese skrif), terwyl ander soos tradisionele Sjinese skrif vertikaal loop (van bo na onder). Enkele skryfstelsels gebruik teenoorgestelde rigtings met afwisselende lyne, en ander weer, soos die antieke [[Majaskrif]] kan in enige rigting geskryf word en gebruik grafiese leidrade om die rigting vir die leser aan te dui.<ref name="Coulmas">{{harvcoltxt|Coulmas|2002}}</ref> Om die klanke van die wêreld se tale voor te stel in skrif het linguiste die [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] ontwikkel, ontwerp om al die diskrete klanke bekend, wat bydra tot betekenis in menslike taal, te verteenwoordig.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=123}}</ref> === Grammatika === {{Hoofartikel|Grammatika}} Grammatika is die studie van hoe betekenisvolle elemente binne 'n taal, genoem ''[[Morfeem|morfeme]]'', gekombineer kan word in uitdrukkings. Morfeme kan of ''vry'' of ''gebonde'' wees. Indien hulle vry is om rondgeskuif te word binne 'n uitdrukking, word hulle gewoonlik ''[[woord]]e'' genoem, en indien hulle gebind is aan ander morfeme of woorde word hulle [[affiks]]e genoem. Die wyse waarin betekenisvolle elemente binne 'n taal gekombineer kan word, word deur reëls gereguleer. Die reëls vir die interne struktuur van woorde word [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] genoem en die reëls vir die interne struktuur van sinsdele en sinne word ''sintaksis'' genoem.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=103}}</ref> ==== Grammatikale kategorieë ==== Grammatika kan beskryf word as 'n stelsel van kategorieë en 'n stel reëls wat bepaal hoe kategorieë kombineer om verskillende aspekte van betekenis te vorm.<ref>{{harvcoltxt|Allerton|1989}}</ref> Tale verskil aansienlik in of hulle gekodeer is deur die gebruik van kategorieë of leksikale eenhede. Verskeie kategorieë is egter so algemeen dat dit byna universeel is. Sulke universele kategorieë sluit die enkodering in van die grammatikale verhoudings van partisiepante en predikate deur grammatiese onderskeiding tussen hulle verwantskappe tot 'n predikaat (argumentstruktuur), die enkodering van temporale en ruimtelike verwantskappe met predikate, en 'n stelsel van 'n grammatikale persoon wat die verwysings beheer na en onderskeiding tref tussen sprekers en aangesprokenes en die van wie hulle praat.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997}}</ref> ==== Woordklasse ==== Tale organiseer hulle [[woordsoort]]e in klasse volgens hulle funksies en plasings relatief tot ander dele. Alle tale maak byvoorbeeld gebruik van 'n basiese onderskeiding tussen 'n groep woorde wat prototipies dinge en konsepte aandui en 'n groep woorde wat prototipies aksies en gebeure aandui. Die eerste groep wat Afrikaanse woorde soos "hond" en "lied" insluit, word gewoonlik [[selfstandige naamwoord]]e genoem. Die tweede soort wat "hardloop" en "sing" insluit, word [[werkwoord]]e genoem. Nog 'n algemene kategorie is die [[byvoeglike naamwoord]]: woorde wat eienskappe of kwaliteite van selfstandige naamwoorde beskryf, soos "rooi" of "groot". Woordklasse kan as "oop" beskou word indien nuwe woorde aanhoudend tot die klas bygevoeg kan word, of relatief "geslote" indien daar 'n vaste aantal in 'n klas is. In Afrikaans is die klas van voornaamwoorde geslote, terwyl die klas van byvoeglike naamwoorde oop is, aangesien 'n eindelose aantal byvoeglike naamwoorde opgemaak kan word uit werkwoorde (bv. "hardlopende") of selfstandige naamwoorde (bv. met die -agtig agtervoegsel "bergagtig"). In ander tale soos [[Koreaans]] gebeur die teenoorgestelde, nuwe voornaamwoorde kan saamgestel word en die aantal byvoeglike naamwoorde is vas.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=208}}</ref> Die woordklasse voer ook verskillende funksies uit in grammatika. Prototipies word werkwoorde gebruik om predikate (gesegdes) saam te stel, terwyl selfstandige naamwoorde gebruik word as argumente van predikate. In 'n sin soos "Sannie hardloop" is die predikaat "hardloop", want dit is die woord wat 'n spesifieke staat bevestig omtrent sy argument "Sannie". Sommige werkwoorde soos "help" kan twee argumente aanneem, byvoorbeeld "Sannie help Jan." 'n Predikaat wat net 'n enkelargument neem word ''intransief'' (onoorganklik) genoem, terwyl 'n predikaat wat twee argumente neem ''transitief'' (oorganklik) genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=305}}</ref> Heelwat ander woordklasse bestaan in verskillende tale, soos [[voegwoord]]e wat ten doel het om twee sinne saam te voeg, [[lidwoord]]e wat die selfstandige naamwoord inlei, [[tussenwerpsel]]s soos "eina!" of "sjoe!", of ideofone wat die klank namaak van 'n gebeurtenis. Sommige tale het posisionele woorde wat die ruimtelike posisie van 'n gebeurtenis of entiteit beskryf. Baie tale gebruik klassifiseerders wat telbare selfstandige naamwoorde identifiseer as behorende tot 'n bepaalde soort of as in besit van 'n spesifieke vorm. In [[Japannees]] byvoorbeeld, is die algemene selfstandige naamwoordklassifiseerder vir mense ''nin'' (人), en dit word gebruik vir die tel van mense, wat ook al hulle genoem word: :''san-nin no gakusei'' (三人の学生) lett. "3 mens-klassifiseerder van student" — drie studente Vir bome sal dit wees: :''san-bon no ki'' (三本の木) lett. "3 klassifiseerder-vir-lang-voorwerpe van boom" — drie bome ==== Morfologie ==== Die studie van die interne struktuur van komplekse woorde en die prosesse waarvolgens woorde gevorm word, staan as [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] bekend in taalkunde. Dit is in meeste tale moontlik om komplekse woorde saam te stel wat opgebou is uit verskeie [[Morfeem|morfeme]]. Die Afrikaanse woord "onverwags" kan byvoorbeeld ontleed word as bestaande uit die drie morfeme "on-", "verwag" en "-s".<ref>{{harvcoltxt|Aronoff|Fudeman|2011|pp=1–2}}</ref> Morfeme kan geklassifiseer word volgens hulle afhanklikheid: ''vrye morfeme'' of stammorfeme (stamme) kan as selfstandige woorde gebruik word; gebonde morfeme (fleksiemorfeme) kan uitsluitelik in kombinasie met een of meer stammorfeme voorkom. Hierdie gebonde morfeme of ''[[Affiks|toevoegsels]]'' kan ingedeel word volgens hulle posisie relatief tot die stammorfeem: ''voorvoegsels'' gaan die stam vooruit, ''[[agtervoegsel]]s'' volg op die stam, en ''invoegsels'' word in die middel van 'n stam geplaas. Toevoegsels of affikse het ten doel om die betekenis van die stammorfeem te verander of uit te brei. Sekere tale verander die betekenis van woorde deur die fonologiese struktuur van 'n woord te verander (klinkervariasie), waarvan Afrikaans baie min het aangesien werkwoorde nie sommer verbuig word nie), soos byvoorbeeld die woord "kan", wat in die verlede tyd verander na "kon". Die proses staan taalkundig bekend as ''ablaut'' (klinkerwisseling). Bowendien onderskei morfologie ook tussen die proses van ''[[verbuiging]]'', wat aan 'n woord verander of uitbrei, en die proses van ''afleiding'', wat 'n nuwe woord skep vanuit 'n bestaande een. In Afrikaans het die werkwoord "sing" die verbuigingsvorm "gesing" wat ook 'n werkwoord is, en die afgeleide vorms "sang" en "sanger" wat beide selfstandige naamwoorde is, en afgelei is van die werkwoord deur 'n ablaut en die agtervoegsel ''-er'' onderskeidelik.<ref>{{harvcoltxt|Bauer|2003}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Haspelmath|2002}}</ref> Tale verskil breed van mekaar ten opsigte van hulle afhanklikheid op morfologiese prosesse van woordvorming. By sommige tale soos byvoorbeeld Sjinees is daar geen morfologiese prosesse nie en alle grammatikale inligting is sintakties geënkodeer deur die vorm van reekse van enkelwoorde. Hierdie soort morfosintaksis word algemeen isolerend of analities genoem aangesien daar bykans 'n volledige ooreenkoms bestaan tussen 'n enkele woord en 'n enkele aspek van betekenis. Meeste tale besit woorde bestaande uit verskeie morfeme, maar verskil in die mate waartoe morfeme diskrete eenhede is. In verskeie tale, vernaam meeste Indo-Europese tale, kan enkelmorfeme verskeie bepaalde betekenisse besit wat nie ontleed kan word in kleiner segmente nie. In Latyn byvoorbeeld, bestaan die woord ''bonus'' of "goed" uit die kern ''bon-'', wat "goed" beteken, en die agtervoegsel -''us'' wat manlik is en dui op enkelvoudigheid, en die [[Nominatief|nominatiewe]] naamval. Die tale word ''fusionele tale'' genoem aangesien verskeie betekenisse saamgesmelt kan word in 'n enkelmorfeem. Die teenoorgestelde van fusionele tale word agglutinale tale (saamklewende tale) genoem, wat woorde opbou deur morfeme in te ryg in kettings, maar met elke morfeem as 'n diskrete semantiese eenheid. 'n Voorbeeld van so taal is [[Turks]], waar onder andere die woord ''evlerinizden'', of "vanaf julle huise", bestaan uit die morfeme ''ev-ler-iniz-den'', wat beteken ''huis-meervoudsvorm-jou-vanaf''. Die tale wat die meeste steun op morfologie word tradisioneel polisintetiese tale genoem. Hulle kan die ekwivalent van 'n hele Afrikaanse sin uitdruk in een woord. Die Yupik-woord ''tuntussuqatarniksaitengqiggtuq'' byvoorbeeld, wat "Hy het nog nie weer gesê dat hy rendiere gaan jag nie" beteken, bestaan uit die morfeme ''tuntu-ssur-qatar-ni-ksaite-ngqiggte-uq'' met die betekenisse, "rendiere-jag-toekoms-sê-ontkenning-weer-derde persoon-enkel-aanwysend", en buiten die morfeem ''tuntu'' ("rendiere") kan nie een van die ander morfeme in isolasie voorkom nie.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997|pp=28–29}}</ref> Verskeie tale gebruik morfologie vir die kruisverwysing van woorde binne 'n sin. Dit word soms ''kongruensie'' genoem. In baie Indo-Europese tale moet byvoeglike naamwoorde byvoorbeeld die selfstandige naamwoord kruisverwys wat hulle verander in terme van getal, kleur of geslag, en so is die Latynse byvoeglike naamwoord ''bonus'' of "goed" geboë om te strook met 'n manlike enkelvoudige selfstandige naamwoord. In verskeie polisintetiese tale kruisverwys werkwoorde hulle onderwerpe. Volgens die tipe tale kan 'n enkelwerkwoord inligting insluit wat 'n hele sin in Afrikaans sou benodig. Byvoorbeeld in die [[Baskies]]e sinsdeel ''ikusi nauzu'', of "jy het my gesien", strook die verlede tyd hulpwerkwoord ''n-au-zu'' (eenders as die Afrikaanse "doen") met beide die onderwerp (jy), weergegee deur die ''n''- voorvoegsel, en die voorwerp (my), weergegee deur die -''zu'' agtervoegsel. Die sin kan direk vertaal word as "sien jy-gedoen-my"<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=11}}</ref> ==== Sintaksis ==== {{Hoofartikel|Sinsbou}} [[Lêer:Basiese samestellende struktuuranalise van n sin-af.svg|350px|duimnael|Addisioneel tot woordklasse kan sinne ontleed word in terme van grammatikale funksies: "Die kat" is die [[onderwerp]] van die sinstuk, "op die mat" is 'n plekaanduidende sinstuk, en "sit" is die kern van die predikaat.]] Nog 'n metode waarvolgens tale betekenis oordra is deur die volgorde van woorde binne 'n sin. Die grammatikale reëls vir hoe om nuwe sinne te maak van woorde wat reeds bekend is, word sintaksis genoem. Die sintaktiese reëls van 'n taal bepaal hoekom 'n sin in Afrikaans soos "Ek is lief vir jou" betekenis het, en "*jou vir lief is ek" nie het nie.<ref group=notas>Die vooraangevoegde asterisk * dui gebruiklik aan dat die sin nie-grammaties is, d.w.s. sintakties foutief.</ref> Die sintaktiese reëls bepaal hoe woordorde en sinstruktuur afgedwing word, en hoe die inperkings tot die betekenis bydra.<ref>{{harvcoltxt|Baker|2001|p=265}}</ref> In Afrikaans is die betekenis van die twee sinne "die slawe het die meester uitgeskel" en "die meester het die slawe uitgeskel" verskillend, aangesien die rol van die grammatikale onderwerp vasgelê is deur die selfstandige naamwoord wat voor die werkwoord geplaas is, en die rol van die onderwerp is vasgelê deur die selfstandige naamwoord wat na die werkwoord geplaas is. Omgekeerd weer, in [[Latyn]], dra beide sinne ''Dominus servos vituperabat'' en ''Servos vituperabat dominus'' die betekenis "die meester het die slawe uitgeskel", aangesien ''servos'', of "slawe", in die [[akkusatief|akkusatiewe naamval]] verskyn wat daarop wys dat hulle die grammatikale onderwerp van die sin is, en ''dominus'', of "meester", is in die [[Nominatief|nominatiewe naamval]] wat van hom die onderwerp maak.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=179}}</ref> Latyn maak gebruik van morfologie om die verskil weer te gee tussen onderwerp en voorwerp, terwyl Afrikaans van woordvolgorde gebruik maak. Nog 'n voorbeeld van hoe sintaktiese reëls tot die betekenis bydrae, is die reël van omgekeerde woordorde in vrae (W-beweging), wat in baie tale voorkom. Die reël beskryf hoekom indien die Afrikaanse sinsdeel "Jan gesels met Sannie" in 'n vraag verander word, dit "Met wie gesels Jan?" word, en nie "Jan gesels met wie?" nie. Die laaste voorbeeld kan gebruik word as 'n metode om spesiale klem te lê op "wie", en so die betekenis van die vraag effens te verander. Sintaksis bevat ook reëls vir hoe komplekse sinne gestruktureer moet word deur woorde saam te groepeer in eenhede, genoem stukke of sinsdele, wat verskillende posisies kan beklee in 'n groter sintaktiese struktuur. Sinne kan beskryf word as bestaande uit stukke op verskillende vlakke aan mekaar verbind in 'n diagramstruktuur.{{sfn|Baker|2001|pp=269–70}} Aan die regterkant is 'n grafiese voorstelling van die sintaktiese ontleding van die Afrikaanse sin "die kat sit op die mat". Die sin is ontleed as bestaande uit 'n naamwoordstuk, 'n werkwoord, en voorsetselstuk; die voorsetselstuk is verder onderverdeel in 'n naamwoord- en voorsetselstuk, en die naamwoordstuk weer uit 'n lidwoord en naamwoord.<ref name="Trask 2007 218–19">{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=218–19}}</ref> Die rede hoekom sinne gesien kan word as saamgestel uit stukke is omdat elke stuk beskou kan word as 'n enkelelement indien sintaktiese operasies uitgevoer sou word. Byvoorbeeld, "die kat" is 'n stuk, en "op die mat" 'n ander een, omrede hulle gehanteer kan word as enkeleenhede indien 'n besluit gemaak word om klem te plaas op die ligging, deur die voorsetselstuk vorentoe te skuif: "[En] op die mat, sit die kat".<ref name="Trask 2007 218–19" /> Daar is heelwat verskillende formalistiese en funksionalistiese raamwerke wat teorieë voorstel vir die omskryf van sintaktiese strukture, gebaseer op verskillende aannames oor wat taal is en hoe dit beskryf moet word. Elkeen sal 'n sin soos die bostaande voorbeeldverskillend analiseer.<ref name="NewmeyerForm" /> === Tipologie en universalia === {{Hoofartikel|Taaltipologie|Taaluniversalia}} Tale kan geklassifiseer word in verhouding tot hulle grammatikale soorte. Tale wat tot verskillende families behoort kan nogtans eienskappe in gemeen hê, en die gedeelde eienskappe is geneig om te korreleer.<ref>{{harvcoltxt|Nichols|1992}};{{harvcoltxt|Comrie|1989}}</ref> Tale kan byvoorbeeld ingedeel word op grond van hulle basiese woordvolgorde, die relatiewe volgorde van die [[werkwoord]] en sy komponente in 'n gewone aanwysende sin. In Afrikaans is die basiese volgorde SVO: "Die slang(S) pik(V) die man(O)", terwyl die ooreenstemmende sin byvoorbeeld in die Australiese taal Gamilaraay ''d̪uyugu n̪ama d̪ayn yiːy'' (Slang Man Pik) sal wees, SOV.<ref name="CroftErg">{{harvcoltxt|Croft|2001|p=340}}</ref> Woordvolgordesoort is relevant as 'n tipologiese parameter, want basiese woordvolgordesoorte stem met ander sintaktiese parameters ooreen, soos die relatiewe orde van selfstandige naamwoorde en byvoeglike naamwoorde, of die gebruik van voorstetsels of agtersetsels. Sulke korrelasies word implikasionele taaluniversalia genoem. Meeste (maar nie alle nie) tale wat van die SOV soort is, het byvoorbeeld agtervoegsels eerder as voorvoegsels, en plaas die byvoeglike naamwoorde voor die selfstandige naamwoorde.<ref>{{harvcoltxt|Greenberg|1966}}</ref> Deur die studie van verskeie tipes woordvolgordes, is gevind dat nie alle tale die verhoudings tussen uitvoerders en aksies groepeer volgens Onderwerp, Voorwerp en Werkwoord soos in die geval van Afrikaans nie. Dit word die nominatief-akkusatief soort genoem. Sommige tale wat ergatief genoem word, soos Gamilaraay onder andere, onderskei tussen Agente en Pasiënte. In Afrikaanse oorganklike bysinne word beide die onderwerp van onoorganklike sinne ("Ek hardloop") en oorganklike sinne ("Ek is lief vir jou") dieselfde behandel, hier vertoon deur die nominatiewe voornaamwoord ''Ek''. In ergatiewe tale word die enkeldeelnemer in 'n onoorganklike sin, soos "Ek hardloop", dieselfde hanteer as die pasiënt in 'n oorganklike sin, wat die ekwivalent lewer van "my hardloop" en "jy is lief vir my". Slegs in oorganklike sinne sal die ekwivalent van die voornaamwoord "Ek" gebruik word.<ref name="CroftErg" /> Op die wyse kan die semantiese rolle op verskillende maniere op die grammatikale verhoudings gekarteer word, en groepeer sodoende 'n onoorganklike onderwerp met of Agente (akkusatiewe soort), of Pasiënte (ergatiewe soort), of verander selfs elk van die drie rolle, wat die driedelige soort genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Croft|2001|p=355}}</ref> Die gedeelde eienskappe van tale wat tot dieselfde tipologiese klassoort behoort kon heeltemal onafhanklik van mekaar tot stand gekom het. Hulle gesamentlike voorkoms kan wees as gevolg van die universele wette wat die struktuur van natuurlike tale reguleer ("taaluniversalia"), of dit kon die gevolg gewees het van tale wat samelopende oplossings ontwikkel het vir die herhaalde kommunikatiewe probleme waarvoor mense taal gebruik om dit mee op te los.<ref name="Myths" /> == Sosiale konteks van gebruik en oordrag == Terwyl alle mense die vermoë besit om enige taal aan te leer, kry hulle dit net reg indien hulle groot word in 'n omgewing waar tale bestaan en deur ander gebruik word. Taal is daarom afhanklik van spraakgemeenskappe waarin kinders taal kan aanleer vanaf ouer persone en eweknieë en hulle self ook taal kan oordra aan hulle eie kinders. Tale word deur die mense gebruik wat dit praat om te [[Kommunikasie|kommunikeer]] en 'n magdom sosiale take te verrig. Vele aspekte van taalgebruik kan beskou word as aangepas spesifiek vir hierdie redes.<ref name="Myths">{{harvcoltxt|Evans|Levinson|2009}}</ref> As gevolg van die manier waarop tale oorgedra word tussen generasies en tussen gemeenskappe, is taal ewigdurend aan die verander, en vertak dit tot nuwe tale of loop ineen as gevolg van taalkontak. Die proses is gelyksoortig aan die [[evolusie]]proses van oorerwing met aanpassing wat lei tot die formasie van 'n filogenetiese diagram<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2004}}</ref> Hoe dit ook al sy, tale verskil van biologiese organismes omrede dit geredelik elemente van ander tale inkorporeer, deur middel van die [[diffusie]]proses, soos sprekers van verskillende tale met mekaar in aanraking kom. Mense praat ook dikwels meer as een taal, wat bekom word met die aanleer van hulle [[Moedertaal|eerste taal]] of tale as kinders, of hulle leer 'n nuwe taal aan soos hulle groot word. Omrede die verhoogde taalkontak in die globaliserende wêreld, word baie van die kleiner tale bedreig soos hulle sprekers oorskuif na ander tale met geleenthede tot groter en meer invloedryke spraakgemeenskappe.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011}}</ref> === Gebruik en betekenis === {{Hoofartikel|Pragmatiek (taalkunde)}} Die semantiese studie van betekenis neem aan dat betekenis lê in 'n verhouding tussen tekens en betekenisse wat stewig gevestig is deur sosiale konvensie. Semantiek bestudeer egter nie die metode van hoe sosiale konvensies gevestig en taal beïnvloed word nie. Egter is dit meer dikwels die geval, met die studie van hoe woorde en tekens gebruik word, dat woorde verskillende betekenisse kan dra, afhangende van die sosiale konteks van die gebruik. 'n Belangrike voorbeeld hiervan is die proses genaamd deiksis, wat die manier beskryf van hoe sekere woorde verwys na entiteite deur middel van hulle verhouding tussen 'n spesifieke plek in tyd en ruimte tydens die uiting van die woord. Onder hierdie soorte is byvoorbeeld die woord "Ek" (wat die spreker aanwys), "nou" (wat die moment van die uiting aandui) en "hier" (wat die plek waar gepraat word aandui). Tekens verander ook hulle betekenisse met die verloop van tyd soos die konvensies wat hulle gebruik reguleer geleidelik verander. Die studie van hoe die betekenis van linguistieke uitdrukkings verander afhangende van die konteks, word pragmatiek genoem. Deiksis is 'n belangrike aspek van die manier waarop ons taal gebruik om entiteite in die wêreld uit te wys.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=54–96}}</ref> Pragmatiek is gemoeid met die maniere waarop taalgebruik gemodelleer word en hoe hierdie modelle tot die betekenis bydrae. In alle tale kan linguistiese uitdrukkings byvoorbeeld gebruik word om aksies uit te voer en nie net om inligting oor te dra nie. Sekere aksies kan slegs deur taal uitgevoer word en nog steeds 'n tasbare uitwerking hê, bv. die handeling van "naamgewing", wat 'n naam toeken aan 'n entiteit, of die handeling om iemand as "man en vrou te verklaar", wat 'n sosiale kontrak van eg bewerkstellig. Hierdie tipe handelings word taalhandelings genoem, en kan uiteraard ook deur middel van skrywerk of handgebare uitgevoer word.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=226–78}}</ref> Die vorm van linguistiese uitdrukking stem heel dikwels nie ooreen met die betekenis wat dit in 'n sosiale konteks dra nie. As 'n persoon byvoorbeeld aan 'n etenstafel vra: "Kan jy die sout bykom?", is dit nie 'n vraag oor die lengte van die aangesprokene se arms nie, maar 'n versoek om die sout oor die tafel aan te stuur. Die betekenis word te kenne gegee deur die konteks waarin dit geuiter word; hierdie soort uitwerkings van betekenis staan bekend as gespreksimplikatuur. Die sosiale reëls waarvolgens maniere van taalgebruik as skaflik beskou word in sekere omstandighede en hoe uitinge verstaan moet word in verhouding tot hulle konteks, verskil onder gemeenskappe, en die aanleer hiervan is 'n groot deel in die verkryging van kommunikasiebevoegdheid.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=100–169}}</ref> === Taalverwerwing === {{Hoofartikel|Taalverwerwing|Tweedetaalverwerwing|Tweede taal|<!--Taalonderrig-->}} [[Lêer:Kituwah Academy.png|duimnael|250px|Alle normale kinders leer taal aan indien hulle blootgestel word daaraan in hul eerste lewensjare, selfs in kulture waar volwassenes selde babas en kleuters direk aanspreek.]] Alle gesonde, normaalontwikkelende mense leer om taal te gebruik. Kinders verwerf die taal of tale wat rondom hulle gepraat word: watter taal ook al hulle genoeg blootstelling van kry gedurende hul kinderdae. Die ontwikkeling is nagenoeg dieselfde vir kinders wat gebare of gesproke taal aanleer.<ref>{{cite journal |last1=Bonvillian |first1=John D. |first2=Michael D. |last2=Orlansky |first3=Leslie Lazin |last3=Novack |title=Developmental milestones: Sign language acquisition and motor development |url=https://archive.org/details/sim_child-development_1983-12_54_6/page/1435 |journal=Child Development |volume=54 |issue=6 |date=Desember 1983 |pages=1435–1445}}</ref> Die taalaanleerproses word na verwys as eerste-taalverwerwing, omdat anders as baie ander soorte aanleerdery, benodig dit geen direkte onderrig of gespesialiseerde studies nie. In ''Die afstamming van die mens'', noem die natuurkundige [[Charles Darwin]] hierdie proses "'n instinktiewe neiging om 'n vaardigheid aan te leer".<ref name="Language Instinct" /> Eerste-taalverwerwing geskied in 'n taamlik reëlmatige volgorde, hoewel daar 'n groot mate van variasie bestaan in die tydvaslegging van bepaalde fases onder normaalontwikkelende kinders. Sedert geboorte reageer babas meer geredelik op menslike spraak as ander klanke. Rondom ongeveer 'n maand wil dit voorkom of babas kan onderskei tussen verskillende spraakklanke. Rondom ses maande sal 'n kind begin babbel, en die spraakklanke of handgebare begin maak van die tale wat om hulle gebruik word. Woorde kom rondom 12 tot 18 maande te voorskyn; die gemiddelde [[woordeskat]] van 'n agtien-maande-oue kind is ongeveer 50 [[woord]]e. 'n Kind se eerste uitinge is holofrases (letterlik "volledige sinne"), uitinge wat net een woord gebruik om 'n idee te kommunikeer. Etlike maande na 'n kind woorde begin gebruik het, sal hy of sy twee-woord sinne begin vorm, en binne nog 'n paar maande sal 'n kind telegraafspraak begin gebruik, of kort sinne wat minder [[Grammatika|grammaties]] kompleks is as volwasse taal, maar ook reëlmatige sintaktiese strukture toon. Vanaf ongeveer drie-tot-vyf-jarige ouderdom word 'n kind se vermoë om te praat of gebare te gebruik verfyn tot op die punt waar dit met volwasse taalgebruik ooreenstem.<ref name="OGrady-Cho">{{cite book |last1=O'Grady |first1=William |last2=Cho |first2=Sook Whan |chapter=First language acquisition |title=Contemporary Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/contemporaryling00ogra |edition=fourth |location=Boston |publisher=Bedford St. Martin's |year=2001}}</ref> Die aanleer van tweede en addisionele tale kan teen enige ouderdom plaasvind deur daaglikse bloodstelling of kursusse. Kinders wat 'n tweede taal aanleer is meer geneig om moedertaalsprekende vlotheid te bereik as volwassenes, maar dit is oor die algemeen uitsonderlik vir iemand om 'n tweede taal te praat soos 'n moedertaalspreker. Die groot verskil tussen eerste-taalverwerwing en addisonele taalververwing is dat die proses van addisionele taalverwerwing beïnvloed word deur die tale wat die persoon reeds ken. === Taal en kultuur === {{Sienook|Kultuur}}<!--vir later |spraakgemeenskap}}--> [[Lêer:Arnold Lakhovsky Conversation.png|duimnael|250px|links|Arnold Lakhovski, ''Die gesprek'' (circa 1935)]] Tale, menende die spesifike stel spraaknorme van 'n bepaalde gemeenskap, is ook deel van die groter kultuur van die gemeenskap wat dit praat. Tale verskil nie net met uitspraak, woordeskat, of grammatika nie, maar ook deur verskillende "spraakkulture" te hê. Mense gebruik taal as 'n metode om geïdentifiseer te word met 'n kultuurgroep en onderskei te word van ander. Selfs onder sprekers van 'n bepaalde taal bestaan daar verskillende maniere om die taal te gebruik, en elk daarvan word gebruik om affiliasie met sekere subgroepe te toon. Taalkundiges en antropoloë, spesifiek sosiolinguiste en linguistieke antropoloë spesialiseer in die studie van hoe maniere van praat verskil tussen spraakgemeenskappe.<ref name=Duranti2003>{{harvcoltxt|Duranti|2003}}</ref> Taalkundiges gebruik die term "[[taalverskeidenheid]]" om te verwys na die onderlinge maniere van die praat van 'n taal. Die term omarm geografies- of sosiokultureelgedefinieerde [[dialek]]te asook die groepstaal of styl van subkulture. Linguistieke antropoloë en taalsosioloë definieer kommunikatiewe styl as die wyse waarin taal aangewend en verstaan word binne 'n bepaalde kultuur.<ref name="Foley">{{harvcoltxt|Foley|1997}}</ref> Aangesien taalgebruiknorme gedeel word deur lede van 'n spesifieke groep, word kommunikatiewe styl ook 'n wyse vir die toon en saamstel van groepsidentiteit. Linguistieke verskille kan opvallende merkers van onderskeiding word onder sosiale groepe, byvoorbeeld, deur 'n taal met 'n spesifieke aksent te praat kan dui op behorende tot 'n etniese minderheid of sosiale stand, jou plek van oorsprong of status as tweede-taalspreker. Die soorte verskille is nie deel van die linguistiese stelsel nie, maar is 'n belangrike komponent van hoe taalgebruikers taal gebruik as sosiale gereedskap om groepe mee te vestig.<ref>{{Harvcoltxt|Agha|2006}}</ref> Heelwat tale het egter ook grammatikale konvensies wat die sosiale stand van die spreker aantoon in verhouding tot ander, deur die gebruik van registers wat verwant is aan die sosiale stand of onderskeidings. In baie tale kom stilistiese of selfs grammatikale verskille voor tussen die wyses waarop mans en vrouens praat, ouderdomsgroepe of tussen sosiale stande, net soos sommige tale gebruik maak van verskillende woorde afhangende van wie luister. In die Australiese taal Dyirbal moet 'n getroude man 'n spesifieke stel woorde gebruik indien hy in die teenwoordigheid van sy skoonma praat.<ref name="Foley" /> Sekere kulture het byvoorbeeld uitgebreide stelsels van "sosiale deiksis", stelsels gebruik om sosiale afstand aan te dui met linguistieke metodes.<ref name="Foley 1997 p">{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=311–28}}</ref> In Afrikaans word sosiale deiksis meestal aangedui deur te onderskei tussen die aanspreek van sekere persone op hulle name en ander weer op hulle vanne, en ook met titels soos "Mevrou", "Dokter" of "Edelagbare", maar in ander tale kan soortgelyke stelsels hoogs ingewikkeld wees en gekodeer wees in die grammatika en woordeskat in geheel. In verskeie Oos-Asiatiese tale soos Thais, [[Birmaans]] en [[Javaans]] byvoorbeeld, word verskillende woorde gebruik ooreenkomstig of die spreker iemand van 'n hoër of laer stand as homself aanspreek in 'n rangordestelsel met diere en kinders heel onder en gode en adellikes bo aan.<ref name="Foley 1997 p" /> === Skryfkuns, geletterdheid en tegnologie === {{Hoofartikel|Skryfkuns|Geletterdheid}} [[Lêer:Winnipeg Forks - Plains Cree Inscription.jpg|duimnael|300px|'n Inskripsie van Moeras-Cree wat gebruik maak van Kanadese Inheemse lettergreping, 'n abugida ontwikkel deur Christensendelinge vir inheemse Kanadese tale]] Regdeur die geskiedenis is verskeie metodes ontwikkel vir die vertoon van tale deur middel van grafiese media. Dit word [[skryfstelsel]]s genoem. Die gebruik van skrif het taal vir die mens nog meer gebruiklik gemaak. Dit het dit moontlik gemaak om groot hoeveelhede inligting buite die liggaam te stoor en weer te herwin, en maak ook voorsiening vir kommunikasie oor groot afstande wat andersins onmoontlik sou wees. Baie tale maak konvensioneel van verskillende genres, style en registers gebruik in geskrewe en gesproke taal, en in sommige gemeenskappe word tradisioneel in 'n heeltemal ander taal geskryf as waarin gepraat word. Daar is sekere aanduidings dat skryfwerk ook 'n uitwerking op die kognitiewe ontwikkeling van mense gehad het, moontlik omrede geletterdheid besliste formele onderrig benodig.<ref>{{harvcoltxt|Olson|1996}}</ref> Die ontdekking die eerste skryfstelsels is naastenby kontemporêr met die aanvang van die [[Bronstydperk]] in die laat Neolitikum aan die einde van die vierde millennium v.C. Sumeriese argaïese [[wigskrif]] en [[Egiptiese hiërogliewe]] word algemeen beskou as die vroegste skryfstelsels, beide ontstaan uit hul voorafgaande proto-geletterde simbolestelsels, 3400 – 3200 v.C., met die vroegste samehangende geskrifte ongeveer 2600 v.C. Daar word algemeen ooreengekom dat Sumeriese skrif 'n onafhanklike uitvinding was; dit is egter debatteerbaar of Egiptiese skrif geheel onafhanklik van sy Sumeriese eweknie ontwikkel het, en of dit 'n geval was van transkulturele samevloei. 'n Soortgelyke debat bestaan rondom Sjinese skrif wat rondom 1200 v.C. ontwikkel het. Die pre-Columbiese Mesoamerikaanse skryfstelsels (insluitend Olmekse en Maja-skrif) word algemeen aanvaar as dat dit onafhanklik ontwikkel het.<ref name="Coulmas" /> === Taalverandering === {{Hoofartikel|Taalverandering|Grammatikalisering}} [[Lêer:Beowulf.firstpage.jpeg|duimnael|200px|Die eerste bladsy van die gedig [[Beowulf]] geskryf in Oudengels in die vroeg Middeleeuse periode (800 – 1100 AD). Hoewel Oudengels die direkte voorganger is van moderne Engels het verandering dit onverstaanbaar gelaat vir kontemporêre Engelstaliges.]] Alle tale verander soos sy sprekers nuwe maniere aanneem of opdiep om dit te praat en oor te dra aan ander lede van sy spraakgemeenskap. Taalveranderings vind op alle vlakke plaas van die fonologiese tot woordeskat, morfologie, sintaksis en diskoers. Selfs al word taalverandering aanvanklik dikwels in 'n negatiewe lig gesien deur die sprekers wat verandering beskou as "verval" of as tekens van die verslapping in taalnorme, is dit 'n natuurlike proses en onvermydelik.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=70}}</ref> Veranderings kan spesifieke klanke behels, of die hele fonologiese stelsel. Klankverskuiwing kan bestaan uit die vervanging van een spraakklank of fonetiese kenmerk deur 'n ander, algehele verlies van die betrokke klank of selfs die bekendstelling van 'n nuwe klank in 'n plek waar voorheen geen klank was nie. Klankveranderinge kan ''aangepas word'' in indien 'n klank verander slegs as dit voorkom in die omgewing van sekere ander klanke. Klankveranderinge word gewoonlik as "reëlmatig" veronderstel, menende daar word verwag dat dit meganies toegepas word sodra dit aan sy strukturele voorwaardes voldoen, ongeag enige niefonologiese faktore. Aan die ander kant kan klankveranderinge soms "sporadies" voorkom en slegs 'n bepaalde woord of woorde beïnvloed, sonder enige opmerklike reëlmaat. Soms veroorsaak 'n eenvoudige verandering 'n kettingverskuiwing waarin die hele fonologiese stelsel beïnvloed word. Dit het gebeur met die [[Germaanse tale]] nadat die klankverandering bekend as [[Eerste Germaanse klankverskuiwing|Grimm se wet]] al die stop-konsonante beïnvloed het. Die oorspronklike konsonant *{{IPA|bʰ}} het /b/ geword in die Germaanse tale, die vorige *{{IPA|b}} het om die beurt /p/ geword, en die vorige *{{IPA|p}} het /f/ geword. Dieselfde proses is toegepas op alle stop-konsonante en verklaar hoekom [[Italiese tale]] soos Latyn 'n "p" het in woorde soos ""p"ater" en ""p"isces", terwyl Germaanse tale soos Afrikaans die woorde ""v"ader" en ""v"is" het.<ref>{{harvcoltxt|Clackson|2007|pp=27–33}}</ref> Nog 'n voorbeeld is die Groot klinkerverskuiwing in Engels, wat die rede is hoekom die spelling van Engelse vokale nie baie goed ooreenstem met hulle huidige uitspraak nie. Dit is omrede die alreeds gevestigde ortografie uit sinchronisasie gebring is deur die klinkerverskuiwing. Nog 'n bron van klankverandering is die erosie van woorde soos die uitspraak daarvan geleidelik meer eie raak en woorde verkort word as lettergrepe uitgelaat word. Die soort verandering het veroorsaak dat die Latynse "mea domina" naderhand "madame" geword het in [[Frans]] en "ma’am" in Amerikaanse Engels.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001|p=112}}</ref> Veranderings kom ook in die grammatika van tale voor as diskoerspatrone, soos [[Idioom|idiome]], of spesifieke konstruksies wat gegrammatikaliseer word. Dit gebeur gereeld as woorde of morfeme erodeer en die grammatikale stelsel onbewustelik herrangskik word om te kompenseer vir die verlore element. In sekere variasies van Karibiese Spaans het die finale /s/ byvoorbeeld weggekwyn. Aangesien Standaard Spaans die finale /s/ in die morfeem gebruik om die tweede-persoononderwerp "jy" in werkwoorde aan te dui, moet die Karibiese variëteite nou gebruik maak van die voornaamwoord ''tú'' om die tweede persoon aan te dui. Dit beteken dat die sin ''wat is jou naam'', ''¿como te llamas?'' {{IPA|['komo te 'jamas]}} in Standaard Spaans sal wees, maar {{IPA|['komo 'tu te 'jama]}} in Karibiese Spaans. Die eenvoudige klankverandering affekteer beide morfologie en sintaksis.<ref>{{harvcoltxt|Zentella|2002|p=178}}</ref> Nog 'n algemene oorsaak van grammatikale verandering is die geleidelike petrifikasie van idiome in nuwe grammatikale vorms in, byvoorbeeld die wyse waarop die Engelse ''going to'' konstruksie sy aspekte van beweging verloor het, en in sekere variasies van Engels amper heeltemal volwaardige toekomende tyd geword het (bv. ''I'm gonna''). Taalveranderinge kan gemotiveer word deur ''taalinterne'' faktore, soos veranderinge in uitspraak gemotiveer deur sekere klanke wat mondelings moeilik uitkenbaar is of om te maak, of omrede sekere veranderingspatrone wat veroorsaak dat sommige skaars konstruksiesoorte wegskuif na meer algemene soorte.<ref>{{harvcoltxt|Labov|1994}}</ref> Ander oorsake van taalveranderings is sosiaal, soos wanneer bepaalde uitsprake versinnebeeldings word van behorende tot sekere groepe, soos sosiale stande, of tot taalideologieë, en word dus in gebruik geneem deur die gene wat graag geïdentifiseer wil word met bepaalde groepe of idees. Op hierdie manier kan sake rakende identiteit en politiek diepgaande uitwerkings hê op taalstrukture.<ref>{{harvcoltxt|Labov|2001}}</ref> === Taalkontak === {{Hoofartikel|Taalkontak|Pidgin|Kreooltaal|Spraakbond}} Een belangrike bron van taalverandering is kontak tussen verskillende tale en die voortspruitende samevloeiing van linguistieke kenmerke tussen tale. Taalkontak geskied wanneer sprekers van twee of meer [[tale]] of [[Taalverskeidenheid|variëteite]] op gereelde basis interaksie het.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|2001|p=1}}</ref> Meertaligheid was heel moontlik die norm regdeur die Wêreldgeskiedenis, en deesdae is meeste mense in die wêreld meertalig. Voor die opkoms van die etno-nasionale staat, was eentaligheid merendeels teenwoordig onder klein eilande se bewoners. Met die ideologie wat een samelewing, een staat, en een taal die mees begeerde politieke bestel gemaak het, het eentaligheid begin om regoor die wêreld te versprei. Nieteenstaande, is daar net 250 lande in die wêreld ooreenkomstig met ongeveer 6000 tale, wat beteken meeste lande is meertalig en meeste tale bestaan in noue kontak naas mekaar.<ref>{{harvcoltxt|Romaine|2001|p=513}}</ref> Wanneer sprekers van verskillende tale noue interaksie het, is dit tipies van hulle tale om mekaar te beïnvloed. Deur volhoubare taalkontak oor lang periodes, konvergeer linguistiese trekke tussen die tale, en tale wat aan verskillende taalfamilies behoort kan nader aan mekaar beweeg. In gebiede waar verskeie tale in noue kontak naas mekaar bestaan kan dit lei tot die formasie van taalbonde (''sprachbund'') waarin onverwante tale 'n aantal linguistiese kenmerke deel. 'n Aantal sulke areas is al opgeteken, onder hulle is die Balkantaalbond, die Mesoamerikaanse taalbond en die Etiopiese taalbond. Ook is groter gebiede soos Suid-Asië, Europa, en Suidoos-Asië al oorweeg as taalbonde as gevolg van die wydverspreide diffusie van bepaalde gebiedskenmerke.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2002}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Aikhenvald|2001}}</ref> Taalkontak kan ook lei tot verskeie ander linguistieke verskynsels, insluitend taalineenvloeiing, leenwoorde en releksifikasie (vervanging van meeste eie woordeskat met die van 'n ander taal). In gevalle van ekstreme en volgehoue taalkontak, kan dit lei tot die vestiging van 'n nuwe [[mengtaal]] wat nie oorwegend tot 'n bepaalde taalfamilie behoort nie. Een tipe mengeltaal genoem pidgins kom voor as volwasse sprekers van twee verskillende tale gereeld interaksie het, maar nie een van die twee groepe die ander taal vlot aanleer nie. In sulke gevalle sal hulle geredelik 'n kommunikasievorm saamstel wat trekke van beide tale bevat, maar met 'n vereenvoudigde grammatikale en fonologiese struktuur. Die taal bekom dan meestal die grammatikale en fonologiese kategorieë wat in beide tale bestaan. Pidgins word gedefinieer as tale met geen moedertaalsprekers nie, en gepraat word deur mense met 'n ander moedertaal. As 'n Pidgintaal die vernaamste taal word van die spraakgemeenskap, sal kinders naderhand groot word met die pidgin as hulle eerste taal. Soos die generasie van jong aanleerders ouer word sal baiemaal gesien kan word dat die pidgin sy struktuur verander en 'n groter mate van kompleksietyd aanneem. Die soort taal word algemeen 'n [[Kreooltaal|kreoolse taal]] genoem. 'n Voorbeeld van so 'n gemengde taal is [[Tok Pisin]], een van [[Papoea-Nieu-Guinee]] se amptelike tale, wat oorspronklik ontstaan het as 'n Pidgin gebaseer op Engels en Austronesiese tale; ander voorbeelde is [[Haïtiaanse Kreools|Kreyòl ayisyen]], die Fransgebaseerde kreoolse taal wat in [[Haiti]] gepraat word en Michif, 'n gemengde taal van Kanada, gegrond op die Inheems-Amerikaanse taal Cree en Frans.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|Kaufman|1988}}; {{harvcoltxt|Thomason|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Matras|Bakker|2003}}</ref> == Linguistieke diversiteit == <!-- vir later {{Sienook|Lys van tale|Lys van tale volgens aantal sprekers}} --> {| class="wikitable" style="width: 200px; height: 200px; float: right" |- ! Taal !! Moedertaalsprekers<br />(in mil.)<ref name="Ethnologue" /> |- |Mandaryns||845 |- |[[Spaans]]||329<ref group=notas>Ethnologue se syfers is gebaseer op getalle van voor 1995. 'n Meer onlangse syfer is 420 miljoen ({{cite web|title=Primer estudio conjunto del Instituto Cervantes y el British Council sobre el peso internacional del español y del inglés|publisher=Instituto Cervantes (www.cervantes.es)|url=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/nota-londres-palabra-por-palabra.htm}})</ref> |- |[[Engels]]||328 |- |Arabiese tale||221 |- |[[Hindi]]|| 182 |- |[[Bengaals]]||181 |- |[[Portugees]]||178 |- |[[Russies]]||144 |- |[[Japannees]]||122 |- |[[Duits]]||90.3 |} 'n "Lewende taal" is gewoon een wat wyd gebruik word as 'n primêre vorm van kommunikasie deur 'n bepaalde groep lewende mense. Die getal bekende lewende tale wissel tussen 6 000 en 7 000, afhangende van die akkuraatheid van mens se definisie van "taal", en meer spesifiek, hoe mens die skeiding tussen tale en [[dialek]]te omskryf. Sedert 2009 het [[Ethnologue|SIL Ethnologue]] 6 909 lewende menslike tale gekatalogiseer. Die Ethnologue stel linguistiese groepe saam gebaseer op studies oor wedersydse verstaanbaarheid en sluit dikwels meer kategorieë in as die meer konserwatiewe klassifikasies. Een so voorbeeld is die [[Deens|Deense taal]], wat deur meeste geleerdes as 'n enkele taal beskou word met verskeie dialekte,maar wat deur die Ethnologue geklassifiseer word as twee afsonderlike tale (Deens en Jutlands).<ref name="Ethnologue" /> Die Ethnologue word ook soms gekritiseer vir die gebruik van kumulatiewe data oor baie dekades versamel, wat beteken dat die eksakte sprekergetalle dikwels verouderd is, en van die tale wat as lewend geklassifiseer is intussen dalk uitgesterf het. Volgens die Ethnologue, het 389 (of bykans 6%) tale meer as 'n miljoen sprekers. Die tale word saam deur 94% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl 94% van die wêreldtale deur net 6% van die wêreldbevolking gepraat word. Regs is 'n tabel van die wêreld se 10 mees gesproke tale met populasieskattings (2009 syfers).<ref name="Ethnologue">{{Harvcoltxt|Lewis|2009}}</ref> === Tale en dialekte === Daar is nie 'n duidelike onderskeiding tussen 'n taal en [[dialek]] nie, nieteenstaande die bekende aforisme toegeken aan die taalkundige Max Weinreich dat "'n taal is 'n dialek met 'n weermag en vloot". Nasionale grense oorskry byvoorbeeld gereeld taalkundige verskille in die bepaling van of twee linguistiese variëteite tale of dialekte is. Kantonees en Mandaryns word byveerbeeld gereeld geklassifiseer as ''dialekte'' van Sjinees, al verskil hulle meer van mekaar as [[Sweeds]] van [[Noors]]. Voor die Joegoe-Slawiese burgeroorlog is [[Serwo-Kroaties]] gesien as een taal met twee dialekte, maar tans word [[Kroaties]] en [[Serwies]] as twee tale gesien en gebruik hulle verskillende skryfstelsels. Met ander woorde, die onderskeiding kan net soveel afhang van politieke oorwegings as van kulturele verskille, aparte [[skryfstelsel]]s of mate van wedersydse verstaanbaarheid.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=26}}</ref> === Taalfamilies van die Wêreld === {{Hoofartikel|Taalfamilie|Dialektologie|Historiese taalkunde}}<!--vir later: Lys van taalfamilies--> [[Lêer:Primary Human Language Families Map.png|550px|duimnael|links|Vernaamste taalfamilies van die wêreld (en in sommige gevalle geografiese groepe van families).<!--vir later:Vir meer detail sien ''[[:Sjabloon:Verspreiding van tale in die wêreld| Verspreiding van tale in die wêreld]]''.-->]] Die tale van die wêreld saamgevoeg word in [[taalfamilies]] bestaande uit tale wat beskou kan word as van gemeenskaplike afkoms. Taalkundiges erken tans 'n paar honderd taalfamilies, hoewel sommige moontlik in groter eenhede gegroepeer kan word soos meer inligting beskikbaar gestel word en diepgaande navorsing gedoen word. Tans is daar ook dosyne geïsoleerde tale: tale wat nie as verwant aan enige ander tale in die wêreld beskou kan word nie. Onder hulle is [[Baskies]], gepraat in Europa, Zuni van [[Nieu-Meksiko]], Purépecha (Taraskies) van Meksiko, [[Ainoe (taal)|Ainoe]] van Japan, Burushaski van [[Pakistan]] en nog vele ander. Die taalfamilies van wat die meeste sprekers het is die [[Indo-Europese tale]], gepraat deur 46% van die wêreldbevolking. Die familie sluit vier groot wêreldtale in, onder meer [[Engels]], [[Spaans]], [[Russies]] en [[Hindoestani]] ([[Hindi]]/[[Oerdoe]]). Die Indo-Europese taalfamilie het die oorhand gekry tydens die [[Eurasië|Eurasiese]] migrasieperiode (400-800 AD) en daarna gevolglik deur die Europese koloniale uitbreiding, wat die Indo-Europese tale polities en dikwels getalsgewys gevestig het as die dominante tale in die [[Amerikas]] en meeste van [[Afrika]]. Die [[Sino-Tibettaanse tale]] word deur 21% van die wêreldbevolking gepraat en sluit baie van die tale in van Oos-Asië, onder andere [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en honderde kleiner tale. [[Afrika]] is die tuiste van 'n groot aantal taalfamilies, waarvan die grootste die [[Niger-Kongo-tale|Niger-Kongo-taalfamilie]] is, wat tale insluit soos [[Swahili]], [[Shona (taal)|Shona]] en [[Joroeba]]. Sprekers in die taalfamilie is verantwoordelik vir 6,4% van die wêreldbevolking. 'n Soortgelyke aantal mense praat [[Afro-Asiatiese tale]] wat die digbevolkte [[Semitiese taalfamilie|Semitiese tale]] insluit soos [[Arabies]], [[Hebreeus]] en die tale van die Sahara-streek, soos die [[Berbertale]] en [[Hausa]]. Die [[Austronesiese tale]] word gepraat deur 5,9% van die wêreldbevolking en sy gebiede strek van [[Madagaskar]] tot die kusgebiede van Suidoos-Asië en al die pad tot [[Oseanië]]. Dit sluit tale in soos [[Malgassies]], [[Maori (taal)|Maori]], [[Samoaans]] en verskeie van die inheemse tale van [[Indonesië]] en [[Taiwan]]. Die Austronesiese tale se ontstaan word weergegee as in Taiwan rondom 3000 v.C. waarna dit deur die Oseaniëstreek versprei het van eiland tot eiland saam met gevorderde seevaarttegnologie. Ander digbevolkte taalfamilies is die [[Drawidiese tale]] van Suid-Asië (onder andere [[Tamil]] en [[Telugu]]), die [[Turkse tale]] van Sentraal-Asië (soos [[Turks]]), die [[Austro-Asiatiese tale]], (onder andere [[Khmer]]), en [[Tai-Kadai-tale]] van Suidoos-Asië ([[Thai]] ingesluit).<ref name="Katzner 1999">{{harvcoltxt|Katzner|1999}}; {{harvcoltxt|Comrie|2009}}; {{harvcoltxt|Brown|Ogilvie|2008}}</ref> Die streke in die wêreld met die grootste taaldiversiteit, soos die Amerikas, Papoea-Nieu-Guinee, [[Wes-Afrika]] en Suid-Asië bevat honderde klein taalfamilies. Die gebiede is saam verantwoordelik vir die meerderheid van die tale in die wêreld, maar nie die meerderheid sprekers nie. In die Amerikas is van die grootste taalfamilies Quechumara, Arawak en [[Tupí-Guaraní-tale|Tupí-Guaraní]] in Suid-Amerika, en [[Uto-Asteekse tale|Uto-Asteeks]], [[Otomangue]], die [[Majatale]] van [[Meso-Amerika]], Na-Dené en Algonkies in [[Noord-Amerika]]. In Australië behoort meeste inheemse tale tot die Pama-Nyungaanse familie, terwyl Papoea-Nieu-Guinee die tuiste is van 'n groot aantal klein families en isolate asook 'n aantal Austronesiese tale.<ref name="Katzner 1999" /> === Taalbedreiging === {{Hoofartikel|Bedreigde taal<!--|Taalverlies|Taalverskuiwing|Taalsterfte|-->}} [[Lêer:Linguistic diversity.png|550px|duimnael|Tesame huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die tale in die wêreld. Die blou gebiede is die mees diverse taalgebiede wêreldwyd, en die ligging van meeste van die wêreld se bedreigde tale.]] Taalbedreiging kom voor as 'n taal die risiko loop om in onbruik te verval soos sy sprekers uitsterf of 'n taalverskuiwing maak na 'n ander taal. Taalverlies weer, kom voor as 'n taal nie meer moedertaalsprekers het nie en 'n ''dooie taal'' word. As niemand meer die taal praat nie word dit 'n ''uitgestorwe taal''. Alhoewel tale nog altyd deur die geskiedenis uitgesterf het, verdwyn hulle tans teen 'n verhoogde tempo as gevolg van [[Globalisering|globalisasie]] en nieukolonialisme met die ekonomies sterker tale wat ander tale domineer.<ref name="Handbook" /> Die meer algemeen gesproke tale domineer die minder algemeengesproke tale en dus verdwyn die minder gesproke tale op die ou einde uit die bevolkings. Die totale hoeveelheid tale in die wêreld is onbekend. Skattings wissel afhangende van verskeie faktore. Die konsensus is dat daar tussen 6 000<ref name="Moseley" /> en 7 000 tale tans gepraat word, en dat tussen 50-90% van hulle teen 2100 uitgestorwe sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale gepraat deur meer as 50 miljoen sprekers elk word deur minder as 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, minder as 10 000 sprekers vir meeste van die tale.<ref name="Handbook" /> Die [[UNESCO|Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie van die Verenigde Nasies]] (UNESCO) werk volgens vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie buite die huis deur kinders gepraat nie), "definitief bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word slegs deur die oudste generasies gepraat) en "krities bedreig" (word net deur 'n paar van die oudste generasies gepraat, merendeels semi-sprekers). Nieteenstaande aansprake dat die wêreld beter af sal wees as die groot meerderheid 'n enkele gemene ''[[lingua franca]]'' aanneem, soos Engels of [[Esperanto]], is daar eenstemmigheid dat die verlies van taal die kulturele verskeidenheid van die wêreld groot skade aandoen. Daar word algemeen geglo dat, as mens so ver terug gaan as die Bybelse narratief van die toring van Babel, taaldiversiteit politieke konflik veroorsaak,<ref name="Haugen">{{harvcoltxt|Haugen|1973}}</ref> maar die oortuiging word weerlê deur die feit dat heelwat van die wêreld se grootste voorvalle van geweld plaasgevind het in situasies met 'n lae linguistiese verskeidenheid, soos die Joego-Slawiese en [[Amerikaanse Burgeroorlog|Amerikaanse]] burgeroorloë, of die menseslagtings van [[Nazi-Duitsland]] en [[Rwanda]], terwyl baie van die mees stabiele politieke eenhede hoogs veeltalig is en was.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|pp=10–11}}</ref> Vele projekte reeds in werking is gemik op die voorkoming of verlangsaming van die verliese deur [[Taalherlewing|herlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van opvoeding en geletterdheid in minderheidstale. Regoor die wêreld het baie lande spesifieke wetgewing ingestel wat gemik is op die beskerming en stabilisering van die tale van inheemse taalgemeenskappe. 'n Minderheid van taalkundiges het gepleit dat taalverlies 'n natuurlike proses is en dit moet nie teëgewerk word nie, en die opteken van bedreigde tale vir die nageslag is voldoende.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|1992}}</ref> == Sien ook == * [[Amptelike taal]] * [[Digitale sterfte van 'n taal]] * [[Digitalisering van tale]] * [[Digkuns]] * [[:Kategorie:Tale volgens bedreigdheid status]] * [[Lys van herleefde tale]] * [[:Kategorie:Taalfamilies]] * [[Ethnologue]] – lys van tale, plekke, bevolking en genetiese affiliasie {{en}} == Notas == {{Verwysings|group=notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bibliografie == {{refbegin|colwidth=30em}} * {{cite book|last=Agha|first=Agha|year=2006|title=Language and Social Relations|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Aikhenvald|first=Alexandra|authorlink=Alexandra Aikhenvald|year=2001|chapter=Introduction|title=Areal diffusion and genetic inheritance: problems in comparative linguistics|editor=Alexandra Y. Aikhenvald|editor2=[[R. M. W. Dixon]] |pages=1–26|location= Oxford|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |last=Aitchison|first=Jean|authorlink=Jean Aitchison|title=Language Change: Progress or Decay?|url=https://archive.org/details/languagechangepr0000aitc_g3f0|edition=3rd (1st edition 1981)|location=Cambridge, New York, Melbourne|publisher= Cambridge University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Allerton|first=D. J. |chapter=Language as Form and Pattern: Grammar and its Categories|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|first=Mark|last=Aronoff|authorlink=Mark Aronoff|first2=Kirsten|last2= Fudeman|title=What is Morphology|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|ref=harv}} * {{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Baker|first=Mark C.|authorlink=Mark Baker (linguist)|year=2001|chapter=Syntax|pages=265–295|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Bauer|first=Laurie|year=2003|title=Introducing linguistic morphology|url=https://archive.org/details/introducinglingu0002baue|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=Georgetown University Press|isbn=0-87840-343-4|ref=harv}} * {{cite book|title=An introduction to the study of language|first=Leonard |last=Bloomfield|authorlink=Leonard Bloomfield|year=1914|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|ref=CITEREFBloomfield1914}} * {{cite book|editor-last=Brown|editor-first=Keith|authorlink=Keith Brown (linguist)|editor2-last=Ogilvie|editor2-first=Sarah|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|year=2008|isbn=0-08-087774-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|year=2007|title=Indo-European Linguistics: An Introduction|publisher=Cambridge University press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2002|chapter=Areal linguistics|title=International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences|editor=Bernard Comrie, Neil J. Smelser and Paul B. Balte|pages=729–733|location= Oxford|publisher=Pergamon|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2nd|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2001|chapter=The History of Linguistics|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book| last = Candland| first = Douglas Keith| title = Feral Children and Clever Animals: Reflections on Human Nature| publisher = Oxford University Press US| year = 1993| pages = 293–301| url = http://books.google.com/?id=RYG_CAWZZ4sC&pg=PA296&dq=koko+gorilla+operant+conditioning| isbn = 0-19-510284-3| ref = harv}} * {{cite book |title=Syntactic Structures |url=https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom |last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=1957 |publisher=Mouton |location=The Hague|ref=harv}} * {{cite book|last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=2000|title=The Architecture of Language |url=https://archive.org/details/architectureofla00noam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Sources of semiotic: readings with commentary from antiquity to the present|url=https://archive.org/details/sourcesofsemioti0000clar|first=David S. |last=Clarke |year=1990|location=Carbondale|publisher=Southern Illinois University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Comrie|first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|year=1989|title=Language universals and linguistic typology: Syntax and morphology. |url=https://archive.org/details/languageuniversa0000comr_k8n4|location=Oxford|publisher=Blackwell|edition=2nd|isbn=0-226-11433-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Comrie|editor-first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|title=The World's Major Languages|location=New York|publisher=Routledge |year=2009|isbn=978-0-415-35339-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Coulmas|first=Florian|year=2002|title=Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis|url=https://archive.org/details/writingsystemsin0000coul|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|first2=D. Alan|last2=Cruse|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|ref=harv}} * {{cite book|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|year=2001|chapter=Typology|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Crystal|first=David|authorlink=David Crystal|year=1997|title=The Cambridge Encyclopedia of Language|url=https://archive.org/details/liang.2972.cambridgeencyclo0000crys_h1i9|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|last=Deacon|first=Terrence|authorlink=Terrence Deacon|year=1997|title=The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain.|url=https://archive.org/details/symbolicspeciesc00deac|location=New York|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-31754-1|ref=harv}} * {{cite journal|last=Duranti|first= Alessandro|year=2003|title=Language as Culture in U.S. Anthropology: Three Paradigms|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-06_44_3/page/n8|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=3|pages=323–348|ref=harv}} * {{cite journal|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|last=Evans|first=Nicholas|authorlink=Nicholas Evans (linguist)|last2=Levinson|first2=Stephen C.|authorlink2=Stephen C. Levinson|year=2009|publisher=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|issue=5|pages=429–492|ref=harv}} * {{cite journal|first=Simon E.|last=Fisher|first2=Cecilia S.L. |last2=Lai|first3= Anthony P. |last3=Monaco|journal=Annual Review of Neuroscience|year=2003|volume=26|pages=57–80|doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131144|title=Deciphering the Genetic Basis of Speech and Language Disorders|ref=harv|pmid=12524432 | issn=0147-006X}} * {{cite book|last=Fitch|first= W. Tecumseh|authorlink=W. Tecumseh Fitch|year=2010|title=The Evolution of Language|url=https://archive.org/details/evolutionoflangu0000fitc|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Foley|first=William A.|authorlink=William Foley (linguist)|year=1997|title=Anthropological Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|publisher=Blackwell |ref=harv}} * {{cite book | authorlink=John Goldsmith | last=Goldsmith | first=John A | editor=John A. Goldsmith | year=1995 | title=The Handbook of Phonological Theory | series=Blackwell Handbooks in Linguistics | publisher=Blackwell Publishers | chapter=Phonological Theory | isbn=1-4051-5768-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Greenberg|first=Joseph|authorlink=Joseph Greenberg|year=1966|ref=universals|title=Language Universals: With Special Reference to Feature Hierarchies|url=https://archive.org/details/languageuniversa0000jose|location=The Hague|publisher=Mouton & Co}} * {{cite book|last=Haspelmath|first=Martin|authorlink=Martin Haspelmath|year=2002|title=Understanding morphology|location=London|publisher=Arnold, Oxford University Press|ref=harv}} (pbk) * {{cite journal|last=Haugen|first=Einar|authorlink=Einar Haugen|year=1973|title=The Curse of Babel|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_summer-1973_102_3/page/47|journal=Daedalus|volume= 102|issue=3, Language as a Human Problem|pages= 47–57|ref=harv}} * {{cite journal|last=Hauser|first=Marc D.|first2=Noam|last2=Chomsky|first3=W. Tecumseh|last3=Fitch|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science 22 |year=2002|volume=298|issue=5598|pages=1569–1579|ref=harv}} * {{cite book|last=Hauser|first=Marc D.|authorlink=Marc Hauser|last2=Fitch|first2=W. Tecumseh|authorlink2=W. Tecumseh Fitch|chapter=What are the uniquely human components of the language faculty?|year=2003|editor=M.H. Christiansen and S. Kirby|publisher=Oxford University Press|title=Language Evolution: The States of the Art|url=http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|ref=harv|access-date=13 Maart 2017|archive-date=22 Julie 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040722115833/http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|url-status=bot: unknown}} * {{cite book|last=Hockett|first=Charles F.|year=1960|chapter=Logical considerations in the study of animal communication|title=Animals sounds and animal communication|editor=W.E. Lanyon|editor2=W.N. Tavolga|pages=392–430|ref=harv}} * {{cite book|last=International Phonetic Association|authorlink=International Phonetic Association|year=1999|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7 |ref=harv}} * {{cite book|last=Katzner|first=K|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge|ref=CITEREFKatzner1999}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=1994|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.I ''Internal Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=2001|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.II ''Social Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal|last=Ladefoged|first=Peter|authorlink=Peter Ladefoged|year=1992|title=Another view of endangered languages|url=https://archive.org/details/sim_language_1992-12_68_4/page/809| journal=Language|volume=68|issue=4|pages=809–811|ref=harv}} * {{cite book|last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged|last2=Maddieson|first2=Ian|year=1996 |title=The sounds of the world's languages |url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade |location=Oxford |publisher=Blackwell|pages=[https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade/page/329 329]–330|isbn=0-631-19815-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Lesser|first=Ruth|chapter=Language in the Brain: Neurolinguistics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|last=Levinson|first=Stephen C.|authorlink=Stephen C. Levinson|year=1983|title=Pragmatics|url=https://archive.org/details/pragmatics00levi|location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite web|last=Lewis|first=M. Paul (ed.)|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition|location=Dallas, Tex.|publisher=SIL International|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|ref=harv}} * {{cite book|last=Lyons|first=John|authorlink=John Lyons (linguist)|year=1981|title=Language and Linguistics|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000lyon|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-29775-3|ref=harv}} * {{cite book|last=MacMahon|first=M.K.C.|chapter=Language as available sound:Phonetics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989|publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book |editor-last=Matras|editor-first=Yaron|editor2-first=Peter|editor2-last=Bakker| title=The Mixed Language Debate: Theoretical and Empirical Advances |url=https://archive.org/details/mixedlanguagedeb0000unse| location=[[Berlin]] | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-017776-5|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Moseley|editor-first=Christopher|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger, 3rd edition.|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=The History of Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|year=2005|id=|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|isbn=0-415-11553-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=Language Form and Language Function|year=1998|location=Cambridge,MA|publisher=MIT Press|url=web.archive.org/web/20140703043335/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|ref=harv|access-date=10 Julie 2013|archive-date=16 Desember 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216100353/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Nichols|first= Johanna |authorlink=Johanna Nichols|year=1992|title=Linguistic diversity in space and time|url=https://archive.org/details/linguisticdivers0000joha|location= Chicago|publisher= University of Chicago Press |isbn=0-226-58057-1|ref=harv}} * {{cite journal|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|last=Nichols|first=Johanna|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|year=1984|pages=97–117|ref=harv}} * {{cite journal|first=David R.|last=Olson|year=1996|title=Language and Literacy: what writing does to Language and Mind|journal=Annual Review of Applied Linguistics|volume=16|pages=3–13|doi=10.1017/S0267190500001392|ref=harv}} * {{cite book |last= Payne |first= Thomas Edward |title= Describing morphosyntax: a guide for field linguists |publisher= Cambridge University Press |year= 1997 |pages= 238–241 |url= http://books.google.com/books?id=LC3DfjWfCiwC&pg=PA239&lpg=PA239&dq=%22perfect+aspect%22+%22perfective+aspect%22&ct=result#PPA238,M1 |ref= harv }} * {{cite book|last=Pinker|first=Steven|authorlink=Steven Pinker|year=1994|title=The Language Instinct|url=https://archive.org/details/languageinstinct0000pink_w8b7|''The Language Instinct: How the Mind Creates Language''|publisher=Perennial|ref=harv}} * {{cite book|last=Romaine|first=Suzanne|year=2001|chapter=Multilingualism|pages=512–533|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Saussure|first=Ferdinand de |authorlink=Ferdinand de Saussure|year=1983|origyear=1913|title=Course in General Linguistics|editor-first=Charles |editor-last=Bally |editor2-first=Albert |editor2-last=Sechehaye|translator=Roy Harris|location=La Salle, Illinois|publisher=Open Court|isbn=0-8126-9023-0|ref=CITEREFSaussure1983}} * {{cite book|last=Sandler|first=Wendy|last2=Lillo-Martin|first2=Diane|year=2001|chapter=Natural Sign Languages|pages=533–563|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal | doi = 10.2307/409603 | last1 = Swadesh | first1 = Morris | authorlink = Morris Swadesh | year = 1934 | title = The phonemic principle | jstor = 409603| journal = Language | volume = 10 | issue = 2| pages = 117–129 }} * {{cite book|last=Tomasello|first=Michael|authorlink=Michael Tomasello|year=2008|title=Origin of Human Communication|url=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|publisher=MIT Press|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|first2=Terrence|last2=Kaufman|authorlink2=Terrence Kaufman|title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics|url= https://archive.org/details/languagecontactc0000thom|publisher=University of California Press|year=1988|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|title=Language Contact – An Introduction|publisher=Edinburgh University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|title=Language: The Basics|year=1999|edition=2nd|publisher=Psychology Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|editor-last=Stockwell|editor-first=Peter|title=Language and Linugistics: The Key Concepts|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|year=2007|edition=2nd|publisher=Routledge|ref=harv}} * {{cite book|last=Ulbaek|first=Ib|year=1998|chapter=The Origin of Language and Cognition|title=Approaches to the evolution of language|editor=J. R. Hurford & C. Knight|pages=30–43|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Van Valin|first=jr, Robert D.|authorlink=Robert Van Valin, Jr.|year=2001|chapter=Functional Linguistics|pages=319–337|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Zentella|first=Ana Celia|editor1-last=García|editor1-first=Ofelia|editor2-last=Fishman|editor2-first=Joshua|chapter=Spanish in New York|title=The Multilingual Apple: Languages in New York City|publisher=Walter de Gruyter| year=2002|ref=harv}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Language|Taal}} {{Wikt|taal}} * [http://wals.info/ World Atlas of Language Structures: a large database of structural (phonological, grammatical, lexical) properties of languages] {{en-vertaal|Language}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taal| ]] 68qg6zbwncad02a7azgqdkay0vxx2o8 2970239 2970221 2026-09-23T18:41:47Z Sobaka 328 /* Sien ook */ 2970239 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg | alt1 | onderskrif1 = 'n Muurskildery in [[Teotihuacán]], [[Meksiko]] (ca. 200 n.C.) wat 'n persoon uitbeeld met 'n banderol uit sy mond, wat spraak simboliseer. | beeld2 = Cuneiform script2.png | alt2 = | onderskrif2 = [[Wigskrif]] is die eerste bekende vorm van geskrewe taal, maar gesproke taal loop skryfkuns vooruit met ten minste tienduisende jare. | beeld3 = Girls learning sign language.jpg | onderskrif3 = Twee meisies wat Amerikaanse gebaretaal leer. | beeld4 = Braille house09.JPG | onderskrif4 = Braille-skrif verteenwoordig taal in 'n tasbare vorm. }} '''Taal''' is die [[mens]]like vermoë vir die aanleer en gebruik van ingewikkelde [[Stelsel|stelsels]] van [[kommunikasie]], en 'n taal is enige spesifieke voorbeeld van so 'n stelsel. Die wetenskaplike bestudering van taal word [[linguistiek]] of taalkunde genoem. Ramings oor die aantal tale in die wêreld wissel tussen 6 000 en 7 000. Enige akkurate raming steun egter op 'n gedeeltelik arbitrêre onderskeiding tussen tale en [[dialek]]te. [[Natuurlike taal|Natuurlike tale]] word [[Spraak|gepraat]] of [[Gebaretaal|gewys]], maar enige taal kan [[kode|gekodeer]] word na sekondêre media met behulp van hoorbare of tasbare [[Stimulus|stimuli]], byvoorbeeld [[Geskrewe taal|skrif]], [[braille]] of fluit. Dit is moontlik omrede menslike taal modaliteit-onafhanklik is. Met gebruik as algemene konsep, kan "taal" verwys na die kognitiewe vermoë om komplekse kommunikasiestelsels aan te leer en te gebruik, of om die stel reëls wat hierdie stelsels opmaak te beskryf, of die stel uitsprake wat gelewer kan word vanuit die reëls. Alle tale steun op die proses van semiose, om tekens in verband te bring met spesifieke betekenisse. Mondelingse en gebaretale bevat 'n fonologiese stelsel wat beheer hoe simbole gebruik word om reekse bekend as woorde of [[Morfeem|morfeme]] te vorm, en 'n [[Sinsbou|sintaktiese]] stelsel wat weer beheer hoe woorde en morfeme saamgevoeg word om uitdrukkings en sinsdele te vorm. Menslike taal is uniek aangesien dit die eienskappe van produktiwiteit, rekursie en verplasing, besit en omdat dit totaal afhanklik is van sosiale konvensie en aangeleer moet word. Die ingewikkelde struktuur leen homself tot 'n heelwat wyer reeks van moontlike uitdrukkings en gebruike as enige bekende stelsel van dierkommunikasie. Taal, word vermoed, het ontstaan nadat vroeë hominine begin het om geleidelik hulle primaat-kommunikasiestelsels te verander en die vermoë bekom het om 'n teorie te vorm van 'n ander se gedagtes en 'n gedeelde intensionaliteit. Hierdie ontwikkeling, word soms bespiegel, het saamgeval met die vergroting in breinvolume, en heelwat taalkundiges beskou die evolusie van die strukture van taal as spesifiek vir kommunikatiewe en sosiale doeleindes. Taal word op verskeie plekke in die menslike [[verstand]] verwerk, maar veral in Broca en Wernicke se sentrum. Mense leer taal van vroeg af aan deur sosiale interaksie in hul kinderjare, en kinders praat gewoonlik al vlot rondom driejarige ouderdom. Die gebruik van taal is diep gewortel in die menslike [[kultuur]]. Daarom, bykomend tot sy streng kommunikatiewe gebruike, het taal ook verskeie sosiale en kulturele gebruike, soos die aandui van groepsidentiteit, sosiale stratifikasie asook sosiale versorging en vermaak. Tale ontwikkel en diversifiseer met tyd, en die geskiedenis van hul evolusie kan gerekonstrueer word deur moderne tale te [[Diachroniese taalkunde|vergelyk]] om vas te stel watter eienskappe hulle erftale moes besit vir die latere stadiums om te kan voorkom. 'n Groep tale wat afstam van 'n gesamentlike voorganger staan bekend as 'n [[taalfamilie]]. Die mees gesproke tale in die wêreld vandag behoort aan die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese familie]], wat tale insluit soos [[Engels]], [[Spaans]], [[Portugees]], [[Russies]] en [[Hindi]]; die [[Sino-Tibettaanse tale]], wat [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en nog heelwat ander insluit; die [[Afro-Asiatiese tale|Afro-Asiatiese familie]] wat uit [[Arabies]], [[Amharies]], [[Somalies]] en [[Hebreeus]] bestaan; en die [[Bantoetale]] wat [[Swahili]], [[Zoeloe]], [[Shona (taal)|Shona]] en honderde ander tale insluit wat regdeur [[Afrika]] gepraat word. Die konsensus is dat tussen 50% en 90% van die tale wat tans gepraat word uitgesterf sal wees teen 2100.<ref name="Handbook">{{harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|}}</ref><ref name="Moseley">{{harvcoltxt|Moseley|2010}}</ref> == Definisies == {{Hoofartikel|Taalfilosofie}} Die [[Afrikaanse]]/[[Nederlandse]] woord "taal" stam oorspronklik van die Indo-Europese *"dol-" af wat in [[Germaans]] "talō" geword het, wat beide "om te tel" en "vertel" of "spreek" beteken. Die Engelse woord "tale" het sy oorsprong ook van hier af. "Tel/tal" en "taal" deel 'n oorsprong in betekenis hoewel die eersgenoemde verander het om syferwerk te beteken. Die woord "vertel" dui nog op die ou gesamentlike betekenis.<ref>{{citation |url=http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/taal |author=M. Philippa e.a. |year=2003-2009 |title= Etymologisch Woordenboek van het Nederlands |accessed= 13 Junie 2013}}</ref> Die woord word soms gebruik om te verwys na kodes, geheime skrifte en ander tipes [[Kunsmatige taal|kunsmatig saamgestelde kommunikasiestelsels]] soos in die gebruik vir [[Programmeertaal|rekenaarprogrammering]]. 'n Taal in hierdie opsig is 'n stelsel van tekens, vir enkodering en dekodering van [[inligting]]. Hierdie artikel is spesifiek gemoeid met die eienskappe van natuurlike menslike taal soos dit bestudeer word in die vakgebied [[taalwetenskappe]] of taalkunde (linguistiek). As 'n voorwerp van taalkundige studie, het "taal" twee vername betekenisse: 'n abstrakte konsep, en 'n spesifieke taalkundige stelsel, byvoorbeeld "[[Frans]]". Die Switserse taalkundige [[Ferdinand de Saussure]], wat die moderne vakgebied van taalkunde gedefinieer het, het eerstens eksplisiet hierdie onderskeiding geformuleer deur gebruik te maak van die Franse woord ''langage'' vir taal as 'n konsep, ''langue'' as 'n bepaalde instansie van 'n taalstelsel, en ''parole'' vir die konkrete gebruik van spraak in 'n bepaalde taal.<ref name="Lyons2">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|p=2}}</ref> Wanneer daar van taal gepraat word as 'n algemene konsep kan definisies gebruik word wat die verskillende aspekte van die verskynsel uitlig.<ref name="LyonsIntro">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|pp=1–8}}</ref> Die definisies bring ook verskillende benaderings en begrippe van taal mee, en hulle belig weer verskeie en soms teenstrydige skole van taalkundige teorie.<ref name="TraskLanguage">{{harvcoltxt|Trask|2007|pages=129–31}}</ref> === Verstandelike vermoë, orgaan of instink === Een definisie beskou taal vernaam as die verstandelike vermoë wat mense in staat stel om linguistiese gedrag te onderneem: om tale aan te leer en uitinge te vorm en verstaan. Die definisie belig die universaliteit van taal tot alle mense en lê klem op die biologiese basis vir die menslike vermoë vir taal as 'n unieke ontwikkeling van die menslike verstand. Voorstanders van die siening dat die dryfkrag agter taalverwerwing ingebore is, beweer gereeld dat dit ondersteun word deur die feit dat alle kognitief normale kinders, wat groot word in 'n omgewing waar taal toeganklik is, dit sal aanleer sonder formele onderrig. Taal kan spontaan ontwikkel in omgewings waar mense lewe of saam grootword sonder 'n gemeenskaplike taal, byvoordeel [[Kreooltaal|kreooltale]] en spontaan ontwikkelde gebaretale soos Nicaraguaanse gebaretaal. Die siening wat teruggeneem kan word na [[Immanuel Kant|Kant]] en [[René Descartes|Descartes]], verstaan taal oor die algemeen as grootliks ingebore, soos byvoorbeeld Chomsky se teorie van Universele Grammatika, of die Amerikaanse filosoof [[Jerry Fodor]] se ekstreme ingeboorteteorie. Hierdie tipe definisies word algemeen toegepas deur taalstudies binne 'n kognitiewe wetenskapraamwerk en in neurolinguistiek.<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Fitch|2003}}</ref><ref name="Language Instinct">{{harvcoltxt|Pinker|1994}}</ref> === Formele simbolestelsel === Nog 'n definisie beskou taal as 'n formele stelsel van tekens wat beheer word deur grammatikareëls van kombinasies om betekenis te kommunikeer. Die definisies beklemtoon dat menslike tale beskryf kan word as geslote gestruktureerde stelsels bestaande uit reëls wat bepaalde tekens koppel aan bepaalde betekenisse.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=93}}</ref> Hierdie strukturalistiese siening van tale is aanvanklik deur Ferdinand de Saussure voorgestel,<ref name="Saussure">{{harvcoltxt|Saussure|1983}}</ref> en sy strukturalisme bly fundamenteel vir meeste benaderings tot taal vandag.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|p=96}}</ref> Sommige voorstanders van hierdie uitgangspunt oor taal bepleit 'n formele benadering met die bestudering van taalstrukture deur die identifisering van sy basiese elemente, en daarna deur die saamstel van 'n formele betekenis van die reëls waarvolgens die elemente saamkom om woorde en sinne te vorm. Die vernaamste voorstander van so 'n teorie is Noam Chomsky, die vader van die generatiewe teorie van grammatika, wat taal beskryf as 'n spesifieke stel sinne wat gegenereer kan word vanuit 'n bepaalde stel reëls.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=130}}</ref> Chomsky beskou die reëls as 'n ingebore eienskap van die menslike verstand en om die kern van wat taal is saam te stel<ref>{{harvcoltxt|Chomsky|1957}}</ref> Formele definisies van taal word algemeen gebruik in formele logika, formele teorieë van grammatika en toegepaste rekenaarlinguistiek.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|pp=93, 130}}</ref><ref name="NewmeyerForm">{{harvcoltxt|Newmeyer|1998|pp=3–6}}</ref> === Gereedskap vir kommunikasie === [[Lêer:ASL family.jpg|250px|duimnael|Twee mans en 'n dame wat 'n gesprek voer in Amerikaanse gebaretaal.]] 'n Ander definisie sien taal eerder as 'n stelsel van kommunikasie wat mense in staat stel om saam te werk. Die definisies lê klem op die sosiale rol van taal en die feit dat mense dit gebruik om hulself uit te druk en voorwerpe in hulle omgewing te manipuleer. Funksionele teorieë van grammatika verduidelik grammatikale strukture deur hulle kommunikatiewe funksies, en verstaan dat die grammatikale strukture van tale die eindproduk is van 'n aanpassingsproses waarvolgens grammatika "pasgemaak" is om die kommunikatiewe belange van sy gebruikers te dien.<ref name="Myths" /><ref>{{harvcoltxt|Van Valin|2001}}</ref> Hierdie beskouing van taal word geassosieer met die studie van taal in pragmatiese, kognitiewe en interaktiewe raamwerke, asook in sosiolinguistiek en taalkundige antropologie. Funksionalistiese teorieë neig om grammatika te bestudeer as dinamiese verskynsels, as strukture wat heeltyd in 'n proses van verandering verkeer soos dit aangewend word deur sy sprekers. Die beskouing plaas belangrikheid op die studie van linguistiese tipologie of die klassifikasie van tale volgens strukturele eienskappe, soos aangedui kan word dat prosesse van grammatikalisering geneig is om trajekte te volg wat gedeeltelik afhanklik is van tipologie. In die filosofie van taal word die sienings dikwels geassosieer met [[Ludwig Wittgenstein]] se latere werke en gewone taalfilosowe soos Paul Grice, [[John Searle]] en J.L. Austin.<ref name="NewmeyerForm" /> === Die unieke status van menslike taal === {{Hoofartikel|Dieretaal|Grootaaptaal}} Menslike taal is uniek in vergelyking met ander vorms van kommunikasie, soos gebruik deur diere. Kommunikasiestelsels wat deur ander diere gebruik word soos bye of ape is geslote stelsels wat bestaan uit 'n vaste aantal moontlike dinge wat uitgedruk kan word.<ref>{{harvcoltxt|Hockett|1960}}; {{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> In teenstelling is menslike taal oop en produktief, wat beteken dat dit mense toelaat om 'n eindelose stel uitinge voort te bring vanuit 'n eindige stel elemente, en om nuwe woorde en sinne op te diep. Dit word moontlik gemaak omdat menslike taal gebaseer is op 'n tweeledige kode, waar 'n vaste aantal betekenislose elemente (bv. Klanke, letters en gebare) gekombineer kan word om eenhede van betekenis te vorm (woorde en sinne).<ref name="Trask5">{{harvcoltxt|Trask|1999|pages=1–5}}</ref> Bowendien is die simbole en grammatikale reëls van enige taal grootliks arbitrêr, menende dat die stelsel slegs aangeleer kan word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=9}}</ref> Die bekende kommunikasiestelsels wat aan die ander kant deur diere gebruik word, kan slegs 'n vaste aantal uitinge oplewer wat meestal geneties oorgedra word.<ref name="Tomasello 2008">{{harvcoltxt|Tomasello|2008}}</ref> Talle dierespesies toon die vermoë om kommunikasievorms aan te leer deur sosiale onderrig, soos die Bonobo Kanzi, wat geleer is om homself uit te druk met behulp van 'n stel simboliese leksiegramme. Ooreenkomstig leer heelwat walvis- en voëlspesies hulle gesange aan deur ander lede van die groep na te maak. Hoewel sommige diere 'n groot aantal woorde en simbole kan aanleer,<ref group=notas>Die Gorilla Koko gebruik na bewering soveel as 1 000 woorde in Amerikaanse gebaretaal, en verstaan 2 000 woorde gesproke Engels. Daar is egter twyfel oor of haar gebruik van gebare gebaseer is op komplekse begrip of op eenvoudige kondisionering ({{harvcoltxt|Candland|1993}}).</ref> kon nie een nog soveel verskillende tekens aanleer soos wat algemeen geken word deur 'n 4 jarige mens nie, ook het nie een al enige iets kon aanleer wat die komplekse grammatika van menslike taal reflekteer nie.<ref name="Deacon 1997">{{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> Menslike taal verskil ook van [[dierekommunikasie]]stelsels deurdat dit gebruik maak van grammaties en semantiese kategorieë, soos die selfstandige naamwoord en werkwoord, hede en verlede, om uitermate ingewikkelde betekenisse uit te druk.<ref name="Deacon 1997" /> Menslike taal is ook uniek omdat dit rekursiwiteit besit: die manier waarop byvoorbeeld 'n selfstandige naamwoordstuk die vermoë het om 'n ander selfstandige naamwoordstuk te bevat (soos in "<nowiki>[[die sjimpansee] se lippe]</nowiki>") of 'n sinstuk wat 'n sinstuk kan bevat (soos in "<nowiki>[Ek sien [die hond hardloop]]</nowiki>").<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Chomsky|Fitch|2002}}</ref> Menslike taal is ook die enigste natuurlike kommunikasiestelsel wat ''modaliteit-onafhanklik'' is, betekende dat dit nie net vir kommunikasie gebruik kan word deur een kanaal of medium nie, maar deur verskeie – die gesproke taal gebruik byvoorbeeld ouditiewe modaliteit terwyl gebaretale en skryfkuns van visuele modaliteit gebruik maak, en braille-skryfwerk weer van tasbare modaliteit.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=165–66}}</ref> In ag genome die bedoeling wat dit kan oordra en die kognitiewe prosesse waarop dit bou, is menslike taal ook uniek aangesien dit die vermoë het om na abstrakte konsepte en veronderstelde of hipotetiese gebeure te verwys, asook gebeure wat in die verlede plaasgevind het of in die toekoms gaan plaasvind. Hierdie vermoë om te verwys na gebeure wat nie in dieselfde tyd of plek as die spraakgebeurtenis is nie word ''verplasing'' genoem, en hoewel sommige dierekommunikasiestelsels van verplasing gebruik kan maak (soos met die kommunikasie deur bye wat die ligging en bronne van nektar buite sig kan oordra), word die mate waartoe dit in menslike taal gebruik word ook as uniek beskou.<ref name="Trask5" /> == Oorsprong == {{Hoofartikel|Oorsprong van taal|Oorsprong van spraak}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = | alt1 | onderskrif1 = 75–80 000-jaar-oue artefakte uit die Blombos grotte, [[Suid-Afrika]], insluitend 'n stuk gegraveerde oker met diagonaal oorkruis-gearseerde patrone, moontlik die oudste bekende voorbeeld van simbole. | beeld2 = Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg | onderskrif2 ="Die toring van Babel" deur [[Pieter Bruegel die Ouere]]. Olie op plank, 1563.<br />Mense spekuleer al regdeur die geskiedenis oor die oorsprong van taal. Die Byblese mite van die Toring van Babel is een so verhaal; ander kulture het verskillende verhale van hoe taal ontstaan het.<ref name="Haugen" /> }} Teorieë rakende die oorsprong van taal kan ingedeel word volgens hulle basiese aannames. Sommige teorieë is gebaseer op die idee dat taal so kompleks is dat mens nie kan indink hoe dit skielik te voorskyn gekom het vanuit niks tot in sy huidige vorm nie, maar dat dit moes ontwikkel het vanuit vroeë prelinguistiese stelsels onder ons voormensagtige voorgeslagte. Hierdie teorieë kan kontinuïteitgebaseerde teorieë genoem word. Die teenoorgestelde siening is dat taal so 'n unieke menslike eienskap is dat dit nie vergelyk kan word met enigiets gevind onder niemensagtiges nie en daarom skielik te voorskyn moes kom tydens die oorgang van pre-hominiedes na die vroeë mens. Hierdie teorieë kan beskryf word as diskontinuïteit gebaseerd. Insgelyks beskou teorieë gebaseer op Chomsky se Generatiewe siening van taal dat taal meestal 'n ingebore fakulteit is wat grootliks geneties gekodeer is, terwyl funksionalistiese teorieë dit sien as 'n stelsel wat merendeels kultureel is en aangeleer word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Ulbaek|1998}}</ref> Tans is die enigste prominente voorstaander van 'n diskontinuïteitgebaseerde teorie van menslike taaloorsprong die taalkundige en filosoof Noam Chomsky. Chomsky stel voor dat "'n lukrake mutasie plaasgevind het, miskien na 'n rare kosmiese-straalstortbui waartydens dit die verstand geherorganiseer het en 'n taalorgaan ingeplant het in 'n andersins primaatbrein."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Hoewel hy waarsku teen 'n te letterlike opneem van die storie, dring Chomsky nogtans daarop aan dat "dit kan nader aan die realiteit wees as enige ander feeverhale wat vertel word oor evolusionêre prosesse, insluitend taal."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Kontinuïteitgebaseerde teorieë word tans deur 'n meerderheid geleerdes gehuldig, maar hulle verskil in hulle sienings oor die ontwikkeling. Diegene wat taal beskou as meestal ingebore, byvoorbeeld die sielkundige [[Steven Pinker]], huldig die presedente as dierebewustheid,<ref name="Language Instinct" /> terwyl die wat taal beskou as 'n sosiaal-aangeleerde gereedskapstuk vir kommunikasie, soos die sielkundige Michael Tomasello, sien dit as ontwikkeling vanuit dierekommunikasie, of primaatgebare of vokale kommunikasie as ondersteuning vir samewerking.<ref name="Tomasello 2008" /> Ander kontinuïteitgebaseerde modelle se beskouing is dat taal ontwikkel het uit [[musiek]], 'n siening alreeds omhels deur [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Johann Gottfried von Herder]], Wilhelm von Humboldt en [[Charles Darwin]]. 'n Prominente hedendaagse voorstaander hiervan is die argeoloog Steven Mithen.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=466–507}}</ref> Aangesien die opkoms van tale in die vroeë oergeskiedenis van die mens plaasgevind het, is daar geen direkte historiese spore agtergelaat van die relevante ontwikkelings nie, en geen vergelykbare prosesse kan vandag waargeneem word nie. Teorieë wat kontinuïteit uitlig kyk gereeld na diere om te sien of primate, byvoorbeeld, enige eienskappe toon wat as ooreenkomstig beskou kan word met wat as voormensagtige taal gesien kan word. Alternatiewelik kan vroeë mensagtige fossiele ondersoek word om te kyk vir spore van fisiese aanpassings vir taalgebruik of tekens van prelinguistiese vorms van simboliese optrede.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=250–92}}</ref> Dit is grotendeels onbestrede dat die voormensagtige australopithecina geen kommunikasiestelsels gehad het wat algemeen betekenisvol verskil het van die gevind by die groot ape nie, maar geleerde opinies verskil rondom hierdie ontwikkeling sedert die verskyning van die ''[[Homo]]'' sowat 2,5 miljoen jaar gelede. Sekere geleerdes aanvaar die ontwikkeling van primitiewe taalagtige stelsels (prototaal) so vroeg as ''Homo habilis'' (2,3 miljoen jaar gelede), terwyl ander weer die ontwikkeling van primitiewe simboliese kommunikasie slegs aan ''Homo erektus'' (1,8 miljoen jaar gelede) of ''Homo heidelbergensis'' (0,6 miljoen jaar gelede) toeken, en die ontwikkeling van eintlike taal by ''Anatomies moderne Homo sapiens'' in die Laat-Paleolitiese rewolusie minder as 100 000 jaar gelede.<ref>{{Harvcoltxt|Foley|1997|pp=70–74}}{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=292–3}}</ref> == Die studie van taal == {{Hoofartikel|Taalkunde|Die geskiedenis van taalwetenskap}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 170 | beeld1 = Sir William Jones.jpg | onderskrif1 = William Jones ontrafel die familieverwantskap tussen [[Latyn]] en [[Sanskrit]] en lê die basis vir die vakrigting [[Diachroniese taalkunde|Historiese taalkunde]]. | beeld2 = Ferdinand de Saussure by Jullien.png | onderskrif2 = Ferdinand de Saussure ontwikkel die strukturalistiese benadering tot die studie van taal. | beeld3 = Noam chomsky cropped.jpg | onderskrif3 = Noam Chomsky is een van die belangrikste taalkundige teoretici van die 20ste eeu. }} Die studie van taal, [[taalkunde]], het tot 'n wetenskap ontwikkel sedert die eerste grammatikale beskrywings van spesifieke tale in [[Indië]] meer as 2000 jaar gelede. Vandag is taalkunde 'n wetenskap gemoeid met alle aspekte van taal, en word dit bestudeer vanuit al die bogenoemde teoretiese standpunte.<ref>{{harvcoltxt|Newmeyer|2005}}</ref> === Onderafdelings === Die akademiese studie van taal geskied binne talle verskillende dissiplinêre areas en vanuit verskeie teoretiese oogpunte, waarvan almal moderne benaderings tot taalkunde verstrek. [[Sinchroniese taalkunde|Diskriptiewe taalkunde]] ondersoek byvoorbeeld die grammatika van enkele tale, teoretiese taalkunde ontwikkel teorieë van hoe om die aard van taal die beste te konseptualiseer en omskryf, gebaseer op data van die verskeie nog bestaande menslike tale, sosiolinguistiek bestudeer hoe tale gebruik word vir sosiale funksies en lig om die beurt die studie van die sosiale funksies en grammatikale beskrywing uit, neurolinguistiek ondersoek hoe taal in die menslike brein verwerk word en laat die eksperimentele toetsing van teorieë toe, rekenaarlinguistiek bou voort op teoretiese en deskriptiewe taalkunde om meestal berekeningsmodelle te konstrueer gerig op die verwerking van natuurlike taal of die toets van taalkundige hipoteses, en [[diachroniese taalkunde]] steun op grammatikale en leksikale beskrywings van tale om hulle individuele geskiedenis na te spoor en sodoende vertakkings van taalfamilies te konstrueer met behulp van die vergelykende metode.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007}}</ref> === Vroeë geskiedenis === Die formele studie van taal het volgens algemene beskouings in [[Indië]] begin met Pāṇini, die grammatikus van die vyfde eeu v.C. wat 3 959 reëls geformuleer het vir [[Sanskrit]] [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]]. [[Sumer]]iese skrifgeleerdes het egter reeds rondom 1900 v.C. die verskille tussen [[Sumeries]] en Akkadies ondersoek. Daaropvolgende grammatikale tradisies is ontwikkel in al die antieke kulture wat skryfkuns aangeneem het.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|pp=82–83}}</ref> In die 17de eeu n.C. het die Franse Port-Royal Grammatikusse die idee ontwikkel dat die grammatika van alle tale 'n refleksie is van die universele fundamentele beginsels van denke, en daarom is grammatika universeel. In die 18de eeu het die eerste gebruik van die vergelykende metode deur die Britse [[Filologie|filoloog]] en kenner van antieke Indië, William Jones, die opkoms van vergelykende taalkunde gelei.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1914|p=310}}</ref> Die wetenskaplike studie van taal is deur Wilhelm von Humboldt uitgebrei van Indo-Europees tot taal in die algemeen. Vroeg in die 20ste eeu stel Ferdinand de Saussure die idee bekend van taal as 'n statiese stelsel van onderling verbinde eenhede, omgeskrewe deur die teenstellings tussen hulle.<ref name="Saussure" /> Deur 'n onderskeiding te maak tussen [[Diachroniese taalkunde|diachroniese]] en sinchroniese analises van taal, het hy die fondamente gelê vir die moderne vakgebied van taalkunde. De Saussure stel ook verskeie basiese vlakke van linguistiese analises voor wat nog steeds fundamenteel is tot heelwat kontemporêre taalkundige teorieë, soos die onderskeiding tussen sintagma en paradigma en die Langue-parole onderskeiding, wat tussen taal as 'n abstrakte stelsel (''langue'') en taal as 'n konkrete manifestasie van hierdie stelsel (''parole'') onderskei.<ref>{{harvcoltxt|Clarke|1990|pages=143–144}}</ref> === Kontemporêre taalkunde === In die 1960's formuleer Noam Chomsky die generatiewe taalteorie. Volgens die teorie is die mees basiese vorm van taal 'n stel sintaktiese reëls wat universeel is vir alle mense, en wat die grammatika van al die menslike tale tot grondslag lê. Hierdie stel reëls word Universele Grammatika genoem; volgens Chomsky is die beskrywing hiervan die primêre doel van die taalkundige vakgebied. Dus het hy gemeen dat die grammatika van individuele tale slegs vir die taalkunde belangrik is insover dit ons toelaat om die universele onderliggende reëls af te lei waarvanuit die waarneembare linguistiese veranderlikheid gegenereer kan word.<ref>{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=82–83}}</ref> In teenstelling tot die formele teorieë van die generatiewe skool, stel die funksionele teorieë van taal voor dat aangesien taal wesenlik 'n stuk gereedskap is, sy strukture na beste ontleed en verstaan kan word deur verwysing na sy funksies. Die formele teorieë van grammatika streef daarna om die verskillende elemente van taal te omskryf en die manier waarop hulle met mekaar in verband staan te beskryf as stelsels van formele reëls of werksaamhede, terwyl funksionele teorieë poog om die funksies wat deur taal uitgevoer word te omskryf en dit dan in verband te bring met die taalkundige elemente wat dit na vore bring.<ref name="NewmeyerForm" /><ref group=notas>"Funksionele grammatika analiseer grammatikale struktuur, net so formele en strukturele grammatika; maar dit analiseer ook die algehele kommunikatiewe situasie: die doel van die spraakgebeurtenis, sy deelnemers, sy diskoerskonteks. Funksionaliste hou vol dat die kommunikatiewe situasie grammatikale struktuur motiveer, afdwing, verduidelik of andersins bepaal, en dat 'n strukturele of formele benadering nie slegs beperk is tot 'n denkbeeldige beperkte databasis nie maar onvoldoende is selfs as 'n strukturele verklaring. Funksionele grammatika verskil daarom van formele en strukturele grammatika omdat dit poog om nie te modelleer nie maar om te verduidelik; en die verduideliking is gegrond in die kommunikatiewe situasie."({{harvcoltxt|Nichols|1984}})</ref> Die raamwerk van kognitiewe linguistiek interpreteer taal in terme van die konsepte (wat soms universeel is, en soms spesifiek tot 'n bepaalde taal) wat sy vorms onderlê.<ref>{{harvcoltxt|Croft|Cruse|2004|page=1}}</ref> Kognitiewe linguistiek is veral gemoeid met hoe denke betekenis voortbring deur taal. == Fisiologiese en neutrale argitektuur van taal en spraak == Praat is die verstek modaliteit vir taal in alle kulture. Die lewering van gesproke taal berus op die gesofistikeerde vermoë om die lippe, tong en ander komponente van die stemapparatus te beheer, die vermoë om spraakklanke akoesties te dekodeer en die neurologiese apparatus nodig vir die aanleer en lewering van taal.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=11–14; 105–113}}</ref> Die studie van die genetiese basisse vir menslike taal is nog op 'n redelik basiese vlak, en die enigste geen wat tot nog toe positief geïmpliseer is in taalvoortbrenging is FOXP2, wat 'n tipe van kongenitale taalafwyking kan veroorsaak indien aangetas word deur mutasies.<ref>{{harvcoltxt|Fisher|Lai|Monaco|2003}}</ref> === Die verstand en taal === {{Hoofartikel|Neurolinguistiek}} [[Lêer:Brain Surface Gyri.SVG|duimnael|links|Taalareas van die brein. Die Hoekige Girus word voorgestel in oranje, Bomarginale Girus in geel, Broca se area in blou, Wernicke se area in groen, en die Primêre Gehoorkorteks in pienk.]] Die verstand is die koördineringsentrum vir alle linguistiese aktiwiteite; dit beheer beide die produksie van linguistiese [[kognisie]] en betekenis en die meganika van spraakproduksie. Nieteenstaande is ons kennis van die neurologiese basisse van taal heelwat beperk, hoewel dit baie uitgebrei het met die ingebruikneming van moderne beeldvormingstegnieke. Die vakgebied in taalkunde gemoeid met die studie van neurologiese aspekte van taal word neurolinguistiek genoem.<ref name="Lesser205">{{harvcoltxt|Lesser|1989|pp=205–6}}</ref> Vroeëre werk in neurolinguistiek het die studie van taal by mense met breinskade betrek, om vas te stel hoe skade in spesifieke areas taal en spraak affekteer. Op die manier het neurowetenskaplikes in die 19de eeu ontdek dat twee areas in die brein beslissend betrek kan word by taalverwerking. Die eerste area, Wernicke se area, wat geleë is in die agterste gedeelte van die superior temporale girus in die dominante serebrale hemisfeer. Mense met skade in die area van die verstand ontwikkel sensoriese afasie, 'n toestand waarin daar 'n groot verswakking van taalbegrip voorkom, terwyl die spraak 'n natuurlike klank en ritme behou asook 'n normale [[Sinsbou|sinstruktuur]]. Die tweede area is Broca se area, geleë in die agterste inferior frontale lob van die dominante hemisfeer. Persone met skade in die area ontwikkel motoriese afasie, bedoelende dat hulle weet wat hulle wil sê maar dit net nie kan uiter nie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=105–7}}</ref> Hulle kan tipies verstaan wat aan hulle gesê word, maar kan nie vlot praat nie. Ander simptome wat ook na vore kan kom in Broca se afasie sluit probleme in met woordvaardigheid, artikulasie, die vind van woorde, woordherhaling en die begrip en lewering van grammatikaal-ingewikkelde sinne, mondelings en met skryf. Diegene met die tipe afasie kan ook ongrammatiese spraak lewer en 'n onvermoë toon om sintaktiese inligting te gebruik om die betekenis van sinne te bepaal. Beide Broca en Wernicke se afasie beïnvloed ook die gebruik van gebaretaal, ooreenkomstig met hoe dit spraak beïnvloed, met Broca se afasie wat veroorsaak dat sprekers se gebare stadig is met foutiewe grammatika, terwyl sprekers met Wernicke se afasie se gebare flink is maar min sin maak vir ander en hulle sukkel om ander se gebare te begryp. Dit bewys dat die skade spesifiek is tot die vermoë om taal te gebruik en nie tot die fisiologie vir die lewering van spraak nie.<ref>{{harvcoltxt |Trask|1999|p=108}}</ref><ref>{{harvcoltxt |Sandler|Lillo-Martin|2001|p=554}}</ref> Met die vooruitgang in tegnologie teen die einde van die 20ste eeu, het neuroloë ook nie-indringende tegnieke begin gebruik, soos funksionele magnetiese resonansiebeeldvorming (fMRI) en elektrofisiologie, vir die studie van taalverwerking in indiwidue sonder breinskade.<ref name="Lesser205" /> === Anatomie van spraak === {{Hoofartikel|Spraakproduksie|Fonetiek|Artikulatoriese fonetiek}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 200 | beeld1 = tract-af.svg | onderskrif1 = Die menslike stemkanaal. | beeld2 = Spectrogram -iua-.png | onderskrif2 = Spektrogram van Amerikaanse Engelse vokale {{IPA|[i, u, ɑ]}} toon die formante ''f''₁ en ''f''₂ | beeld3 = Real-time MRI - Speaking (Chinese).ogv | onderskrif3 = Intydse MRI skandering van 'n persoon wat Mandaryns praat. }} Gesproke taal steun op die menslike fisieke vermoë om klank te produseer, 'n longitudinale golf wat deur die lug versprei word teen 'n frekwensie met die vermoë om die oordrom te laat vibreer. Hierdie vermoë berus op die fisiologie van die menslike spraakorgane. Die organe bestaan uit die longe, stemkas (larinks), en die boonste stemkanaal – die keel, mond en neus. Deur die verskillende dele van die spraakorgane te beheer, kan die lugstroom gemanipuleer word om verskillende spraakklanke te produseer.<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|p=2}}</ref> Die klank van spraak kan beskou word as 'n kombinasie van segmentele en suprasegmentele elemente. Hierdie segmentele elemente is die wat mekaar volg in reekse en gewoonlik deur bepaalde letters in alfabetiese tekste verteenwoordig word, soos Romeinse skrif. Met vryvloeiende spraak is daar nie duidelike grense tussen een segment en die volgende nie, en gewoonlik ook nie enige hoorbare tussenposes tussen woorde nie. Segmente word daarom onderskei deur hulle kenmerkende klank wat 'n resultaat is van hulle verskillende artikulasies, en dit kan of klinkers (vokale) of medeklinkers (konsonante) wees. Suprasegmentele verskynsels sluit elemente in soos klemtoon, artikulasiesoort (fonasie), stemtoonkleur (timbre) en prosodie of intonasie, waarvan hulle almal 'n uitwerking kan hê oor veelvuldige segmente.<ref name="MacMahon5">{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=3}}</ref> [[Klinker]]- en [[Konsonant|medeklinkersegmente]] kombineer om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm, wat weer om die beurt kombineer om uitdrukkings te vorm; dit kan foneties uitgeken word as die bestek tussen twee inasemings. Akoesties word die verskillende segmente gekarakteriseer deur verskillende formantstrukture, wat sigbaar is in 'n spektogram van die opgeneemde klankgolf (sien illustrasie van 'n spektrogram van die formantstrukture van drie Engelse klinkers). Formante is die amplitudepieke in die frekwensiespektrum van 'n bepaalde klank.<ref name="MacMahon5" /><ref name="IPA">{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|pp=3–8}}</ref> Klinkers of vokale is die klanke wat geen hoorbare wrywing ondervind nie en veroorsaak word deur die vernouing of obstruksie van 'n deel van die boonste stemkanaal. Hulle varieer in kwaliteit volgens die graad van die lipopening en plasing van die tong binne die mondholte<ref name="MacMahon5" /> Vokale word ''[[Geslote klinker|geslote]]'' genoem wanneer die lippe relatief geslote is, soos met die uitspraak van die vokaal {{IPA|[i]}} (Afrikaans "ie"), of ''oop'' as die lippe relatief oop is soos met die vokaal {{IPA|[a]}} (Afrikaans "a"). Indien die tong na agter in die mond geplaas wordis, verander die kwaliteit, en word vokale gevorm soos {{IPA|[u]}} (Afrikaans "oe"). Die kwaliteit verander ook afhangende van of die lippe gerond is in teenstelling met ongerond, wat onderskeidings veroorsaak soos tussen {{IPA|[i]}} (ongeronde voorklinker, Afrikaans "ie") en {{IPA|[y]}} (geronde voorklinker, Afrikaans "u").<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=11–15}}</ref> Medeklinkers of konsonante is die klanke wat hoorbare wrywing of afsluiting het in die boonste stemkanaal, op 'n sekere tydstip. Konsonantklanke wissel volgens die plek van artikulasie, bv. die plek in die stemkanaal waar die lugvloei belemmer word, gewoonlik, tande, alveolêre rif, ''verhemelte'', ''velum'', ''uvula'' of ''glottis''. Elke plek lewer 'n ander stel konsonantklanke op wat verder onderverdeel word volgens die manier van artikulasie of die tipe wrywing: vol geslote, in welke geval die konsonant ''[[Eksplosief|plosief]]'' of ''okklusief'' genoem kan word, of verskillende grade van opening wat ''[[Frikatief|frikatiewe]]'' en ''[[approksimant]]e'' skep. Konsonante kan ook ''[[Stemhebbendheid|stemhebbend of stemloos]]'' wees, afhangende van of die stembande deur middel van lugvloei vibreer met die maak van klanke. Stemhebbendheid is wat die Afrikaanse {{IPA|[s]}} in ''suid'' (stemlose sibilant) onderskei van {{IPA|[z]}} in ''zuid'' soos in Nederlands uitgespreek (stemhebbende sibilant).<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=6–11}}</ref> Sommige spraakklanke, beide vokale en konsonante, behels die vrylaat van lugvloei deur die nasale holte, en dit word ''[[Nasaal|nasale]]'' klanke genoem. Ander klanke word gedefinieer deur die manier wat die tong in die mond beweeg: soos die l-klanke (genoem ''[[Lateraal|laterale]]'', aangesien die lug aan die kante van die tong verby vloei), en die r-klanke (genoem ''roties''), gekenmerk aan hoe die tong geplaas is relatief tot die lugstroom.<ref name="IPA" /> Deur die spraakorgane te gebruik kan mense honderde afsonderlike klanke maak: waarvan sommige algemeen in die wêreld se tale voorkom, terwyl ander meer spesifiek is tot sekere taalfamilies, taalgebiede of selfs tot 'n enkele taal.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> == Struktuur == [[Lêer:Ancient Tamil Script.jpg|duimnael|links|Antieke [[Tamil]] inskripsie by Thanjavur]] Wanneer beskryf word as 'n stelsel van simboliese kommunikasie, word taal tradisioneel beskou as bestaande uit drie dele: tekens, betekenisse en 'n kode wat die tekens met die betekenis verbind. Die studie van die proses van semiose, hoe tekens en betekenisse gekombineer word, gebruik word, en geinterpreteer word, word [[semiotiek]] genoem. Tekens kan saamgestel wees uit klanke, gebare, letters of simbole, afhangende of die taal gepraat, gewys of geskryf word, en dit kan gekombineer word in komplekse tekens soos woorde en sinsdele. Wanneer gebruik word in kommunikasie, word 'n teken gekodeer en oorgedra deur 'n sender via 'n kanaal aan 'n ontvanger wat dit dekodeer.<ref name="Lyons17">{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=17–24}}</ref> Sommige van die eienskappe wat mensetaal omskryf in teenstelling met ander kommunikasiestelsels, is die willekeurigheid van die linguistiese teken, wat beteken dat daar geen voorspelbare skakel is tussen 'n linguistiese teken en sy betekenis nie; asook die dualiteit van die linguistiese stelsel, wat beteken dat linguistiese strukture opgebou word deur elemente te kombineer in groter strukture wat beskou kan word as gelaag, byvoorbeeld hoe klanke woorde bou en woorde sinsdele bou; ook die diskreetheid van die elemente van taal, menende dat die elemente waaruit linguistiese tekens gekonstrueer word diskrete eenhede is, byvoorbeeld klanke en woorde wat van mekaar onderskei kan word en geherrangskik word in verskillende patrone; en laastens die produktiwiteit van die linguistiese stelsel, betekende dat 'n eindige hoeveelheid linguistiese elemente gekombineer kan word in 'n teoreties oneindige aantal kombinasies.<ref name="Lyons17" /> Die reëls waarvolgens tekens gekombineer kan word om woorde en sinsdele te vorm word [[Sinsbou|sintaksis]] of grammatika genoem. Die betekenis wat gekoppel word aan individuele tekens, morfeme, woorde, sinsdele en tekste word [[semantiek]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=35}}</ref> Die verdeling van taal in aparte maar gekoppelde stelsels van teken en betekenis gaan terug na die eerste linguistiese studies van de Saussure toe, en word nou in amper alle vertakkings van taalkunde gebruik.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=218–24}}</ref> === Semantiek === {{Hoofartikel|Semantiek|Semiotiek}}<!-- Betekenis as artikel vir later--> Tale druk betekenis uit deur 'n tekenvorm in verband te bring met 'n betekenis, of sy inhoud. Tekenvorme moet iets waarneembaars wees, byvoorbeeld klanke, beelde en gebare, en dan deur sosiale konvensie verwant wees aan 'n bepaalde betekenis. Aangesien die basiese verwantskap van betekenis van meeste linguistiese tekens gebaseer is op sosiale konvensie, kan linguistiese tekens beskou word as arbitrêr, in die sin dat die konvensies sosiaal en histories gevestig is eerder as deur 'n natuurlike verhouding tussen 'n spesifieke tekenvorm en sy betekenis. Dus moet tale 'n [[woordeskat]] van tekens besit wat verwant is aan 'n bepaalde betekenis. Die Afrikaanse teken "hond" dui byvoorbeeld op 'n lid van die spesie ''[[Hond|Canis familiaris]]''. In 'n taal word die opstelling van arbitrêre tekens wat gekoppel word aan bepaalde betekenisse die leksikon genoem, en 'n enkele teken gekoppel aan 'n betekenis word 'n lekseem genoem. Nie alle betekenisse in 'n taal word verteenwoordig deur enkelwoorde nie. Baie maal is semantiese konsepte in die morfologie of sintaksis van die taal ingebed in die vorm van grammatikale kategorieë.<ref name="Levinson 1983">{{harvcoltxt|Levinson|1983}}</ref> Alle tale bevat die semantiese struktuur van die gesegde: 'n struktuur wat 'n kenmerk, toestand of aksie bevestig. Tradisioneel word onder semantiek verstaan die studie van hoe sprekers en interpreteerders waarheidswaardes toevoeg aan stellings, sodat die betekenis verstaan word as die proses waarvolgens 'n predikaat oor 'n entiteit as waar of vals gesien kan word, byvoorbeeld "<nowiki>[x [is y]]" of "[x [doen y]]</nowiki>". Onlangs is die semantiekmodel aangevul met meer dinamiese modelle van betekenis, wat gedeelde kennis insluit oor die konteks waarin 'n teken geïnterpreteer word, tot die lewering van betekenis. Sulke modelle van betekenis word verken in die studieveld van pragmatiek.<ref name="Levinson 1983" /> === Klanke en simbole === {{Hoofartikel|Fonologie|Skryfkuns}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 150 | beeld1 = ManSpec.png | onderskrif1 = 'n Spektogram wat die klank vertoon van die Engelse gesproke woord "man", wat foneties geskryf word as {{IPA|[mæn]}}. Let op dat met vloeiende spraak daar geen duidelike verdelings is tussen segmente nie, slegs 'n gladde oorgang soos die stemorgane beweeg. | beeld2 = Hangul wi.svg | onderskrif2 = Die letter "wi" in Hangul-skrif. | beeld3 = KSL wi.jpg | onderskrif3 = Die teken vir "wi" in Koreaanse Gebaretaal. }} Afhangende van die modaliteit kan taalstruktuur gebaseer word op stelsels van klanke (spraak), gebare (gebaretaal) of grafiese of tasbare simbole (skryfwerk). Die maniere waarin taal klanke of tekens gebruik om betekenis te konstrueer word bestudeer in fonologie.<ref>{{harvcoltxt|Goldsmith|1995}}</ref> Die studie van hoe mense vokaalklanke voortbring en waarneem word fonetiek genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999}}</ref> Met gesproke taal word betekenis voortgebring wanneer klanke deel word van 'n stelsel waarin sommige klanke kan bydrae tot die uitdruk van betekenis en ander nie. In enige taal is daar slegs 'n beperkte aantal klanke wat gemaak kan word deur die menslike stemorgane wat bydrae tot die saamstel van betekenis.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|pp=}}</ref> Klanke as deel van 'n linguistiese stelsel word [[Foneem|foneme]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=27}}</ref> Foneme is abstrakte eenhede van klank, gedefinieer as die kleinste eenhede in 'n taal wat kan help om te onderskei tussen die betekenis van 'n paar minimaalverskillende woorde, 'n sogenaamde minimale paar. In Afrikaans byvoorbeeld vorm die woorde ''/pot/'' {{IPA|[pʰot]}} en ''/bot/'' {{IPA|[bot]}} 'n minimale paar waar die verskil tussen /p/ en /b/ die twee woorde, wat verskillende betekenisse het, onderskei. Hoe dit ook al sy, elke taal kontrasteer klanke op verskillende maniere. In 'n taal wat byvoorbeeld nie onderskei tussen stemhebbende en stemlose konsonante nie, sal die klanke [p] en [b] as 'n enkele foneem beskou word, en gevolglik sal die twee uitsprake dieselfde betekenis dra. Insgelyks onderskei Afrikaans nie foneties tussen geaspireerde en niegeaspireerde uitsprake van konsonante nie, hoewel baie tale dit doen: die niegeaspireerde /p/ in /''spot''/ {{IPA|[spot]}} en geaspireerde /p/ in /''pot''/ {{IPA|[pʰot]}} word beskou as slegs verskillende maniere om dieselfde foneem uit te spreek (sulke variante van 'n enkele foneem word allofone genoem), terwyl Mandaryn dieselfde verskil in uitspraak wel onderskei soos tussen die woorde {{IPA|[pʰá]}} "buk" en {{IPA|[pá]}} "agt" (die aksent bo die á beteken dat die vokaal met 'n hoë toon uitgespreek word).<ref name="Trask214" /> Alle gesproke tale het foneme van ten minste twee kategorieë, [[vokale]] (klinkers) en [[konsonant]]e (medeklinkers), wat gekombineer kan word om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm.<ref name="MacMahon5" /> Addisioneel tot segmente soos vokale en konsonante gebruik sommige tale klank op ander maniere om betekenis oor te dra. Heelwat tale gebruik byvoorbeeld stres, toonhoogte, tydsduur en toon om betekenis te onderskei. Aangesien die verskynsels voorkom buite die vlak van enkelsegmente word dit suprasegmenteel genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=4}}</ref> Party tale het slegs 'n paar foneme, byvoorbeeld Rotokas en Pirahã met 11 en 10 foneme onderskeidelik, terwyl ander tale soos Taa tot soveel as 141 foneme kan hê.<ref name="Trask214">{{harvcoltxt|Trask|2007|p=214}}</ref> Met gebaretale is die ekwivalent tot foneme (voorheen chereme genoem) gedefinieer deur die basiese elemente van gebare, soos die handvorm, oriëntasie, ligging en beweging, wat ooreenstem met maniere van artikulasie in gesproke taal.<ref>{{harvcoltxt|Sandler|Lillo-Martin|2001|pp=539–40}}</ref> [[Skryfstelsels]] verteenwoordig taal deur die gebruik van visuele simbole, wat moontlik kan ooreenstem met die klanke van die gesproke taal. Die Latynse alfabet (en die waarop dit gebaseer is of wat daarvan afgelei is) is oorspronklik gebaseer op die voorstelling van enkelklanke, sodat woorde saamgestel is uit letters wat oor die algemeen 'n enkele konsonant of vokaal voorstel in die samestelling van die woord. Met sillabiese skrif soos die [[Inuktitut]]-sillabarium verteenwoordig elke teken 'n volle lettergreep. In logografiese skrif verteenwoordig elke teken 'n hele woord,<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=326}}</ref> en sal oor die algemeen geen verwantskap hê met die klank van daardie woord in gesproke taal nie. Aangesien alle tale groot getalle woorde besit is dit tot dusver onbekend of enige suiwere logografiese geskrifte bestaan. Geskrewe taal verteenwoordig die manier waarop gesproke klanke en woorde op mekaar volg deur simbole te rangskik volgens 'n patroon wat 'n sekere rigting volg. Die rigting gebruik in 'n skryfstelsel is heeltemal arbitrêr en word deur konvensie vasgestel. Sommige skryfstelsels maak gebruik van die horisontale as (links na regs soos Latynse skrif of regs na links soos Arabiese skrif), terwyl ander soos tradisionele Sjinese skrif vertikaal loop (van bo na onder). Enkele skryfstelsels gebruik teenoorgestelde rigtings met afwisselende lyne, en ander weer, soos die antieke [[Majaskrif]] kan in enige rigting geskryf word en gebruik grafiese leidrade om die rigting vir die leser aan te dui.<ref name="Coulmas">{{harvcoltxt|Coulmas|2002}}</ref> Om die klanke van die wêreld se tale voor te stel in skrif het linguiste die [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] ontwikkel, ontwerp om al die diskrete klanke bekend, wat bydra tot betekenis in menslike taal, te verteenwoordig.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=123}}</ref> === Grammatika === {{Hoofartikel|Grammatika}} Grammatika is die studie van hoe betekenisvolle elemente binne 'n taal, genoem ''[[Morfeem|morfeme]]'', gekombineer kan word in uitdrukkings. Morfeme kan of ''vry'' of ''gebonde'' wees. Indien hulle vry is om rondgeskuif te word binne 'n uitdrukking, word hulle gewoonlik ''[[woord]]e'' genoem, en indien hulle gebind is aan ander morfeme of woorde word hulle [[affiks]]e genoem. Die wyse waarin betekenisvolle elemente binne 'n taal gekombineer kan word, word deur reëls gereguleer. Die reëls vir die interne struktuur van woorde word [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] genoem en die reëls vir die interne struktuur van sinsdele en sinne word ''sintaksis'' genoem.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=103}}</ref> ==== Grammatikale kategorieë ==== Grammatika kan beskryf word as 'n stelsel van kategorieë en 'n stel reëls wat bepaal hoe kategorieë kombineer om verskillende aspekte van betekenis te vorm.<ref>{{harvcoltxt|Allerton|1989}}</ref> Tale verskil aansienlik in of hulle gekodeer is deur die gebruik van kategorieë of leksikale eenhede. Verskeie kategorieë is egter so algemeen dat dit byna universeel is. Sulke universele kategorieë sluit die enkodering in van die grammatikale verhoudings van partisiepante en predikate deur grammatiese onderskeiding tussen hulle verwantskappe tot 'n predikaat (argumentstruktuur), die enkodering van temporale en ruimtelike verwantskappe met predikate, en 'n stelsel van 'n grammatikale persoon wat die verwysings beheer na en onderskeiding tref tussen sprekers en aangesprokenes en die van wie hulle praat.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997}}</ref> ==== Woordklasse ==== Tale organiseer hulle [[woordsoort]]e in klasse volgens hulle funksies en plasings relatief tot ander dele. Alle tale maak byvoorbeeld gebruik van 'n basiese onderskeiding tussen 'n groep woorde wat prototipies dinge en konsepte aandui en 'n groep woorde wat prototipies aksies en gebeure aandui. Die eerste groep wat Afrikaanse woorde soos "hond" en "lied" insluit, word gewoonlik [[selfstandige naamwoord]]e genoem. Die tweede soort wat "hardloop" en "sing" insluit, word [[werkwoord]]e genoem. Nog 'n algemene kategorie is die [[byvoeglike naamwoord]]: woorde wat eienskappe of kwaliteite van selfstandige naamwoorde beskryf, soos "rooi" of "groot". Woordklasse kan as "oop" beskou word indien nuwe woorde aanhoudend tot die klas bygevoeg kan word, of relatief "geslote" indien daar 'n vaste aantal in 'n klas is. In Afrikaans is die klas van voornaamwoorde geslote, terwyl die klas van byvoeglike naamwoorde oop is, aangesien 'n eindelose aantal byvoeglike naamwoorde opgemaak kan word uit werkwoorde (bv. "hardlopende") of selfstandige naamwoorde (bv. met die -agtig agtervoegsel "bergagtig"). In ander tale soos [[Koreaans]] gebeur die teenoorgestelde, nuwe voornaamwoorde kan saamgestel word en die aantal byvoeglike naamwoorde is vas.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=208}}</ref> Die woordklasse voer ook verskillende funksies uit in grammatika. Prototipies word werkwoorde gebruik om predikate (gesegdes) saam te stel, terwyl selfstandige naamwoorde gebruik word as argumente van predikate. In 'n sin soos "Sannie hardloop" is die predikaat "hardloop", want dit is die woord wat 'n spesifieke staat bevestig omtrent sy argument "Sannie". Sommige werkwoorde soos "help" kan twee argumente aanneem, byvoorbeeld "Sannie help Jan." 'n Predikaat wat net 'n enkelargument neem word ''intransief'' (onoorganklik) genoem, terwyl 'n predikaat wat twee argumente neem ''transitief'' (oorganklik) genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=305}}</ref> Heelwat ander woordklasse bestaan in verskillende tale, soos [[voegwoord]]e wat ten doel het om twee sinne saam te voeg, [[lidwoord]]e wat die selfstandige naamwoord inlei, [[tussenwerpsel]]s soos "eina!" of "sjoe!", of ideofone wat die klank namaak van 'n gebeurtenis. Sommige tale het posisionele woorde wat die ruimtelike posisie van 'n gebeurtenis of entiteit beskryf. Baie tale gebruik klassifiseerders wat telbare selfstandige naamwoorde identifiseer as behorende tot 'n bepaalde soort of as in besit van 'n spesifieke vorm. In [[Japannees]] byvoorbeeld, is die algemene selfstandige naamwoordklassifiseerder vir mense ''nin'' (人), en dit word gebruik vir die tel van mense, wat ook al hulle genoem word: :''san-nin no gakusei'' (三人の学生) lett. "3 mens-klassifiseerder van student" — drie studente Vir bome sal dit wees: :''san-bon no ki'' (三本の木) lett. "3 klassifiseerder-vir-lang-voorwerpe van boom" — drie bome ==== Morfologie ==== Die studie van die interne struktuur van komplekse woorde en die prosesse waarvolgens woorde gevorm word, staan as [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] bekend in taalkunde. Dit is in meeste tale moontlik om komplekse woorde saam te stel wat opgebou is uit verskeie [[Morfeem|morfeme]]. Die Afrikaanse woord "onverwags" kan byvoorbeeld ontleed word as bestaande uit die drie morfeme "on-", "verwag" en "-s".<ref>{{harvcoltxt|Aronoff|Fudeman|2011|pp=1–2}}</ref> Morfeme kan geklassifiseer word volgens hulle afhanklikheid: ''vrye morfeme'' of stammorfeme (stamme) kan as selfstandige woorde gebruik word; gebonde morfeme (fleksiemorfeme) kan uitsluitelik in kombinasie met een of meer stammorfeme voorkom. Hierdie gebonde morfeme of ''[[Affiks|toevoegsels]]'' kan ingedeel word volgens hulle posisie relatief tot die stammorfeem: ''voorvoegsels'' gaan die stam vooruit, ''[[agtervoegsel]]s'' volg op die stam, en ''invoegsels'' word in die middel van 'n stam geplaas. Toevoegsels of affikse het ten doel om die betekenis van die stammorfeem te verander of uit te brei. Sekere tale verander die betekenis van woorde deur die fonologiese struktuur van 'n woord te verander (klinkervariasie), waarvan Afrikaans baie min het aangesien werkwoorde nie sommer verbuig word nie), soos byvoorbeeld die woord "kan", wat in die verlede tyd verander na "kon". Die proses staan taalkundig bekend as ''ablaut'' (klinkerwisseling). Bowendien onderskei morfologie ook tussen die proses van ''[[verbuiging]]'', wat aan 'n woord verander of uitbrei, en die proses van ''afleiding'', wat 'n nuwe woord skep vanuit 'n bestaande een. In Afrikaans het die werkwoord "sing" die verbuigingsvorm "gesing" wat ook 'n werkwoord is, en die afgeleide vorms "sang" en "sanger" wat beide selfstandige naamwoorde is, en afgelei is van die werkwoord deur 'n ablaut en die agtervoegsel ''-er'' onderskeidelik.<ref>{{harvcoltxt|Bauer|2003}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Haspelmath|2002}}</ref> Tale verskil breed van mekaar ten opsigte van hulle afhanklikheid op morfologiese prosesse van woordvorming. By sommige tale soos byvoorbeeld Sjinees is daar geen morfologiese prosesse nie en alle grammatikale inligting is sintakties geënkodeer deur die vorm van reekse van enkelwoorde. Hierdie soort morfosintaksis word algemeen isolerend of analities genoem aangesien daar bykans 'n volledige ooreenkoms bestaan tussen 'n enkele woord en 'n enkele aspek van betekenis. Meeste tale besit woorde bestaande uit verskeie morfeme, maar verskil in die mate waartoe morfeme diskrete eenhede is. In verskeie tale, vernaam meeste Indo-Europese tale, kan enkelmorfeme verskeie bepaalde betekenisse besit wat nie ontleed kan word in kleiner segmente nie. In Latyn byvoorbeeld, bestaan die woord ''bonus'' of "goed" uit die kern ''bon-'', wat "goed" beteken, en die agtervoegsel -''us'' wat manlik is en dui op enkelvoudigheid, en die [[Nominatief|nominatiewe]] naamval. Die tale word ''fusionele tale'' genoem aangesien verskeie betekenisse saamgesmelt kan word in 'n enkelmorfeem. Die teenoorgestelde van fusionele tale word agglutinale tale (saamklewende tale) genoem, wat woorde opbou deur morfeme in te ryg in kettings, maar met elke morfeem as 'n diskrete semantiese eenheid. 'n Voorbeeld van so taal is [[Turks]], waar onder andere die woord ''evlerinizden'', of "vanaf julle huise", bestaan uit die morfeme ''ev-ler-iniz-den'', wat beteken ''huis-meervoudsvorm-jou-vanaf''. Die tale wat die meeste steun op morfologie word tradisioneel polisintetiese tale genoem. Hulle kan die ekwivalent van 'n hele Afrikaanse sin uitdruk in een woord. Die Yupik-woord ''tuntussuqatarniksaitengqiggtuq'' byvoorbeeld, wat "Hy het nog nie weer gesê dat hy rendiere gaan jag nie" beteken, bestaan uit die morfeme ''tuntu-ssur-qatar-ni-ksaite-ngqiggte-uq'' met die betekenisse, "rendiere-jag-toekoms-sê-ontkenning-weer-derde persoon-enkel-aanwysend", en buiten die morfeem ''tuntu'' ("rendiere") kan nie een van die ander morfeme in isolasie voorkom nie.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997|pp=28–29}}</ref> Verskeie tale gebruik morfologie vir die kruisverwysing van woorde binne 'n sin. Dit word soms ''kongruensie'' genoem. In baie Indo-Europese tale moet byvoeglike naamwoorde byvoorbeeld die selfstandige naamwoord kruisverwys wat hulle verander in terme van getal, kleur of geslag, en so is die Latynse byvoeglike naamwoord ''bonus'' of "goed" geboë om te strook met 'n manlike enkelvoudige selfstandige naamwoord. In verskeie polisintetiese tale kruisverwys werkwoorde hulle onderwerpe. Volgens die tipe tale kan 'n enkelwerkwoord inligting insluit wat 'n hele sin in Afrikaans sou benodig. Byvoorbeeld in die [[Baskies]]e sinsdeel ''ikusi nauzu'', of "jy het my gesien", strook die verlede tyd hulpwerkwoord ''n-au-zu'' (eenders as die Afrikaanse "doen") met beide die onderwerp (jy), weergegee deur die ''n''- voorvoegsel, en die voorwerp (my), weergegee deur die -''zu'' agtervoegsel. Die sin kan direk vertaal word as "sien jy-gedoen-my"<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=11}}</ref> ==== Sintaksis ==== {{Hoofartikel|Sinsbou}} [[Lêer:Basiese samestellende struktuuranalise van n sin-af.svg|350px|duimnael|Addisioneel tot woordklasse kan sinne ontleed word in terme van grammatikale funksies: "Die kat" is die [[onderwerp]] van die sinstuk, "op die mat" is 'n plekaanduidende sinstuk, en "sit" is die kern van die predikaat.]] Nog 'n metode waarvolgens tale betekenis oordra is deur die volgorde van woorde binne 'n sin. Die grammatikale reëls vir hoe om nuwe sinne te maak van woorde wat reeds bekend is, word sintaksis genoem. Die sintaktiese reëls van 'n taal bepaal hoekom 'n sin in Afrikaans soos "Ek is lief vir jou" betekenis het, en "*jou vir lief is ek" nie het nie.<ref group=notas>Die vooraangevoegde asterisk * dui gebruiklik aan dat die sin nie-grammaties is, d.w.s. sintakties foutief.</ref> Die sintaktiese reëls bepaal hoe woordorde en sinstruktuur afgedwing word, en hoe die inperkings tot die betekenis bydra.<ref>{{harvcoltxt|Baker|2001|p=265}}</ref> In Afrikaans is die betekenis van die twee sinne "die slawe het die meester uitgeskel" en "die meester het die slawe uitgeskel" verskillend, aangesien die rol van die grammatikale onderwerp vasgelê is deur die selfstandige naamwoord wat voor die werkwoord geplaas is, en die rol van die onderwerp is vasgelê deur die selfstandige naamwoord wat na die werkwoord geplaas is. Omgekeerd weer, in [[Latyn]], dra beide sinne ''Dominus servos vituperabat'' en ''Servos vituperabat dominus'' die betekenis "die meester het die slawe uitgeskel", aangesien ''servos'', of "slawe", in die [[akkusatief|akkusatiewe naamval]] verskyn wat daarop wys dat hulle die grammatikale onderwerp van die sin is, en ''dominus'', of "meester", is in die [[Nominatief|nominatiewe naamval]] wat van hom die onderwerp maak.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=179}}</ref> Latyn maak gebruik van morfologie om die verskil weer te gee tussen onderwerp en voorwerp, terwyl Afrikaans van woordvolgorde gebruik maak. Nog 'n voorbeeld van hoe sintaktiese reëls tot die betekenis bydrae, is die reël van omgekeerde woordorde in vrae (W-beweging), wat in baie tale voorkom. Die reël beskryf hoekom indien die Afrikaanse sinsdeel "Jan gesels met Sannie" in 'n vraag verander word, dit "Met wie gesels Jan?" word, en nie "Jan gesels met wie?" nie. Die laaste voorbeeld kan gebruik word as 'n metode om spesiale klem te lê op "wie", en so die betekenis van die vraag effens te verander. Sintaksis bevat ook reëls vir hoe komplekse sinne gestruktureer moet word deur woorde saam te groepeer in eenhede, genoem stukke of sinsdele, wat verskillende posisies kan beklee in 'n groter sintaktiese struktuur. Sinne kan beskryf word as bestaande uit stukke op verskillende vlakke aan mekaar verbind in 'n diagramstruktuur.{{sfn|Baker|2001|pp=269–70}} Aan die regterkant is 'n grafiese voorstelling van die sintaktiese ontleding van die Afrikaanse sin "die kat sit op die mat". Die sin is ontleed as bestaande uit 'n naamwoordstuk, 'n werkwoord, en voorsetselstuk; die voorsetselstuk is verder onderverdeel in 'n naamwoord- en voorsetselstuk, en die naamwoordstuk weer uit 'n lidwoord en naamwoord.<ref name="Trask 2007 218–19">{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=218–19}}</ref> Die rede hoekom sinne gesien kan word as saamgestel uit stukke is omdat elke stuk beskou kan word as 'n enkelelement indien sintaktiese operasies uitgevoer sou word. Byvoorbeeld, "die kat" is 'n stuk, en "op die mat" 'n ander een, omrede hulle gehanteer kan word as enkeleenhede indien 'n besluit gemaak word om klem te plaas op die ligging, deur die voorsetselstuk vorentoe te skuif: "[En] op die mat, sit die kat".<ref name="Trask 2007 218–19" /> Daar is heelwat verskillende formalistiese en funksionalistiese raamwerke wat teorieë voorstel vir die omskryf van sintaktiese strukture, gebaseer op verskillende aannames oor wat taal is en hoe dit beskryf moet word. Elkeen sal 'n sin soos die bostaande voorbeeldverskillend analiseer.<ref name="NewmeyerForm" /> === Tipologie en universalia === {{Hoofartikel|Taaltipologie|Taaluniversalia}} Tale kan geklassifiseer word in verhouding tot hulle grammatikale soorte. Tale wat tot verskillende families behoort kan nogtans eienskappe in gemeen hê, en die gedeelde eienskappe is geneig om te korreleer.<ref>{{harvcoltxt|Nichols|1992}};{{harvcoltxt|Comrie|1989}}</ref> Tale kan byvoorbeeld ingedeel word op grond van hulle basiese woordvolgorde, die relatiewe volgorde van die [[werkwoord]] en sy komponente in 'n gewone aanwysende sin. In Afrikaans is die basiese volgorde SVO: "Die slang(S) pik(V) die man(O)", terwyl die ooreenstemmende sin byvoorbeeld in die Australiese taal Gamilaraay ''d̪uyugu n̪ama d̪ayn yiːy'' (Slang Man Pik) sal wees, SOV.<ref name="CroftErg">{{harvcoltxt|Croft|2001|p=340}}</ref> Woordvolgordesoort is relevant as 'n tipologiese parameter, want basiese woordvolgordesoorte stem met ander sintaktiese parameters ooreen, soos die relatiewe orde van selfstandige naamwoorde en byvoeglike naamwoorde, of die gebruik van voorstetsels of agtersetsels. Sulke korrelasies word implikasionele taaluniversalia genoem. Meeste (maar nie alle nie) tale wat van die SOV soort is, het byvoorbeeld agtervoegsels eerder as voorvoegsels, en plaas die byvoeglike naamwoorde voor die selfstandige naamwoorde.<ref>{{harvcoltxt|Greenberg|1966}}</ref> Deur die studie van verskeie tipes woordvolgordes, is gevind dat nie alle tale die verhoudings tussen uitvoerders en aksies groepeer volgens Onderwerp, Voorwerp en Werkwoord soos in die geval van Afrikaans nie. Dit word die nominatief-akkusatief soort genoem. Sommige tale wat ergatief genoem word, soos Gamilaraay onder andere, onderskei tussen Agente en Pasiënte. In Afrikaanse oorganklike bysinne word beide die onderwerp van onoorganklike sinne ("Ek hardloop") en oorganklike sinne ("Ek is lief vir jou") dieselfde behandel, hier vertoon deur die nominatiewe voornaamwoord ''Ek''. In ergatiewe tale word die enkeldeelnemer in 'n onoorganklike sin, soos "Ek hardloop", dieselfde hanteer as die pasiënt in 'n oorganklike sin, wat die ekwivalent lewer van "my hardloop" en "jy is lief vir my". Slegs in oorganklike sinne sal die ekwivalent van die voornaamwoord "Ek" gebruik word.<ref name="CroftErg" /> Op die wyse kan die semantiese rolle op verskillende maniere op die grammatikale verhoudings gekarteer word, en groepeer sodoende 'n onoorganklike onderwerp met of Agente (akkusatiewe soort), of Pasiënte (ergatiewe soort), of verander selfs elk van die drie rolle, wat die driedelige soort genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Croft|2001|p=355}}</ref> Die gedeelde eienskappe van tale wat tot dieselfde tipologiese klassoort behoort kon heeltemal onafhanklik van mekaar tot stand gekom het. Hulle gesamentlike voorkoms kan wees as gevolg van die universele wette wat die struktuur van natuurlike tale reguleer ("taaluniversalia"), of dit kon die gevolg gewees het van tale wat samelopende oplossings ontwikkel het vir die herhaalde kommunikatiewe probleme waarvoor mense taal gebruik om dit mee op te los.<ref name="Myths" /> == Sosiale konteks van gebruik en oordrag == Terwyl alle mense die vermoë besit om enige taal aan te leer, kry hulle dit net reg indien hulle groot word in 'n omgewing waar tale bestaan en deur ander gebruik word. Taal is daarom afhanklik van spraakgemeenskappe waarin kinders taal kan aanleer vanaf ouer persone en eweknieë en hulle self ook taal kan oordra aan hulle eie kinders. Tale word deur die mense gebruik wat dit praat om te [[Kommunikasie|kommunikeer]] en 'n magdom sosiale take te verrig. Vele aspekte van taalgebruik kan beskou word as aangepas spesifiek vir hierdie redes.<ref name="Myths">{{harvcoltxt|Evans|Levinson|2009}}</ref> As gevolg van die manier waarop tale oorgedra word tussen generasies en tussen gemeenskappe, is taal ewigdurend aan die verander, en vertak dit tot nuwe tale of loop ineen as gevolg van taalkontak. Die proses is gelyksoortig aan die [[evolusie]]proses van oorerwing met aanpassing wat lei tot die formasie van 'n filogenetiese diagram<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2004}}</ref> Hoe dit ook al sy, tale verskil van biologiese organismes omrede dit geredelik elemente van ander tale inkorporeer, deur middel van die [[diffusie]]proses, soos sprekers van verskillende tale met mekaar in aanraking kom. Mense praat ook dikwels meer as een taal, wat bekom word met die aanleer van hulle [[Moedertaal|eerste taal]] of tale as kinders, of hulle leer 'n nuwe taal aan soos hulle groot word. Omrede die verhoogde taalkontak in die globaliserende wêreld, word baie van die kleiner tale bedreig soos hulle sprekers oorskuif na ander tale met geleenthede tot groter en meer invloedryke spraakgemeenskappe.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011}}</ref> === Gebruik en betekenis === {{Hoofartikel|Pragmatiek (taalkunde)}} Die semantiese studie van betekenis neem aan dat betekenis lê in 'n verhouding tussen tekens en betekenisse wat stewig gevestig is deur sosiale konvensie. Semantiek bestudeer egter nie die metode van hoe sosiale konvensies gevestig en taal beïnvloed word nie. Egter is dit meer dikwels die geval, met die studie van hoe woorde en tekens gebruik word, dat woorde verskillende betekenisse kan dra, afhangende van die sosiale konteks van die gebruik. 'n Belangrike voorbeeld hiervan is die proses genaamd deiksis, wat die manier beskryf van hoe sekere woorde verwys na entiteite deur middel van hulle verhouding tussen 'n spesifieke plek in tyd en ruimte tydens die uiting van die woord. Onder hierdie soorte is byvoorbeeld die woord "Ek" (wat die spreker aanwys), "nou" (wat die moment van die uiting aandui) en "hier" (wat die plek waar gepraat word aandui). Tekens verander ook hulle betekenisse met die verloop van tyd soos die konvensies wat hulle gebruik reguleer geleidelik verander. Die studie van hoe die betekenis van linguistieke uitdrukkings verander afhangende van die konteks, word pragmatiek genoem. Deiksis is 'n belangrike aspek van die manier waarop ons taal gebruik om entiteite in die wêreld uit te wys.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=54–96}}</ref> Pragmatiek is gemoeid met die maniere waarop taalgebruik gemodelleer word en hoe hierdie modelle tot die betekenis bydrae. In alle tale kan linguistiese uitdrukkings byvoorbeeld gebruik word om aksies uit te voer en nie net om inligting oor te dra nie. Sekere aksies kan slegs deur taal uitgevoer word en nog steeds 'n tasbare uitwerking hê, bv. die handeling van "naamgewing", wat 'n naam toeken aan 'n entiteit, of die handeling om iemand as "man en vrou te verklaar", wat 'n sosiale kontrak van eg bewerkstellig. Hierdie tipe handelings word taalhandelings genoem, en kan uiteraard ook deur middel van skrywerk of handgebare uitgevoer word.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=226–78}}</ref> Die vorm van linguistiese uitdrukking stem heel dikwels nie ooreen met die betekenis wat dit in 'n sosiale konteks dra nie. As 'n persoon byvoorbeeld aan 'n etenstafel vra: "Kan jy die sout bykom?", is dit nie 'n vraag oor die lengte van die aangesprokene se arms nie, maar 'n versoek om die sout oor die tafel aan te stuur. Die betekenis word te kenne gegee deur die konteks waarin dit geuiter word; hierdie soort uitwerkings van betekenis staan bekend as gespreksimplikatuur. Die sosiale reëls waarvolgens maniere van taalgebruik as skaflik beskou word in sekere omstandighede en hoe uitinge verstaan moet word in verhouding tot hulle konteks, verskil onder gemeenskappe, en die aanleer hiervan is 'n groot deel in die verkryging van kommunikasiebevoegdheid.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=100–169}}</ref> === Taalverwerwing === {{Hoofartikel|Taalverwerwing|Tweedetaalverwerwing|Tweede taal|<!--Taalonderrig-->}} [[Lêer:Kituwah Academy.png|duimnael|250px|Alle normale kinders leer taal aan indien hulle blootgestel word daaraan in hul eerste lewensjare, selfs in kulture waar volwassenes selde babas en kleuters direk aanspreek.]] Alle gesonde, normaalontwikkelende mense leer om taal te gebruik. Kinders verwerf die taal of tale wat rondom hulle gepraat word: watter taal ook al hulle genoeg blootstelling van kry gedurende hul kinderdae. Die ontwikkeling is nagenoeg dieselfde vir kinders wat gebare of gesproke taal aanleer.<ref>{{cite journal |last1=Bonvillian |first1=John D. |first2=Michael D. |last2=Orlansky |first3=Leslie Lazin |last3=Novack |title=Developmental milestones: Sign language acquisition and motor development |url=https://archive.org/details/sim_child-development_1983-12_54_6/page/1435 |journal=Child Development |volume=54 |issue=6 |date=Desember 1983 |pages=1435–1445}}</ref> Die taalaanleerproses word na verwys as eerste-taalverwerwing, omdat anders as baie ander soorte aanleerdery, benodig dit geen direkte onderrig of gespesialiseerde studies nie. In ''Die afstamming van die mens'', noem die natuurkundige [[Charles Darwin]] hierdie proses "'n instinktiewe neiging om 'n vaardigheid aan te leer".<ref name="Language Instinct" /> Eerste-taalverwerwing geskied in 'n taamlik reëlmatige volgorde, hoewel daar 'n groot mate van variasie bestaan in die tydvaslegging van bepaalde fases onder normaalontwikkelende kinders. Sedert geboorte reageer babas meer geredelik op menslike spraak as ander klanke. Rondom ongeveer 'n maand wil dit voorkom of babas kan onderskei tussen verskillende spraakklanke. Rondom ses maande sal 'n kind begin babbel, en die spraakklanke of handgebare begin maak van die tale wat om hulle gebruik word. Woorde kom rondom 12 tot 18 maande te voorskyn; die gemiddelde [[woordeskat]] van 'n agtien-maande-oue kind is ongeveer 50 [[woord]]e. 'n Kind se eerste uitinge is holofrases (letterlik "volledige sinne"), uitinge wat net een woord gebruik om 'n idee te kommunikeer. Etlike maande na 'n kind woorde begin gebruik het, sal hy of sy twee-woord sinne begin vorm, en binne nog 'n paar maande sal 'n kind telegraafspraak begin gebruik, of kort sinne wat minder [[Grammatika|grammaties]] kompleks is as volwasse taal, maar ook reëlmatige sintaktiese strukture toon. Vanaf ongeveer drie-tot-vyf-jarige ouderdom word 'n kind se vermoë om te praat of gebare te gebruik verfyn tot op die punt waar dit met volwasse taalgebruik ooreenstem.<ref name="OGrady-Cho">{{cite book |last1=O'Grady |first1=William |last2=Cho |first2=Sook Whan |chapter=First language acquisition |title=Contemporary Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/contemporaryling00ogra |edition=fourth |location=Boston |publisher=Bedford St. Martin's |year=2001}}</ref> Die aanleer van tweede en addisionele tale kan teen enige ouderdom plaasvind deur daaglikse bloodstelling of kursusse. Kinders wat 'n tweede taal aanleer is meer geneig om moedertaalsprekende vlotheid te bereik as volwassenes, maar dit is oor die algemeen uitsonderlik vir iemand om 'n tweede taal te praat soos 'n moedertaalspreker. Die groot verskil tussen eerste-taalverwerwing en addisonele taalververwing is dat die proses van addisionele taalverwerwing beïnvloed word deur die tale wat die persoon reeds ken. === Taal en kultuur === {{Sienook|Kultuur}}<!--vir later |spraakgemeenskap}}--> [[Lêer:Arnold Lakhovsky Conversation.png|duimnael|250px|links|Arnold Lakhovski, ''Die gesprek'' (circa 1935)]] Tale, menende die spesifike stel spraaknorme van 'n bepaalde gemeenskap, is ook deel van die groter kultuur van die gemeenskap wat dit praat. Tale verskil nie net met uitspraak, woordeskat, of grammatika nie, maar ook deur verskillende "spraakkulture" te hê. Mense gebruik taal as 'n metode om geïdentifiseer te word met 'n kultuurgroep en onderskei te word van ander. Selfs onder sprekers van 'n bepaalde taal bestaan daar verskillende maniere om die taal te gebruik, en elk daarvan word gebruik om affiliasie met sekere subgroepe te toon. Taalkundiges en antropoloë, spesifiek sosiolinguiste en linguistieke antropoloë spesialiseer in die studie van hoe maniere van praat verskil tussen spraakgemeenskappe.<ref name=Duranti2003>{{harvcoltxt|Duranti|2003}}</ref> Taalkundiges gebruik die term "[[taalverskeidenheid]]" om te verwys na die onderlinge maniere van die praat van 'n taal. Die term omarm geografies- of sosiokultureelgedefinieerde [[dialek]]te asook die groepstaal of styl van subkulture. Linguistieke antropoloë en taalsosioloë definieer kommunikatiewe styl as die wyse waarin taal aangewend en verstaan word binne 'n bepaalde kultuur.<ref name="Foley">{{harvcoltxt|Foley|1997}}</ref> Aangesien taalgebruiknorme gedeel word deur lede van 'n spesifieke groep, word kommunikatiewe styl ook 'n wyse vir die toon en saamstel van groepsidentiteit. Linguistieke verskille kan opvallende merkers van onderskeiding word onder sosiale groepe, byvoorbeeld, deur 'n taal met 'n spesifieke aksent te praat kan dui op behorende tot 'n etniese minderheid of sosiale stand, jou plek van oorsprong of status as tweede-taalspreker. Die soorte verskille is nie deel van die linguistiese stelsel nie, maar is 'n belangrike komponent van hoe taalgebruikers taal gebruik as sosiale gereedskap om groepe mee te vestig.<ref>{{Harvcoltxt|Agha|2006}}</ref> Heelwat tale het egter ook grammatikale konvensies wat die sosiale stand van die spreker aantoon in verhouding tot ander, deur die gebruik van registers wat verwant is aan die sosiale stand of onderskeidings. In baie tale kom stilistiese of selfs grammatikale verskille voor tussen die wyses waarop mans en vrouens praat, ouderdomsgroepe of tussen sosiale stande, net soos sommige tale gebruik maak van verskillende woorde afhangende van wie luister. In die Australiese taal Dyirbal moet 'n getroude man 'n spesifieke stel woorde gebruik indien hy in die teenwoordigheid van sy skoonma praat.<ref name="Foley" /> Sekere kulture het byvoorbeeld uitgebreide stelsels van "sosiale deiksis", stelsels gebruik om sosiale afstand aan te dui met linguistieke metodes.<ref name="Foley 1997 p">{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=311–28}}</ref> In Afrikaans word sosiale deiksis meestal aangedui deur te onderskei tussen die aanspreek van sekere persone op hulle name en ander weer op hulle vanne, en ook met titels soos "Mevrou", "Dokter" of "Edelagbare", maar in ander tale kan soortgelyke stelsels hoogs ingewikkeld wees en gekodeer wees in die grammatika en woordeskat in geheel. In verskeie Oos-Asiatiese tale soos Thais, [[Birmaans]] en [[Javaans]] byvoorbeeld, word verskillende woorde gebruik ooreenkomstig of die spreker iemand van 'n hoër of laer stand as homself aanspreek in 'n rangordestelsel met diere en kinders heel onder en gode en adellikes bo aan.<ref name="Foley 1997 p" /> === Skryfkuns, geletterdheid en tegnologie === {{Hoofartikel|Skryfkuns|Geletterdheid}} [[Lêer:Winnipeg Forks - Plains Cree Inscription.jpg|duimnael|300px|'n Inskripsie van Moeras-Cree wat gebruik maak van Kanadese Inheemse lettergreping, 'n abugida ontwikkel deur Christensendelinge vir inheemse Kanadese tale]] Regdeur die geskiedenis is verskeie metodes ontwikkel vir die vertoon van tale deur middel van grafiese media. Dit word [[skryfstelsel]]s genoem. Die gebruik van skrif het taal vir die mens nog meer gebruiklik gemaak. Dit het dit moontlik gemaak om groot hoeveelhede inligting buite die liggaam te stoor en weer te herwin, en maak ook voorsiening vir kommunikasie oor groot afstande wat andersins onmoontlik sou wees. Baie tale maak konvensioneel van verskillende genres, style en registers gebruik in geskrewe en gesproke taal, en in sommige gemeenskappe word tradisioneel in 'n heeltemal ander taal geskryf as waarin gepraat word. Daar is sekere aanduidings dat skryfwerk ook 'n uitwerking op die kognitiewe ontwikkeling van mense gehad het, moontlik omrede geletterdheid besliste formele onderrig benodig.<ref>{{harvcoltxt|Olson|1996}}</ref> Die ontdekking die eerste skryfstelsels is naastenby kontemporêr met die aanvang van die [[Bronstydperk]] in die laat Neolitikum aan die einde van die vierde millennium v.C. Sumeriese argaïese [[wigskrif]] en [[Egiptiese hiërogliewe]] word algemeen beskou as die vroegste skryfstelsels, beide ontstaan uit hul voorafgaande proto-geletterde simbolestelsels, 3400 – 3200 v.C., met die vroegste samehangende geskrifte ongeveer 2600 v.C. Daar word algemeen ooreengekom dat Sumeriese skrif 'n onafhanklike uitvinding was; dit is egter debatteerbaar of Egiptiese skrif geheel onafhanklik van sy Sumeriese eweknie ontwikkel het, en of dit 'n geval was van transkulturele samevloei. 'n Soortgelyke debat bestaan rondom Sjinese skrif wat rondom 1200 v.C. ontwikkel het. Die pre-Columbiese Mesoamerikaanse skryfstelsels (insluitend Olmekse en Maja-skrif) word algemeen aanvaar as dat dit onafhanklik ontwikkel het.<ref name="Coulmas" /> === Taalverandering === {{Hoofartikel|Taalverandering|Grammatikalisering}} [[Lêer:Beowulf.firstpage.jpeg|duimnael|200px|Die eerste bladsy van die gedig [[Beowulf]] geskryf in Oudengels in die vroeg Middeleeuse periode (800 – 1100 AD). Hoewel Oudengels die direkte voorganger is van moderne Engels het verandering dit onverstaanbaar gelaat vir kontemporêre Engelstaliges.]] Alle tale verander soos sy sprekers nuwe maniere aanneem of opdiep om dit te praat en oor te dra aan ander lede van sy spraakgemeenskap. Taalveranderings vind op alle vlakke plaas van die fonologiese tot woordeskat, morfologie, sintaksis en diskoers. Selfs al word taalverandering aanvanklik dikwels in 'n negatiewe lig gesien deur die sprekers wat verandering beskou as "verval" of as tekens van die verslapping in taalnorme, is dit 'n natuurlike proses en onvermydelik.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=70}}</ref> Veranderings kan spesifieke klanke behels, of die hele fonologiese stelsel. Klankverskuiwing kan bestaan uit die vervanging van een spraakklank of fonetiese kenmerk deur 'n ander, algehele verlies van die betrokke klank of selfs die bekendstelling van 'n nuwe klank in 'n plek waar voorheen geen klank was nie. Klankveranderinge kan ''aangepas word'' in indien 'n klank verander slegs as dit voorkom in die omgewing van sekere ander klanke. Klankveranderinge word gewoonlik as "reëlmatig" veronderstel, menende daar word verwag dat dit meganies toegepas word sodra dit aan sy strukturele voorwaardes voldoen, ongeag enige niefonologiese faktore. Aan die ander kant kan klankveranderinge soms "sporadies" voorkom en slegs 'n bepaalde woord of woorde beïnvloed, sonder enige opmerklike reëlmaat. Soms veroorsaak 'n eenvoudige verandering 'n kettingverskuiwing waarin die hele fonologiese stelsel beïnvloed word. Dit het gebeur met die [[Germaanse tale]] nadat die klankverandering bekend as [[Eerste Germaanse klankverskuiwing|Grimm se wet]] al die stop-konsonante beïnvloed het. Die oorspronklike konsonant *{{IPA|bʰ}} het /b/ geword in die Germaanse tale, die vorige *{{IPA|b}} het om die beurt /p/ geword, en die vorige *{{IPA|p}} het /f/ geword. Dieselfde proses is toegepas op alle stop-konsonante en verklaar hoekom [[Italiese tale]] soos Latyn 'n "p" het in woorde soos ""p"ater" en ""p"isces", terwyl Germaanse tale soos Afrikaans die woorde ""v"ader" en ""v"is" het.<ref>{{harvcoltxt|Clackson|2007|pp=27–33}}</ref> Nog 'n voorbeeld is die Groot klinkerverskuiwing in Engels, wat die rede is hoekom die spelling van Engelse vokale nie baie goed ooreenstem met hulle huidige uitspraak nie. Dit is omrede die alreeds gevestigde ortografie uit sinchronisasie gebring is deur die klinkerverskuiwing. Nog 'n bron van klankverandering is die erosie van woorde soos die uitspraak daarvan geleidelik meer eie raak en woorde verkort word as lettergrepe uitgelaat word. Die soort verandering het veroorsaak dat die Latynse "mea domina" naderhand "madame" geword het in [[Frans]] en "ma’am" in Amerikaanse Engels.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001|p=112}}</ref> Veranderings kom ook in die grammatika van tale voor as diskoerspatrone, soos [[Idioom|idiome]], of spesifieke konstruksies wat gegrammatikaliseer word. Dit gebeur gereeld as woorde of morfeme erodeer en die grammatikale stelsel onbewustelik herrangskik word om te kompenseer vir die verlore element. In sekere variasies van Karibiese Spaans het die finale /s/ byvoorbeeld weggekwyn. Aangesien Standaard Spaans die finale /s/ in die morfeem gebruik om die tweede-persoononderwerp "jy" in werkwoorde aan te dui, moet die Karibiese variëteite nou gebruik maak van die voornaamwoord ''tú'' om die tweede persoon aan te dui. Dit beteken dat die sin ''wat is jou naam'', ''¿como te llamas?'' {{IPA|['komo te 'jamas]}} in Standaard Spaans sal wees, maar {{IPA|['komo 'tu te 'jama]}} in Karibiese Spaans. Die eenvoudige klankverandering affekteer beide morfologie en sintaksis.<ref>{{harvcoltxt|Zentella|2002|p=178}}</ref> Nog 'n algemene oorsaak van grammatikale verandering is die geleidelike petrifikasie van idiome in nuwe grammatikale vorms in, byvoorbeeld die wyse waarop die Engelse ''going to'' konstruksie sy aspekte van beweging verloor het, en in sekere variasies van Engels amper heeltemal volwaardige toekomende tyd geword het (bv. ''I'm gonna''). Taalveranderinge kan gemotiveer word deur ''taalinterne'' faktore, soos veranderinge in uitspraak gemotiveer deur sekere klanke wat mondelings moeilik uitkenbaar is of om te maak, of omrede sekere veranderingspatrone wat veroorsaak dat sommige skaars konstruksiesoorte wegskuif na meer algemene soorte.<ref>{{harvcoltxt|Labov|1994}}</ref> Ander oorsake van taalveranderings is sosiaal, soos wanneer bepaalde uitsprake versinnebeeldings word van behorende tot sekere groepe, soos sosiale stande, of tot taalideologieë, en word dus in gebruik geneem deur die gene wat graag geïdentifiseer wil word met bepaalde groepe of idees. Op hierdie manier kan sake rakende identiteit en politiek diepgaande uitwerkings hê op taalstrukture.<ref>{{harvcoltxt|Labov|2001}}</ref> === Taalkontak === {{Hoofartikel|Taalkontak|Pidgin|Kreooltaal|Spraakbond}} Een belangrike bron van taalverandering is kontak tussen verskillende tale en die voortspruitende samevloeiing van linguistieke kenmerke tussen tale. Taalkontak geskied wanneer sprekers van twee of meer [[tale]] of [[Taalverskeidenheid|variëteite]] op gereelde basis interaksie het.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|2001|p=1}}</ref> Meertaligheid was heel moontlik die norm regdeur die Wêreldgeskiedenis, en deesdae is meeste mense in die wêreld meertalig. Voor die opkoms van die etno-nasionale staat, was eentaligheid merendeels teenwoordig onder klein eilande se bewoners. Met die ideologie wat een samelewing, een staat, en een taal die mees begeerde politieke bestel gemaak het, het eentaligheid begin om regoor die wêreld te versprei. Nieteenstaande, is daar net 250 lande in die wêreld ooreenkomstig met ongeveer 6000 tale, wat beteken meeste lande is meertalig en meeste tale bestaan in noue kontak naas mekaar.<ref>{{harvcoltxt|Romaine|2001|p=513}}</ref> Wanneer sprekers van verskillende tale noue interaksie het, is dit tipies van hulle tale om mekaar te beïnvloed. Deur volhoubare taalkontak oor lang periodes, konvergeer linguistiese trekke tussen die tale, en tale wat aan verskillende taalfamilies behoort kan nader aan mekaar beweeg. In gebiede waar verskeie tale in noue kontak naas mekaar bestaan kan dit lei tot die formasie van taalbonde (''sprachbund'') waarin onverwante tale 'n aantal linguistiese kenmerke deel. 'n Aantal sulke areas is al opgeteken, onder hulle is die Balkantaalbond, die Mesoamerikaanse taalbond en die Etiopiese taalbond. Ook is groter gebiede soos Suid-Asië, Europa, en Suidoos-Asië al oorweeg as taalbonde as gevolg van die wydverspreide diffusie van bepaalde gebiedskenmerke.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2002}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Aikhenvald|2001}}</ref> Taalkontak kan ook lei tot verskeie ander linguistieke verskynsels, insluitend taalineenvloeiing, leenwoorde en releksifikasie (vervanging van meeste eie woordeskat met die van 'n ander taal). In gevalle van ekstreme en volgehoue taalkontak, kan dit lei tot die vestiging van 'n nuwe [[mengtaal]] wat nie oorwegend tot 'n bepaalde taalfamilie behoort nie. Een tipe mengeltaal genoem pidgins kom voor as volwasse sprekers van twee verskillende tale gereeld interaksie het, maar nie een van die twee groepe die ander taal vlot aanleer nie. In sulke gevalle sal hulle geredelik 'n kommunikasievorm saamstel wat trekke van beide tale bevat, maar met 'n vereenvoudigde grammatikale en fonologiese struktuur. Die taal bekom dan meestal die grammatikale en fonologiese kategorieë wat in beide tale bestaan. Pidgins word gedefinieer as tale met geen moedertaalsprekers nie, en gepraat word deur mense met 'n ander moedertaal. As 'n Pidgintaal die vernaamste taal word van die spraakgemeenskap, sal kinders naderhand groot word met die pidgin as hulle eerste taal. Soos die generasie van jong aanleerders ouer word sal baiemaal gesien kan word dat die pidgin sy struktuur verander en 'n groter mate van kompleksietyd aanneem. Die soort taal word algemeen 'n [[Kreooltaal|kreoolse taal]] genoem. 'n Voorbeeld van so 'n gemengde taal is [[Tok Pisin]], een van [[Papoea-Nieu-Guinee]] se amptelike tale, wat oorspronklik ontstaan het as 'n Pidgin gebaseer op Engels en Austronesiese tale; ander voorbeelde is [[Haïtiaanse Kreools|Kreyòl ayisyen]], die Fransgebaseerde kreoolse taal wat in [[Haiti]] gepraat word en Michif, 'n gemengde taal van Kanada, gegrond op die Inheems-Amerikaanse taal Cree en Frans.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|Kaufman|1988}}; {{harvcoltxt|Thomason|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Matras|Bakker|2003}}</ref> == Linguistieke diversiteit == <!-- vir later {{Sienook|Lys van tale|Lys van tale volgens aantal sprekers}} --> {| class="wikitable" style="width: 200px; height: 200px; float: right" |- ! Taal !! Moedertaalsprekers<br />(in mil.)<ref name="Ethnologue" /> |- |Mandaryns||845 |- |[[Spaans]]||329<ref group=notas>Ethnologue se syfers is gebaseer op getalle van voor 1995. 'n Meer onlangse syfer is 420 miljoen ({{cite web|title=Primer estudio conjunto del Instituto Cervantes y el British Council sobre el peso internacional del español y del inglés|publisher=Instituto Cervantes (www.cervantes.es)|url=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/nota-londres-palabra-por-palabra.htm}})</ref> |- |[[Engels]]||328 |- |Arabiese tale||221 |- |[[Hindi]]|| 182 |- |[[Bengaals]]||181 |- |[[Portugees]]||178 |- |[[Russies]]||144 |- |[[Japannees]]||122 |- |[[Duits]]||90.3 |} 'n "Lewende taal" is gewoon een wat wyd gebruik word as 'n primêre vorm van kommunikasie deur 'n bepaalde groep lewende mense. Die getal bekende lewende tale wissel tussen 6 000 en 7 000, afhangende van die akkuraatheid van mens se definisie van "taal", en meer spesifiek, hoe mens die skeiding tussen tale en [[dialek]]te omskryf. Sedert 2009 het [[Ethnologue|SIL Ethnologue]] 6 909 lewende menslike tale gekatalogiseer. Die Ethnologue stel linguistiese groepe saam gebaseer op studies oor wedersydse verstaanbaarheid en sluit dikwels meer kategorieë in as die meer konserwatiewe klassifikasies. Een so voorbeeld is die [[Deens|Deense taal]], wat deur meeste geleerdes as 'n enkele taal beskou word met verskeie dialekte,maar wat deur die Ethnologue geklassifiseer word as twee afsonderlike tale (Deens en Jutlands).<ref name="Ethnologue" /> Die Ethnologue word ook soms gekritiseer vir die gebruik van kumulatiewe data oor baie dekades versamel, wat beteken dat die eksakte sprekergetalle dikwels verouderd is, en van die tale wat as lewend geklassifiseer is intussen dalk uitgesterf het. Volgens die Ethnologue, het 389 (of bykans 6%) tale meer as 'n miljoen sprekers. Die tale word saam deur 94% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl 94% van die wêreldtale deur net 6% van die wêreldbevolking gepraat word. Regs is 'n tabel van die wêreld se 10 mees gesproke tale met populasieskattings (2009 syfers).<ref name="Ethnologue">{{Harvcoltxt|Lewis|2009}}</ref> === Tale en dialekte === Daar is nie 'n duidelike onderskeiding tussen 'n taal en [[dialek]] nie, nieteenstaande die bekende aforisme toegeken aan die taalkundige Max Weinreich dat "'n taal is 'n dialek met 'n weermag en vloot". Nasionale grense oorskry byvoorbeeld gereeld taalkundige verskille in die bepaling van of twee linguistiese variëteite tale of dialekte is. Kantonees en Mandaryns word byveerbeeld gereeld geklassifiseer as ''dialekte'' van Sjinees, al verskil hulle meer van mekaar as [[Sweeds]] van [[Noors]]. Voor die Joegoe-Slawiese burgeroorlog is [[Serwo-Kroaties]] gesien as een taal met twee dialekte, maar tans word [[Kroaties]] en [[Serwies]] as twee tale gesien en gebruik hulle verskillende skryfstelsels. Met ander woorde, die onderskeiding kan net soveel afhang van politieke oorwegings as van kulturele verskille, aparte [[skryfstelsel]]s of mate van wedersydse verstaanbaarheid.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=26}}</ref> === Taalfamilies van die Wêreld === {{Hoofartikel|Taalfamilie|Dialektologie|Historiese taalkunde}}<!--vir later: Lys van taalfamilies--> [[Lêer:Primary Human Language Families Map.png|550px|duimnael|links|Vernaamste taalfamilies van die wêreld (en in sommige gevalle geografiese groepe van families).<!--vir later:Vir meer detail sien ''[[:Sjabloon:Verspreiding van tale in die wêreld| Verspreiding van tale in die wêreld]]''.-->]] Die tale van die wêreld saamgevoeg word in [[taalfamilies]] bestaande uit tale wat beskou kan word as van gemeenskaplike afkoms. Taalkundiges erken tans 'n paar honderd taalfamilies, hoewel sommige moontlik in groter eenhede gegroepeer kan word soos meer inligting beskikbaar gestel word en diepgaande navorsing gedoen word. Tans is daar ook dosyne geïsoleerde tale: tale wat nie as verwant aan enige ander tale in die wêreld beskou kan word nie. Onder hulle is [[Baskies]], gepraat in Europa, Zuni van [[Nieu-Meksiko]], Purépecha (Taraskies) van Meksiko, [[Ainoe (taal)|Ainoe]] van Japan, Burushaski van [[Pakistan]] en nog vele ander. Die taalfamilies van wat die meeste sprekers het is die [[Indo-Europese tale]], gepraat deur 46% van die wêreldbevolking. Die familie sluit vier groot wêreldtale in, onder meer [[Engels]], [[Spaans]], [[Russies]] en [[Hindoestani]] ([[Hindi]]/[[Oerdoe]]). Die Indo-Europese taalfamilie het die oorhand gekry tydens die [[Eurasië|Eurasiese]] migrasieperiode (400-800 AD) en daarna gevolglik deur die Europese koloniale uitbreiding, wat die Indo-Europese tale polities en dikwels getalsgewys gevestig het as die dominante tale in die [[Amerikas]] en meeste van [[Afrika]]. Die [[Sino-Tibettaanse tale]] word deur 21% van die wêreldbevolking gepraat en sluit baie van die tale in van Oos-Asië, onder andere [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en honderde kleiner tale. [[Afrika]] is die tuiste van 'n groot aantal taalfamilies, waarvan die grootste die [[Niger-Kongo-tale|Niger-Kongo-taalfamilie]] is, wat tale insluit soos [[Swahili]], [[Shona (taal)|Shona]] en [[Joroeba]]. Sprekers in die taalfamilie is verantwoordelik vir 6,4% van die wêreldbevolking. 'n Soortgelyke aantal mense praat [[Afro-Asiatiese tale]] wat die digbevolkte [[Semitiese taalfamilie|Semitiese tale]] insluit soos [[Arabies]], [[Hebreeus]] en die tale van die Sahara-streek, soos die [[Berbertale]] en [[Hausa]]. Die [[Austronesiese tale]] word gepraat deur 5,9% van die wêreldbevolking en sy gebiede strek van [[Madagaskar]] tot die kusgebiede van Suidoos-Asië en al die pad tot [[Oseanië]]. Dit sluit tale in soos [[Malgassies]], [[Maori (taal)|Maori]], [[Samoaans]] en verskeie van die inheemse tale van [[Indonesië]] en [[Taiwan]]. Die Austronesiese tale se ontstaan word weergegee as in Taiwan rondom 3000 v.C. waarna dit deur die Oseaniëstreek versprei het van eiland tot eiland saam met gevorderde seevaarttegnologie. Ander digbevolkte taalfamilies is die [[Drawidiese tale]] van Suid-Asië (onder andere [[Tamil]] en [[Telugu]]), die [[Turkse tale]] van Sentraal-Asië (soos [[Turks]]), die [[Austro-Asiatiese tale]], (onder andere [[Khmer]]), en [[Tai-Kadai-tale]] van Suidoos-Asië ([[Thai]] ingesluit).<ref name="Katzner 1999">{{harvcoltxt|Katzner|1999}}; {{harvcoltxt|Comrie|2009}}; {{harvcoltxt|Brown|Ogilvie|2008}}</ref> Die streke in die wêreld met die grootste taaldiversiteit, soos die Amerikas, Papoea-Nieu-Guinee, [[Wes-Afrika]] en Suid-Asië bevat honderde klein taalfamilies. Die gebiede is saam verantwoordelik vir die meerderheid van die tale in die wêreld, maar nie die meerderheid sprekers nie. In die Amerikas is van die grootste taalfamilies Quechumara, Arawak en [[Tupí-Guaraní-tale|Tupí-Guaraní]] in Suid-Amerika, en [[Uto-Asteekse tale|Uto-Asteeks]], [[Otomangue]], die [[Majatale]] van [[Meso-Amerika]], Na-Dené en Algonkies in [[Noord-Amerika]]. In Australië behoort meeste inheemse tale tot die Pama-Nyungaanse familie, terwyl Papoea-Nieu-Guinee die tuiste is van 'n groot aantal klein families en isolate asook 'n aantal Austronesiese tale.<ref name="Katzner 1999" /> === Taalbedreiging === {{Hoofartikel|Bedreigde taal<!--|Taalverlies|Taalverskuiwing|Taalsterfte|-->}} [[Lêer:Linguistic diversity.png|550px|duimnael|Tesame huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die tale in die wêreld. Die blou gebiede is die mees diverse taalgebiede wêreldwyd, en die ligging van meeste van die wêreld se bedreigde tale.]] Taalbedreiging kom voor as 'n taal die risiko loop om in onbruik te verval soos sy sprekers uitsterf of 'n taalverskuiwing maak na 'n ander taal. Taalverlies weer, kom voor as 'n taal nie meer moedertaalsprekers het nie en 'n ''dooie taal'' word. As niemand meer die taal praat nie word dit 'n ''uitgestorwe taal''. Alhoewel tale nog altyd deur die geskiedenis uitgesterf het, verdwyn hulle tans teen 'n verhoogde tempo as gevolg van [[Globalisering|globalisasie]] en nieukolonialisme met die ekonomies sterker tale wat ander tale domineer.<ref name="Handbook" /> Die meer algemeen gesproke tale domineer die minder algemeengesproke tale en dus verdwyn die minder gesproke tale op die ou einde uit die bevolkings. Die totale hoeveelheid tale in die wêreld is onbekend. Skattings wissel afhangende van verskeie faktore. Die konsensus is dat daar tussen 6 000<ref name="Moseley" /> en 7 000 tale tans gepraat word, en dat tussen 50-90% van hulle teen 2100 uitgestorwe sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale gepraat deur meer as 50 miljoen sprekers elk word deur minder as 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, minder as 10 000 sprekers vir meeste van die tale.<ref name="Handbook" /> Die [[UNESCO|Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie van die Verenigde Nasies]] (UNESCO) werk volgens vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie buite die huis deur kinders gepraat nie), "definitief bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word slegs deur die oudste generasies gepraat) en "krities bedreig" (word net deur 'n paar van die oudste generasies gepraat, merendeels semi-sprekers). Nieteenstaande aansprake dat die wêreld beter af sal wees as die groot meerderheid 'n enkele gemene ''[[lingua franca]]'' aanneem, soos Engels of [[Esperanto]], is daar eenstemmigheid dat die verlies van taal die kulturele verskeidenheid van die wêreld groot skade aandoen. Daar word algemeen geglo dat, as mens so ver terug gaan as die Bybelse narratief van die toring van Babel, taaldiversiteit politieke konflik veroorsaak,<ref name="Haugen">{{harvcoltxt|Haugen|1973}}</ref> maar die oortuiging word weerlê deur die feit dat heelwat van die wêreld se grootste voorvalle van geweld plaasgevind het in situasies met 'n lae linguistiese verskeidenheid, soos die Joego-Slawiese en [[Amerikaanse Burgeroorlog|Amerikaanse]] burgeroorloë, of die menseslagtings van [[Nazi-Duitsland]] en [[Rwanda]], terwyl baie van die mees stabiele politieke eenhede hoogs veeltalig is en was.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|pp=10–11}}</ref> Vele projekte reeds in werking is gemik op die voorkoming of verlangsaming van die verliese deur [[Taalherlewing|herlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van opvoeding en geletterdheid in minderheidstale. Regoor die wêreld het baie lande spesifieke wetgewing ingestel wat gemik is op die beskerming en stabilisering van die tale van inheemse taalgemeenskappe. 'n Minderheid van taalkundiges het gepleit dat taalverlies 'n natuurlike proses is en dit moet nie teëgewerk word nie, en die opteken van bedreigde tale vir die nageslag is voldoende.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|1992}}</ref> == Sien ook == * [[Amptelike taal]] * [[Taaldigitalisering]] * [[Digitalisering van tale]] * [[Digkuns]] * [[:Kategorie:Tale volgens bedreigdheid status]] * [[Lys van herleefde tale]] * [[:Kategorie:Taalfamilies]] * [[Ethnologue]] – lys van tale, plekke, bevolking en genetiese affiliasie {{en}} == Notas == {{Verwysings|group=notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bibliografie == {{refbegin|colwidth=30em}} * {{cite book|last=Agha|first=Agha|year=2006|title=Language and Social Relations|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Aikhenvald|first=Alexandra|authorlink=Alexandra Aikhenvald|year=2001|chapter=Introduction|title=Areal diffusion and genetic inheritance: problems in comparative linguistics|editor=Alexandra Y. Aikhenvald|editor2=[[R. M. W. Dixon]] |pages=1–26|location= Oxford|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |last=Aitchison|first=Jean|authorlink=Jean Aitchison|title=Language Change: Progress or Decay?|url=https://archive.org/details/languagechangepr0000aitc_g3f0|edition=3rd (1st edition 1981)|location=Cambridge, New York, Melbourne|publisher= Cambridge University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Allerton|first=D. J. |chapter=Language as Form and Pattern: Grammar and its Categories|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|first=Mark|last=Aronoff|authorlink=Mark Aronoff|first2=Kirsten|last2= Fudeman|title=What is Morphology|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|ref=harv}} * {{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Baker|first=Mark C.|authorlink=Mark Baker (linguist)|year=2001|chapter=Syntax|pages=265–295|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Bauer|first=Laurie|year=2003|title=Introducing linguistic morphology|url=https://archive.org/details/introducinglingu0002baue|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=Georgetown University Press|isbn=0-87840-343-4|ref=harv}} * {{cite book|title=An introduction to the study of language|first=Leonard |last=Bloomfield|authorlink=Leonard Bloomfield|year=1914|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|ref=CITEREFBloomfield1914}} * {{cite book|editor-last=Brown|editor-first=Keith|authorlink=Keith Brown (linguist)|editor2-last=Ogilvie|editor2-first=Sarah|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|year=2008|isbn=0-08-087774-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|year=2007|title=Indo-European Linguistics: An Introduction|publisher=Cambridge University press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2002|chapter=Areal linguistics|title=International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences|editor=Bernard Comrie, Neil J. Smelser and Paul B. Balte|pages=729–733|location= Oxford|publisher=Pergamon|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2nd|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2001|chapter=The History of Linguistics|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book| last = Candland| first = Douglas Keith| title = Feral Children and Clever Animals: Reflections on Human Nature| publisher = Oxford University Press US| year = 1993| pages = 293–301| url = http://books.google.com/?id=RYG_CAWZZ4sC&pg=PA296&dq=koko+gorilla+operant+conditioning| isbn = 0-19-510284-3| ref = harv}} * {{cite book |title=Syntactic Structures |url=https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom |last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=1957 |publisher=Mouton |location=The Hague|ref=harv}} * {{cite book|last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=2000|title=The Architecture of Language |url=https://archive.org/details/architectureofla00noam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Sources of semiotic: readings with commentary from antiquity to the present|url=https://archive.org/details/sourcesofsemioti0000clar|first=David S. |last=Clarke |year=1990|location=Carbondale|publisher=Southern Illinois University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Comrie|first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|year=1989|title=Language universals and linguistic typology: Syntax and morphology. |url=https://archive.org/details/languageuniversa0000comr_k8n4|location=Oxford|publisher=Blackwell|edition=2nd|isbn=0-226-11433-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Comrie|editor-first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|title=The World's Major Languages|location=New York|publisher=Routledge |year=2009|isbn=978-0-415-35339-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Coulmas|first=Florian|year=2002|title=Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis|url=https://archive.org/details/writingsystemsin0000coul|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|first2=D. Alan|last2=Cruse|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|ref=harv}} * {{cite book|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|year=2001|chapter=Typology|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Crystal|first=David|authorlink=David Crystal|year=1997|title=The Cambridge Encyclopedia of Language|url=https://archive.org/details/liang.2972.cambridgeencyclo0000crys_h1i9|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|last=Deacon|first=Terrence|authorlink=Terrence Deacon|year=1997|title=The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain.|url=https://archive.org/details/symbolicspeciesc00deac|location=New York|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-31754-1|ref=harv}} * {{cite journal|last=Duranti|first= Alessandro|year=2003|title=Language as Culture in U.S. Anthropology: Three Paradigms|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-06_44_3/page/n8|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=3|pages=323–348|ref=harv}} * {{cite journal|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|last=Evans|first=Nicholas|authorlink=Nicholas Evans (linguist)|last2=Levinson|first2=Stephen C.|authorlink2=Stephen C. Levinson|year=2009|publisher=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|issue=5|pages=429–492|ref=harv}} * {{cite journal|first=Simon E.|last=Fisher|first2=Cecilia S.L. |last2=Lai|first3= Anthony P. |last3=Monaco|journal=Annual Review of Neuroscience|year=2003|volume=26|pages=57–80|doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131144|title=Deciphering the Genetic Basis of Speech and Language Disorders|ref=harv|pmid=12524432 | issn=0147-006X}} * {{cite book|last=Fitch|first= W. Tecumseh|authorlink=W. Tecumseh Fitch|year=2010|title=The Evolution of Language|url=https://archive.org/details/evolutionoflangu0000fitc|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Foley|first=William A.|authorlink=William Foley (linguist)|year=1997|title=Anthropological Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|publisher=Blackwell |ref=harv}} * {{cite book | authorlink=John Goldsmith | last=Goldsmith | first=John A | editor=John A. Goldsmith | year=1995 | title=The Handbook of Phonological Theory | series=Blackwell Handbooks in Linguistics | publisher=Blackwell Publishers | chapter=Phonological Theory | isbn=1-4051-5768-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Greenberg|first=Joseph|authorlink=Joseph Greenberg|year=1966|ref=universals|title=Language Universals: With Special Reference to Feature Hierarchies|url=https://archive.org/details/languageuniversa0000jose|location=The Hague|publisher=Mouton & Co}} * {{cite book|last=Haspelmath|first=Martin|authorlink=Martin Haspelmath|year=2002|title=Understanding morphology|location=London|publisher=Arnold, Oxford University Press|ref=harv}} (pbk) * {{cite journal|last=Haugen|first=Einar|authorlink=Einar Haugen|year=1973|title=The Curse of Babel|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_summer-1973_102_3/page/47|journal=Daedalus|volume= 102|issue=3, Language as a Human Problem|pages= 47–57|ref=harv}} * {{cite journal|last=Hauser|first=Marc D.|first2=Noam|last2=Chomsky|first3=W. Tecumseh|last3=Fitch|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science 22 |year=2002|volume=298|issue=5598|pages=1569–1579|ref=harv}} * {{cite book|last=Hauser|first=Marc D.|authorlink=Marc Hauser|last2=Fitch|first2=W. Tecumseh|authorlink2=W. Tecumseh Fitch|chapter=What are the uniquely human components of the language faculty?|year=2003|editor=M.H. Christiansen and S. Kirby|publisher=Oxford University Press|title=Language Evolution: The States of the Art|url=http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|ref=harv|access-date=13 Maart 2017|archive-date=22 Julie 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040722115833/http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|url-status=bot: unknown}} * {{cite book|last=Hockett|first=Charles F.|year=1960|chapter=Logical considerations in the study of animal communication|title=Animals sounds and animal communication|editor=W.E. Lanyon|editor2=W.N. Tavolga|pages=392–430|ref=harv}} * {{cite book|last=International Phonetic Association|authorlink=International Phonetic Association|year=1999|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7 |ref=harv}} * {{cite book|last=Katzner|first=K|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge|ref=CITEREFKatzner1999}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=1994|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.I ''Internal Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=2001|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.II ''Social Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal|last=Ladefoged|first=Peter|authorlink=Peter Ladefoged|year=1992|title=Another view of endangered languages|url=https://archive.org/details/sim_language_1992-12_68_4/page/809| journal=Language|volume=68|issue=4|pages=809–811|ref=harv}} * {{cite book|last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged|last2=Maddieson|first2=Ian|year=1996 |title=The sounds of the world's languages |url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade |location=Oxford |publisher=Blackwell|pages=[https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade/page/329 329]–330|isbn=0-631-19815-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Lesser|first=Ruth|chapter=Language in the Brain: Neurolinguistics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|last=Levinson|first=Stephen C.|authorlink=Stephen C. Levinson|year=1983|title=Pragmatics|url=https://archive.org/details/pragmatics00levi|location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite web|last=Lewis|first=M. Paul (ed.)|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition|location=Dallas, Tex.|publisher=SIL International|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|ref=harv}} * {{cite book|last=Lyons|first=John|authorlink=John Lyons (linguist)|year=1981|title=Language and Linguistics|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000lyon|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-29775-3|ref=harv}} * {{cite book|last=MacMahon|first=M.K.C.|chapter=Language as available sound:Phonetics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989|publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book |editor-last=Matras|editor-first=Yaron|editor2-first=Peter|editor2-last=Bakker| title=The Mixed Language Debate: Theoretical and Empirical Advances |url=https://archive.org/details/mixedlanguagedeb0000unse| location=[[Berlin]] | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-017776-5|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Moseley|editor-first=Christopher|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger, 3rd edition.|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=The History of Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|year=2005|id=|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|isbn=0-415-11553-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=Language Form and Language Function|year=1998|location=Cambridge,MA|publisher=MIT Press|url=web.archive.org/web/20140703043335/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|ref=harv|access-date=10 Julie 2013|archive-date=16 Desember 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216100353/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Nichols|first= Johanna |authorlink=Johanna Nichols|year=1992|title=Linguistic diversity in space and time|url=https://archive.org/details/linguisticdivers0000joha|location= Chicago|publisher= University of Chicago Press |isbn=0-226-58057-1|ref=harv}} * {{cite journal|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|last=Nichols|first=Johanna|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|year=1984|pages=97–117|ref=harv}} * {{cite journal|first=David R.|last=Olson|year=1996|title=Language and Literacy: what writing does to Language and Mind|journal=Annual Review of Applied Linguistics|volume=16|pages=3–13|doi=10.1017/S0267190500001392|ref=harv}} * {{cite book |last= Payne |first= Thomas Edward |title= Describing morphosyntax: a guide for field linguists |publisher= Cambridge University Press |year= 1997 |pages= 238–241 |url= http://books.google.com/books?id=LC3DfjWfCiwC&pg=PA239&lpg=PA239&dq=%22perfect+aspect%22+%22perfective+aspect%22&ct=result#PPA238,M1 |ref= harv }} * {{cite book|last=Pinker|first=Steven|authorlink=Steven Pinker|year=1994|title=The Language Instinct|url=https://archive.org/details/languageinstinct0000pink_w8b7|''The Language Instinct: How the Mind Creates Language''|publisher=Perennial|ref=harv}} * {{cite book|last=Romaine|first=Suzanne|year=2001|chapter=Multilingualism|pages=512–533|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Saussure|first=Ferdinand de |authorlink=Ferdinand de Saussure|year=1983|origyear=1913|title=Course in General Linguistics|editor-first=Charles |editor-last=Bally |editor2-first=Albert |editor2-last=Sechehaye|translator=Roy Harris|location=La Salle, Illinois|publisher=Open Court|isbn=0-8126-9023-0|ref=CITEREFSaussure1983}} * {{cite book|last=Sandler|first=Wendy|last2=Lillo-Martin|first2=Diane|year=2001|chapter=Natural Sign Languages|pages=533–563|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal | doi = 10.2307/409603 | last1 = Swadesh | first1 = Morris | authorlink = Morris Swadesh | year = 1934 | title = The phonemic principle | jstor = 409603| journal = Language | volume = 10 | issue = 2| pages = 117–129 }} * {{cite book|last=Tomasello|first=Michael|authorlink=Michael Tomasello|year=2008|title=Origin of Human Communication|url=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|publisher=MIT Press|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|first2=Terrence|last2=Kaufman|authorlink2=Terrence Kaufman|title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics|url= https://archive.org/details/languagecontactc0000thom|publisher=University of California Press|year=1988|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|title=Language Contact – An Introduction|publisher=Edinburgh University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|title=Language: The Basics|year=1999|edition=2nd|publisher=Psychology Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|editor-last=Stockwell|editor-first=Peter|title=Language and Linugistics: The Key Concepts|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|year=2007|edition=2nd|publisher=Routledge|ref=harv}} * {{cite book|last=Ulbaek|first=Ib|year=1998|chapter=The Origin of Language and Cognition|title=Approaches to the evolution of language|editor=J. R. Hurford & C. Knight|pages=30–43|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Van Valin|first=jr, Robert D.|authorlink=Robert Van Valin, Jr.|year=2001|chapter=Functional Linguistics|pages=319–337|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Zentella|first=Ana Celia|editor1-last=García|editor1-first=Ofelia|editor2-last=Fishman|editor2-first=Joshua|chapter=Spanish in New York|title=The Multilingual Apple: Languages in New York City|publisher=Walter de Gruyter| year=2002|ref=harv}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Language|Taal}} {{Wikt|taal}} * [http://wals.info/ World Atlas of Language Structures: a large database of structural (phonological, grammatical, lexical) properties of languages] {{en-vertaal|Language}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taal| ]] 9u4ejddtvovwz2a6nfiwdjz44r87cwi 2970240 2970239 2026-09-23T18:43:20Z Sobaka 328 /* Sien ook */ 2970240 wikitext text/x-wiki {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = Tepantitla mural, Ballplayer A (Daquella manera).jpg | alt1 | onderskrif1 = 'n Muurskildery in [[Teotihuacán]], [[Meksiko]] (ca. 200 n.C.) wat 'n persoon uitbeeld met 'n banderol uit sy mond, wat spraak simboliseer. | beeld2 = Cuneiform script2.png | alt2 = | onderskrif2 = [[Wigskrif]] is die eerste bekende vorm van geskrewe taal, maar gesproke taal loop skryfkuns vooruit met ten minste tienduisende jare. | beeld3 = Girls learning sign language.jpg | onderskrif3 = Twee meisies wat Amerikaanse gebaretaal leer. | beeld4 = Braille house09.JPG | onderskrif4 = Braille-skrif verteenwoordig taal in 'n tasbare vorm. }} '''Taal''' is die [[mens]]like vermoë vir die aanleer en gebruik van ingewikkelde [[Stelsel|stelsels]] van [[kommunikasie]], en 'n taal is enige spesifieke voorbeeld van so 'n stelsel. Die wetenskaplike bestudering van taal word [[linguistiek]] of taalkunde genoem. Ramings oor die aantal tale in die wêreld wissel tussen 6 000 en 7 000. Enige akkurate raming steun egter op 'n gedeeltelik arbitrêre onderskeiding tussen tale en [[dialek]]te. [[Natuurlike taal|Natuurlike tale]] word [[Spraak|gepraat]] of [[Gebaretaal|gewys]], maar enige taal kan [[kode|gekodeer]] word na sekondêre media met behulp van hoorbare of tasbare [[Stimulus|stimuli]], byvoorbeeld [[Geskrewe taal|skrif]], [[braille]] of fluit. Dit is moontlik omrede menslike taal modaliteit-onafhanklik is. Met gebruik as algemene konsep, kan "taal" verwys na die kognitiewe vermoë om komplekse kommunikasiestelsels aan te leer en te gebruik, of om die stel reëls wat hierdie stelsels opmaak te beskryf, of die stel uitsprake wat gelewer kan word vanuit die reëls. Alle tale steun op die proses van semiose, om tekens in verband te bring met spesifieke betekenisse. Mondelingse en gebaretale bevat 'n fonologiese stelsel wat beheer hoe simbole gebruik word om reekse bekend as woorde of [[Morfeem|morfeme]] te vorm, en 'n [[Sinsbou|sintaktiese]] stelsel wat weer beheer hoe woorde en morfeme saamgevoeg word om uitdrukkings en sinsdele te vorm. Menslike taal is uniek aangesien dit die eienskappe van produktiwiteit, rekursie en verplasing, besit en omdat dit totaal afhanklik is van sosiale konvensie en aangeleer moet word. Die ingewikkelde struktuur leen homself tot 'n heelwat wyer reeks van moontlike uitdrukkings en gebruike as enige bekende stelsel van dierkommunikasie. Taal, word vermoed, het ontstaan nadat vroeë hominine begin het om geleidelik hulle primaat-kommunikasiestelsels te verander en die vermoë bekom het om 'n teorie te vorm van 'n ander se gedagtes en 'n gedeelde intensionaliteit. Hierdie ontwikkeling, word soms bespiegel, het saamgeval met die vergroting in breinvolume, en heelwat taalkundiges beskou die evolusie van die strukture van taal as spesifiek vir kommunikatiewe en sosiale doeleindes. Taal word op verskeie plekke in die menslike [[verstand]] verwerk, maar veral in Broca en Wernicke se sentrum. Mense leer taal van vroeg af aan deur sosiale interaksie in hul kinderjare, en kinders praat gewoonlik al vlot rondom driejarige ouderdom. Die gebruik van taal is diep gewortel in die menslike [[kultuur]]. Daarom, bykomend tot sy streng kommunikatiewe gebruike, het taal ook verskeie sosiale en kulturele gebruike, soos die aandui van groepsidentiteit, sosiale stratifikasie asook sosiale versorging en vermaak. Tale ontwikkel en diversifiseer met tyd, en die geskiedenis van hul evolusie kan gerekonstrueer word deur moderne tale te [[Diachroniese taalkunde|vergelyk]] om vas te stel watter eienskappe hulle erftale moes besit vir die latere stadiums om te kan voorkom. 'n Groep tale wat afstam van 'n gesamentlike voorganger staan bekend as 'n [[taalfamilie]]. Die mees gesproke tale in die wêreld vandag behoort aan die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese familie]], wat tale insluit soos [[Engels]], [[Spaans]], [[Portugees]], [[Russies]] en [[Hindi]]; die [[Sino-Tibettaanse tale]], wat [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en nog heelwat ander insluit; die [[Afro-Asiatiese tale|Afro-Asiatiese familie]] wat uit [[Arabies]], [[Amharies]], [[Somalies]] en [[Hebreeus]] bestaan; en die [[Bantoetale]] wat [[Swahili]], [[Zoeloe]], [[Shona (taal)|Shona]] en honderde ander tale insluit wat regdeur [[Afrika]] gepraat word. Die konsensus is dat tussen 50% en 90% van die tale wat tans gepraat word uitgesterf sal wees teen 2100.<ref name="Handbook">{{harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|}}</ref><ref name="Moseley">{{harvcoltxt|Moseley|2010}}</ref> == Definisies == {{Hoofartikel|Taalfilosofie}} Die [[Afrikaanse]]/[[Nederlandse]] woord "taal" stam oorspronklik van die Indo-Europese *"dol-" af wat in [[Germaans]] "talō" geword het, wat beide "om te tel" en "vertel" of "spreek" beteken. Die Engelse woord "tale" het sy oorsprong ook van hier af. "Tel/tal" en "taal" deel 'n oorsprong in betekenis hoewel die eersgenoemde verander het om syferwerk te beteken. Die woord "vertel" dui nog op die ou gesamentlike betekenis.<ref>{{citation |url=http://www.etymologiebank.nl/trefwoord/taal |author=M. Philippa e.a. |year=2003-2009 |title= Etymologisch Woordenboek van het Nederlands |accessed= 13 Junie 2013}}</ref> Die woord word soms gebruik om te verwys na kodes, geheime skrifte en ander tipes [[Kunsmatige taal|kunsmatig saamgestelde kommunikasiestelsels]] soos in die gebruik vir [[Programmeertaal|rekenaarprogrammering]]. 'n Taal in hierdie opsig is 'n stelsel van tekens, vir enkodering en dekodering van [[inligting]]. Hierdie artikel is spesifiek gemoeid met die eienskappe van natuurlike menslike taal soos dit bestudeer word in die vakgebied [[taalwetenskappe]] of taalkunde (linguistiek). As 'n voorwerp van taalkundige studie, het "taal" twee vername betekenisse: 'n abstrakte konsep, en 'n spesifieke taalkundige stelsel, byvoorbeeld "[[Frans]]". Die Switserse taalkundige [[Ferdinand de Saussure]], wat die moderne vakgebied van taalkunde gedefinieer het, het eerstens eksplisiet hierdie onderskeiding geformuleer deur gebruik te maak van die Franse woord ''langage'' vir taal as 'n konsep, ''langue'' as 'n bepaalde instansie van 'n taalstelsel, en ''parole'' vir die konkrete gebruik van spraak in 'n bepaalde taal.<ref name="Lyons2">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|p=2}}</ref> Wanneer daar van taal gepraat word as 'n algemene konsep kan definisies gebruik word wat die verskillende aspekte van die verskynsel uitlig.<ref name="LyonsIntro">{{Harvcoltxt|Lyons|1981|pp=1–8}}</ref> Die definisies bring ook verskillende benaderings en begrippe van taal mee, en hulle belig weer verskeie en soms teenstrydige skole van taalkundige teorie.<ref name="TraskLanguage">{{harvcoltxt|Trask|2007|pages=129–31}}</ref> === Verstandelike vermoë, orgaan of instink === Een definisie beskou taal vernaam as die verstandelike vermoë wat mense in staat stel om linguistiese gedrag te onderneem: om tale aan te leer en uitinge te vorm en verstaan. Die definisie belig die universaliteit van taal tot alle mense en lê klem op die biologiese basis vir die menslike vermoë vir taal as 'n unieke ontwikkeling van die menslike verstand. Voorstanders van die siening dat die dryfkrag agter taalverwerwing ingebore is, beweer gereeld dat dit ondersteun word deur die feit dat alle kognitief normale kinders, wat groot word in 'n omgewing waar taal toeganklik is, dit sal aanleer sonder formele onderrig. Taal kan spontaan ontwikkel in omgewings waar mense lewe of saam grootword sonder 'n gemeenskaplike taal, byvoordeel [[Kreooltaal|kreooltale]] en spontaan ontwikkelde gebaretale soos Nicaraguaanse gebaretaal. Die siening wat teruggeneem kan word na [[Immanuel Kant|Kant]] en [[René Descartes|Descartes]], verstaan taal oor die algemeen as grootliks ingebore, soos byvoorbeeld Chomsky se teorie van Universele Grammatika, of die Amerikaanse filosoof [[Jerry Fodor]] se ekstreme ingeboorteteorie. Hierdie tipe definisies word algemeen toegepas deur taalstudies binne 'n kognitiewe wetenskapraamwerk en in neurolinguistiek.<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Fitch|2003}}</ref><ref name="Language Instinct">{{harvcoltxt|Pinker|1994}}</ref> === Formele simbolestelsel === Nog 'n definisie beskou taal as 'n formele stelsel van tekens wat beheer word deur grammatikareëls van kombinasies om betekenis te kommunikeer. Die definisies beklemtoon dat menslike tale beskryf kan word as geslote gestruktureerde stelsels bestaande uit reëls wat bepaalde tekens koppel aan bepaalde betekenisse.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=93}}</ref> Hierdie strukturalistiese siening van tale is aanvanklik deur Ferdinand de Saussure voorgestel,<ref name="Saussure">{{harvcoltxt|Saussure|1983}}</ref> en sy strukturalisme bly fundamenteel vir meeste benaderings tot taal vandag.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|p=96}}</ref> Sommige voorstanders van hierdie uitgangspunt oor taal bepleit 'n formele benadering met die bestudering van taalstrukture deur die identifisering van sy basiese elemente, en daarna deur die saamstel van 'n formele betekenis van die reëls waarvolgens die elemente saamkom om woorde en sinne te vorm. Die vernaamste voorstander van so 'n teorie is Noam Chomsky, die vader van die generatiewe teorie van grammatika, wat taal beskryf as 'n spesifieke stel sinne wat gegenereer kan word vanuit 'n bepaalde stel reëls.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|p=130}}</ref> Chomsky beskou die reëls as 'n ingebore eienskap van die menslike verstand en om die kern van wat taal is saam te stel<ref>{{harvcoltxt|Chomsky|1957}}</ref> Formele definisies van taal word algemeen gebruik in formele logika, formele teorieë van grammatika en toegepaste rekenaarlinguistiek.<ref>{{Harvcoltxt|Trask|2007|pp=93, 130}}</ref><ref name="NewmeyerForm">{{harvcoltxt|Newmeyer|1998|pp=3–6}}</ref> === Gereedskap vir kommunikasie === [[Lêer:ASL family.jpg|250px|duimnael|Twee mans en 'n dame wat 'n gesprek voer in Amerikaanse gebaretaal.]] 'n Ander definisie sien taal eerder as 'n stelsel van kommunikasie wat mense in staat stel om saam te werk. Die definisies lê klem op die sosiale rol van taal en die feit dat mense dit gebruik om hulself uit te druk en voorwerpe in hulle omgewing te manipuleer. Funksionele teorieë van grammatika verduidelik grammatikale strukture deur hulle kommunikatiewe funksies, en verstaan dat die grammatikale strukture van tale die eindproduk is van 'n aanpassingsproses waarvolgens grammatika "pasgemaak" is om die kommunikatiewe belange van sy gebruikers te dien.<ref name="Myths" /><ref>{{harvcoltxt|Van Valin|2001}}</ref> Hierdie beskouing van taal word geassosieer met die studie van taal in pragmatiese, kognitiewe en interaktiewe raamwerke, asook in sosiolinguistiek en taalkundige antropologie. Funksionalistiese teorieë neig om grammatika te bestudeer as dinamiese verskynsels, as strukture wat heeltyd in 'n proses van verandering verkeer soos dit aangewend word deur sy sprekers. Die beskouing plaas belangrikheid op die studie van linguistiese tipologie of die klassifikasie van tale volgens strukturele eienskappe, soos aangedui kan word dat prosesse van grammatikalisering geneig is om trajekte te volg wat gedeeltelik afhanklik is van tipologie. In die filosofie van taal word die sienings dikwels geassosieer met [[Ludwig Wittgenstein]] se latere werke en gewone taalfilosowe soos Paul Grice, [[John Searle]] en J.L. Austin.<ref name="NewmeyerForm" /> === Die unieke status van menslike taal === {{Hoofartikel|Dieretaal|Grootaaptaal}} Menslike taal is uniek in vergelyking met ander vorms van kommunikasie, soos gebruik deur diere. Kommunikasiestelsels wat deur ander diere gebruik word soos bye of ape is geslote stelsels wat bestaan uit 'n vaste aantal moontlike dinge wat uitgedruk kan word.<ref>{{harvcoltxt|Hockett|1960}}; {{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> In teenstelling is menslike taal oop en produktief, wat beteken dat dit mense toelaat om 'n eindelose stel uitinge voort te bring vanuit 'n eindige stel elemente, en om nuwe woorde en sinne op te diep. Dit word moontlik gemaak omdat menslike taal gebaseer is op 'n tweeledige kode, waar 'n vaste aantal betekenislose elemente (bv. Klanke, letters en gebare) gekombineer kan word om eenhede van betekenis te vorm (woorde en sinne).<ref name="Trask5">{{harvcoltxt|Trask|1999|pages=1–5}}</ref> Bowendien is die simbole en grammatikale reëls van enige taal grootliks arbitrêr, menende dat die stelsel slegs aangeleer kan word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=9}}</ref> Die bekende kommunikasiestelsels wat aan die ander kant deur diere gebruik word, kan slegs 'n vaste aantal uitinge oplewer wat meestal geneties oorgedra word.<ref name="Tomasello 2008">{{harvcoltxt|Tomasello|2008}}</ref> Talle dierespesies toon die vermoë om kommunikasievorms aan te leer deur sosiale onderrig, soos die Bonobo Kanzi, wat geleer is om homself uit te druk met behulp van 'n stel simboliese leksiegramme. Ooreenkomstig leer heelwat walvis- en voëlspesies hulle gesange aan deur ander lede van die groep na te maak. Hoewel sommige diere 'n groot aantal woorde en simbole kan aanleer,<ref group=notas>Die Gorilla Koko gebruik na bewering soveel as 1 000 woorde in Amerikaanse gebaretaal, en verstaan 2 000 woorde gesproke Engels. Daar is egter twyfel oor of haar gebruik van gebare gebaseer is op komplekse begrip of op eenvoudige kondisionering ({{harvcoltxt|Candland|1993}}).</ref> kon nie een nog soveel verskillende tekens aanleer soos wat algemeen geken word deur 'n 4 jarige mens nie, ook het nie een al enige iets kon aanleer wat die komplekse grammatika van menslike taal reflekteer nie.<ref name="Deacon 1997">{{harvcoltxt|Deacon|1997}}</ref> Menslike taal verskil ook van [[dierekommunikasie]]stelsels deurdat dit gebruik maak van grammaties en semantiese kategorieë, soos die selfstandige naamwoord en werkwoord, hede en verlede, om uitermate ingewikkelde betekenisse uit te druk.<ref name="Deacon 1997" /> Menslike taal is ook uniek omdat dit rekursiwiteit besit: die manier waarop byvoorbeeld 'n selfstandige naamwoordstuk die vermoë het om 'n ander selfstandige naamwoordstuk te bevat (soos in "<nowiki>[[die sjimpansee] se lippe]</nowiki>") of 'n sinstuk wat 'n sinstuk kan bevat (soos in "<nowiki>[Ek sien [die hond hardloop]]</nowiki>").<ref>{{harvcoltxt|Hauser|Chomsky|Fitch|2002}}</ref> Menslike taal is ook die enigste natuurlike kommunikasiestelsel wat ''modaliteit-onafhanklik'' is, betekende dat dit nie net vir kommunikasie gebruik kan word deur een kanaal of medium nie, maar deur verskeie – die gesproke taal gebruik byvoorbeeld ouditiewe modaliteit terwyl gebaretale en skryfkuns van visuele modaliteit gebruik maak, en braille-skryfwerk weer van tasbare modaliteit.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=165–66}}</ref> In ag genome die bedoeling wat dit kan oordra en die kognitiewe prosesse waarop dit bou, is menslike taal ook uniek aangesien dit die vermoë het om na abstrakte konsepte en veronderstelde of hipotetiese gebeure te verwys, asook gebeure wat in die verlede plaasgevind het of in die toekoms gaan plaasvind. Hierdie vermoë om te verwys na gebeure wat nie in dieselfde tyd of plek as die spraakgebeurtenis is nie word ''verplasing'' genoem, en hoewel sommige dierekommunikasiestelsels van verplasing gebruik kan maak (soos met die kommunikasie deur bye wat die ligging en bronne van nektar buite sig kan oordra), word die mate waartoe dit in menslike taal gebruik word ook as uniek beskou.<ref name="Trask5" /> == Oorsprong == {{Hoofartikel|Oorsprong van taal|Oorsprong van spraak}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 220 | beeld1 = | alt1 | onderskrif1 = 75–80 000-jaar-oue artefakte uit die Blombos grotte, [[Suid-Afrika]], insluitend 'n stuk gegraveerde oker met diagonaal oorkruis-gearseerde patrone, moontlik die oudste bekende voorbeeld van simbole. | beeld2 = Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg | onderskrif2 ="Die toring van Babel" deur [[Pieter Bruegel die Ouere]]. Olie op plank, 1563.<br />Mense spekuleer al regdeur die geskiedenis oor die oorsprong van taal. Die Byblese mite van die Toring van Babel is een so verhaal; ander kulture het verskillende verhale van hoe taal ontstaan het.<ref name="Haugen" /> }} Teorieë rakende die oorsprong van taal kan ingedeel word volgens hulle basiese aannames. Sommige teorieë is gebaseer op die idee dat taal so kompleks is dat mens nie kan indink hoe dit skielik te voorskyn gekom het vanuit niks tot in sy huidige vorm nie, maar dat dit moes ontwikkel het vanuit vroeë prelinguistiese stelsels onder ons voormensagtige voorgeslagte. Hierdie teorieë kan kontinuïteitgebaseerde teorieë genoem word. Die teenoorgestelde siening is dat taal so 'n unieke menslike eienskap is dat dit nie vergelyk kan word met enigiets gevind onder niemensagtiges nie en daarom skielik te voorskyn moes kom tydens die oorgang van pre-hominiedes na die vroeë mens. Hierdie teorieë kan beskryf word as diskontinuïteit gebaseerd. Insgelyks beskou teorieë gebaseer op Chomsky se Generatiewe siening van taal dat taal meestal 'n ingebore fakulteit is wat grootliks geneties gekodeer is, terwyl funksionalistiese teorieë dit sien as 'n stelsel wat merendeels kultureel is en aangeleer word deur sosiale interaksie.<ref>{{harvcoltxt|Ulbaek|1998}}</ref> Tans is die enigste prominente voorstaander van 'n diskontinuïteitgebaseerde teorie van menslike taaloorsprong die taalkundige en filosoof Noam Chomsky. Chomsky stel voor dat "'n lukrake mutasie plaasgevind het, miskien na 'n rare kosmiese-straalstortbui waartydens dit die verstand geherorganiseer het en 'n taalorgaan ingeplant het in 'n andersins primaatbrein."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Hoewel hy waarsku teen 'n te letterlike opneem van die storie, dring Chomsky nogtans daarop aan dat "dit kan nader aan die realiteit wees as enige ander feeverhale wat vertel word oor evolusionêre prosesse, insluitend taal."{{sfn|Chomsky|2000|p=4}} Kontinuïteitgebaseerde teorieë word tans deur 'n meerderheid geleerdes gehuldig, maar hulle verskil in hulle sienings oor die ontwikkeling. Diegene wat taal beskou as meestal ingebore, byvoorbeeld die sielkundige [[Steven Pinker]], huldig die presedente as dierebewustheid,<ref name="Language Instinct" /> terwyl die wat taal beskou as 'n sosiaal-aangeleerde gereedskapstuk vir kommunikasie, soos die sielkundige Michael Tomasello, sien dit as ontwikkeling vanuit dierekommunikasie, of primaatgebare of vokale kommunikasie as ondersteuning vir samewerking.<ref name="Tomasello 2008" /> Ander kontinuïteitgebaseerde modelle se beskouing is dat taal ontwikkel het uit [[musiek]], 'n siening alreeds omhels deur [[Jean-Jacques Rousseau]], [[Johann Gottfried von Herder]], Wilhelm von Humboldt en [[Charles Darwin]]. 'n Prominente hedendaagse voorstaander hiervan is die argeoloog Steven Mithen.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=466–507}}</ref> Aangesien die opkoms van tale in die vroeë oergeskiedenis van die mens plaasgevind het, is daar geen direkte historiese spore agtergelaat van die relevante ontwikkelings nie, en geen vergelykbare prosesse kan vandag waargeneem word nie. Teorieë wat kontinuïteit uitlig kyk gereeld na diere om te sien of primate, byvoorbeeld, enige eienskappe toon wat as ooreenkomstig beskou kan word met wat as voormensagtige taal gesien kan word. Alternatiewelik kan vroeë mensagtige fossiele ondersoek word om te kyk vir spore van fisiese aanpassings vir taalgebruik of tekens van prelinguistiese vorms van simboliese optrede.<ref>{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=250–92}}</ref> Dit is grotendeels onbestrede dat die voormensagtige australopithecina geen kommunikasiestelsels gehad het wat algemeen betekenisvol verskil het van die gevind by die groot ape nie, maar geleerde opinies verskil rondom hierdie ontwikkeling sedert die verskyning van die ''[[Homo]]'' sowat 2,5 miljoen jaar gelede. Sekere geleerdes aanvaar die ontwikkeling van primitiewe taalagtige stelsels (prototaal) so vroeg as ''Homo habilis'' (2,3 miljoen jaar gelede), terwyl ander weer die ontwikkeling van primitiewe simboliese kommunikasie slegs aan ''Homo erektus'' (1,8 miljoen jaar gelede) of ''Homo heidelbergensis'' (0,6 miljoen jaar gelede) toeken, en die ontwikkeling van eintlike taal by ''Anatomies moderne Homo sapiens'' in die Laat-Paleolitiese rewolusie minder as 100 000 jaar gelede.<ref>{{Harvcoltxt|Foley|1997|pp=70–74}}{{Harvcoltxt|Fitch|2010|pp=292–3}}</ref> == Die studie van taal == {{Hoofartikel|Taalkunde|Die geskiedenis van taalwetenskap}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | wydte = 170 | beeld1 = Sir William Jones.jpg | onderskrif1 = William Jones ontrafel die familieverwantskap tussen [[Latyn]] en [[Sanskrit]] en lê die basis vir die vakrigting [[Diachroniese taalkunde|Historiese taalkunde]]. | beeld2 = Ferdinand de Saussure by Jullien.png | onderskrif2 = Ferdinand de Saussure ontwikkel die strukturalistiese benadering tot die studie van taal. | beeld3 = Noam chomsky cropped.jpg | onderskrif3 = Noam Chomsky is een van die belangrikste taalkundige teoretici van die 20ste eeu. }} Die studie van taal, [[taalkunde]], het tot 'n wetenskap ontwikkel sedert die eerste grammatikale beskrywings van spesifieke tale in [[Indië]] meer as 2000 jaar gelede. Vandag is taalkunde 'n wetenskap gemoeid met alle aspekte van taal, en word dit bestudeer vanuit al die bogenoemde teoretiese standpunte.<ref>{{harvcoltxt|Newmeyer|2005}}</ref> === Onderafdelings === Die akademiese studie van taal geskied binne talle verskillende dissiplinêre areas en vanuit verskeie teoretiese oogpunte, waarvan almal moderne benaderings tot taalkunde verstrek. [[Sinchroniese taalkunde|Diskriptiewe taalkunde]] ondersoek byvoorbeeld die grammatika van enkele tale, teoretiese taalkunde ontwikkel teorieë van hoe om die aard van taal die beste te konseptualiseer en omskryf, gebaseer op data van die verskeie nog bestaande menslike tale, sosiolinguistiek bestudeer hoe tale gebruik word vir sosiale funksies en lig om die beurt die studie van die sosiale funksies en grammatikale beskrywing uit, neurolinguistiek ondersoek hoe taal in die menslike brein verwerk word en laat die eksperimentele toetsing van teorieë toe, rekenaarlinguistiek bou voort op teoretiese en deskriptiewe taalkunde om meestal berekeningsmodelle te konstrueer gerig op die verwerking van natuurlike taal of die toets van taalkundige hipoteses, en [[diachroniese taalkunde]] steun op grammatikale en leksikale beskrywings van tale om hulle individuele geskiedenis na te spoor en sodoende vertakkings van taalfamilies te konstrueer met behulp van die vergelykende metode.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007}}</ref> === Vroeë geskiedenis === Die formele studie van taal het volgens algemene beskouings in [[Indië]] begin met Pāṇini, die grammatikus van die vyfde eeu v.C. wat 3 959 reëls geformuleer het vir [[Sanskrit]] [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]]. [[Sumer]]iese skrifgeleerdes het egter reeds rondom 1900 v.C. die verskille tussen [[Sumeries]] en Akkadies ondersoek. Daaropvolgende grammatikale tradisies is ontwikkel in al die antieke kulture wat skryfkuns aangeneem het.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2001|pp=82–83}}</ref> In die 17de eeu n.C. het die Franse Port-Royal Grammatikusse die idee ontwikkel dat die grammatika van alle tale 'n refleksie is van die universele fundamentele beginsels van denke, en daarom is grammatika universeel. In die 18de eeu het die eerste gebruik van die vergelykende metode deur die Britse [[Filologie|filoloog]] en kenner van antieke Indië, William Jones, die opkoms van vergelykende taalkunde gelei.<ref>{{harvnb|Bloomfield|1914|p=310}}</ref> Die wetenskaplike studie van taal is deur Wilhelm von Humboldt uitgebrei van Indo-Europees tot taal in die algemeen. Vroeg in die 20ste eeu stel Ferdinand de Saussure die idee bekend van taal as 'n statiese stelsel van onderling verbinde eenhede, omgeskrewe deur die teenstellings tussen hulle.<ref name="Saussure" /> Deur 'n onderskeiding te maak tussen [[Diachroniese taalkunde|diachroniese]] en sinchroniese analises van taal, het hy die fondamente gelê vir die moderne vakgebied van taalkunde. De Saussure stel ook verskeie basiese vlakke van linguistiese analises voor wat nog steeds fundamenteel is tot heelwat kontemporêre taalkundige teorieë, soos die onderskeiding tussen sintagma en paradigma en die Langue-parole onderskeiding, wat tussen taal as 'n abstrakte stelsel (''langue'') en taal as 'n konkrete manifestasie van hierdie stelsel (''parole'') onderskei.<ref>{{harvcoltxt|Clarke|1990|pages=143–144}}</ref> === Kontemporêre taalkunde === In die 1960's formuleer Noam Chomsky die generatiewe taalteorie. Volgens die teorie is die mees basiese vorm van taal 'n stel sintaktiese reëls wat universeel is vir alle mense, en wat die grammatika van al die menslike tale tot grondslag lê. Hierdie stel reëls word Universele Grammatika genoem; volgens Chomsky is die beskrywing hiervan die primêre doel van die taalkundige vakgebied. Dus het hy gemeen dat die grammatika van individuele tale slegs vir die taalkunde belangrik is insover dit ons toelaat om die universele onderliggende reëls af te lei waarvanuit die waarneembare linguistiese veranderlikheid gegenereer kan word.<ref>{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=82–83}}</ref> In teenstelling tot die formele teorieë van die generatiewe skool, stel die funksionele teorieë van taal voor dat aangesien taal wesenlik 'n stuk gereedskap is, sy strukture na beste ontleed en verstaan kan word deur verwysing na sy funksies. Die formele teorieë van grammatika streef daarna om die verskillende elemente van taal te omskryf en die manier waarop hulle met mekaar in verband staan te beskryf as stelsels van formele reëls of werksaamhede, terwyl funksionele teorieë poog om die funksies wat deur taal uitgevoer word te omskryf en dit dan in verband te bring met die taalkundige elemente wat dit na vore bring.<ref name="NewmeyerForm" /><ref group=notas>"Funksionele grammatika analiseer grammatikale struktuur, net so formele en strukturele grammatika; maar dit analiseer ook die algehele kommunikatiewe situasie: die doel van die spraakgebeurtenis, sy deelnemers, sy diskoerskonteks. Funksionaliste hou vol dat die kommunikatiewe situasie grammatikale struktuur motiveer, afdwing, verduidelik of andersins bepaal, en dat 'n strukturele of formele benadering nie slegs beperk is tot 'n denkbeeldige beperkte databasis nie maar onvoldoende is selfs as 'n strukturele verklaring. Funksionele grammatika verskil daarom van formele en strukturele grammatika omdat dit poog om nie te modelleer nie maar om te verduidelik; en die verduideliking is gegrond in die kommunikatiewe situasie."({{harvcoltxt|Nichols|1984}})</ref> Die raamwerk van kognitiewe linguistiek interpreteer taal in terme van die konsepte (wat soms universeel is, en soms spesifiek tot 'n bepaalde taal) wat sy vorms onderlê.<ref>{{harvcoltxt|Croft|Cruse|2004|page=1}}</ref> Kognitiewe linguistiek is veral gemoeid met hoe denke betekenis voortbring deur taal. == Fisiologiese en neutrale argitektuur van taal en spraak == Praat is die verstek modaliteit vir taal in alle kulture. Die lewering van gesproke taal berus op die gesofistikeerde vermoë om die lippe, tong en ander komponente van die stemapparatus te beheer, die vermoë om spraakklanke akoesties te dekodeer en die neurologiese apparatus nodig vir die aanleer en lewering van taal.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=11–14; 105–113}}</ref> Die studie van die genetiese basisse vir menslike taal is nog op 'n redelik basiese vlak, en die enigste geen wat tot nog toe positief geïmpliseer is in taalvoortbrenging is FOXP2, wat 'n tipe van kongenitale taalafwyking kan veroorsaak indien aangetas word deur mutasies.<ref>{{harvcoltxt|Fisher|Lai|Monaco|2003}}</ref> === Die verstand en taal === {{Hoofartikel|Neurolinguistiek}} [[Lêer:Brain Surface Gyri.SVG|duimnael|links|Taalareas van die brein. Die Hoekige Girus word voorgestel in oranje, Bomarginale Girus in geel, Broca se area in blou, Wernicke se area in groen, en die Primêre Gehoorkorteks in pienk.]] Die verstand is die koördineringsentrum vir alle linguistiese aktiwiteite; dit beheer beide die produksie van linguistiese [[kognisie]] en betekenis en die meganika van spraakproduksie. Nieteenstaande is ons kennis van die neurologiese basisse van taal heelwat beperk, hoewel dit baie uitgebrei het met die ingebruikneming van moderne beeldvormingstegnieke. Die vakgebied in taalkunde gemoeid met die studie van neurologiese aspekte van taal word neurolinguistiek genoem.<ref name="Lesser205">{{harvcoltxt|Lesser|1989|pp=205–6}}</ref> Vroeëre werk in neurolinguistiek het die studie van taal by mense met breinskade betrek, om vas te stel hoe skade in spesifieke areas taal en spraak affekteer. Op die manier het neurowetenskaplikes in die 19de eeu ontdek dat twee areas in die brein beslissend betrek kan word by taalverwerking. Die eerste area, Wernicke se area, wat geleë is in die agterste gedeelte van die superior temporale girus in die dominante serebrale hemisfeer. Mense met skade in die area van die verstand ontwikkel sensoriese afasie, 'n toestand waarin daar 'n groot verswakking van taalbegrip voorkom, terwyl die spraak 'n natuurlike klank en ritme behou asook 'n normale [[Sinsbou|sinstruktuur]]. Die tweede area is Broca se area, geleë in die agterste inferior frontale lob van die dominante hemisfeer. Persone met skade in die area ontwikkel motoriese afasie, bedoelende dat hulle weet wat hulle wil sê maar dit net nie kan uiter nie.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|pp=105–7}}</ref> Hulle kan tipies verstaan wat aan hulle gesê word, maar kan nie vlot praat nie. Ander simptome wat ook na vore kan kom in Broca se afasie sluit probleme in met woordvaardigheid, artikulasie, die vind van woorde, woordherhaling en die begrip en lewering van grammatikaal-ingewikkelde sinne, mondelings en met skryf. Diegene met die tipe afasie kan ook ongrammatiese spraak lewer en 'n onvermoë toon om sintaktiese inligting te gebruik om die betekenis van sinne te bepaal. Beide Broca en Wernicke se afasie beïnvloed ook die gebruik van gebaretaal, ooreenkomstig met hoe dit spraak beïnvloed, met Broca se afasie wat veroorsaak dat sprekers se gebare stadig is met foutiewe grammatika, terwyl sprekers met Wernicke se afasie se gebare flink is maar min sin maak vir ander en hulle sukkel om ander se gebare te begryp. Dit bewys dat die skade spesifiek is tot die vermoë om taal te gebruik en nie tot die fisiologie vir die lewering van spraak nie.<ref>{{harvcoltxt |Trask|1999|p=108}}</ref><ref>{{harvcoltxt |Sandler|Lillo-Martin|2001|p=554}}</ref> Met die vooruitgang in tegnologie teen die einde van die 20ste eeu, het neuroloë ook nie-indringende tegnieke begin gebruik, soos funksionele magnetiese resonansiebeeldvorming (fMRI) en elektrofisiologie, vir die studie van taalverwerking in indiwidue sonder breinskade.<ref name="Lesser205" /> === Anatomie van spraak === {{Hoofartikel|Spraakproduksie|Fonetiek|Artikulatoriese fonetiek}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 200 | beeld1 = tract-af.svg | onderskrif1 = Die menslike stemkanaal. | beeld2 = Spectrogram -iua-.png | onderskrif2 = Spektrogram van Amerikaanse Engelse vokale {{IPA|[i, u, ɑ]}} toon die formante ''f''₁ en ''f''₂ | beeld3 = Real-time MRI - Speaking (Chinese).ogv | onderskrif3 = Intydse MRI skandering van 'n persoon wat Mandaryns praat. }} Gesproke taal steun op die menslike fisieke vermoë om klank te produseer, 'n longitudinale golf wat deur die lug versprei word teen 'n frekwensie met die vermoë om die oordrom te laat vibreer. Hierdie vermoë berus op die fisiologie van die menslike spraakorgane. Die organe bestaan uit die longe, stemkas (larinks), en die boonste stemkanaal – die keel, mond en neus. Deur die verskillende dele van die spraakorgane te beheer, kan die lugstroom gemanipuleer word om verskillende spraakklanke te produseer.<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|p=2}}</ref> Die klank van spraak kan beskou word as 'n kombinasie van segmentele en suprasegmentele elemente. Hierdie segmentele elemente is die wat mekaar volg in reekse en gewoonlik deur bepaalde letters in alfabetiese tekste verteenwoordig word, soos Romeinse skrif. Met vryvloeiende spraak is daar nie duidelike grense tussen een segment en die volgende nie, en gewoonlik ook nie enige hoorbare tussenposes tussen woorde nie. Segmente word daarom onderskei deur hulle kenmerkende klank wat 'n resultaat is van hulle verskillende artikulasies, en dit kan of klinkers (vokale) of medeklinkers (konsonante) wees. Suprasegmentele verskynsels sluit elemente in soos klemtoon, artikulasiesoort (fonasie), stemtoonkleur (timbre) en prosodie of intonasie, waarvan hulle almal 'n uitwerking kan hê oor veelvuldige segmente.<ref name="MacMahon5">{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=3}}</ref> [[Klinker]]- en [[Konsonant|medeklinkersegmente]] kombineer om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm, wat weer om die beurt kombineer om uitdrukkings te vorm; dit kan foneties uitgeken word as die bestek tussen twee inasemings. Akoesties word die verskillende segmente gekarakteriseer deur verskillende formantstrukture, wat sigbaar is in 'n spektogram van die opgeneemde klankgolf (sien illustrasie van 'n spektrogram van die formantstrukture van drie Engelse klinkers). Formante is die amplitudepieke in die frekwensiespektrum van 'n bepaalde klank.<ref name="MacMahon5" /><ref name="IPA">{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|pp=3–8}}</ref> Klinkers of vokale is die klanke wat geen hoorbare wrywing ondervind nie en veroorsaak word deur die vernouing of obstruksie van 'n deel van die boonste stemkanaal. Hulle varieer in kwaliteit volgens die graad van die lipopening en plasing van die tong binne die mondholte<ref name="MacMahon5" /> Vokale word ''[[Geslote klinker|geslote]]'' genoem wanneer die lippe relatief geslote is, soos met die uitspraak van die vokaal {{IPA|[i]}} (Afrikaans "ie"), of ''oop'' as die lippe relatief oop is soos met die vokaal {{IPA|[a]}} (Afrikaans "a"). Indien die tong na agter in die mond geplaas wordis, verander die kwaliteit, en word vokale gevorm soos {{IPA|[u]}} (Afrikaans "oe"). Die kwaliteit verander ook afhangende van of die lippe gerond is in teenstelling met ongerond, wat onderskeidings veroorsaak soos tussen {{IPA|[i]}} (ongeronde voorklinker, Afrikaans "ie") en {{IPA|[y]}} (geronde voorklinker, Afrikaans "u").<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=11–15}}</ref> Medeklinkers of konsonante is die klanke wat hoorbare wrywing of afsluiting het in die boonste stemkanaal, op 'n sekere tydstip. Konsonantklanke wissel volgens die plek van artikulasie, bv. die plek in die stemkanaal waar die lugvloei belemmer word, gewoonlik, tande, alveolêre rif, ''verhemelte'', ''velum'', ''uvula'' of ''glottis''. Elke plek lewer 'n ander stel konsonantklanke op wat verder onderverdeel word volgens die manier van artikulasie of die tipe wrywing: vol geslote, in welke geval die konsonant ''[[Eksplosief|plosief]]'' of ''okklusief'' genoem kan word, of verskillende grade van opening wat ''[[Frikatief|frikatiewe]]'' en ''[[approksimant]]e'' skep. Konsonante kan ook ''[[Stemhebbendheid|stemhebbend of stemloos]]'' wees, afhangende van of die stembande deur middel van lugvloei vibreer met die maak van klanke. Stemhebbendheid is wat die Afrikaanse {{IPA|[s]}} in ''suid'' (stemlose sibilant) onderskei van {{IPA|[z]}} in ''zuid'' soos in Nederlands uitgespreek (stemhebbende sibilant).<ref>{{harvcoltxt|MacMahon|1989|pp=6–11}}</ref> Sommige spraakklanke, beide vokale en konsonante, behels die vrylaat van lugvloei deur die nasale holte, en dit word ''[[Nasaal|nasale]]'' klanke genoem. Ander klanke word gedefinieer deur die manier wat die tong in die mond beweeg: soos die l-klanke (genoem ''[[Lateraal|laterale]]'', aangesien die lug aan die kante van die tong verby vloei), en die r-klanke (genoem ''roties''), gekenmerk aan hoe die tong geplaas is relatief tot die lugstroom.<ref name="IPA" /> Deur die spraakorgane te gebruik kan mense honderde afsonderlike klanke maak: waarvan sommige algemeen in die wêreld se tale voorkom, terwyl ander meer spesifiek is tot sekere taalfamilies, taalgebiede of selfs tot 'n enkele taal.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996}}</ref> == Struktuur == [[Lêer:Ancient Tamil Script.jpg|duimnael|links|Antieke [[Tamil]] inskripsie by Thanjavur]] Wanneer beskryf word as 'n stelsel van simboliese kommunikasie, word taal tradisioneel beskou as bestaande uit drie dele: tekens, betekenisse en 'n kode wat die tekens met die betekenis verbind. Die studie van die proses van semiose, hoe tekens en betekenisse gekombineer word, gebruik word, en geinterpreteer word, word [[semiotiek]] genoem. Tekens kan saamgestel wees uit klanke, gebare, letters of simbole, afhangende of die taal gepraat, gewys of geskryf word, en dit kan gekombineer word in komplekse tekens soos woorde en sinsdele. Wanneer gebruik word in kommunikasie, word 'n teken gekodeer en oorgedra deur 'n sender via 'n kanaal aan 'n ontvanger wat dit dekodeer.<ref name="Lyons17">{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=17–24}}</ref> Sommige van die eienskappe wat mensetaal omskryf in teenstelling met ander kommunikasiestelsels, is die willekeurigheid van die linguistiese teken, wat beteken dat daar geen voorspelbare skakel is tussen 'n linguistiese teken en sy betekenis nie; asook die dualiteit van die linguistiese stelsel, wat beteken dat linguistiese strukture opgebou word deur elemente te kombineer in groter strukture wat beskou kan word as gelaag, byvoorbeeld hoe klanke woorde bou en woorde sinsdele bou; ook die diskreetheid van die elemente van taal, menende dat die elemente waaruit linguistiese tekens gekonstrueer word diskrete eenhede is, byvoorbeeld klanke en woorde wat van mekaar onderskei kan word en geherrangskik word in verskillende patrone; en laastens die produktiwiteit van die linguistiese stelsel, betekende dat 'n eindige hoeveelheid linguistiese elemente gekombineer kan word in 'n teoreties oneindige aantal kombinasies.<ref name="Lyons17" /> Die reëls waarvolgens tekens gekombineer kan word om woorde en sinsdele te vorm word [[Sinsbou|sintaksis]] of grammatika genoem. Die betekenis wat gekoppel word aan individuele tekens, morfeme, woorde, sinsdele en tekste word [[semantiek]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=35}}</ref> Die verdeling van taal in aparte maar gekoppelde stelsels van teken en betekenis gaan terug na die eerste linguistiese studies van de Saussure toe, en word nou in amper alle vertakkings van taalkunde gebruik.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|pp=218–24}}</ref> === Semantiek === {{Hoofartikel|Semantiek|Semiotiek}}<!-- Betekenis as artikel vir later--> Tale druk betekenis uit deur 'n tekenvorm in verband te bring met 'n betekenis, of sy inhoud. Tekenvorme moet iets waarneembaars wees, byvoorbeeld klanke, beelde en gebare, en dan deur sosiale konvensie verwant wees aan 'n bepaalde betekenis. Aangesien die basiese verwantskap van betekenis van meeste linguistiese tekens gebaseer is op sosiale konvensie, kan linguistiese tekens beskou word as arbitrêr, in die sin dat die konvensies sosiaal en histories gevestig is eerder as deur 'n natuurlike verhouding tussen 'n spesifieke tekenvorm en sy betekenis. Dus moet tale 'n [[woordeskat]] van tekens besit wat verwant is aan 'n bepaalde betekenis. Die Afrikaanse teken "hond" dui byvoorbeeld op 'n lid van die spesie ''[[Hond|Canis familiaris]]''. In 'n taal word die opstelling van arbitrêre tekens wat gekoppel word aan bepaalde betekenisse die leksikon genoem, en 'n enkele teken gekoppel aan 'n betekenis word 'n lekseem genoem. Nie alle betekenisse in 'n taal word verteenwoordig deur enkelwoorde nie. Baie maal is semantiese konsepte in die morfologie of sintaksis van die taal ingebed in die vorm van grammatikale kategorieë.<ref name="Levinson 1983">{{harvcoltxt|Levinson|1983}}</ref> Alle tale bevat die semantiese struktuur van die gesegde: 'n struktuur wat 'n kenmerk, toestand of aksie bevestig. Tradisioneel word onder semantiek verstaan die studie van hoe sprekers en interpreteerders waarheidswaardes toevoeg aan stellings, sodat die betekenis verstaan word as die proses waarvolgens 'n predikaat oor 'n entiteit as waar of vals gesien kan word, byvoorbeeld "<nowiki>[x [is y]]" of "[x [doen y]]</nowiki>". Onlangs is die semantiekmodel aangevul met meer dinamiese modelle van betekenis, wat gedeelde kennis insluit oor die konteks waarin 'n teken geïnterpreteer word, tot die lewering van betekenis. Sulke modelle van betekenis word verken in die studieveld van pragmatiek.<ref name="Levinson 1983" /> === Klanke en simbole === {{Hoofartikel|Fonologie|Skryfkuns}} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | width = 150 | beeld1 = ManSpec.png | onderskrif1 = 'n Spektogram wat die klank vertoon van die Engelse gesproke woord "man", wat foneties geskryf word as {{IPA|[mæn]}}. Let op dat met vloeiende spraak daar geen duidelike verdelings is tussen segmente nie, slegs 'n gladde oorgang soos die stemorgane beweeg. | beeld2 = Hangul wi.svg | onderskrif2 = Die letter "wi" in Hangul-skrif. | beeld3 = KSL wi.jpg | onderskrif3 = Die teken vir "wi" in Koreaanse Gebaretaal. }} Afhangende van die modaliteit kan taalstruktuur gebaseer word op stelsels van klanke (spraak), gebare (gebaretaal) of grafiese of tasbare simbole (skryfwerk). Die maniere waarin taal klanke of tekens gebruik om betekenis te konstrueer word bestudeer in fonologie.<ref>{{harvcoltxt|Goldsmith|1995}}</ref> Die studie van hoe mense vokaalklanke voortbring en waarneem word fonetiek genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999}}</ref> Met gesproke taal word betekenis voortgebring wanneer klanke deel word van 'n stelsel waarin sommige klanke kan bydrae tot die uitdruk van betekenis en ander nie. In enige taal is daar slegs 'n beperkte aantal klanke wat gemaak kan word deur die menslike stemorgane wat bydrae tot die saamstel van betekenis.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|Maddieson|1996|pp=}}</ref> Klanke as deel van 'n linguistiese stelsel word [[Foneem|foneme]] genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=27}}</ref> Foneme is abstrakte eenhede van klank, gedefinieer as die kleinste eenhede in 'n taal wat kan help om te onderskei tussen die betekenis van 'n paar minimaalverskillende woorde, 'n sogenaamde minimale paar. In Afrikaans byvoorbeeld vorm die woorde ''/pot/'' {{IPA|[pʰot]}} en ''/bot/'' {{IPA|[bot]}} 'n minimale paar waar die verskil tussen /p/ en /b/ die twee woorde, wat verskillende betekenisse het, onderskei. Hoe dit ook al sy, elke taal kontrasteer klanke op verskillende maniere. In 'n taal wat byvoorbeeld nie onderskei tussen stemhebbende en stemlose konsonante nie, sal die klanke [p] en [b] as 'n enkele foneem beskou word, en gevolglik sal die twee uitsprake dieselfde betekenis dra. Insgelyks onderskei Afrikaans nie foneties tussen geaspireerde en niegeaspireerde uitsprake van konsonante nie, hoewel baie tale dit doen: die niegeaspireerde /p/ in /''spot''/ {{IPA|[spot]}} en geaspireerde /p/ in /''pot''/ {{IPA|[pʰot]}} word beskou as slegs verskillende maniere om dieselfde foneem uit te spreek (sulke variante van 'n enkele foneem word allofone genoem), terwyl Mandaryn dieselfde verskil in uitspraak wel onderskei soos tussen die woorde {{IPA|[pʰá]}} "buk" en {{IPA|[pá]}} "agt" (die aksent bo die á beteken dat die vokaal met 'n hoë toon uitgespreek word).<ref name="Trask214" /> Alle gesproke tale het foneme van ten minste twee kategorieë, [[vokale]] (klinkers) en [[konsonant]]e (medeklinkers), wat gekombineer kan word om [[Lettergreep|lettergrepe]] te vorm.<ref name="MacMahon5" /> Addisioneel tot segmente soos vokale en konsonante gebruik sommige tale klank op ander maniere om betekenis oor te dra. Heelwat tale gebruik byvoorbeeld stres, toonhoogte, tydsduur en toon om betekenis te onderskei. Aangesien die verskynsels voorkom buite die vlak van enkelsegmente word dit suprasegmenteel genoem.<ref>{{harvcoltxt|International Phonetic Association|1999|p=4}}</ref> Party tale het slegs 'n paar foneme, byvoorbeeld Rotokas en Pirahã met 11 en 10 foneme onderskeidelik, terwyl ander tale soos Taa tot soveel as 141 foneme kan hê.<ref name="Trask214">{{harvcoltxt|Trask|2007|p=214}}</ref> Met gebaretale is die ekwivalent tot foneme (voorheen chereme genoem) gedefinieer deur die basiese elemente van gebare, soos die handvorm, oriëntasie, ligging en beweging, wat ooreenstem met maniere van artikulasie in gesproke taal.<ref>{{harvcoltxt|Sandler|Lillo-Martin|2001|pp=539–40}}</ref> [[Skryfstelsels]] verteenwoordig taal deur die gebruik van visuele simbole, wat moontlik kan ooreenstem met die klanke van die gesproke taal. Die Latynse alfabet (en die waarop dit gebaseer is of wat daarvan afgelei is) is oorspronklik gebaseer op die voorstelling van enkelklanke, sodat woorde saamgestel is uit letters wat oor die algemeen 'n enkele konsonant of vokaal voorstel in die samestelling van die woord. Met sillabiese skrif soos die [[Inuktitut]]-sillabarium verteenwoordig elke teken 'n volle lettergreep. In logografiese skrif verteenwoordig elke teken 'n hele woord,<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=326}}</ref> en sal oor die algemeen geen verwantskap hê met die klank van daardie woord in gesproke taal nie. Aangesien alle tale groot getalle woorde besit is dit tot dusver onbekend of enige suiwere logografiese geskrifte bestaan. Geskrewe taal verteenwoordig die manier waarop gesproke klanke en woorde op mekaar volg deur simbole te rangskik volgens 'n patroon wat 'n sekere rigting volg. Die rigting gebruik in 'n skryfstelsel is heeltemal arbitrêr en word deur konvensie vasgestel. Sommige skryfstelsels maak gebruik van die horisontale as (links na regs soos Latynse skrif of regs na links soos Arabiese skrif), terwyl ander soos tradisionele Sjinese skrif vertikaal loop (van bo na onder). Enkele skryfstelsels gebruik teenoorgestelde rigtings met afwisselende lyne, en ander weer, soos die antieke [[Majaskrif]] kan in enige rigting geskryf word en gebruik grafiese leidrade om die rigting vir die leser aan te dui.<ref name="Coulmas">{{harvcoltxt|Coulmas|2002}}</ref> Om die klanke van die wêreld se tale voor te stel in skrif het linguiste die [[Internasionale Fonetiese Alfabet]] ontwikkel, ontwerp om al die diskrete klanke bekend, wat bydra tot betekenis in menslike taal, te verteenwoordig.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=123}}</ref> === Grammatika === {{Hoofartikel|Grammatika}} Grammatika is die studie van hoe betekenisvolle elemente binne 'n taal, genoem ''[[Morfeem|morfeme]]'', gekombineer kan word in uitdrukkings. Morfeme kan of ''vry'' of ''gebonde'' wees. Indien hulle vry is om rondgeskuif te word binne 'n uitdrukking, word hulle gewoonlik ''[[woord]]e'' genoem, en indien hulle gebind is aan ander morfeme of woorde word hulle [[affiks]]e genoem. Die wyse waarin betekenisvolle elemente binne 'n taal gekombineer kan word, word deur reëls gereguleer. Die reëls vir die interne struktuur van woorde word [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] genoem en die reëls vir die interne struktuur van sinsdele en sinne word ''sintaksis'' genoem.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=103}}</ref> ==== Grammatikale kategorieë ==== Grammatika kan beskryf word as 'n stelsel van kategorieë en 'n stel reëls wat bepaal hoe kategorieë kombineer om verskillende aspekte van betekenis te vorm.<ref>{{harvcoltxt|Allerton|1989}}</ref> Tale verskil aansienlik in of hulle gekodeer is deur die gebruik van kategorieë of leksikale eenhede. Verskeie kategorieë is egter so algemeen dat dit byna universeel is. Sulke universele kategorieë sluit die enkodering in van die grammatikale verhoudings van partisiepante en predikate deur grammatiese onderskeiding tussen hulle verwantskappe tot 'n predikaat (argumentstruktuur), die enkodering van temporale en ruimtelike verwantskappe met predikate, en 'n stelsel van 'n grammatikale persoon wat die verwysings beheer na en onderskeiding tref tussen sprekers en aangesprokenes en die van wie hulle praat.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997}}</ref> ==== Woordklasse ==== Tale organiseer hulle [[woordsoort]]e in klasse volgens hulle funksies en plasings relatief tot ander dele. Alle tale maak byvoorbeeld gebruik van 'n basiese onderskeiding tussen 'n groep woorde wat prototipies dinge en konsepte aandui en 'n groep woorde wat prototipies aksies en gebeure aandui. Die eerste groep wat Afrikaanse woorde soos "hond" en "lied" insluit, word gewoonlik [[selfstandige naamwoord]]e genoem. Die tweede soort wat "hardloop" en "sing" insluit, word [[werkwoord]]e genoem. Nog 'n algemene kategorie is die [[byvoeglike naamwoord]]: woorde wat eienskappe of kwaliteite van selfstandige naamwoorde beskryf, soos "rooi" of "groot". Woordklasse kan as "oop" beskou word indien nuwe woorde aanhoudend tot die klas bygevoeg kan word, of relatief "geslote" indien daar 'n vaste aantal in 'n klas is. In Afrikaans is die klas van voornaamwoorde geslote, terwyl die klas van byvoeglike naamwoorde oop is, aangesien 'n eindelose aantal byvoeglike naamwoorde opgemaak kan word uit werkwoorde (bv. "hardlopende") of selfstandige naamwoorde (bv. met die -agtig agtervoegsel "bergagtig"). In ander tale soos [[Koreaans]] gebeur die teenoorgestelde, nuwe voornaamwoorde kan saamgestel word en die aantal byvoeglike naamwoorde is vas.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=208}}</ref> Die woordklasse voer ook verskillende funksies uit in grammatika. Prototipies word werkwoorde gebruik om predikate (gesegdes) saam te stel, terwyl selfstandige naamwoorde gebruik word as argumente van predikate. In 'n sin soos "Sannie hardloop" is die predikaat "hardloop", want dit is die woord wat 'n spesifieke staat bevestig omtrent sy argument "Sannie". Sommige werkwoorde soos "help" kan twee argumente aanneem, byvoorbeeld "Sannie help Jan." 'n Predikaat wat net 'n enkelargument neem word ''intransief'' (onoorganklik) genoem, terwyl 'n predikaat wat twee argumente neem ''transitief'' (oorganklik) genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=305}}</ref> Heelwat ander woordklasse bestaan in verskillende tale, soos [[voegwoord]]e wat ten doel het om twee sinne saam te voeg, [[lidwoord]]e wat die selfstandige naamwoord inlei, [[tussenwerpsel]]s soos "eina!" of "sjoe!", of ideofone wat die klank namaak van 'n gebeurtenis. Sommige tale het posisionele woorde wat die ruimtelike posisie van 'n gebeurtenis of entiteit beskryf. Baie tale gebruik klassifiseerders wat telbare selfstandige naamwoorde identifiseer as behorende tot 'n bepaalde soort of as in besit van 'n spesifieke vorm. In [[Japannees]] byvoorbeeld, is die algemene selfstandige naamwoordklassifiseerder vir mense ''nin'' (人), en dit word gebruik vir die tel van mense, wat ook al hulle genoem word: :''san-nin no gakusei'' (三人の学生) lett. "3 mens-klassifiseerder van student" — drie studente Vir bome sal dit wees: :''san-bon no ki'' (三本の木) lett. "3 klassifiseerder-vir-lang-voorwerpe van boom" — drie bome ==== Morfologie ==== Die studie van die interne struktuur van komplekse woorde en die prosesse waarvolgens woorde gevorm word, staan as [[Morfologie (taalkunde)|morfologie]] bekend in taalkunde. Dit is in meeste tale moontlik om komplekse woorde saam te stel wat opgebou is uit verskeie [[Morfeem|morfeme]]. Die Afrikaanse woord "onverwags" kan byvoorbeeld ontleed word as bestaande uit die drie morfeme "on-", "verwag" en "-s".<ref>{{harvcoltxt|Aronoff|Fudeman|2011|pp=1–2}}</ref> Morfeme kan geklassifiseer word volgens hulle afhanklikheid: ''vrye morfeme'' of stammorfeme (stamme) kan as selfstandige woorde gebruik word; gebonde morfeme (fleksiemorfeme) kan uitsluitelik in kombinasie met een of meer stammorfeme voorkom. Hierdie gebonde morfeme of ''[[Affiks|toevoegsels]]'' kan ingedeel word volgens hulle posisie relatief tot die stammorfeem: ''voorvoegsels'' gaan die stam vooruit, ''[[agtervoegsel]]s'' volg op die stam, en ''invoegsels'' word in die middel van 'n stam geplaas. Toevoegsels of affikse het ten doel om die betekenis van die stammorfeem te verander of uit te brei. Sekere tale verander die betekenis van woorde deur die fonologiese struktuur van 'n woord te verander (klinkervariasie), waarvan Afrikaans baie min het aangesien werkwoorde nie sommer verbuig word nie), soos byvoorbeeld die woord "kan", wat in die verlede tyd verander na "kon". Die proses staan taalkundig bekend as ''ablaut'' (klinkerwisseling). Bowendien onderskei morfologie ook tussen die proses van ''[[verbuiging]]'', wat aan 'n woord verander of uitbrei, en die proses van ''afleiding'', wat 'n nuwe woord skep vanuit 'n bestaande een. In Afrikaans het die werkwoord "sing" die verbuigingsvorm "gesing" wat ook 'n werkwoord is, en die afgeleide vorms "sang" en "sanger" wat beide selfstandige naamwoorde is, en afgelei is van die werkwoord deur 'n ablaut en die agtervoegsel ''-er'' onderskeidelik.<ref>{{harvcoltxt|Bauer|2003}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Haspelmath|2002}}</ref> Tale verskil breed van mekaar ten opsigte van hulle afhanklikheid op morfologiese prosesse van woordvorming. By sommige tale soos byvoorbeeld Sjinees is daar geen morfologiese prosesse nie en alle grammatikale inligting is sintakties geënkodeer deur die vorm van reekse van enkelwoorde. Hierdie soort morfosintaksis word algemeen isolerend of analities genoem aangesien daar bykans 'n volledige ooreenkoms bestaan tussen 'n enkele woord en 'n enkele aspek van betekenis. Meeste tale besit woorde bestaande uit verskeie morfeme, maar verskil in die mate waartoe morfeme diskrete eenhede is. In verskeie tale, vernaam meeste Indo-Europese tale, kan enkelmorfeme verskeie bepaalde betekenisse besit wat nie ontleed kan word in kleiner segmente nie. In Latyn byvoorbeeld, bestaan die woord ''bonus'' of "goed" uit die kern ''bon-'', wat "goed" beteken, en die agtervoegsel -''us'' wat manlik is en dui op enkelvoudigheid, en die [[Nominatief|nominatiewe]] naamval. Die tale word ''fusionele tale'' genoem aangesien verskeie betekenisse saamgesmelt kan word in 'n enkelmorfeem. Die teenoorgestelde van fusionele tale word agglutinale tale (saamklewende tale) genoem, wat woorde opbou deur morfeme in te ryg in kettings, maar met elke morfeem as 'n diskrete semantiese eenheid. 'n Voorbeeld van so taal is [[Turks]], waar onder andere die woord ''evlerinizden'', of "vanaf julle huise", bestaan uit die morfeme ''ev-ler-iniz-den'', wat beteken ''huis-meervoudsvorm-jou-vanaf''. Die tale wat die meeste steun op morfologie word tradisioneel polisintetiese tale genoem. Hulle kan die ekwivalent van 'n hele Afrikaanse sin uitdruk in een woord. Die Yupik-woord ''tuntussuqatarniksaitengqiggtuq'' byvoorbeeld, wat "Hy het nog nie weer gesê dat hy rendiere gaan jag nie" beteken, bestaan uit die morfeme ''tuntu-ssur-qatar-ni-ksaite-ngqiggte-uq'' met die betekenisse, "rendiere-jag-toekoms-sê-ontkenning-weer-derde persoon-enkel-aanwysend", en buiten die morfeem ''tuntu'' ("rendiere") kan nie een van die ander morfeme in isolasie voorkom nie.<ref>{{harvcoltxt|Payne|1997|pp=28–29}}</ref> Verskeie tale gebruik morfologie vir die kruisverwysing van woorde binne 'n sin. Dit word soms ''kongruensie'' genoem. In baie Indo-Europese tale moet byvoeglike naamwoorde byvoorbeeld die selfstandige naamwoord kruisverwys wat hulle verander in terme van getal, kleur of geslag, en so is die Latynse byvoeglike naamwoord ''bonus'' of "goed" geboë om te strook met 'n manlike enkelvoudige selfstandige naamwoord. In verskeie polisintetiese tale kruisverwys werkwoorde hulle onderwerpe. Volgens die tipe tale kan 'n enkelwerkwoord inligting insluit wat 'n hele sin in Afrikaans sou benodig. Byvoorbeeld in die [[Baskies]]e sinsdeel ''ikusi nauzu'', of "jy het my gesien", strook die verlede tyd hulpwerkwoord ''n-au-zu'' (eenders as die Afrikaanse "doen") met beide die onderwerp (jy), weergegee deur die ''n''- voorvoegsel, en die voorwerp (my), weergegee deur die -''zu'' agtervoegsel. Die sin kan direk vertaal word as "sien jy-gedoen-my"<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=11}}</ref> ==== Sintaksis ==== {{Hoofartikel|Sinsbou}} [[Lêer:Basiese samestellende struktuuranalise van n sin-af.svg|350px|duimnael|Addisioneel tot woordklasse kan sinne ontleed word in terme van grammatikale funksies: "Die kat" is die [[onderwerp]] van die sinstuk, "op die mat" is 'n plekaanduidende sinstuk, en "sit" is die kern van die predikaat.]] Nog 'n metode waarvolgens tale betekenis oordra is deur die volgorde van woorde binne 'n sin. Die grammatikale reëls vir hoe om nuwe sinne te maak van woorde wat reeds bekend is, word sintaksis genoem. Die sintaktiese reëls van 'n taal bepaal hoekom 'n sin in Afrikaans soos "Ek is lief vir jou" betekenis het, en "*jou vir lief is ek" nie het nie.<ref group=notas>Die vooraangevoegde asterisk * dui gebruiklik aan dat die sin nie-grammaties is, d.w.s. sintakties foutief.</ref> Die sintaktiese reëls bepaal hoe woordorde en sinstruktuur afgedwing word, en hoe die inperkings tot die betekenis bydra.<ref>{{harvcoltxt|Baker|2001|p=265}}</ref> In Afrikaans is die betekenis van die twee sinne "die slawe het die meester uitgeskel" en "die meester het die slawe uitgeskel" verskillend, aangesien die rol van die grammatikale onderwerp vasgelê is deur die selfstandige naamwoord wat voor die werkwoord geplaas is, en die rol van die onderwerp is vasgelê deur die selfstandige naamwoord wat na die werkwoord geplaas is. Omgekeerd weer, in [[Latyn]], dra beide sinne ''Dominus servos vituperabat'' en ''Servos vituperabat dominus'' die betekenis "die meester het die slawe uitgeskel", aangesien ''servos'', of "slawe", in die [[akkusatief|akkusatiewe naamval]] verskyn wat daarop wys dat hulle die grammatikale onderwerp van die sin is, en ''dominus'', of "meester", is in die [[Nominatief|nominatiewe naamval]] wat van hom die onderwerp maak.<ref>{{harvcoltxt|Trask|2007|p=179}}</ref> Latyn maak gebruik van morfologie om die verskil weer te gee tussen onderwerp en voorwerp, terwyl Afrikaans van woordvolgorde gebruik maak. Nog 'n voorbeeld van hoe sintaktiese reëls tot die betekenis bydrae, is die reël van omgekeerde woordorde in vrae (W-beweging), wat in baie tale voorkom. Die reël beskryf hoekom indien die Afrikaanse sinsdeel "Jan gesels met Sannie" in 'n vraag verander word, dit "Met wie gesels Jan?" word, en nie "Jan gesels met wie?" nie. Die laaste voorbeeld kan gebruik word as 'n metode om spesiale klem te lê op "wie", en so die betekenis van die vraag effens te verander. Sintaksis bevat ook reëls vir hoe komplekse sinne gestruktureer moet word deur woorde saam te groepeer in eenhede, genoem stukke of sinsdele, wat verskillende posisies kan beklee in 'n groter sintaktiese struktuur. Sinne kan beskryf word as bestaande uit stukke op verskillende vlakke aan mekaar verbind in 'n diagramstruktuur.{{sfn|Baker|2001|pp=269–70}} Aan die regterkant is 'n grafiese voorstelling van die sintaktiese ontleding van die Afrikaanse sin "die kat sit op die mat". Die sin is ontleed as bestaande uit 'n naamwoordstuk, 'n werkwoord, en voorsetselstuk; die voorsetselstuk is verder onderverdeel in 'n naamwoord- en voorsetselstuk, en die naamwoordstuk weer uit 'n lidwoord en naamwoord.<ref name="Trask 2007 218–19">{{harvcoltxt|Trask|2007|pp=218–19}}</ref> Die rede hoekom sinne gesien kan word as saamgestel uit stukke is omdat elke stuk beskou kan word as 'n enkelelement indien sintaktiese operasies uitgevoer sou word. Byvoorbeeld, "die kat" is 'n stuk, en "op die mat" 'n ander een, omrede hulle gehanteer kan word as enkeleenhede indien 'n besluit gemaak word om klem te plaas op die ligging, deur die voorsetselstuk vorentoe te skuif: "[En] op die mat, sit die kat".<ref name="Trask 2007 218–19" /> Daar is heelwat verskillende formalistiese en funksionalistiese raamwerke wat teorieë voorstel vir die omskryf van sintaktiese strukture, gebaseer op verskillende aannames oor wat taal is en hoe dit beskryf moet word. Elkeen sal 'n sin soos die bostaande voorbeeldverskillend analiseer.<ref name="NewmeyerForm" /> === Tipologie en universalia === {{Hoofartikel|Taaltipologie|Taaluniversalia}} Tale kan geklassifiseer word in verhouding tot hulle grammatikale soorte. Tale wat tot verskillende families behoort kan nogtans eienskappe in gemeen hê, en die gedeelde eienskappe is geneig om te korreleer.<ref>{{harvcoltxt|Nichols|1992}};{{harvcoltxt|Comrie|1989}}</ref> Tale kan byvoorbeeld ingedeel word op grond van hulle basiese woordvolgorde, die relatiewe volgorde van die [[werkwoord]] en sy komponente in 'n gewone aanwysende sin. In Afrikaans is die basiese volgorde SVO: "Die slang(S) pik(V) die man(O)", terwyl die ooreenstemmende sin byvoorbeeld in die Australiese taal Gamilaraay ''d̪uyugu n̪ama d̪ayn yiːy'' (Slang Man Pik) sal wees, SOV.<ref name="CroftErg">{{harvcoltxt|Croft|2001|p=340}}</ref> Woordvolgordesoort is relevant as 'n tipologiese parameter, want basiese woordvolgordesoorte stem met ander sintaktiese parameters ooreen, soos die relatiewe orde van selfstandige naamwoorde en byvoeglike naamwoorde, of die gebruik van voorstetsels of agtersetsels. Sulke korrelasies word implikasionele taaluniversalia genoem. Meeste (maar nie alle nie) tale wat van die SOV soort is, het byvoorbeeld agtervoegsels eerder as voorvoegsels, en plaas die byvoeglike naamwoorde voor die selfstandige naamwoorde.<ref>{{harvcoltxt|Greenberg|1966}}</ref> Deur die studie van verskeie tipes woordvolgordes, is gevind dat nie alle tale die verhoudings tussen uitvoerders en aksies groepeer volgens Onderwerp, Voorwerp en Werkwoord soos in die geval van Afrikaans nie. Dit word die nominatief-akkusatief soort genoem. Sommige tale wat ergatief genoem word, soos Gamilaraay onder andere, onderskei tussen Agente en Pasiënte. In Afrikaanse oorganklike bysinne word beide die onderwerp van onoorganklike sinne ("Ek hardloop") en oorganklike sinne ("Ek is lief vir jou") dieselfde behandel, hier vertoon deur die nominatiewe voornaamwoord ''Ek''. In ergatiewe tale word die enkeldeelnemer in 'n onoorganklike sin, soos "Ek hardloop", dieselfde hanteer as die pasiënt in 'n oorganklike sin, wat die ekwivalent lewer van "my hardloop" en "jy is lief vir my". Slegs in oorganklike sinne sal die ekwivalent van die voornaamwoord "Ek" gebruik word.<ref name="CroftErg" /> Op die wyse kan die semantiese rolle op verskillende maniere op die grammatikale verhoudings gekarteer word, en groepeer sodoende 'n onoorganklike onderwerp met of Agente (akkusatiewe soort), of Pasiënte (ergatiewe soort), of verander selfs elk van die drie rolle, wat die driedelige soort genoem word.<ref>{{harvcoltxt|Croft|2001|p=355}}</ref> Die gedeelde eienskappe van tale wat tot dieselfde tipologiese klassoort behoort kon heeltemal onafhanklik van mekaar tot stand gekom het. Hulle gesamentlike voorkoms kan wees as gevolg van die universele wette wat die struktuur van natuurlike tale reguleer ("taaluniversalia"), of dit kon die gevolg gewees het van tale wat samelopende oplossings ontwikkel het vir die herhaalde kommunikatiewe probleme waarvoor mense taal gebruik om dit mee op te los.<ref name="Myths" /> == Sosiale konteks van gebruik en oordrag == Terwyl alle mense die vermoë besit om enige taal aan te leer, kry hulle dit net reg indien hulle groot word in 'n omgewing waar tale bestaan en deur ander gebruik word. Taal is daarom afhanklik van spraakgemeenskappe waarin kinders taal kan aanleer vanaf ouer persone en eweknieë en hulle self ook taal kan oordra aan hulle eie kinders. Tale word deur die mense gebruik wat dit praat om te [[Kommunikasie|kommunikeer]] en 'n magdom sosiale take te verrig. Vele aspekte van taalgebruik kan beskou word as aangepas spesifiek vir hierdie redes.<ref name="Myths">{{harvcoltxt|Evans|Levinson|2009}}</ref> As gevolg van die manier waarop tale oorgedra word tussen generasies en tussen gemeenskappe, is taal ewigdurend aan die verander, en vertak dit tot nuwe tale of loop ineen as gevolg van taalkontak. Die proses is gelyksoortig aan die [[evolusie]]proses van oorerwing met aanpassing wat lei tot die formasie van 'n filogenetiese diagram<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2004}}</ref> Hoe dit ook al sy, tale verskil van biologiese organismes omrede dit geredelik elemente van ander tale inkorporeer, deur middel van die [[diffusie]]proses, soos sprekers van verskillende tale met mekaar in aanraking kom. Mense praat ook dikwels meer as een taal, wat bekom word met die aanleer van hulle [[Moedertaal|eerste taal]] of tale as kinders, of hulle leer 'n nuwe taal aan soos hulle groot word. Omrede die verhoogde taalkontak in die globaliserende wêreld, word baie van die kleiner tale bedreig soos hulle sprekers oorskuif na ander tale met geleenthede tot groter en meer invloedryke spraakgemeenskappe.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011}}</ref> === Gebruik en betekenis === {{Hoofartikel|Pragmatiek (taalkunde)}} Die semantiese studie van betekenis neem aan dat betekenis lê in 'n verhouding tussen tekens en betekenisse wat stewig gevestig is deur sosiale konvensie. Semantiek bestudeer egter nie die metode van hoe sosiale konvensies gevestig en taal beïnvloed word nie. Egter is dit meer dikwels die geval, met die studie van hoe woorde en tekens gebruik word, dat woorde verskillende betekenisse kan dra, afhangende van die sosiale konteks van die gebruik. 'n Belangrike voorbeeld hiervan is die proses genaamd deiksis, wat die manier beskryf van hoe sekere woorde verwys na entiteite deur middel van hulle verhouding tussen 'n spesifieke plek in tyd en ruimte tydens die uiting van die woord. Onder hierdie soorte is byvoorbeeld die woord "Ek" (wat die spreker aanwys), "nou" (wat die moment van die uiting aandui) en "hier" (wat die plek waar gepraat word aandui). Tekens verander ook hulle betekenisse met die verloop van tyd soos die konvensies wat hulle gebruik reguleer geleidelik verander. Die studie van hoe die betekenis van linguistieke uitdrukkings verander afhangende van die konteks, word pragmatiek genoem. Deiksis is 'n belangrike aspek van die manier waarop ons taal gebruik om entiteite in die wêreld uit te wys.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=54–96}}</ref> Pragmatiek is gemoeid met die maniere waarop taalgebruik gemodelleer word en hoe hierdie modelle tot die betekenis bydrae. In alle tale kan linguistiese uitdrukkings byvoorbeeld gebruik word om aksies uit te voer en nie net om inligting oor te dra nie. Sekere aksies kan slegs deur taal uitgevoer word en nog steeds 'n tasbare uitwerking hê, bv. die handeling van "naamgewing", wat 'n naam toeken aan 'n entiteit, of die handeling om iemand as "man en vrou te verklaar", wat 'n sosiale kontrak van eg bewerkstellig. Hierdie tipe handelings word taalhandelings genoem, en kan uiteraard ook deur middel van skrywerk of handgebare uitgevoer word.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=226–78}}</ref> Die vorm van linguistiese uitdrukking stem heel dikwels nie ooreen met die betekenis wat dit in 'n sosiale konteks dra nie. As 'n persoon byvoorbeeld aan 'n etenstafel vra: "Kan jy die sout bykom?", is dit nie 'n vraag oor die lengte van die aangesprokene se arms nie, maar 'n versoek om die sout oor die tafel aan te stuur. Die betekenis word te kenne gegee deur die konteks waarin dit geuiter word; hierdie soort uitwerkings van betekenis staan bekend as gespreksimplikatuur. Die sosiale reëls waarvolgens maniere van taalgebruik as skaflik beskou word in sekere omstandighede en hoe uitinge verstaan moet word in verhouding tot hulle konteks, verskil onder gemeenskappe, en die aanleer hiervan is 'n groot deel in die verkryging van kommunikasiebevoegdheid.<ref>{{harvcoltxt|Levinson|1983|pp=100–169}}</ref> === Taalverwerwing === {{Hoofartikel|Taalverwerwing|Tweedetaalverwerwing|Tweede taal|<!--Taalonderrig-->}} [[Lêer:Kituwah Academy.png|duimnael|250px|Alle normale kinders leer taal aan indien hulle blootgestel word daaraan in hul eerste lewensjare, selfs in kulture waar volwassenes selde babas en kleuters direk aanspreek.]] Alle gesonde, normaalontwikkelende mense leer om taal te gebruik. Kinders verwerf die taal of tale wat rondom hulle gepraat word: watter taal ook al hulle genoeg blootstelling van kry gedurende hul kinderdae. Die ontwikkeling is nagenoeg dieselfde vir kinders wat gebare of gesproke taal aanleer.<ref>{{cite journal |last1=Bonvillian |first1=John D. |first2=Michael D. |last2=Orlansky |first3=Leslie Lazin |last3=Novack |title=Developmental milestones: Sign language acquisition and motor development |url=https://archive.org/details/sim_child-development_1983-12_54_6/page/1435 |journal=Child Development |volume=54 |issue=6 |date=Desember 1983 |pages=1435–1445}}</ref> Die taalaanleerproses word na verwys as eerste-taalverwerwing, omdat anders as baie ander soorte aanleerdery, benodig dit geen direkte onderrig of gespesialiseerde studies nie. In ''Die afstamming van die mens'', noem die natuurkundige [[Charles Darwin]] hierdie proses "'n instinktiewe neiging om 'n vaardigheid aan te leer".<ref name="Language Instinct" /> Eerste-taalverwerwing geskied in 'n taamlik reëlmatige volgorde, hoewel daar 'n groot mate van variasie bestaan in die tydvaslegging van bepaalde fases onder normaalontwikkelende kinders. Sedert geboorte reageer babas meer geredelik op menslike spraak as ander klanke. Rondom ongeveer 'n maand wil dit voorkom of babas kan onderskei tussen verskillende spraakklanke. Rondom ses maande sal 'n kind begin babbel, en die spraakklanke of handgebare begin maak van die tale wat om hulle gebruik word. Woorde kom rondom 12 tot 18 maande te voorskyn; die gemiddelde [[woordeskat]] van 'n agtien-maande-oue kind is ongeveer 50 [[woord]]e. 'n Kind se eerste uitinge is holofrases (letterlik "volledige sinne"), uitinge wat net een woord gebruik om 'n idee te kommunikeer. Etlike maande na 'n kind woorde begin gebruik het, sal hy of sy twee-woord sinne begin vorm, en binne nog 'n paar maande sal 'n kind telegraafspraak begin gebruik, of kort sinne wat minder [[Grammatika|grammaties]] kompleks is as volwasse taal, maar ook reëlmatige sintaktiese strukture toon. Vanaf ongeveer drie-tot-vyf-jarige ouderdom word 'n kind se vermoë om te praat of gebare te gebruik verfyn tot op die punt waar dit met volwasse taalgebruik ooreenstem.<ref name="OGrady-Cho">{{cite book |last1=O'Grady |first1=William |last2=Cho |first2=Sook Whan |chapter=First language acquisition |title=Contemporary Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/contemporaryling00ogra |edition=fourth |location=Boston |publisher=Bedford St. Martin's |year=2001}}</ref> Die aanleer van tweede en addisionele tale kan teen enige ouderdom plaasvind deur daaglikse bloodstelling of kursusse. Kinders wat 'n tweede taal aanleer is meer geneig om moedertaalsprekende vlotheid te bereik as volwassenes, maar dit is oor die algemeen uitsonderlik vir iemand om 'n tweede taal te praat soos 'n moedertaalspreker. Die groot verskil tussen eerste-taalverwerwing en addisonele taalververwing is dat die proses van addisionele taalverwerwing beïnvloed word deur die tale wat die persoon reeds ken. === Taal en kultuur === {{Sienook|Kultuur}}<!--vir later |spraakgemeenskap}}--> [[Lêer:Arnold Lakhovsky Conversation.png|duimnael|250px|links|Arnold Lakhovski, ''Die gesprek'' (circa 1935)]] Tale, menende die spesifike stel spraaknorme van 'n bepaalde gemeenskap, is ook deel van die groter kultuur van die gemeenskap wat dit praat. Tale verskil nie net met uitspraak, woordeskat, of grammatika nie, maar ook deur verskillende "spraakkulture" te hê. Mense gebruik taal as 'n metode om geïdentifiseer te word met 'n kultuurgroep en onderskei te word van ander. Selfs onder sprekers van 'n bepaalde taal bestaan daar verskillende maniere om die taal te gebruik, en elk daarvan word gebruik om affiliasie met sekere subgroepe te toon. Taalkundiges en antropoloë, spesifiek sosiolinguiste en linguistieke antropoloë spesialiseer in die studie van hoe maniere van praat verskil tussen spraakgemeenskappe.<ref name=Duranti2003>{{harvcoltxt|Duranti|2003}}</ref> Taalkundiges gebruik die term "[[taalverskeidenheid]]" om te verwys na die onderlinge maniere van die praat van 'n taal. Die term omarm geografies- of sosiokultureelgedefinieerde [[dialek]]te asook die groepstaal of styl van subkulture. Linguistieke antropoloë en taalsosioloë definieer kommunikatiewe styl as die wyse waarin taal aangewend en verstaan word binne 'n bepaalde kultuur.<ref name="Foley">{{harvcoltxt|Foley|1997}}</ref> Aangesien taalgebruiknorme gedeel word deur lede van 'n spesifieke groep, word kommunikatiewe styl ook 'n wyse vir die toon en saamstel van groepsidentiteit. Linguistieke verskille kan opvallende merkers van onderskeiding word onder sosiale groepe, byvoorbeeld, deur 'n taal met 'n spesifieke aksent te praat kan dui op behorende tot 'n etniese minderheid of sosiale stand, jou plek van oorsprong of status as tweede-taalspreker. Die soorte verskille is nie deel van die linguistiese stelsel nie, maar is 'n belangrike komponent van hoe taalgebruikers taal gebruik as sosiale gereedskap om groepe mee te vestig.<ref>{{Harvcoltxt|Agha|2006}}</ref> Heelwat tale het egter ook grammatikale konvensies wat die sosiale stand van die spreker aantoon in verhouding tot ander, deur die gebruik van registers wat verwant is aan die sosiale stand of onderskeidings. In baie tale kom stilistiese of selfs grammatikale verskille voor tussen die wyses waarop mans en vrouens praat, ouderdomsgroepe of tussen sosiale stande, net soos sommige tale gebruik maak van verskillende woorde afhangende van wie luister. In die Australiese taal Dyirbal moet 'n getroude man 'n spesifieke stel woorde gebruik indien hy in die teenwoordigheid van sy skoonma praat.<ref name="Foley" /> Sekere kulture het byvoorbeeld uitgebreide stelsels van "sosiale deiksis", stelsels gebruik om sosiale afstand aan te dui met linguistieke metodes.<ref name="Foley 1997 p">{{harvcoltxt|Foley|1997|pp=311–28}}</ref> In Afrikaans word sosiale deiksis meestal aangedui deur te onderskei tussen die aanspreek van sekere persone op hulle name en ander weer op hulle vanne, en ook met titels soos "Mevrou", "Dokter" of "Edelagbare", maar in ander tale kan soortgelyke stelsels hoogs ingewikkeld wees en gekodeer wees in die grammatika en woordeskat in geheel. In verskeie Oos-Asiatiese tale soos Thais, [[Birmaans]] en [[Javaans]] byvoorbeeld, word verskillende woorde gebruik ooreenkomstig of die spreker iemand van 'n hoër of laer stand as homself aanspreek in 'n rangordestelsel met diere en kinders heel onder en gode en adellikes bo aan.<ref name="Foley 1997 p" /> === Skryfkuns, geletterdheid en tegnologie === {{Hoofartikel|Skryfkuns|Geletterdheid}} [[Lêer:Winnipeg Forks - Plains Cree Inscription.jpg|duimnael|300px|'n Inskripsie van Moeras-Cree wat gebruik maak van Kanadese Inheemse lettergreping, 'n abugida ontwikkel deur Christensendelinge vir inheemse Kanadese tale]] Regdeur die geskiedenis is verskeie metodes ontwikkel vir die vertoon van tale deur middel van grafiese media. Dit word [[skryfstelsel]]s genoem. Die gebruik van skrif het taal vir die mens nog meer gebruiklik gemaak. Dit het dit moontlik gemaak om groot hoeveelhede inligting buite die liggaam te stoor en weer te herwin, en maak ook voorsiening vir kommunikasie oor groot afstande wat andersins onmoontlik sou wees. Baie tale maak konvensioneel van verskillende genres, style en registers gebruik in geskrewe en gesproke taal, en in sommige gemeenskappe word tradisioneel in 'n heeltemal ander taal geskryf as waarin gepraat word. Daar is sekere aanduidings dat skryfwerk ook 'n uitwerking op die kognitiewe ontwikkeling van mense gehad het, moontlik omrede geletterdheid besliste formele onderrig benodig.<ref>{{harvcoltxt|Olson|1996}}</ref> Die ontdekking die eerste skryfstelsels is naastenby kontemporêr met die aanvang van die [[Bronstydperk]] in die laat Neolitikum aan die einde van die vierde millennium v.C. Sumeriese argaïese [[wigskrif]] en [[Egiptiese hiërogliewe]] word algemeen beskou as die vroegste skryfstelsels, beide ontstaan uit hul voorafgaande proto-geletterde simbolestelsels, 3400 – 3200 v.C., met die vroegste samehangende geskrifte ongeveer 2600 v.C. Daar word algemeen ooreengekom dat Sumeriese skrif 'n onafhanklike uitvinding was; dit is egter debatteerbaar of Egiptiese skrif geheel onafhanklik van sy Sumeriese eweknie ontwikkel het, en of dit 'n geval was van transkulturele samevloei. 'n Soortgelyke debat bestaan rondom Sjinese skrif wat rondom 1200 v.C. ontwikkel het. Die pre-Columbiese Mesoamerikaanse skryfstelsels (insluitend Olmekse en Maja-skrif) word algemeen aanvaar as dat dit onafhanklik ontwikkel het.<ref name="Coulmas" /> === Taalverandering === {{Hoofartikel|Taalverandering|Grammatikalisering}} [[Lêer:Beowulf.firstpage.jpeg|duimnael|200px|Die eerste bladsy van die gedig [[Beowulf]] geskryf in Oudengels in die vroeg Middeleeuse periode (800 – 1100 AD). Hoewel Oudengels die direkte voorganger is van moderne Engels het verandering dit onverstaanbaar gelaat vir kontemporêre Engelstaliges.]] Alle tale verander soos sy sprekers nuwe maniere aanneem of opdiep om dit te praat en oor te dra aan ander lede van sy spraakgemeenskap. Taalveranderings vind op alle vlakke plaas van die fonologiese tot woordeskat, morfologie, sintaksis en diskoers. Selfs al word taalverandering aanvanklik dikwels in 'n negatiewe lig gesien deur die sprekers wat verandering beskou as "verval" of as tekens van die verslapping in taalnorme, is dit 'n natuurlike proses en onvermydelik.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Trask|1999|p=70}}</ref> Veranderings kan spesifieke klanke behels, of die hele fonologiese stelsel. Klankverskuiwing kan bestaan uit die vervanging van een spraakklank of fonetiese kenmerk deur 'n ander, algehele verlies van die betrokke klank of selfs die bekendstelling van 'n nuwe klank in 'n plek waar voorheen geen klank was nie. Klankveranderinge kan ''aangepas word'' in indien 'n klank verander slegs as dit voorkom in die omgewing van sekere ander klanke. Klankveranderinge word gewoonlik as "reëlmatig" veronderstel, menende daar word verwag dat dit meganies toegepas word sodra dit aan sy strukturele voorwaardes voldoen, ongeag enige niefonologiese faktore. Aan die ander kant kan klankveranderinge soms "sporadies" voorkom en slegs 'n bepaalde woord of woorde beïnvloed, sonder enige opmerklike reëlmaat. Soms veroorsaak 'n eenvoudige verandering 'n kettingverskuiwing waarin die hele fonologiese stelsel beïnvloed word. Dit het gebeur met die [[Germaanse tale]] nadat die klankverandering bekend as [[Eerste Germaanse klankverskuiwing|Grimm se wet]] al die stop-konsonante beïnvloed het. Die oorspronklike konsonant *{{IPA|bʰ}} het /b/ geword in die Germaanse tale, die vorige *{{IPA|b}} het om die beurt /p/ geword, en die vorige *{{IPA|p}} het /f/ geword. Dieselfde proses is toegepas op alle stop-konsonante en verklaar hoekom [[Italiese tale]] soos Latyn 'n "p" het in woorde soos ""p"ater" en ""p"isces", terwyl Germaanse tale soos Afrikaans die woorde ""v"ader" en ""v"is" het.<ref>{{harvcoltxt|Clackson|2007|pp=27–33}}</ref> Nog 'n voorbeeld is die Groot klinkerverskuiwing in Engels, wat die rede is hoekom die spelling van Engelse vokale nie baie goed ooreenstem met hulle huidige uitspraak nie. Dit is omrede die alreeds gevestigde ortografie uit sinchronisasie gebring is deur die klinkerverskuiwing. Nog 'n bron van klankverandering is die erosie van woorde soos die uitspraak daarvan geleidelik meer eie raak en woorde verkort word as lettergrepe uitgelaat word. Die soort verandering het veroorsaak dat die Latynse "mea domina" naderhand "madame" geword het in [[Frans]] en "ma’am" in Amerikaanse Engels.<ref>{{harvcoltxt|Aitchison|2001|p=112}}</ref> Veranderings kom ook in die grammatika van tale voor as diskoerspatrone, soos [[Idioom|idiome]], of spesifieke konstruksies wat gegrammatikaliseer word. Dit gebeur gereeld as woorde of morfeme erodeer en die grammatikale stelsel onbewustelik herrangskik word om te kompenseer vir die verlore element. In sekere variasies van Karibiese Spaans het die finale /s/ byvoorbeeld weggekwyn. Aangesien Standaard Spaans die finale /s/ in die morfeem gebruik om die tweede-persoononderwerp "jy" in werkwoorde aan te dui, moet die Karibiese variëteite nou gebruik maak van die voornaamwoord ''tú'' om die tweede persoon aan te dui. Dit beteken dat die sin ''wat is jou naam'', ''¿como te llamas?'' {{IPA|['komo te 'jamas]}} in Standaard Spaans sal wees, maar {{IPA|['komo 'tu te 'jama]}} in Karibiese Spaans. Die eenvoudige klankverandering affekteer beide morfologie en sintaksis.<ref>{{harvcoltxt|Zentella|2002|p=178}}</ref> Nog 'n algemene oorsaak van grammatikale verandering is die geleidelike petrifikasie van idiome in nuwe grammatikale vorms in, byvoorbeeld die wyse waarop die Engelse ''going to'' konstruksie sy aspekte van beweging verloor het, en in sekere variasies van Engels amper heeltemal volwaardige toekomende tyd geword het (bv. ''I'm gonna''). Taalveranderinge kan gemotiveer word deur ''taalinterne'' faktore, soos veranderinge in uitspraak gemotiveer deur sekere klanke wat mondelings moeilik uitkenbaar is of om te maak, of omrede sekere veranderingspatrone wat veroorsaak dat sommige skaars konstruksiesoorte wegskuif na meer algemene soorte.<ref>{{harvcoltxt|Labov|1994}}</ref> Ander oorsake van taalveranderings is sosiaal, soos wanneer bepaalde uitsprake versinnebeeldings word van behorende tot sekere groepe, soos sosiale stande, of tot taalideologieë, en word dus in gebruik geneem deur die gene wat graag geïdentifiseer wil word met bepaalde groepe of idees. Op hierdie manier kan sake rakende identiteit en politiek diepgaande uitwerkings hê op taalstrukture.<ref>{{harvcoltxt|Labov|2001}}</ref> === Taalkontak === {{Hoofartikel|Taalkontak|Pidgin|Kreooltaal|Spraakbond}} Een belangrike bron van taalverandering is kontak tussen verskillende tale en die voortspruitende samevloeiing van linguistieke kenmerke tussen tale. Taalkontak geskied wanneer sprekers van twee of meer [[tale]] of [[Taalverskeidenheid|variëteite]] op gereelde basis interaksie het.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|2001|p=1}}</ref> Meertaligheid was heel moontlik die norm regdeur die Wêreldgeskiedenis, en deesdae is meeste mense in die wêreld meertalig. Voor die opkoms van die etno-nasionale staat, was eentaligheid merendeels teenwoordig onder klein eilande se bewoners. Met die ideologie wat een samelewing, een staat, en een taal die mees begeerde politieke bestel gemaak het, het eentaligheid begin om regoor die wêreld te versprei. Nieteenstaande, is daar net 250 lande in die wêreld ooreenkomstig met ongeveer 6000 tale, wat beteken meeste lande is meertalig en meeste tale bestaan in noue kontak naas mekaar.<ref>{{harvcoltxt|Romaine|2001|p=513}}</ref> Wanneer sprekers van verskillende tale noue interaksie het, is dit tipies van hulle tale om mekaar te beïnvloed. Deur volhoubare taalkontak oor lang periodes, konvergeer linguistiese trekke tussen die tale, en tale wat aan verskillende taalfamilies behoort kan nader aan mekaar beweeg. In gebiede waar verskeie tale in noue kontak naas mekaar bestaan kan dit lei tot die formasie van taalbonde (''sprachbund'') waarin onverwante tale 'n aantal linguistiese kenmerke deel. 'n Aantal sulke areas is al opgeteken, onder hulle is die Balkantaalbond, die Mesoamerikaanse taalbond en die Etiopiese taalbond. Ook is groter gebiede soos Suid-Asië, Europa, en Suidoos-Asië al oorweeg as taalbonde as gevolg van die wydverspreide diffusie van bepaalde gebiedskenmerke.<ref>{{harvcoltxt|Campbell|2002}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Aikhenvald|2001}}</ref> Taalkontak kan ook lei tot verskeie ander linguistieke verskynsels, insluitend taalineenvloeiing, leenwoorde en releksifikasie (vervanging van meeste eie woordeskat met die van 'n ander taal). In gevalle van ekstreme en volgehoue taalkontak, kan dit lei tot die vestiging van 'n nuwe [[mengtaal]] wat nie oorwegend tot 'n bepaalde taalfamilie behoort nie. Een tipe mengeltaal genoem pidgins kom voor as volwasse sprekers van twee verskillende tale gereeld interaksie het, maar nie een van die twee groepe die ander taal vlot aanleer nie. In sulke gevalle sal hulle geredelik 'n kommunikasievorm saamstel wat trekke van beide tale bevat, maar met 'n vereenvoudigde grammatikale en fonologiese struktuur. Die taal bekom dan meestal die grammatikale en fonologiese kategorieë wat in beide tale bestaan. Pidgins word gedefinieer as tale met geen moedertaalsprekers nie, en gepraat word deur mense met 'n ander moedertaal. As 'n Pidgintaal die vernaamste taal word van die spraakgemeenskap, sal kinders naderhand groot word met die pidgin as hulle eerste taal. Soos die generasie van jong aanleerders ouer word sal baiemaal gesien kan word dat die pidgin sy struktuur verander en 'n groter mate van kompleksietyd aanneem. Die soort taal word algemeen 'n [[Kreooltaal|kreoolse taal]] genoem. 'n Voorbeeld van so 'n gemengde taal is [[Tok Pisin]], een van [[Papoea-Nieu-Guinee]] se amptelike tale, wat oorspronklik ontstaan het as 'n Pidgin gebaseer op Engels en Austronesiese tale; ander voorbeelde is [[Haïtiaanse Kreools|Kreyòl ayisyen]], die Fransgebaseerde kreoolse taal wat in [[Haiti]] gepraat word en Michif, 'n gemengde taal van Kanada, gegrond op die Inheems-Amerikaanse taal Cree en Frans.<ref>{{harvcoltxt|Thomason|Kaufman|1988}}; {{harvcoltxt|Thomason|2001}}</ref><ref>{{harvcoltxt|Matras|Bakker|2003}}</ref> == Linguistieke diversiteit == <!-- vir later {{Sienook|Lys van tale|Lys van tale volgens aantal sprekers}} --> {| class="wikitable" style="width: 200px; height: 200px; float: right" |- ! Taal !! Moedertaalsprekers<br />(in mil.)<ref name="Ethnologue" /> |- |Mandaryns||845 |- |[[Spaans]]||329<ref group=notas>Ethnologue se syfers is gebaseer op getalle van voor 1995. 'n Meer onlangse syfer is 420 miljoen ({{cite web|title=Primer estudio conjunto del Instituto Cervantes y el British Council sobre el peso internacional del español y del inglés|publisher=Instituto Cervantes (www.cervantes.es)|url=http://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2012/noticias/nota-londres-palabra-por-palabra.htm}})</ref> |- |[[Engels]]||328 |- |Arabiese tale||221 |- |[[Hindi]]|| 182 |- |[[Bengaals]]||181 |- |[[Portugees]]||178 |- |[[Russies]]||144 |- |[[Japannees]]||122 |- |[[Duits]]||90.3 |} 'n "Lewende taal" is gewoon een wat wyd gebruik word as 'n primêre vorm van kommunikasie deur 'n bepaalde groep lewende mense. Die getal bekende lewende tale wissel tussen 6 000 en 7 000, afhangende van die akkuraatheid van mens se definisie van "taal", en meer spesifiek, hoe mens die skeiding tussen tale en [[dialek]]te omskryf. Sedert 2009 het [[Ethnologue|SIL Ethnologue]] 6 909 lewende menslike tale gekatalogiseer. Die Ethnologue stel linguistiese groepe saam gebaseer op studies oor wedersydse verstaanbaarheid en sluit dikwels meer kategorieë in as die meer konserwatiewe klassifikasies. Een so voorbeeld is die [[Deens|Deense taal]], wat deur meeste geleerdes as 'n enkele taal beskou word met verskeie dialekte,maar wat deur die Ethnologue geklassifiseer word as twee afsonderlike tale (Deens en Jutlands).<ref name="Ethnologue" /> Die Ethnologue word ook soms gekritiseer vir die gebruik van kumulatiewe data oor baie dekades versamel, wat beteken dat die eksakte sprekergetalle dikwels verouderd is, en van die tale wat as lewend geklassifiseer is intussen dalk uitgesterf het. Volgens die Ethnologue, het 389 (of bykans 6%) tale meer as 'n miljoen sprekers. Die tale word saam deur 94% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl 94% van die wêreldtale deur net 6% van die wêreldbevolking gepraat word. Regs is 'n tabel van die wêreld se 10 mees gesproke tale met populasieskattings (2009 syfers).<ref name="Ethnologue">{{Harvcoltxt|Lewis|2009}}</ref> === Tale en dialekte === Daar is nie 'n duidelike onderskeiding tussen 'n taal en [[dialek]] nie, nieteenstaande die bekende aforisme toegeken aan die taalkundige Max Weinreich dat "'n taal is 'n dialek met 'n weermag en vloot". Nasionale grense oorskry byvoorbeeld gereeld taalkundige verskille in die bepaling van of twee linguistiese variëteite tale of dialekte is. Kantonees en Mandaryns word byveerbeeld gereeld geklassifiseer as ''dialekte'' van Sjinees, al verskil hulle meer van mekaar as [[Sweeds]] van [[Noors]]. Voor die Joegoe-Slawiese burgeroorlog is [[Serwo-Kroaties]] gesien as een taal met twee dialekte, maar tans word [[Kroaties]] en [[Serwies]] as twee tale gesien en gebruik hulle verskillende skryfstelsels. Met ander woorde, die onderskeiding kan net soveel afhang van politieke oorwegings as van kulturele verskille, aparte [[skryfstelsel]]s of mate van wedersydse verstaanbaarheid.<ref>{{harvcoltxt|Lyons|1981|p=26}}</ref> === Taalfamilies van die Wêreld === {{Hoofartikel|Taalfamilie|Dialektologie|Historiese taalkunde}}<!--vir later: Lys van taalfamilies--> [[Lêer:Primary Human Language Families Map.png|550px|duimnael|links|Vernaamste taalfamilies van die wêreld (en in sommige gevalle geografiese groepe van families).<!--vir later:Vir meer detail sien ''[[:Sjabloon:Verspreiding van tale in die wêreld| Verspreiding van tale in die wêreld]]''.-->]] Die tale van die wêreld saamgevoeg word in [[taalfamilies]] bestaande uit tale wat beskou kan word as van gemeenskaplike afkoms. Taalkundiges erken tans 'n paar honderd taalfamilies, hoewel sommige moontlik in groter eenhede gegroepeer kan word soos meer inligting beskikbaar gestel word en diepgaande navorsing gedoen word. Tans is daar ook dosyne geïsoleerde tale: tale wat nie as verwant aan enige ander tale in die wêreld beskou kan word nie. Onder hulle is [[Baskies]], gepraat in Europa, Zuni van [[Nieu-Meksiko]], Purépecha (Taraskies) van Meksiko, [[Ainoe (taal)|Ainoe]] van Japan, Burushaski van [[Pakistan]] en nog vele ander. Die taalfamilies van wat die meeste sprekers het is die [[Indo-Europese tale]], gepraat deur 46% van die wêreldbevolking. Die familie sluit vier groot wêreldtale in, onder meer [[Engels]], [[Spaans]], [[Russies]] en [[Hindoestani]] ([[Hindi]]/[[Oerdoe]]). Die Indo-Europese taalfamilie het die oorhand gekry tydens die [[Eurasië|Eurasiese]] migrasieperiode (400-800 AD) en daarna gevolglik deur die Europese koloniale uitbreiding, wat die Indo-Europese tale polities en dikwels getalsgewys gevestig het as die dominante tale in die [[Amerikas]] en meeste van [[Afrika]]. Die [[Sino-Tibettaanse tale]] word deur 21% van die wêreldbevolking gepraat en sluit baie van die tale in van Oos-Asië, onder andere [[Mandaryns]], [[Kantonees]] en honderde kleiner tale. [[Afrika]] is die tuiste van 'n groot aantal taalfamilies, waarvan die grootste die [[Niger-Kongo-tale|Niger-Kongo-taalfamilie]] is, wat tale insluit soos [[Swahili]], [[Shona (taal)|Shona]] en [[Joroeba]]. Sprekers in die taalfamilie is verantwoordelik vir 6,4% van die wêreldbevolking. 'n Soortgelyke aantal mense praat [[Afro-Asiatiese tale]] wat die digbevolkte [[Semitiese taalfamilie|Semitiese tale]] insluit soos [[Arabies]], [[Hebreeus]] en die tale van die Sahara-streek, soos die [[Berbertale]] en [[Hausa]]. Die [[Austronesiese tale]] word gepraat deur 5,9% van die wêreldbevolking en sy gebiede strek van [[Madagaskar]] tot die kusgebiede van Suidoos-Asië en al die pad tot [[Oseanië]]. Dit sluit tale in soos [[Malgassies]], [[Maori (taal)|Maori]], [[Samoaans]] en verskeie van die inheemse tale van [[Indonesië]] en [[Taiwan]]. Die Austronesiese tale se ontstaan word weergegee as in Taiwan rondom 3000 v.C. waarna dit deur die Oseaniëstreek versprei het van eiland tot eiland saam met gevorderde seevaarttegnologie. Ander digbevolkte taalfamilies is die [[Drawidiese tale]] van Suid-Asië (onder andere [[Tamil]] en [[Telugu]]), die [[Turkse tale]] van Sentraal-Asië (soos [[Turks]]), die [[Austro-Asiatiese tale]], (onder andere [[Khmer]]), en [[Tai-Kadai-tale]] van Suidoos-Asië ([[Thai]] ingesluit).<ref name="Katzner 1999">{{harvcoltxt|Katzner|1999}}; {{harvcoltxt|Comrie|2009}}; {{harvcoltxt|Brown|Ogilvie|2008}}</ref> Die streke in die wêreld met die grootste taaldiversiteit, soos die Amerikas, Papoea-Nieu-Guinee, [[Wes-Afrika]] en Suid-Asië bevat honderde klein taalfamilies. Die gebiede is saam verantwoordelik vir die meerderheid van die tale in die wêreld, maar nie die meerderheid sprekers nie. In die Amerikas is van die grootste taalfamilies Quechumara, Arawak en [[Tupí-Guaraní-tale|Tupí-Guaraní]] in Suid-Amerika, en [[Uto-Asteekse tale|Uto-Asteeks]], [[Otomangue]], die [[Majatale]] van [[Meso-Amerika]], Na-Dené en Algonkies in [[Noord-Amerika]]. In Australië behoort meeste inheemse tale tot die Pama-Nyungaanse familie, terwyl Papoea-Nieu-Guinee die tuiste is van 'n groot aantal klein families en isolate asook 'n aantal Austronesiese tale.<ref name="Katzner 1999" /> === Taalbedreiging === {{Hoofartikel|Bedreigde taal<!--|Taalverlies|Taalverskuiwing|Taalsterfte|-->}} [[Lêer:Linguistic diversity.png|550px|duimnael|Tesame huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die tale in die wêreld. Die blou gebiede is die mees diverse taalgebiede wêreldwyd, en die ligging van meeste van die wêreld se bedreigde tale.]] Taalbedreiging kom voor as 'n taal die risiko loop om in onbruik te verval soos sy sprekers uitsterf of 'n taalverskuiwing maak na 'n ander taal. Taalverlies weer, kom voor as 'n taal nie meer moedertaalsprekers het nie en 'n ''dooie taal'' word. As niemand meer die taal praat nie word dit 'n ''uitgestorwe taal''. Alhoewel tale nog altyd deur die geskiedenis uitgesterf het, verdwyn hulle tans teen 'n verhoogde tempo as gevolg van [[Globalisering|globalisasie]] en nieukolonialisme met die ekonomies sterker tale wat ander tale domineer.<ref name="Handbook" /> Die meer algemeen gesproke tale domineer die minder algemeengesproke tale en dus verdwyn die minder gesproke tale op die ou einde uit die bevolkings. Die totale hoeveelheid tale in die wêreld is onbekend. Skattings wissel afhangende van verskeie faktore. Die konsensus is dat daar tussen 6 000<ref name="Moseley" /> en 7 000 tale tans gepraat word, en dat tussen 50-90% van hulle teen 2100 uitgestorwe sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale gepraat deur meer as 50 miljoen sprekers elk word deur minder as 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, minder as 10 000 sprekers vir meeste van die tale.<ref name="Handbook" /> Die [[UNESCO|Opvoedkundige, Wetenskaplike en Kulturele Organisasie van die Verenigde Nasies]] (UNESCO) werk volgens vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie buite die huis deur kinders gepraat nie), "definitief bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word slegs deur die oudste generasies gepraat) en "krities bedreig" (word net deur 'n paar van die oudste generasies gepraat, merendeels semi-sprekers). Nieteenstaande aansprake dat die wêreld beter af sal wees as die groot meerderheid 'n enkele gemene ''[[lingua franca]]'' aanneem, soos Engels of [[Esperanto]], is daar eenstemmigheid dat die verlies van taal die kulturele verskeidenheid van die wêreld groot skade aandoen. Daar word algemeen geglo dat, as mens so ver terug gaan as die Bybelse narratief van die toring van Babel, taaldiversiteit politieke konflik veroorsaak,<ref name="Haugen">{{harvcoltxt|Haugen|1973}}</ref> maar die oortuiging word weerlê deur die feit dat heelwat van die wêreld se grootste voorvalle van geweld plaasgevind het in situasies met 'n lae linguistiese verskeidenheid, soos die Joego-Slawiese en [[Amerikaanse Burgeroorlog|Amerikaanse]] burgeroorloë, of die menseslagtings van [[Nazi-Duitsland]] en [[Rwanda]], terwyl baie van die mees stabiele politieke eenhede hoogs veeltalig is en was.<ref>{{Harvcoltxt|Austin|Sallabank|2011|pp=10–11}}</ref> Vele projekte reeds in werking is gemik op die voorkoming of verlangsaming van die verliese deur [[Taalherlewing|herlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van opvoeding en geletterdheid in minderheidstale. Regoor die wêreld het baie lande spesifieke wetgewing ingestel wat gemik is op die beskerming en stabilisering van die tale van inheemse taalgemeenskappe. 'n Minderheid van taalkundiges het gepleit dat taalverlies 'n natuurlike proses is en dit moet nie teëgewerk word nie, en die opteken van bedreigde tale vir die nageslag is voldoende.<ref>{{harvcoltxt|Ladefoged|1992}}</ref> == Sien ook == * [[Amptelike taal]] * [[Taaldigitalisering]] * [[Digkuns]] * [[:Kategorie:Tale volgens bedreigdheid status]] * [[Lys van herleefde tale]] * [[:Kategorie:Taalfamilies]] * [[Ethnologue]] – lys van tale, plekke, bevolking en genetiese affiliasie {{en}} == Notas == {{Verwysings|group=notas}} == Verwysings == {{Verwysings|30em}} == Bibliografie == {{refbegin|colwidth=30em}} * {{cite book|last=Agha|first=Agha|year=2006|title=Language and Social Relations|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Aikhenvald|first=Alexandra|authorlink=Alexandra Aikhenvald|year=2001|chapter=Introduction|title=Areal diffusion and genetic inheritance: problems in comparative linguistics|editor=Alexandra Y. Aikhenvald|editor2=[[R. M. W. Dixon]] |pages=1–26|location= Oxford|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book |last=Aitchison|first=Jean|authorlink=Jean Aitchison|title=Language Change: Progress or Decay?|url=https://archive.org/details/languagechangepr0000aitc_g3f0|edition=3rd (1st edition 1981)|location=Cambridge, New York, Melbourne|publisher= Cambridge University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Allerton|first=D. J. |chapter=Language as Form and Pattern: Grammar and its Categories|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|first=Mark|last=Aronoff|authorlink=Mark Aronoff|first2=Kirsten|last2= Fudeman|title=What is Morphology|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|ref=harv}} * {{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Baker|first=Mark C.|authorlink=Mark Baker (linguist)|year=2001|chapter=Syntax|pages=265–295|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Bauer|first=Laurie|year=2003|title=Introducing linguistic morphology|url=https://archive.org/details/introducinglingu0002baue|edition=2nd|location=Washington, D.C.|publisher=Georgetown University Press|isbn=0-87840-343-4|ref=harv}} * {{cite book|title=An introduction to the study of language|first=Leonard |last=Bloomfield|authorlink=Leonard Bloomfield|year=1914|location=New York|publisher=Henry Holt and Company|ref=CITEREFBloomfield1914}} * {{cite book|editor-last=Brown|editor-first=Keith|authorlink=Keith Brown (linguist)|editor2-last=Ogilvie|editor2-first=Sarah|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|year=2008|isbn=0-08-087774-5|ref=harv}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|year=2007|title=Indo-European Linguistics: An Introduction|publisher=Cambridge University press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2002|chapter=Areal linguistics|title=International Encyclopedia of Social and Behavioral Sciences|editor=Bernard Comrie, Neil J. Smelser and Paul B. Balte|pages=729–733|location= Oxford|publisher=Pergamon|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2nd|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Campbell|first=Lyle|authorlink=Lyle Campbell|year=2001|chapter=The History of Linguistics|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book| last = Candland| first = Douglas Keith| title = Feral Children and Clever Animals: Reflections on Human Nature| publisher = Oxford University Press US| year = 1993| pages = 293–301| url = http://books.google.com/?id=RYG_CAWZZ4sC&pg=PA296&dq=koko+gorilla+operant+conditioning| isbn = 0-19-510284-3| ref = harv}} * {{cite book |title=Syntactic Structures |url=https://archive.org/details/syntacticstructu0000chom |last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=1957 |publisher=Mouton |location=The Hague|ref=harv}} * {{cite book|last=Chomsky |first=Noam |authorlink=Noam Chomsky |year=2000|title=The Architecture of Language |url=https://archive.org/details/architectureofla00noam |location=Oxford |publisher=Oxford University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Sources of semiotic: readings with commentary from antiquity to the present|url=https://archive.org/details/sourcesofsemioti0000clar|first=David S. |last=Clarke |year=1990|location=Carbondale|publisher=Southern Illinois University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Comrie|first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|year=1989|title=Language universals and linguistic typology: Syntax and morphology. |url=https://archive.org/details/languageuniversa0000comr_k8n4|location=Oxford|publisher=Blackwell|edition=2nd|isbn=0-226-11433-3|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Comrie|editor-first=Bernard|authorlink=Bernard Comrie|title=The World's Major Languages|location=New York|publisher=Routledge |year=2009|isbn=978-0-415-35339-7|ref=harv}} * {{cite book|last=Coulmas|first=Florian|year=2002|title=Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis|url=https://archive.org/details/writingsystemsin0000coul|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|title=Cognitive Linguistics|url=https://archive.org/details/cognitivelinguis0000crof|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|first2=D. Alan|last2=Cruse|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2004|ref=harv}} * {{cite book|last=Croft|first=William|authorlink=William Croft (linguist)|year=2001|chapter=Typology|pages=81–105|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Crystal|first=David|authorlink=David Crystal|year=1997|title=The Cambridge Encyclopedia of Language|url=https://archive.org/details/liang.2972.cambridgeencyclo0000crys_h1i9|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press}} * {{cite book|last=Deacon|first=Terrence|authorlink=Terrence Deacon|year=1997|title=The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain.|url=https://archive.org/details/symbolicspeciesc00deac|location=New York|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-31754-1|ref=harv}} * {{cite journal|last=Duranti|first= Alessandro|year=2003|title=Language as Culture in U.S. Anthropology: Three Paradigms|url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2003-06_44_3/page/n8|journal=Current Anthropology|volume=44|issue=3|pages=323–348|ref=harv}} * {{cite journal|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|last=Evans|first=Nicholas|authorlink=Nicholas Evans (linguist)|last2=Levinson|first2=Stephen C.|authorlink2=Stephen C. Levinson|year=2009|publisher=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|issue=5|pages=429–492|ref=harv}} * {{cite journal|first=Simon E.|last=Fisher|first2=Cecilia S.L. |last2=Lai|first3= Anthony P. |last3=Monaco|journal=Annual Review of Neuroscience|year=2003|volume=26|pages=57–80|doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131144|title=Deciphering the Genetic Basis of Speech and Language Disorders|ref=harv|pmid=12524432 | issn=0147-006X}} * {{cite book|last=Fitch|first= W. Tecumseh|authorlink=W. Tecumseh Fitch|year=2010|title=The Evolution of Language|url=https://archive.org/details/evolutionoflangu0000fitc|location=Cambridge|publisher= Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Foley|first=William A.|authorlink=William Foley (linguist)|year=1997|title=Anthropological Linguistics: An Introduction |url=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|publisher=Blackwell |ref=harv}} * {{cite book | authorlink=John Goldsmith | last=Goldsmith | first=John A | editor=John A. Goldsmith | year=1995 | title=The Handbook of Phonological Theory | series=Blackwell Handbooks in Linguistics | publisher=Blackwell Publishers | chapter=Phonological Theory | isbn=1-4051-5768-2|ref=harv}} * {{cite book|last=Greenberg|first=Joseph|authorlink=Joseph Greenberg|year=1966|ref=universals|title=Language Universals: With Special Reference to Feature Hierarchies|url=https://archive.org/details/languageuniversa0000jose|location=The Hague|publisher=Mouton & Co}} * {{cite book|last=Haspelmath|first=Martin|authorlink=Martin Haspelmath|year=2002|title=Understanding morphology|location=London|publisher=Arnold, Oxford University Press|ref=harv}} (pbk) * {{cite journal|last=Haugen|first=Einar|authorlink=Einar Haugen|year=1973|title=The Curse of Babel|url=https://archive.org/details/sim_daedalus_summer-1973_102_3/page/47|journal=Daedalus|volume= 102|issue=3, Language as a Human Problem|pages= 47–57|ref=harv}} * {{cite journal|last=Hauser|first=Marc D.|first2=Noam|last2=Chomsky|first3=W. Tecumseh|last3=Fitch|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science 22 |year=2002|volume=298|issue=5598|pages=1569–1579|ref=harv}} * {{cite book|last=Hauser|first=Marc D.|authorlink=Marc Hauser|last2=Fitch|first2=W. Tecumseh|authorlink2=W. Tecumseh Fitch|chapter=What are the uniquely human components of the language faculty?|year=2003|editor=M.H. Christiansen and S. Kirby|publisher=Oxford University Press|title=Language Evolution: The States of the Art|url=http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|ref=harv|access-date=13 Maart 2017|archive-date=22 Julie 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040722115833/http://www.wjh.harvard.edu/~mnkylab/publications/languagespeech/langfaculty.pdf|url-status=bot: unknown}} * {{cite book|last=Hockett|first=Charles F.|year=1960|chapter=Logical considerations in the study of animal communication|title=Animals sounds and animal communication|editor=W.E. Lanyon|editor2=W.N. Tavolga|pages=392–430|ref=harv}} * {{cite book|last=International Phonetic Association|authorlink=International Phonetic Association|year=1999|title=Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet|url=https://archive.org/details/handbookofintern0000inte|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-65236-7 |ref=harv}} * {{cite book|last=Katzner|first=K|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge|ref=CITEREFKatzner1999}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=1994|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.I ''Internal Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book |last= Labov|first=William|authorlink=William Labov|year=2001|title= ''Principles of Linguistic Change'' vol.II ''Social Factors''|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal|last=Ladefoged|first=Peter|authorlink=Peter Ladefoged|year=1992|title=Another view of endangered languages|url=https://archive.org/details/sim_language_1992-12_68_4/page/809| journal=Language|volume=68|issue=4|pages=809–811|ref=harv}} * {{cite book|last=Ladefoged |first=Peter |authorlink=Peter Ladefoged|last2=Maddieson|first2=Ian|year=1996 |title=The sounds of the world's languages |url=https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade |location=Oxford |publisher=Blackwell|pages=[https://archive.org/details/soundsofworldsla0000lade/page/329 329]–330|isbn=0-631-19815-6|ref=harv}} * {{cite book|last=Lesser|first=Ruth|chapter=Language in the Brain: Neurolinguistics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989 |publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book|last=Levinson|first=Stephen C.|authorlink=Stephen C. Levinson|year=1983|title=Pragmatics|url=https://archive.org/details/pragmatics00levi|location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite web|last=Lewis|first=M. Paul (ed.)|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition|location=Dallas, Tex.|publisher=SIL International|url=https://www.ethnologue.com/statistics/size|ref=harv}} * {{cite book|last=Lyons|first=John|authorlink=John Lyons (linguist)|year=1981|title=Language and Linguistics|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000lyon|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-29775-3|ref=harv}} * {{cite book|last=MacMahon|first=M.K.C.|chapter=Language as available sound:Phonetics|title=An Encyclopedia of Language |editor1-last=Collinge |editor1-first=N.E. |year=1989|publisher=Routledge|location=London:NewYork|ref=harv}} * {{cite book |editor-last=Matras|editor-first=Yaron|editor2-first=Peter|editor2-last=Bakker| title=The Mixed Language Debate: Theoretical and Empirical Advances |url=https://archive.org/details/mixedlanguagedeb0000unse| location=[[Berlin]] | publisher=Walter de Gruyter | year=2003 | isbn=3-11-017776-5|ref=harv}} * {{cite book|editor-last=Moseley|editor-first=Christopher|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger, 3rd edition.|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=The History of Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|year=2005|id=|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|isbn=0-415-11553-1|ref=harv}} * {{cite book|first=Frederick J.|last=Newmeyer|authorlink=Frederick Newmeyer|title=Language Form and Language Function|year=1998|location=Cambridge,MA|publisher=MIT Press|url=web.archive.org/web/20140703043335/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|ref=harv|access-date=10 Julie 2013|archive-date=16 Desember 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216100353/http://www.isc.cnrs.fr/FN_chapter1.pdf|url-status=dead}} * {{cite book|last=Nichols|first= Johanna |authorlink=Johanna Nichols|year=1992|title=Linguistic diversity in space and time|url=https://archive.org/details/linguisticdivers0000joha|location= Chicago|publisher= University of Chicago Press |isbn=0-226-58057-1|ref=harv}} * {{cite journal|title=Functional Theories of Grammar|url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-anthropology_1984_13/page/97|last=Nichols|first=Johanna|journal=Annual Review of Anthropology|volume=13|year=1984|pages=97–117|ref=harv}} * {{cite journal|first=David R.|last=Olson|year=1996|title=Language and Literacy: what writing does to Language and Mind|journal=Annual Review of Applied Linguistics|volume=16|pages=3–13|doi=10.1017/S0267190500001392|ref=harv}} * {{cite book |last= Payne |first= Thomas Edward |title= Describing morphosyntax: a guide for field linguists |publisher= Cambridge University Press |year= 1997 |pages= 238–241 |url= http://books.google.com/books?id=LC3DfjWfCiwC&pg=PA239&lpg=PA239&dq=%22perfect+aspect%22+%22perfective+aspect%22&ct=result#PPA238,M1 |ref= harv }} * {{cite book|last=Pinker|first=Steven|authorlink=Steven Pinker|year=1994|title=The Language Instinct|url=https://archive.org/details/languageinstinct0000pink_w8b7|''The Language Instinct: How the Mind Creates Language''|publisher=Perennial|ref=harv}} * {{cite book|last=Romaine|first=Suzanne|year=2001|chapter=Multilingualism|pages=512–533|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Saussure|first=Ferdinand de |authorlink=Ferdinand de Saussure|year=1983|origyear=1913|title=Course in General Linguistics|editor-first=Charles |editor-last=Bally |editor2-first=Albert |editor2-last=Sechehaye|translator=Roy Harris|location=La Salle, Illinois|publisher=Open Court|isbn=0-8126-9023-0|ref=CITEREFSaussure1983}} * {{cite book|last=Sandler|first=Wendy|last2=Lillo-Martin|first2=Diane|year=2001|chapter=Natural Sign Languages|pages=533–563|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite journal | doi = 10.2307/409603 | last1 = Swadesh | first1 = Morris | authorlink = Morris Swadesh | year = 1934 | title = The phonemic principle | jstor = 409603| journal = Language | volume = 10 | issue = 2| pages = 117–129 }} * {{cite book|last=Tomasello|first=Michael|authorlink=Michael Tomasello|year=2008|title=Origin of Human Communication|url=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|publisher=MIT Press|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|first2=Terrence|last2=Kaufman|authorlink2=Terrence Kaufman|title=Language Contact, Creolization and Genetic Linguistics|url= https://archive.org/details/languagecontactc0000thom|publisher=University of California Press|year=1988|ref=harv}} * {{cite book |last= Thomason|first=Sarah G.|authorlink=Sarah Thomason|title=Language Contact – An Introduction|publisher=Edinburgh University Press|year= 2001|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|title=Language: The Basics|year=1999|edition=2nd|publisher=Psychology Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Trask|first=Robert Lawrence|authorlink=Larry Trask|editor-last=Stockwell|editor-first=Peter|title=Language and Linugistics: The Key Concepts|url=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|year=2007|edition=2nd|publisher=Routledge|ref=harv}} * {{cite book|last=Ulbaek|first=Ib|year=1998|chapter=The Origin of Language and Cognition|title=Approaches to the evolution of language|editor=J. R. Hurford & C. Knight|pages=30–43|publisher=Cambridge University Press|ref=harv}} * {{cite book|last=Van Valin|first=jr, Robert D.|authorlink=Robert Van Valin, Jr.|year=2001|chapter=Functional Linguistics|pages=319–337|title=The Handbook of Linguistics|editor=Mark Aronoff|editor2=Janie Rees-Miller|publisher=Blackwell|ref=harv}} * {{cite book|last=Zentella|first=Ana Celia|editor1-last=García|editor1-first=Ofelia|editor2-last=Fishman|editor2-first=Joshua|chapter=Spanish in New York|title=The Multilingual Apple: Languages in New York City|publisher=Walter de Gruyter| year=2002|ref=harv}} {{Refend}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Language|Taal}} {{Wikt|taal}} * [http://wals.info/ World Atlas of Language Structures: a large database of structural (phonological, grammatical, lexical) properties of languages] {{en-vertaal|Language}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} [[Kategorie:Taal| ]] 6xi4nqxaasw944f6uagl5mx5mi13jaj 4 5209 2970228 2969651 2026-09-23T18:29:13Z Rooiratel 90342 /* Your feedback wanted: Remove (Language link added:) and similar edits from Special:RecentChanges */ Antwoord 2970228 wikitext text/x-wiki __NEWSECTIONLINK__ __NOINDEX__ {{spring ondertoe}} [[Lêer:Rooibokram KNP suide.JPG|duimnael|220px|links|Aliwal2012 sê: "Dis beter om in die [[Krugerwildtuin]] as op kantoor te wees!" 'n Rooibokram in 2011 in die suide.]]<!-- [[Lêer:Vandalenjaeger 01.jpg|duimnael|260px|links|'n Versoek aan al die admins: help ons asseblief om vandalisme uit te roei!]] [[Lêer:Perde by Glen Reenenkamp, Golden Gate NP (1).jpg|duimnael|links|320px|Dis naweek! Kom ry die mak perde by die asemrowende [[Golden Gate-Hoogland- Nasionale Park]]!]] [[Lêer:Ceratotherium simum Kruger Park 02.JPG|duimnael|260px|links|'n Witrenoster in 2003.]] [[Lêer:Jessica isn't getting involved in this discussion.jpg|duimnael|links|230px|Kom praat met ons op die Geselshoekie, ons kuier lekker saam!]] --> <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; width:20em;"> <big>'''Sien ook:'''</big> * [[Wikipedia:Welkom nuwelinge]] wat veral op nuwelinge gemik is. * [[Wikipedia:Gebruikersportaal]] vir nuttige skakels vir alle gebruikers. * [[Wikipediabespreking:Geselshoekie]] vir bespreking oor die toekoms van hierdie bladsy. * [[/Taalforum/]] vir besprekings oor taalprobleme. Die juiste terme, spellings ensomeer. <center>'''Verdere hulp:'''<br /></center> Vir volledige hulp, riglyne en beleid (algemeen en spesifiek), raadpleeg gerus die * [[:en:Wikipedia:Community Portal|Engelse ''Community Portal'']], * [[:nl:Wikipedia:Gebruikersportaal|Nederlandse Gebruikersportaal]] en * [[:m:|Meta Wikipedia]]. </div> {{Argiefboks|14 | argief1 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2006|2004+05+06]] | argief2 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2007|2007+08+09]] | argief3 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2010+2011|2010+11]] | argief4 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2012|2012]] | argief5 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2013|2013+14+15]] | argief6 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2016|2016]] | argief7 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2017|2017]] | argief8 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2018|2018]] | argief9 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2019|2019]] | argief10 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2020|2020]] | argief11 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2021+2022+2023|2021+22+23]] | argief12 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2024|2024]] | argief13 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2025|2025]] | argief14 = [[Wikipedia:Geselshoekie/Argief2026|2026]] }} '''Welkom''' by die Afrikaanse Wikipedia se algemene geselshoekie. Enigiemand is welkom om deel te neem aan die besprekings hier: '''onderteken asseblief u besprekings''' deur <nowiki>~~~~</nowiki> te tik, of die "Handtekening met datum"-ikoon ([[Lêer:button sig.png|Handtekening met datum|link=]]) te kies op die redigeringskieslys. Ou besprekings word na die '''argief''' geskuif (sien die navigasiekas regs). As u 'n gesprek wil voortsit wat reeds in die argief is, word aanbeveel dat u die betrokke dele uitknip en hier plak. Hierdie blad is vir algemene besprekings, besprekings omtrent 'n spesifieke artikel kan op daardie artikel se besprekingsblad begin word; sodoende kan dit ook deur toekomstige bydraers en redigeerders gelees word. Vir die jongste nuus van WikimediaZA, besoek gerus ons [https://www.facebook.com/groups/231160206984566 Facebook bladsy], word lid van die [http://lists.wikimedia.org/mailman/listinfo/wikipedia-af Afrikaanse poslys] of besoek ons [http://wikimedia.org.za/wiki/Tuisblad_in_Afrikaans Tuisblad in Afrikaans] <div class="plainlinks"><center>'''>>> [//af.wikipedia.org/w/wiki.phtml?title=Wikipedia:Geselshoekie&action=edit&section=new Voeg 'n nuwe onderwerp by] <<<'''</center></div> == Werkswinkels wat deur Wikimedia ZA gefasiliteer sal word in September 2026 == Gebruikers neem kennis van die werkswinkels gedurende September 2026. Boodskap van Wikimedia ZA: “Hierdie werkswinkels sal studente, dosente en bibliotekarisse by hoër onderwysinstellings betrek en hulle bekendstel aan die basiese beginsels van die redigering van Wikipedia in alle Suid-Afrikaanse tale. Sommige deelnemers mag Afrikaans as eerstetaalsprekers wees, en die opleiding sal die volgende dek: Wat Wikipedia is Die Vyf Pilare van Wikipedia Die vertaling van bestaande artikels met behulp van die Vertaalinstrument Die skep van nuwe artikels Die byvoeg van verwysings en beelde Ons wil graag die Afrikaanse Wikipedia-gemeenskap vooraf oor hierdie werkswinkels inlig. Aangesien hierdie sessies 'n toestroming van nuwe bydraes van eerstekeerredakteurs tot gevolg kan hê, sal ons die gemeenskap se bewustheid en ondersteuning waardeer om hierdie nuwelinge gepaste leiding, geduld en goeie trou te gee soos hulle begin bydra. Komende Werkswinkels SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit Stellenbosch '''7–8 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Durban Universiteit van Tegnologie '''10–11 September 2026''' SWiP Fase 2 Jaar 2 – Universiteit van KwaZulu-Natal, Pinetown-kampus '''17–18 September 2026''' Dankie dat u ons help om te verseker dat die betrokke gemeenskap bewus is van hierdie aktiwiteite en die nuwe bydraers kan ondersteun.” [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 13:12, 25 Augustus 2026 (UTC) == Erfenismaand: Inheemse Taalvertaal-uitdaging == Inisiatief vir Erfenismaand vir enige belangstellendes: “Beste Wikimediane, Sluit by ons aan vir die Erfenismaand se 30-dae Inheemse Taalvertaal-uitdaging hierdie September! Help om Suid-Afrikaanse erfenis te vier deur artikels oor die teiken inheemse taal Wikipedias uit te brei en te verbeter. ;Belangrike Besonderhede Datums: 1–30 September 2026 - Teikentale: isiZulu, isiXhosa, Sesotho, Setswana, Sepedi, Xitsonga, isiSwati, Tshivenḓa, isiNdebele, en Afrikaans - Daaglikse Doelwit: Vertaal 1 artikel per dag oor Suid-Afrikaanse kookkuns, gebruike, klere, kuns, geskiedenis of letterkunde. Hoe om Deel te Neem 1. Voeg jou gebruikersnaam by die projekbladsy en sluit aan by die Geleentheidsdashboard <https://meta.wikimedia.org/wiki/WMZA_Heritage_Month_30-Day_Translation_Campaign> (Wagwoord: Heritage). 2. Kies 'n Suid-Afrikaanse erfenisartikel op Engelse Wikipedia. 3. Vertaal dit in jou teikentaal (met behulp van die Inhoudvertalingsinstrument of handmatig) en publiseer. Opleidingswerkswinkel Leer hoe om die Inhoudvertalingsinstrument en dashboard te gebruik: Datum en tyd: Saterdag, 29 Augustus 2026 | 10:00 vm. – 12:00 nm. SAST - Skakel: Sluit aan by Google Meet <https://meet.google.com/xuv-gwfo-ztq?authuser=1&hs=122> Pryse (geskenkbewyse) Top bydraers gekies op grond van vertalingskwaliteit, volledigheid en formatering: - 1ste Plek: R5,000 - 2de Plek: R3,000 - 3de Plek: R2,000 Kontak info@wikimedia.org.za Vriendelike groete WikimediaZA Nomfundo Zungu: Kommunikasie-intern” [Hier geplaas deur [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 08:15, 26 Augustus 2026 (UTC)] :@[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] mag ons vir hierdie spesifieke gebeurtenis KI gebruik om die vertaling te behartig, mits ons die [[porboodskap]] wat ons gebruik het, publiseer, en met die veronderstelling dat bronne wat saam met stellings oorgebring word, reeds in die oorspronklike weergawe nagegaan is en dus nie weer individueel nagegaan hoef te word by die eerste weergawe van die vertaling nie? Gebruikers kan natuurlik enige stelling later bevraagteken en bronne nagaan en stellings wat nie geverifieer kan word nie, verwyder. Ek vra hierdie net vir praktiese redes om in staat te wees om die eerste weergawe van die vertaling te kan plaas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:13, 26 Augustus 2026 (UTC) ::My opinie is: ja, ons mag, want Wikipedia word nie as 'n bron gebruik nie, die bronne word saam oorgebring, en ander Wikipedia's vereis ook verifieerbaarheid en die aanhaal van bronne, en die KI-model word gevra om 'n nugtere vertaling te doen, nie om eie kennis te gebruik of eie navorsing te doen nie, dus is die risiko van hallusinasies laag. Natuurlik kan die oorspronklike weergawe foute bevat, en die foute word dan met die vertaling oorgebring, maar dit is 'n risiko by enige vertaling en foute kan selfs in betroubare bronne bestaan, dus is dit nie 'n risiko uniek aan KI nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:32, 26 Augustus 2026 (UTC) :::{{Ping|Sobaka|Pynappel}} Myns insiens is dit nie die doelwit van dié kompetisie om met KI-geskepte artikels mee te ding nie. Die een skryf met die hand en die ander met KI? Ek dink nie dit is billik in 'n kompetisie nie. Ek sou dit as 'n soort ''doping'' beskou. Met die hoeveelheid KI-inhoud kan mens ook nie van ander verwag om die inhoud na te gaan nie. My mening. Jou laaste aanmerking oor foute in die oorspronklike artikel is juis die rede waarom die Duitse Wikipedia van die vertaler verwag om die inhoud stiptelik na te gaan. Andersins loop jy gevaar om verkeerde inhoud te versprei. Ek beskou die vertaler steeds as verantwoordelik vir die teks wat hy plaas. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:55, 26 Augustus 2026 (UTC) ::::@[[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]], ek dink ons moet hier twee sake onderskei. Eerstens is dit ’n kompetisie wat deur WikimediaZA gereël word, en ek kan dus nie namens hulle bepaal of KI-ondersteunde vertaling vir die doeleindes van die kompetisie toegelaat word of presies watter voorwaardes daarvoor geld nie. Dit sal jy verkieslik met die organiseerders moet uitgeklaar. ::::Tweedens is ons op die Afrikaanse Wikipedia nog besig om gemeenskapsbeginsels vir die verantwoordelike gebruik van KI te ontwikkel, en ek wil nie daardie gesprek vooruitloop nie. Persoonlik sien ek wel ’n belangrike onderskeid tussen die gebruik van KI as ’n vertalingshulpmiddel en die gebruik daarvan om self nuwe ensiklopediese inhoud en bronne te genereer. KI-ondersteunde vertaling behoort dus nie noodwendig uitgesluit te word nie, mits die gebruiker die finale teks self deeglik nagaan en verantwoordelikheid daarvoor aanvaar. ::::Ek sou egter versigtig wees met die aanname dat bronne bloot omdat hulle uit die oorspronklike artikel oorgedra word, glad nie nagegaan hoef te word nie. Niemand verwag noodwendig dat elke bron volledig van nuuts af ondersoek moet word voordat ’n vertaling gepubliseer word nie, maar die vertaler behoort minstens seker te maak dat die vertaalde teks die oorspronklike artikel getrou weergee, dat die verwysings korrek oorgedra is en dat daar nie deur die vertaalproses nuwe stellings, betekenisverskuiwings of foutiewe terminologie ontstaan het nie. ::::Wat die publisering van die porboodskap betref, dink ek dit is ’n nuttige vorm van deursigtigheid, maar dit is iets waaroor die gemeenskap nog ’n beginsel moet vasstel. Vir hierdie spesifieke kompetisie sou ek dus voorstel dat WikimediaZA eers bevestig wat hulle reëls oor KI-gebruik is; daarna geld uiteraard steeds die Afrikaanse Wikipedia se gewone vereistes ten opsigte van kwaliteit, verifieerbaarheid en die verantwoordelikheid van die redigeerder. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 12:04, 26 Augustus 2026 (UTC) == Nuwe botartikels == Gemeenskap, ek mis die gemeenskapsbesluit om met nuwe botartikels te groei. Ons het byna 400 nuwe botartikels met 'n klein inligtingskassie en een sin. (As jy die res soek, moet jy die Engels lees.) Myns insiens voeg dit min waarde by, wat dink julle? Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 11:50, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg waarde by. Ek sien nie hoe die aantal van 400 relevant is nie. Daar is poskodes in Lesotho en Sentraal-Afrikaanse Republiek waaroor 'n Afrikaanse leser mag leer, en waaroor daar regtig min bekend is, soos slegs die ligging en koördinate. Sien geen rede hoekom hierdie onderwerpe van die ensiklopedie uitgesluit moet word nie; ander weergawes sluit hierdie onderwerpe in, maar ek hoor graag ander se menings. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:14, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Gee ons asb 'n voorbeeld of 2 vd poskodes in Lesotho wat jy gedoen het. Ek kan nie veel van Kabouterbot onthou nie...ouderdom! ::PS Kabouterbot het vannag 'n fokop gemaak by [[Nana-Bakassa]] ("Koördinate: Missing latitude") ::[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:37, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] [[Hleoheng]] [[Fenyane]]. Ek moet nog die kategorieë byvoeg. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] reggemaak, dankie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) :Ek dink dit voeg net so veel waarde as al die saadjies oor plantspesies. Maak nie saak of dit nou deur 'n bot geskep is of nie. @[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] jou vraag is eintlik oor die nuttingheid van saadjies, en ek dink ons het daardie bespreking al baie keer gehad. :Party mense vind die artikels interessant, al is daar min inligting. Dit kan altyd verder uitgebrei word. Dit is ook goed vir ander artikels wat plekname benoem (soos 'n artikel oor 'n ramp of iets), minder rooi skakels ens. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:40, 27 Augustus 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] [[Tim Curry]] is onlangs oorlede. Die artikel is ook deur 'n robot begin. Kyk hoe lyk dit vandag. Die feit dat dit deur 'n robot begin is, doen geen afbreek aan ander artikels nie, en skep 'n raamwerk vir ander gebruikers om maklik by te dra. Ek kan onthou jy het destyds ook vreeslik gekla oor die artikels oor akteurs wat deur 'n robot geskep is. Dit staan jou vry om enige artikel wat jy dink te kort is, uit te brei. En as die onderwerp jou nie interesseer nie, hoef jy nie die artikel te lees nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:41, 27 Augustus 2026 (UTC) :Intussen meer as 410. Die aantal is belangrik, aangesien kwantiteit die kwaliteit van die Afrikaanse Wikipedia raak. Daar is ook botartikels oor Russiese rajons, Australiese plaaslikeowerheidsgebied en Haïtiaanse departements. Terloops, ek het ander projekte as om 410 botartikels uit te brei. Myns insiens raak dit dieselfde tema: Ons skryf artikels '''deur mense vir mense'''. Tel asb. al die [[:Kategorie:Saadjies]] vir my. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 12:45, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Wat is die verskil tussen 410 en 410&nbsp;000? Hoe raak dit die kwaliteit van ander artikels? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 12:48, 27 Augustus 2026 (UTC) :::Inderdaad. Niemand kla oor enwiki se kwaliteit nie, en hulle het meer as 2 miljoen saadjies. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 12:54, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::Hoe meer botartikels ons het, hoe meer lesers kom daarop af en sien een-sin-saadjies. Dit raak die reputasie van die hele projek. Daar is mense wat ure, maande, jare vir kwaliteit offer. Hoe aktief is die Cebuano- en Waray-Waray-Wikipedias? [[:en:Cebuano Wikipedia]], [[:de:Cebuanosprachige Wikipedia]], [[:en:Waray Wikipedia]] en [[:de:Waray-Waray-Wikipedia]] vertel baie vir my. Die botartikels het niks gehelp nie. Op die [[:en:Swedish Wikipedia#Massive deletions in robot-made articles]] het hulle intussen baie botartikels geskrap. Die Engelse Wikipedia het sewe miljoen artikels en die nodige mannekrag met dié wêreldtaal! Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:00, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::@[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] moet ons [[Tim Curry]] skrap? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:03, 27 Augustus 2026 (UTC) ::::::{{Ping|Pynappel}} Ons kan wel artikels oor mense deur mense laat skryf. Soos [[Dolly Parton]], [[Bonnie Tyler]] en [[Gunther von Hagens]]. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 13:10, 27 Augustus 2026 (UTC) :::::::Kom ons hoor wat sê die res van die gemeenskap. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:15, 27 Augustus 2026 (UTC) : Honderde saadjies beteken nie veel nie. Dit groei nie. Kyk na die sponsies. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 13:51, 27 Augustus 2026 (UTC) ::Hallo @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek stem saam dat dit dalk nie veel beteken nie, maar dit het nie noodwendig 'n negatiewe impak nie. Trouens, my punt is juis dat dit 'n goeie impak het omdat dit 'n bestaande artikel verskaf waartoe gebruikers kan bydra. Ek wonder hoeveel gebruikers wysig bestaande artikels eerder as om nuwe artikels te skep. Dit sal interessant wees om hierdie statistiek van 'n groot Wikipedia soos Engels of Duits te kry. Intussen deel ek 'n lys van artikels wat deur kabouter geskep is en wat sedertdien gegroei het. Dit is almal akteurs, vermoedelik omdat dit 'n onderwerp is waarin meer mense geïnteresseerd is, terwyl die sponse 'n baie kleiner gehoor het, maar daardie gehoor verdien steeds om artikels op Wikipedia in Afrikaans te kan raadpleeg en wysigings daarby aan te bring en ja, as hulle die vermoë het, self artikels te begin. ::* [[Shailene Woodley]] ::* [[Jenna Ortega]] ::* [[Anna Held]] ::* [[Elton John]] ::* [[IJustine]] ::* [[Sydney Sweeney]] ::* [[Beatrice Straight]] ::* [[Alec Baldwin]] ::* [[Raquel Welch]] ::* [[Timothée Chalamet]] ::* [[Rami Malek]] ::* [[George Carlin]] ::– 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 23:20, 27 Augustus 2026 (UTC) == Voorstel: 'n Konsep-naamruimte (ns 118) == Hallo almal Ek wil graag voorstel dat ons vir die Afrikaanse Wikipedia 'n aparte '''Konsep'''-naamruimte aanvra. Dit is die ekwivalent van die Engelse ''Draft:'' (naamruimte 118). Tans het 'n onvoltooide artikel net twee tuistes: die hoofnaamruimte, waar lesers en soekenjins dit sien, of 'n gebruikersubblad of [[Wikipedia:Sandput]]. 'n Konsep-naamruimte gee 'n derde plek: * Konsepte tel nie as artikels nie en beïnvloed nie ons artikeltelling nie. * Konsepte word outomaties nie deur soekenjins geïndekseer nie, dus skaad 'n onvoltooide bladsy nie die projek se aansien nie. * Nuwelinge kan aan 'n artikel werk sonder dat dit binne minute vir verwydering genomineer word. * Wanneer die artikel gereed is, word dit eenvoudig na die hoofnaamruimte geskuif en die volledige geskiedenis bly behoue. Meer as 25 Wikipedias het reeds so 'n naamruimte. === Wat presies aangevra sal word === * Naamruimte 118 = Konsep, naamruimte 119 = Konsepbespreking * 'n Alias sodat ''Draft:'' ook na dieselfde naamruimte wys * Subbladsye aangeskakel * ''noindex'' sodat konsepte nie deur soekenjins geïndekseer word nie * Konsepte tel nie as inhoudsbladsye nie (dus nie in die artikeltelling nie) * VisualEditor beskikbaar in die nuwe naamruimte === Punte waaroor ons moet besluit === # '''Die naam.''' "Konsep" / "Konsepbespreking", of eerder "Klad" / "Kladbespreking"? Ander voorstelle is welkom. # '''Wie mag 'n konsep na die hoofnaamruimte skuif?''' Enigeen, of net gebruikers wat outomaties bevestig is (''autoconfirmed'')? # '''Verlate konsepte.''' Op die Engelse Wikipedia kan 'n konsep wat ses maande lank onaangeraak bly, verwyder word, met 'n kennisgewing aan die skepper. Wil ons iets soortgelyks, en met watter tydperk? # '''Soekresultate.''' Moet konsepte by verstek in ons interne soektog verskyn, of net wanneer 'n mens dit uitdruklik kies? === Hoe dit tegnies werk === Ons kan dit nie self aanskakel nie. Dit is 'n konfigurasieverandering aan Wikimedia se bedieners. Die pad is: # Konsensus hier op die Geselshoekie, met die besonderhede hierbo beslis. # 'n Versoek op Phabricator onder ''Wikimedia-Site-requests'', met 'n permanente skakel na hierdie bespreking (sien [[m:Requesting wiki configuration changes]]). # 'n Ontwikkelaar dien die wysiging in Gerrit in en dit word ontplooi. Dit neem gewoonlik 'n paar weke. Vir 'n kleiner wiki is 'n handjievol steunstemme genoeg: die Birmaanse Wikipedia se versoek ([[phab:T352424]]) is met twee steunstemme goedgekeur. === Alternatief === As die gemeenskap voel 'n eie naamruimte is oorbodig, kan ons byna dieselfde werkvloei kry sonder enige tegniese versoek, deur subbladsye soos ''Wikipedia:Konsepte/Artikelnaam'' te gebruik. Die verskil is dat ''noindex'' dan nie outomaties geld nie, dat konsepte nie 'n eie filter in onlangse wysigings en die soekfunksie kry nie, en dat die naam vir nuwelinge minder duidelik is. === Steun, teen, kommentaar === Ek stel voor ons hou die bespreking ten minste twee weke oop sodat almal kans kry om te reageer. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:51, 27 Augustus 2026 (UTC) : Ek ondersteun die voorstel in beginsel. Hou vir twee weke. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:43, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{Ondersteun}} idee ::#Konsepartikel ::#Gebruikers wat bevestig is ::#Ses maande klink redelik ::#Net by keuse, maar as iemand nou dieselfde artikel wil skep, moet dit duidelik wees dat daar reeds ‘n konsepartikel is. [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:16, 28 Augustus 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} Een van die grootste voordele sal wees as daar kompetisies of werkwinkels is, sodat ander gebruikers weet om die gebruiker spasie te gee. Dit kan dalk ook help dat nuwelinge meer vrymoedigheid het...(dalk?) :Net 'n vraag: as die blad geskuif word sonder 'n aanstuur, wat oorbodig sal wees, tel dit as 'n bladsyverwydering? [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 14:19, 1 September 2026 (UTC) ::@[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] soos sake tans staan, ja, maar slegs administrateurs kan skuif sonder 'n aanstuur. As ander gebruikers bladsye skuif, dan word 'n aanstuur outomaties agtergelaat. Op die Engelse Wikipedia het hulle 'n spesifieke gebruikersgroep, nl. ''page movers'', wat bladsye sonder 'n aanstuur kan skuif. Ons kan oorweeg om ook so 'n groep op die Afrikaanse Wikipedia te hê. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 15:12, 1 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} al vier punte hier bo. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 20:41, 4 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 16:08, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Briljante idee. Laat dit goed gaan, [[Gebruiker:Lefcentreright|Lefcentreright]] ([[Gebruikerbespreking:Lefcentreright|kontak]]) 17:34, 5 September 2026 (UTC) :<s>{{Neutraal}}</s> – Ek is tans bietjie uitgebrand! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:30, 5 September 2026 (UTC) :{{Ondersteun}} – Laat dit goed gaan! --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:37, 16 September 2026 (UTC) ::Ek het die nuwe naamruimtes aangevra: https://phabricator.wikimedia.org/T437576 – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:24, 10 September 2026 (UTC) :::Ons het vandag die nuwe Konsep- en Konsepbesprekingnaamruimtes ontvang. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:18, 14 September 2026 (UTC) ::::Baie dankie Pynappel --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 06:46, 16 September 2026 (UTC) == Malfunction... == Die taalkundiges: beste vertaling - faal of wanfunksioneer? Of hang dit af van die gebruik van die woord? Ek verkies eersgenoemde! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:34, 28 Augustus 2026 (UTC) :Ja, wanfunksioneer as werkwoord. Ook dalk :* nie behoorlik funksioneer nie :* foutief funksioneer :* gebrekkig funksioneer Informeel: Die masjien het begin probleme gee. :As selfstandige naamwoord: Fout :* The system experienced a hardware malfunction that caused unexpected server reboots. :: Die stelsel het 'n hardewarefout ondervind wat onverwagte herlaaie van die bediener veroorsaak het. :* Engineers traced the vehicle's sudden loss of power to an electronic control unit malfunction. :: Ingenieurs het die voertuig se skielike verlies aan krag nagespoor na 'n fout in die elektroniese beheereenheid. :[[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:59, 28 Augustus 2026 (UTC) ::Volgens [https://translate.google.co.uk/ Google Translate], lui die Afrikaans vertaaling: ::*Die stelsel het 'n hardeware-wanfunksie ondervind wat onverwagte bedienerherlaai veroorsaak het. ::*Ingenieurs het die voertuig se skielike kragverlies na 'n wanfunksionering in die elektroniese beheereenheid teruggevoer. ::[[Gebruiker:Martinvl|Martinvl]] ([[Gebruikerbespreking:Martinvl|kontak]]) 14:55, 28 Augustus 2026 (UTC) :::Ai tog, Martin..! [[Gebruiker:Thermofan|Thermofan]] ([[Gebruikerbespreking:Thermofan|kontak]]) 11:46, 31 Augustus 2026 (UTC) ::::Nee Martin, gaan kyk terug in jou skoolboeke. Google Translate gee maar swak vertalings! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:59, 31 Augustus 2026 (UTC) == [[Ratko Mladic]] == Goeiedag, ek wil graag hoor of ek hierdie konsep na die hoofnaamruimte mag skuif. Dit is 'n KI-vertaling van die Engelse weergawe. Ek het nie al die bronne noukeurig deurgegaan nie, maar die resultaat lyk ooglopend korrek. Is daar enige groot probleme met die artikel wat verhoed dat dit gepubliseer kan word? Dit kan natuurlik in sy konsepvorm en na publikasie steeds gewysig word om enige foute te korrigeer of nuwe inligting by te werk. Ek hoor graag van u. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:49, 28 Augustus 2026 (UTC) :Hallo Pynappel, ja dis skaflik, haal net asb al die rooi skakels in die inleiding uit. :Iets soos--- ''Sien ook: [[Kroasiese Onafhanklikheidsoorlog]] en [[Bosniese Oorlog]]'' --- het geen nut nie. :Dankie! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 12:11, 28 Augustus 2026 (UTC) ::{{uitgevoer}} – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 13:05, 28 Augustus 2026 (UTC) == FAK-voorsitters == Het die voorsitterlys van die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] probeer opdateer, maar daar is nog datum-gapings, wat ook bevestig kan word. Daar mag ook 'n Prof. Jan de Koning tussen Cillié en Heyns wees, maar ek vind baie min inligting oor hom. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 11:21, 1 September 2026 (UTC) == Twintigjaargemeenskap. == Gemeenskap, kan al die bestaande lede van die 15 jaar gemeenskap net laat weet of hulle dalk al deel van die twintigjaargemeenskap moes gewees het? Ek het [[Gebruiker:Sobaka]] opdateer. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 6 September 2026 (UTC) : Ook dankie en geluk aan [[Gebruiker:JMK]] met sy 20 jaar deelname hier by ons. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 18:56, 6 September 2026 (UTC) ::Eers in Jan. 2028! [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 19:02, 6 September 2026 (UTC) == Jou wiki sal op 23 Sep oorskakel na die lees-alleenmodus == <section begin="server-switch"/><div class="plainlinks"> Die [[Wikimedia-stigting]] sal die verkeer tussen sy datasentrums ruil. Dit sal verseker dat Wikipedia en die ander Wikimedia wiki's aanlyn kan bly, selfs ná 'n ramp. Hulle sal alle verkeer na die sekondêre datasentrum op '''{{#time:j xg|2026-09-23|af}}''' oorskakel. Die toets begin om '''[https://zonestamp.toolforge.org/{{#time:U|2026-09-23T14:00|en}} {{#time:H:i e|2026-09-23T14:00}}]''' Ongelukkig, as gevolg van 'n paar beperkings in [[mw:Special:MyLanguage/Manual:What is MediaWiki? | MediaWiki]], moet alle redigering stop terwyl ons oorskakel. Ons vra om verskoning vir hierdie ontwrigting en werk daarna om dit in die toekoms tot die minimum te beperk. 'n Banier sal 30 minute voor die aanvang op alle wiki's vertoon word. '''Vir 'n kort tydjie sal u alle wiki's slegs kan lees, maar nie kan redigeer nie.''' * Op Woensdag 23 September 2026 sal u vir tot 'n uur lank nie kan wysig nie. * As u gedurende hierdie tyd probeer redigeer of stoor, sal u 'n foutboodskap sien. Ons hoop dat geen wysigings verlore sal gaan gedurende hierdie minute nie, maar ons kan dit nie waarborg nie. As u die foutboodskap sien, wag dan totdat alles weer normaal is. U behoort dan u redigering te kan stoor. Maar ons beveel aan dat u eers 'n afskrif van u wysigings maak, net ingeval. ''Ander gevolge'': * Agtergrondwerk sal stadiger wees en sommige sal moontlik nie voltooi word nie. Rooi skakels word moontlik nie so vinnig soos gewoonlik opgedateer nie. As u 'n artikel skep wat reeds elders gekoppel is, sal die skakel langer as gewoonlik rooi bly. Sommige toepassings-skrifte met 'n lang looptyd sal gestop moet word. * Ons verwag dat die uitrol van nuwe kode soos enige ander week sal plaasvind. Alhoewel, sommige gevalle van kodevries kan egter stiptelik plaasvind as die operasie dit daarna vereis. * [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]] sal vir ongeveer 90 minute onbeskikbaar wees. Deel asseblief hierdie inligting met u gemeenskap.</div><section end="server-switch"/> [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] 12:58, 15 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=30513874 --> == Konsepbeleid oor kunsmatige intelligensie == Die Afrikaanse Wikipedia het nog geen beleid oor die gebruik van kunsmatige intelligensie nie, terwyl die [[:en:Wikipedia:Large language models|Engelse]], [[:de:Wikipedia:Künstliche Intelligenz|Duitse]], [[:fr:Wikipédia:Intelligence artificielle générative|Franse]] en [[:nl:Wikipedia:AI en Wikipedia|Nederlandse]] Wikipedias die afgelope twee jaar elkeen een aangeneem het. Ek het 'n konsep op grond van daardie vier bladsye met behulp van [[Claude]] Opus 5 geskryf en dit by [[Konsep:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geplaas. Dit verbied nes die ander taalweergawes van Wikipedia die generasie van nuwe inhoud met KI, maar laat uitdruklik vertalings toe, met sekere voorwaardes. Ek hoop om hiermee 'n riglyn te skep wat almal gelukkig maak en die Afrikaanse Wikipedia in staat stel om sy volgende fase van groei binne te gaan deur KI op 'n verantwoordelike en deursigtige manier toe te pas. Ek nooi graag die gemeenskap om kommentaar by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] te lewer. Kortliks wat die konsep sê: * Artikels word nie met generatiewe KI geskryf nie. Teks wat deur 'n taalmodel opgestel is, hoort nie in die artikelnaamruimte nie, en dieselfde geld vir gegenereerde verwysings en beelde. * '''Vertaling uit ander taalweergawes van Wikipedia is uitdruklik toegelaat''', ook met masjienvertaling en ook vir 'n volledige artikel. Die twee voorwaardes wat saak maak, is dat die bronartikel se verwysings saam oorgedra word en dat erkenning aan die oorspronklike artikel gegee word soos by [[Wikipedia:Haal bronne aan#Vertaling]] beskryf. Jy lees natuurlik self die Afrikaans na voordat jy dit stoor. * Anders as sommige ander taalweergawes vereis die konsep '''nie''' dat die vertaler elke oorgedraagde bron individueel nagaan nie. Vir 'n gemeenskap van ons grootte sou dit vertaling in die praktyk onmoontlik maak, en dit sou beteken dat ons die werk van 'n hele ander gemeenskap wantrou. Wat jou tydens die vertaling opval – 'n verwysing wat versin lyk, syfers wat mekaar weerspreek – laat jy uiteraard weg. * Spelkontrole, herformulering van jou eie teks, terminologiehulp, navorsingshulp en tegniese hulp met wikiteks bly toegelaat, mits jy in die wysigingsopsomming noem waarvoor jy wat gebruik het. * Op besprekingsblaaie skryf ons in ons eie woorde, maar iemand wat nie Afrikaans magtig is nie, mag 'n masjienvertaling gebruik en dit so aandui. * By 'n vermoede van KI-inhoud kyk ons na die bronne, nie na die skryfstyl nie: KI-verklikkers is onbetroubaar. Blokkering volg net waar die bewyse duidelik is. Die vertaalgedeelte is doelbewus toegeefliker as dié van die Duitse en Franse Wikipedias, omdat vertaling by ons een van die belangrikste maniere is waarop die projek groei. Ek dink dit is die regte keuse vir ons, maar dit is juis die punt waaroor ek graag ander menings wil hoor. Vrae waaroor kommentaar besonder nuttig sal wees: # Is die vertaalvoorwaardes werkbaar soos hulle daar staan, of is daar iets wat in die praktyk gaan skuur? # Is dit reg om die nagaan van elke oorgedraagde bron uit te laat? # Is die verbod op gegenereerde artikels duidelik genoeg afgebaken teenoor die toegelate gebruike? # Ontbreek daar iets wat by ons dikwels voorkom en wat die konsep nie dek nie? '''Plaas kommentaar oor die beleid self asseblief by [[Konsepbespreking:Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]]''', sodat alles op een plek bymekaar bly. Ek los die bespreking 'n ruk oop en werk die konsep by soos die kommentaar inkom; as daar mettertyd konsensus is, kan dit na [[Wikipedia:Kunsmatige intelligensie]] geskuif en as beleid gemerk word. Groete. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 22:43, 16 September 2026 (UTC) == Skeppers van saadjies == Gemeenskap, daar is tans 'n tydelike rekening gebruiker wat Meksikaanse saadjies skep. Hy vertaal net die inleidings van die artikels uit die Engelse Wikipedia, foutloos. KI-pogings? My probleem is dat ons saadjies tans by die 20,000 is! My siening is dat indien enige gebruiker tot drie saadjies beperk moet word, daarna moet hy werklik waarde toevoeg deur die hele artikel te vertaal. Ja, my flora artikels is kort maar daar is nie werklik enige inligting nie. 99% van hulle bestaan nêrens nie en ek het nie by een van hulle die saadjie sjabloon geplaas nie! Tweedens voorsien ons die flora foto,s vir gebruik deur onder andere skoolkinders asook bewaar plaaslike name. Almal het bronne. Ek luister... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:12, 18 September 2026 (UTC) :Ek is tevrede met die IP-bydraer wat onlangs al die Meksikaanse presidente skep. Dit vorm deel van 'n reeks en 'n gaping wat gevul moet word, al is dit net saadjies. Groete [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 07:53, 18 September 2026 (UTC) ::Dis jammer hy doen nie effens meer moeite en vertaal die hele Engelse inleiding nie; dan kan hy artikels van minstens een skerm doen in plaas van saadjies. Maar ja, die atikels is nodig. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:41, 18 September 2026 (UTC) == Wiki Economics - Wil jy help om ’n instrument vir gemeenskapsgesondheidsmaatstawwe te skep == Hallo almal, ''Hierdie weergawe is met behulp van outomatiese vertaalhulpmiddels en KI voorberei. Korrigeer asseblief die taal, terme of inhoud; enige hulp is welkom. Die Engelse weergawe volg hieronder.'' Hallo, ek is ’n Franse Wikimedian wat aan lees- en redigeertrendings binne ons beweging werk. Ek het gevoel dat ons maklik toeganklike hulpmiddels kort om die gesondheid van ons redigeringsgemeenskappe oor tyd te sien en te monitor, daarom het ek Wiki Economics begin. Waarom Wiki Economics? Omdat ek aanvanklik makro-ekonomiese aanwysers gebruik om die gesondheid van die gemeenskap te modelleer (dit was my vertrekpunt), maar ek voeg mettertyd ander aanwysers by. Dit is ’n beta-weergawe. Ek gebruik afwiki as deel van die eerste ontledingsgroep, saam met taaluitgawes wat gekies is om verskillende streke, tale en gemeenskapsgroottes te dek. Dit is nie perfek nie en daarom is terugvoer oor ontbrekende dinge, probleme of plaaslike gebeure wat ongewone patrone verklaar, veral welkom. Hierdie eerste groep moet help om probleme, ontbrekende inligting en belangrike plaaslike gebeure, veldtogte, beleidsveranderinge of ander konteks wat ongewone patrone kan verklaar, te identifiseer. Die doel is om uit gemeenskapterugvoer te leer voordat die dekking uitgebrei word. Sodra die Wikipedia-uitgawes behoorlik gedek is, sal ek dieselfde vir alle Wikimedia-projekte doen. Dit is ’n projek vir gemeenskappe, nie ’n amptelike verslag van die Wikimedia Foundation nie. Dit gebruik geen private data, CheckUser-data of nie-openbare API’s nie. Elke resultaat bevat sy momentopname, definisies, metodes, herkoms en voorbehoude. Sommige aanwysers is dalk nie beskikbaar of van toepassing nie, en ’n onvolledige tydperk moet nie as ’n volledige jaarlikse tendens gelees word nie. Agtergrond en definisies is op [[meta:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-bladsy op Meta-Wiki]] beskikbaar. Om die statistieke te sien: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki kies ’n Wikipedia] of kry direk toegang tot afwiki se profiel: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. Ek sal plaaslike terugvoer waardeer oor: * Pas die definisies by hoe hierdie gemeenskap werk? * Is daar plaaslike patrollie-/hersieningsmeganismes, botveldtogte, beleidsveranderinge of gebeure wat ongewone waardes verklaar? * Watter aanwysers is nuttig, misleidend of ontbreek? Deel asseblief terugvoer óf op hierdie bladsy óf op [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|die Wiki Economics-besprekingsblad op Meta-Wiki]]. Die bronkode is beskikbaar op [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Dankie dat julle my help om die ontleding vir al ons gemeenskappe nuttiger te maak.[[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) === Wiki Economics - Would you like to help create a community health metrics tool === Hello everyone, Hi, I'm a French Wikimedian working on readership and editorship trends across our movement. I felt we were lacking accessible tools to look at and monitor the health of our editing communities over time, so I started Wiki Economics. Why Wiki Economics? I started by using macroeconomic indicators to model community health (that was my starting point), and I add other indicators over time. This is a beta. I am using afwiki as part of the first analysis batch, alongside language editions selected to cover different geographies, languages, and community sizes. It is not perfect and, as a result, your feedback about missing things, problems, or local events that explain unusual patterns is especially welcome. This first batch should help identify issues, missing information, and important local events, campaigns, policy changes, or other context that may explain unusual patterns. The goal is to learn from community feedback before expanding coverage. Once the Wikipedia editions are covered properly, I’ll do the same for all Wikimedia projects. This is a community-facing project, not an official Wikimedia Foundation report. It uses no private data, CheckUser data, or non-public APIs. Each result includes its snapshot, definitions, methods, provenance, and caveats. Some indicators may be unavailable or not applicable, and an incomplete period should not be read as a full-year trend. Background and definitions are on [[meta:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics page on Meta-Wiki]]. To view the statistics: [https://wiki-economics.toolforge.org/#choose-wiki choose a Wikipedia] or directly access afwiki’s profile: [https://wiki-economics.toolforge.org/gdp?wiki=afwiki]. I would appreciate your feedback on: * Do the definitions match how this community works? * Are there local patrol/review mechanisms, bot campaigns, policy changes, or events that explain unusual values? * Which indicators are useful, misleading, or missing? Please share feedback either on this page or on [[meta:Talk:Next_25/Wiki_Economics|the Wiki Economics talk page on Meta-Wiki]]. The codebase is available on [https://github.com/schiste/wiki-economics GitHub]. Thank you for helping me make the analysis more useful to all our communities. [[Gebruiker:Schiste|Schiste]] ([[Gebruikerbespreking:Schiste|kontak]]) 12:15, 22 September 2026 (UTC) == Your feedback wanted: Remove ''(Language link added:) and similar'' edits from Special:RecentChanges == ''(Apologies for posting in English. You can help by translating it)'' Hello, I’m Danny from [[:en:w:Wikimedia_Deutschland|Wikimedia Deutschland’s]] [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team.<br/> We have been investigating and examining how Wikidata’s use in the [[Special:RecentChanges]] and [[Special:Watchlist]] pages can be made to be more useful, or less ‘noisy’ (fewer edits that have little value to the reader). We are currently exploring to make a change in the volume and the type of Wikidata edits that appear in these pages, and '''we need your feedback''' to help us ensure this is a positive change for the Wikis and won’t disrupt your workflows.<br/> Language links are also known as sitelinks or interlanguage links and describe when a Wikidata item is connected to a Wiki, adding it to the language dropdown tool for other connected Wikis. [[File:Types of Lang Link changes.png|x350px|frame|A variety of "Language Link" edits as seen in the Recent Changes feed]] The request for feedback is whether you support the removal of these language link edits from the Recent Changes and Watchlist feed, or would you oppose such a change and if so, why? Please share you thoughts on the dedicated '''[[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|metawiki Talk page]]'''. Further information about this change: [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Hide_Language_Link_edits]] Thank you for any participation or feedback you give, -- [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] 15:16, 22 September 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=31067455 --> :Thanks, I do use this feature a lot. I will respond on the metawiki Talk page. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:29, 23 September 2026 (UTC) k6lgud6yi94v3ss36hdwexdlo5p4prh 0 6148 2970263 2859063 2026-09-23T18:57:51Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970263 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Pill_Dispenser_(daily).jpg|duimnael|Pilhouer vir daaglikse gebruik, met vakkies vir oggend, middag, aand en nag.]] [[Lêer:12-08-18-tilidin-retard.jpg|duimnael]] 'n '''Geneesmiddel''' is 'n middel wat ingeneem word om simptome van 'n siekte of geneeskundige toestand te verlig, voorkom, of die siekte of toestand te genees. Geneesmiddels word gewoonlik in drie groepe verdeel -- dié wat in gewone kruidenierswinkels beskikbaar is (bv. hoofpynpille, teensuurmiddels en vitamiene), dié wat sonder [[voorskrif]] in apteke beskikbaar is (bv. verkoue- en hoesmiddels), en dié wat slegs per doktersvoorskrif vanaf 'n apteek of [[geneesheer]] verkry kan word. Geneesmiddels wat sonder voorskrif verkrygbaar is, word gewoonlik beskou as só veilig dat 'n mens nie geskaad kan word as dit ingeneem word soos wat die aanwysings aandui nie. == Gepatenteerde versus generiese medisyne == Geneesmiddels word meestal deur farmaseutiese maatskappye vervaardig. Gewoonlik verkry hierdie maatskappye 'n [[patentreg]] op die produk, deurdat die maatskappy aantoon dat hy die nuwe geneesmiddel ontwikkel het. Die patentreg gee aan die maatskappy wettiglik die alleenreg om die middel te produseer en te verkoop. Gewoonlik is die patentreg slegs geldig vir 'n periode van twintig jaar nadat die middel ontwikkel is. Teen die tyd wat die patentreg verval het, word die geneesmiddel beskryf as generies, en kan enige ander maatskappy die produk vervaardig en verkoop. Teen 2001 pryse, kos dit ongeveer 4,8 miljard rand vanaf die ontwikkeling van 'n geneesmiddel tot by sy bemarking. == Roete van inname == * Oraal (per mond) * Intramuskulêre inspuiting (binnespiers: stadige opname) * Intraveneuse inspuiting (binne-aars: onmiddellike opname) * Intraspinale inspuiting (toedien van plaaslike verdowing) * Subkutaneuse inspuiting (onderhuids: meestal entstowwe) * Rektaal * Intravaginaal * As inhalant (inaseming) * Transdermaal (absorpsie deur die vel) * As oogdruppel * As oordruppel * As neusdruppel/neussproei * Supralinguaal (smelt in die mond, met absorpsie deur die mondslymvlies) == Funksie == '''Geneesmiddels''' kan die oorsaak van 'n siekte wegneem, die simptome verlig of slegs 'n regulerende funksie vervul. Die werking van geneesmiddels in die liggaam (die effektiwiteit, al dan nie) word deur 'n hele aantal faktore bepaal. Ten eerste mag die dosis van die geneesmiddel nie te laag of te hoog wees nie. Daarbenewens kan sommige geneesmiddels mekaar se werking versterk of teenwerk. In die liggaam kan die geneesmiddel net werk waar dit 'n reseptor ( 'n [[ensiem]] of [[nukleïensuur]] in die [[protoplasma]] of in die [[selmembraan]]) vind. Hierdie werking van die geneesmiddel kan 'n verandering in verskeie liggaamsprosesse veroorsaak. Wanneer die geneesmiddel in 'n ander stof omgesit of in die urine uitgeskei word, word die werking daarvan beëindig. == Doel == [[Lêer:Yokohama Chinese Medicine Sea cucumber 1.jpg|duimnael|Yokohama, Chinese Mediese [[seekomkommer]]]] Geneesmiddels word gebruik om siektes te genees of te voorkom. Die meeste geneesmiddels word chemies vervaardig, hoewel daar nog heel party middels is wat uit natuurlike stowwe berei word. In laasgenoemde geval word die aktiewe bestanddele van die geneesmiddel uit plante, diere, minerale, skimmels en bakterieë geïsoleer en gesuiwer. Baie min geneesmiddels kan werklik die oorsaak van 'n siekte heeltemal uit wis (kousale terapie). Dit gebeur wel met chemoterapeutiese middels en antibiotika, wat bakterieë vernietig en dus die oorsaak van die aansteeklike siekte verwyder. [[Lêer:Iron sucrose IV drip.jpg|duimnael|Ysteraanvulling wat in 'n binneaarse drup toegedien word]] Baie geneesmiddels word egter gebruik om die simptome te onderdruk (simptomatiese terapie). Tussen die kousale en die simptomatiese geneesmiddels is daar 'n minder belangrike groep met 'n regulerende funksie, soos middels wat gebruik word om byvoorbeeld hoë [[bloeddruk]] en [[hormoonafwykings]] te behandel.  'n Geneesmiddel kan slegs funksioneer as dit in genoegsame hoeveelhede die plek waar dit chemies of fisies kan funksioneer, kan bereik. Die hoeveelheid van die geneesmiddel wat uiteindelik hierdie plek bereik, word deur 'n aantal faktore bepaal: die dosis, die wyse van toediening, die graad van opname in die liggaam, die metabolisme en die snelheid waarmee die geneesmiddel uiteindelik uit die liggaam uitgeskei word. === Dosis en toedieningswyse === As die dosis te laag is, kan die geneesmiddel gewoonlik nie goed funksioneer nie. As die dosis egter te hoog is, kan dit ernstige newe-effekte tot gevolg hê (toksiese dosis). 'n Dosis wat die pasiënt se dood kan veroorsaak, word 'n fatale (noodlottige) dosis genoem. Die verband tussen die dosis wat toegedien word en die reaksie wat dit op die liggaam sal hê, kan eksperimenteel bepaal word. Die intensiteit van die reaksie wanneer die dosis verhoog word, word in 'n dosiswerkingsgrafiek aangedui. Die dosis van geneesmiddels met 'n baie steil kromme moet streng beheer word. Alle mense reageer egter nie dieselfde op 'n spesifieke geneesmiddel nie. Daarbenewens kan 'n geneesmiddel die effek van 'n ander geneesmiddel versterk of teenwerk. Die wyse waarop die geneesmiddels toegedien word, sal die middel se werkingsnelheid bepaal. Die vinnigste werking (binne enkele minute) geskied wanneer die geneesmiddel direk in 'n aar ''(''binneaarse inspuiting) ingespuit word. As die geneesmiddel in die vorm van 'n spesiaal bereide depotmiddel in die spier ingespuit word ''(''binnespierse inspuiting), kan die werking maande lank voortduur. === Verspreiding === In die bloed kan die geneesmiddels in 'n vrye oplossing of in verbinding met plasmaproteïene voorkom. Die uiteindelike verspreidingsnelheid na die weefsel word bepaal deur die weefselsirkulasie, asook die deurlaatbaarheid van die haarbloedvate. Die snelheid waarmee die geneesmiddel deur die wand van die haarbloedvate dring, word deur die molekuulgewig, die oplosbaarheid in vette en die aggregasietoestand van die geneesmiddel bepaal. 'n Lae molekuulgewig en 'n hoë vetoplosbaarheid kan die deurdringingsvermoë verhoog. Geneesmiddels wat in water oplosbaar is, dring moeilik deur die haarbloedvate van die brein. Geneesmiddels wat in vet oplosbaar is, kan maklik deur hierdie versperring, bekend as die bloed-breinversperring, dring. Die deurlaatbaarheid van die plasenta met betrekking tot geneesmiddels wissel baie. Dit is egter 'n baie belangrike oorweging vir die geneesheer sowel as vir die swanger vrou, omdat sommige geneesmiddels afwykings in die embrio of die fetus kan veroorsaak. Nadat die geneesmiddel die bloedvate verlaat het, kan dit begin funksioneer op die plekke waar dit 'n reseptor teëkom. So 'n reseptor bestaan gewoonlik uit 'n groot molekule (gewoonlik 'n ensiem in die sitoplasma of in die selmembraan) waaraan die geneesmiddel gekoppel kan word. Hierdie koppeling veroorsaak 'n verandering in die sellulêre prosesse, wat daartoe lei dat die werking van die betrokke orgaan verander word. Die konsentrasie van die geneesmiddel om die reseptor, sy affiniteit vir die reseptor en die intrinsieke werking van die geneesmiddel (dit is die uitwerking ná koppeling) bepaal die uitwerking daarvan op dié vlak. Sommige stowwe koppel wel aan die reseptor maar veroorsaak geen intrinsieke werking nie. So 'n stof belemmer dus die werking van die geneesmiddel omdat dit die reseptor beset: hierdie proses staan as [[mededingende antagonisme]] bekend. Die geneesmiddel en sy antagonis (teenwerker) voer dus 'n stryd om aan die reseptorte koppel. Chemiese antagonisme kom voor wanneer die geneesmiddel en die antagonis sonder die hulp van 'n reseptor met mekaar koppel. Hulle vorm dan saam 'n [[onaktiewe verbinding]] wat geen uitwerking op die liggaam het nie. === Metabolisme === Geneesmiddels kan in die liggaam chemies verander word. Hierdie sogenaamde [[biotransformasie]] gee dikwels daartoe aanleiding dat die geneesmiddel passief word. Die biotransformasie van geneesmiddels word hoofsaaklik deur [[ensiem]]<nowiki/>werking in die [[lewerselle]] veroorsaak. Omdat heel party van hierdie ensieme nie in 'n baba se liggaam voorkom nie, is hulle baie gevoelig vir geneesmiddels. Ná voortdurende gebruik van 'n geneesmiddel, word meer ensieme dikwels gevorm, wat daartoe lei dat die geneesmiddel vinniger afgebreek word en dat 'n mens dus hoër dosisse moet toedien om dieselfde effek te verkry. Die werking van 'n geneesmiddel word gewoonlik beëindig wanneer dit uit die bloed verwyder word. Die meeste geneesmiddels word dan ook deur die [[nier]]e in die [[urine]] uitgeskei. Polêre geneesmiddels wat in water oplosbaar is, word direk, in hul oorspronklike vorm, uitgeskei. Apolêre geneesmiddels wat in vet oplosbaar is, moet egter eers deur biotransformasie in polêre stowwe omgesit word. Sommige van hierdie omsettingsprodukte word deur die lewer saam met die [[gal]] uitgeskei en beland so in die maag[[dermkanaal]], waarna dit soms weer deur die bloed opgeneem word. Sommige geneesmiddels kan ook deur die melkkliere uitgeskei word. Omdat moedersmelk 'n hoër suurheidsgraad as bloedplasma het, word 'n konsentrasie van hoofsaaklik alkaliese stowwe in die melk aangetref. As die moeder dus geneesmiddels gebruik, kan dit die baba wat aan die bors voed, nadelig beïnvloed. === Ongewenste newe-effekte === Die wangebruik van geneesmiddels kom algemeen voor. Sommige pasiënte verhoog die dosis sonder om 'n geneesheer daaroor te raadpleeg, en dit lei gewoonlik tot nadelige newe-effekte. Geneesmiddels kan ook te lank gebêre word, of dit word soms deur 'n leek by 'n ander persoon aanbeveel wanneer dit lyk of hy dieselfde simptome het. Sommige geneesmiddels mag nie saam met [[alkohol]] ingeneem word nie, omdat dit die werking van die geneesmiddels gevaarlik kan versterk. 'n Persoon se vermoë om 'n motor te bestuur, kan ook deur die gebruik van geneesmiddels benadeel word deurdat dit duiseligheid, moegheid of motoriese afwykings kan veroorsaak. Dit kan ook gebeur dat 'n dokter middels voorskryf wat nie nodig is nie of dat 'n verkeerde kombinasie van genees middels voorgeskryf word. Die risiko dat so 'n verkeerde kombinasie voorgeskryf kan word, word vergroot wanneer 'n pasiënt verskillende [[dokter]]s tegelykertyd raadpleeg. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], Volume 8, bl.12-13, {{ISBN|0908409494}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|geneesmiddel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geneesmiddels| ]] 1rx5y7xpzgel4i1jx1x88rmrnl78ruj 0 6946 2970494 2716442 2026-09-24T11:43:26Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970494 wikitext text/x-wiki {{databoks}} '''Sagteware-ingenieurswese''' (SI) is die veld wat bemoei is met die skep en instandhouding van [[sagteware]] deur die toepassing van tegnologieë en praktyke wat verkry is vanaf [[rekenaarwetenskap]], [[projekbestuur]] en ander vakgebiede. SI-toepassings word gebruik in 'n wye reeks van aktiwiteite, vanaf nywerheid tot vermaak. Sagteware toepassings verbeter gebruiker produktiwiteit en lewensgehalte. Voorbeelde van toepassingssagteware sluit in: kantoorpakkette, videospeletjies en die wereldwye web. Voorbeelde van stelselsagteware: ingeboude stelsels en [[bedryfsstelsel]]s. SI-tegnologieë en praktyke verbeter produktiwiteit en verrigting van ontwikkelaars en die gehalte van die toepassings wat hulle skep. SI-voorbeelde: databasisse, tale, biblioteke, patrone, en werktuie. Voorbeelde vanuit rekenaarwetenskap: [[algoritme]]s en [[datastruktuur|datastrukture]]. Voorbeelde vanuit projekbestuur: prosesse. Die SI-gemeenskap sluit in 630&nbsp;000 lede en opvoeders in die V.S.A. en 'n beraamde 1&nbsp;400&nbsp;000 lede in [[Europa]], [[Asië]], en ander plekke; dit is omtrent 60% van die groote van tradisionele ingenieurswese. SI-pioneers sluit Barry Boehm, Fred Brooks, C. A. R. Hoare, en David Parnas in. {{Normdata}} [[Kategorie:Ingenieurswese]] [[Kategorie:Rekenaarwetenskap]] 6xgkbn1h4yt3r1eyw0xrdhvya7td8ww 0 7114 2970274 2379202 2026-09-23T18:59:16Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970274 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Electron orbitals.svg|duimnael|250px|Atomiese en molekulêre elektronorbitale]] '''Elektronkonfigurasie''' is die rangskikking van [[elektron]]e in 'n [[atoom]], [[molekule]] of ander struktuur. Dit verwys spesifiek na die plasing van elektrone in [[atoomorbitaal|atoom]]-, [[molekulêre orbitaal|molekulêre-]] en ander vorme van [[elektronorbitaal|elektronorbitale]]. == Orbitale, toestande en golffunksies == Aangesien elektrone [[fermion]]e is, is hulle onderhewig aan die [[uitsluitingsbeginsel van Pauli]], wat bepaal dat geen twee fermione terselfdertyd dieselfde kwantumtoestand kan beklee nie. Dit is die fundamentele basis vir die konfigurasie van elektrone in 'n atoom: wanneer 'n toestand deur 'n elektron beset word, moet die volgende elektron 'n verskillende [[kwantummeganika|kwantummeganiese]] toestand beset. In 'n atoom word daar na die gestadigde toestand van 'n elektron se [[golffunksie]] &Psi; (d.w.s. Die toestande wat die [[Eigenvektor|eigentoestande]] van die [[Schrödinger-vergelyking]] H&Psi; = E&Psi; waar H die [[Hamiltonian]] is) verwys as die '''[[molekulêre orbitaal|(molekulêre) orbitale]]''' wat analoog is aan die klassieke beeld van elektronpartikels wat rondom 'n kern wentel. In die algemeen verteenwoordig 'n orbitaal die gebied waar daar verwag word 'n elektron kan bestaan (met 'n ~90% [[waarskynlikheid]]). Hierdie toestand het vier hoof [[kwantumgetalle]]: ''n'', ''l'',''m_l'' en ''m_s'' en volgens die Pauli beginsel mag geen twee elektrone dieselfde waardes deel vir al vier getalle nie. Die belangrikste van hierdie getalle is ''n'' en ''l''. == Hoekmomentum (l) == Die [[asimutale kwantumgetal|tweede kwantumgetal]] ''l'' stem ooreen met die [[hoekmomentum]] van die toestand. Hierdie toestande neem die vorm van [[sferiese harmonie|sferiese harmonieë]] aan en word dus beskryf deur [[Legendrepolinome]]. Die verskeie toestande wat ooreenstem met verskillende waardes van ''l'' word somtyds '''sub-skille''' genoem en (hoofsaaklik vir geskiedkundige redes) na verwys deur 'n letter as volg: {| class="wikitable" ! ''l'' waarde !! Letter !! Maksimum aantal elektrone in skil |- | 0 || s || 2 |- | 1 || p || 6 |- | 2 || d || 10 |- | 3 || f || 14 |- | 4 || g || 18 |} ''Geskiedkundige nota:'' Die name 's', 'p', 'd' en 'f' het sy oorsprong in die gediskrediteerde stelsel waar [[spektraallyn]]e in Engels gekategoriseer was as "strong", "principal", "diffuse", of "fundamental". Toe die eerste vier tipe orbitale beskryf is, is hulle geassosieer met hierdie spektraallyn tipes, die opvolgende toekennings is toe eenvoudig gedoen deur die alfabet te gebruik en daarom is hulle 'g' en 'h' onderskeidelik genoem. Elkeen van die verskillende hoekmomentum-toestande kan 2(2''l'' + 1) elektrone opneem. Dit is so aangesien die derde kwantumgetal ''m_l'' ('n mens kan daaraan dink as 'n gekwantumifiseerde projeksie van die hoekmomentum op die z-as, al is dit so effe verkeerd) vanaf −''l'' tot ''l'' in heelgetal eenhede loop en is daar dus 2''l''+1 moontlike toestande. Elke afsonderlike ''nlm_l'' toestand kan deur twee elektrone beset word met teenoorgestelde spin (bepaal deur die kwantumgetal ''m_s''), wat 2(2''l''+1) elektrone in totaal lewer. Toestande met 'n hoër ''l'' waarde as wat in die tabel gegee word is heeltemal toelaatbaar volgens die teorie, maar hierdie waardes dek al die grondtoestand atome wat tot dusver ontdek is. Vir 'n gegewe waarde van ''n'' kan die moontlike waardes vir ''l'' wissel van 0 tot ''n'' −1; daarom bevat die skil waar ''n'' = 1 slegs 'n ''s'' sub-skil en kan slegs 2 elektrone opneem, die ''n'' = 2 skil bevat 'n ''s'' en 'n ''p'' sub-skil en kan 8 elektrone in totaal bevat, die ''n'' = 3 skil bevat ''s'', ''p'' en ''d'' sub-skille en kan 'n maksimum van 18 elektrone opneem ensovoorts (algemeen gesproke is die maksimum aantal elektrone op die ''n''de energievlak gelyk aan 2''n''²). Die volgende berekening lewer die presiese resultaat: : <math>\sum_{l=0}^{n-1}2(2l+1) \ = \ 4\sum_{l=0}^{n-1}l + 2\sum_{l=0}^{n-1}1 \ = \ 4\frac{n}{2}(n-1) + 2n \ = \ 2 n^2</math>. In die grondtoestand van 'n atoom word die toestande ''gevul'' in volgorde van toenemende energie; d.w.s die eerste elektron gaan in die laagste energietoestand in, die tweede in die volgende laagste ensovoorts. Die feit dat die 3d toestand 'n hoër energie het as die 4s toestand, maar laer as die 4''p'' toestand is die rede vir die bestaan van die [[oorgangsmetaal|oorgangsmetale]]. Die volgorde waarin die toestande opgevul word is as volg: 1s 2s 2p 3s 3p 4s 3d 4p 5s 4d 5p 6s 4f 5d 6p 7s 5f 6d 7p 8s 5g 6f 7d 8p … Dit lei direk tot die struktuur van die [[periodieke tabel]]. Die chemiese eienskappe van 'n atoom word hoofsaaklik bepaal deur die rangskikking van die elektrone in die buitenste (''valensie'') [[valensieskil|skil]] (alhoewel ander faktore soos [[atoomradius]], [[atoommassa]] en toenemende toeganklikheid van addisionele elektroniese toestande ook bydra tot die chemie van die elemente soos die atoom grootte toeneem). Soos die gewig van die elemente toeneem, vind 'n mens ooreenkomste in die rangskikking van die buitenste skil elektrone (die wat meer geredelik toeganklik is om aan chemiese reaksies deel te neem) in soverre hulle in dieselfde tipe orbitaal voorkom met 'n soortgelyke vorm maar met toenemende hoër energie en gemiddelde afstand vanaf die kern. Die buitenste skil (of ''valensie'') elektrone van die eerste groep wat deur [[waterstof]] vooruitgegaan word, het almal een elektron in 'n s-orbitaal. In waterstof is daardie s-orbitaal in die laagste moontlike energietoestand van enige atoom, die eerste skil orbitaal. In [[frankium]], die swaarste element van die groep, is die buitenste skil elektron in die sewende skil orbitaal, betekenisvol verder weg van die kern as daardie elektrone wat die skille met laer energie daaronder vul. So het koolstof en lood dan ook beide vier elektrone in hulle buitenste skil orbitale. Vanweë die belangrikheid van die buitenste skil, word die verskillende areas van die periodieke tabel somtyds na verwys as '''periodieke tabel blokke''', wat dan vernoem word na die sub-skil waarin die ''laaste'' elektrone voorkom, bv. Die ''s''-blok, die ''p''-blok, die ''d''-blok ens. == Atoomkonfigurasies == As voorbeeld van die notasie wat algemeen gebruik word om die elektronkonfigurasie van 'n atoom in sy grondtoestand aan te dui kan ons byvoorbeeld [[silikon]] ([[atoomgetal]] 14) se konfigurasie as volg aandui: 1''s''² 2''s''² 2''p''⁶ 3''s''² 3''p''² Die getalle is die skil nommer, ''n''; die letter verwys na die hoekmomentum-toestand, soos hierbo aangedui, en die getalle in die boskrifte dui die aantal elektrone in daardie toestand van die atoom waarop dit betrekking het, aan. 'n Selfs eenvoudiger metode is om eenvoudig die getal elektrone in elke skil neer te skrywe, bv. (weer vir Si): 2-8-4. Hierdie konfigurasie is die grondtoestand: die een wat die laagste energie het. Ander konfigurasies kan tydelik optree maar hulle het 'n hoër energie en sal dit byvoorbeeld as 'n foton afgee en na die grondtoestand terugval. Daar is twee hoof maniere om die elektronkonfigurasie te skryf. Een is om die hele konfigurasie uit te skryf, soos in die voorbeeld 1''s''² 2''s''² 2''p''⁶ 3''s''² 3''p''². Die ander is 'n snelskrif metode wat van die [[edelgasse]] gebruik maak as beginpunt (d.w.s alle elemente met atoomgetalle groter as die edelgas aangedui het dieselfde elektronkonfigurasie tot en met daardie edelgas). [[Argon]] se konfigurasie word dus aangedui as [Ne]3''s''²3''p''⁶ volgens hierdie notasie. Daar kom ook van die uitsonderings in die tabel voor. Byvorbeeld Zn se grondtoestand het 'n atoomkonfigurasie [Ar]4s²3d¹⁰, maar vir koper, wat 'n elektron minder het is [Ar]4s²3d⁹ nie die grondtoestand nie. Die konfigurasie [Ar]4s^'''1'''3d^'''10''' het 'n effens laer energie. Die rede daarvoor is dat die volle 3d¹⁰-subskil beter ander elektrone afskerm as 'n onvolledig gevulde 3d⁹-skil. Omrede die elektrone mekaar afstoot is hulle energie effens van hierdie afskermingseffekte afhankelik. Dieselfde fenomeen tree by silwer en chroom op. Maar vir talle elemente is die atoom se grondtoestandkonfigurasie eintlik 'n taamlik teoretiese saak. Die [[edelgas]]se kom as geïsoleerde atome voor, maar vir 'n element as [[wolfram]] kan dit nie gesê word nie. Dit het 'n uiters hoë [[kookpunt]] -die temperatuur waarby die atom die bindings met hulle bure verbreek- en by hierdie temperature is dalk 'n atoom nie meer in sy grondtoestand nie. Op aarde is wolfram 'n metaal en dit verander die [[golffunksie]] van die [[valenselektron]]e baie. == Ioonkonfigurasies == Wat groter praktiese waarde het is om die ioonkonfigurasies te kan bepaal. Hierdie ione word in oplossings of in vastestowwe met ioonbinding dikwels aangetref. Ione het elektrone meer of minder as die atoom, maar die atoomgetal (die kernlading Z) bly dieselfde. Die konfigurasie van byvoorbeeld 'n {{Chem|Ti|3+}}-ioon is daarom ''nie'' dieselfde as van 'n kaliumatoom ([Ar]4s¹)nie, wat dieselfde aantal elektrone, maar 'n ander kernlading het. Die titaanatoom verloor die twee s-elektrone en een van die twee d-elektrone en kry die konfigurasie ([Ar]'''3d'''¹). Om uit die periodieke tabel 'n ioonkonfigurasie te bepaal moet mens: #eers die juiste atoomkonfigurasie in die grondtoestand bepaal #die juiste getal elektrone verwyder volgens hierdie reëls: ##verwyder eers onvolledig gevulde p-elektrone ##verwyder daarna s-elektrone ##verwyder dan d-elektrone ##verwyder f-elektrone die laaste. Voorbeelde: :{{chem|Tl|1+}}: #eers die talliumgrondtoestand bepaal: #:[Xe]6s²5d¹⁰4f¹⁴6p¹ #verwyder een p-elektron #:[Xe]6s²5d¹⁰4f¹⁴<s>6p¹</s> → [Xe]6s²5d¹⁰4f¹⁴ :{{chem|Tl|3+}}: #eers die talliumgrondtoestand bepaal: #:[Xe]6s²5d¹⁰4f¹⁴6p¹ #verwyder die een p-elektron, dan beide s-elektrone. Die d- en f-elektrone bly bewaar. #:[Xe]<s>6s²</s>5d¹⁰4f¹⁴<s>6p¹</s> → [Xe]5d¹⁰4f¹⁴ :{{chem|V|2+}}: #eers die vanadiumgrondtoestand bepaal: #:[Ar]4s²3d³ #daar is geen p-elektrone nie, verwyder daarom twee s elektrone #:[Ar]<s>4s²</s>3d³ → [Ar]3d³ == Molekuulkonfigurasies == In molekules is die situasie meer ingewikkeld: sien [[molekulêre orbitaal|molekulêre orbitale]] vir besonderhede. Soortgelyke maar nie identiese argumente kan op die protone en neutrone in die atoomkern toegepas word: sien die [[skilmodel]] van [[kernfisika]]. == Kyk ook == * {{cite book | last=Boeyens | first=J. C. A. |author-link=Jan C. A. Boeyens | title=Chemistry from first principles | publisher=Springer | publication-place=Dordrecht London | year=2008 | isbn=978-1-4020-8546-8 | oclc=288474998}} * [[HOMO/LUMO]] * [[Periodieke tabel (elektronkonfigurasies)]] <!-- Dit is 'n alglisisme. (Gebruiker:Danielm) * [[Atoom elektronkonfigurasietabel]]--> * [[Atoomorbitaal]] [[Kategorie:Chemiese eienskappe]] lk4ocuorm7p9lgpsehi1imfr0cqmwv8 0 9306 2970245 2445738 2026-09-23T18:55:33Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970245 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Kameel | image = Camelus dromedarius at Tierpark Berlin (1).JPG | image_width = 250px | image_caption = 'n Dromedaris, ''Camelus dromedarius'' | image2 = Kamel-IMG 4072.JPG | image2_width = 250px | image2_caption = 'n Baktriese kameel, ''Camelus bactrianus'' | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Artiodactyla]] | familia = [[Camelidae]] | genus = '''''Camelus''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | range_map = Leefgebied dromedaris.JPG | range_map_width = 250px | range_map_caption = Verspreiding van die Dromedaris | range_map2 = Leefgebied kameel.JPG | range_map_width2 = 250px | range_map2_caption = Verspreiding van die Baktriese kameel | subdivision_ranks = Spesies | subdivision = ''[[Camelus bactrianus]]''<br /> ''[[Camelus dromedarius]]''<br /> ''[[Camelus gigas]]'' (fossiel)<br /> ''[[Camelus hesternus]]'' (fossiel)<br /> ''[[Camelus sivalensis]] (fossiel)'' }} Die '''kameel''' is een van twee [[spesie]]s groot, [[gelyktonige hoefdier]]e in die [[genus]] ''Camelus'', naamlik die [[Dromedaris]]-met sy enkele [[boggel]] en die [[Baktriese kameel]] met twee boggels. Albei is inheems aan die droë en woestyngebiede van [[Asië]] en [[Noord-Afrika]]. Die naam ''kameel'' is afgelei van die [[Grieks|Griekse]] ''kamelos'' of [[Hebreeus]]e ''gamal''. Die term ''kameel'' word in die breër sin gebruik om enige van die ses kameelagtige diersoorte in die [[familie (biologie)|familie]] [[Camelidae]] te beskryf. Die familie bestaan uit die twee bogenoemde ware kamele, asook die vier Suid-Amerikaanse [[Kameelagtige|kameelagtiges]], naamlik die [[llama]], [[alpakka]], [[guanaco]] en [[vikoenja]]. * '''Familie Camelidae''' ** Genus ''Lama'': *** [[Llama]] ''Lama glama'' **** [[Alpakka]] ''Lama glama pacos'' *** [[Guanaco]] ''Lama guanicoe'' ** Genus ''Vicugna'': *** [[Vikoenja]] ''Vicugna vicugna'' ** '''Genus ''Camelus''''' *** [[Dromedaris]], ''Camelus dromedarius'' *** [[Baktriese kameel]], ''Camelus bactrianus'' Kamele is bekend vir hul boggels, waarin daar nie water geberg word soos algemeen geglo word nie, maar dit dien as 'n opgaarplek vir vetweefsel, terwyl water in die bloed geberg word. Die boggel/s stel kamele in staat om baie dae sonder kos of water te oorleef. Die mens het die kameel etlike duisende jare gelede al mak gemaak. Die Dromedaris- en Baktriese kameel word steeds gebruik vir melk, vleis en as lasdier. Die Dromedaris Kameel kan hoofsaaklik in Noord-Afrika en Wes-Asië gevind word, terwyl die Baktriese kameel se habitat verder na die noorde en ooste van Sentraal-Asië is. Hoewel daar vandag omtrent 13 miljoen Drommedaris Kamele bestaan, is die spesie feitlik uitgewis in die wilde natuur; almal behalwe 'n handjievol is makgemaakte diere (hoofsaaklik in [[Soedan]], [[Somalië]], [[Indië]] en nabygeleë lande), asook [[Suid-Afrika]], [[Namibië]] en [[Botswana]]. Daar is 'n groot groep van omtrent 700&nbsp;000 wilde kamele in Sentraal-[[Australië]] wat afstam van enkele kamele wat uit aanhouding ontsnap het gedurende die laat [[19de eeu]]. Hierdie populasie groei teen nagenoeg 11% per jaar en die Suid-Australiese regering het onlangs besluit om die diere uit te dun deur gebruik te maak van skerpskutters uit helikopters, omdat die kamele te veel van die skaapboere se beperkte weiding gebruik. Die Baktriese kameel was voorheen meer volop, maar tans is daar sowat 1,4 miljoen diere oor, meestal mak. Daar word beweer dat daar ongeveer 1&nbsp;000 wilde Baktriese kamele in die [[Gobi]]-woestyn in Sentraal-Asië, asook klein getalle in [[Iran]], [[Afganistan]], [[Turkye]] en [[Rusland]] is. 'n Klein populasie ingevoerde Dromedaris- en Baktriese kamele het tot vroeg in die [[20ste eeu]] in die suidweste van die [[Verenigde State]] oorleef. Hierdie diere, wat van Turkye ingevoer is, was deel van 'n proefneming van die "US Camel Corps" en is gebruik as trekdiere in myne. Hulle het ontsnap of is vrygelaat nadat die projek deur die mat geval het. == Eksterne skakel == * [http://abbott-infotech.co.za/kalahari-use-of-camels-by-south-african-police.html ''Use of camels by South African Police''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101119115428/http://abbott-infotech.co.za/kalahari-use-of-camels-by-south-african-police.html |date=19 November 2010 }}- artikel * {{Wikt-inlyn|kameel}} == Aantekeninge == * Vertaal van die [[:en:Camel|ooreenstemmende artikel]] in die Engelse Wikipedia {{Kameelagtiges}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Gedomestikeerde diere]] [[Kategorie:Kameelagtiges]] gzo55cjpyff33j6ay3hvrs2wqta1o6s 0 9456 2970349 2969655 2026-09-23T22:57:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970349 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Madagaskar |volle_naam = <small>''Repoblikan'i Madagasikara'' ([[Malgassies]])<br />''République de Madagascar'' ([[Frans]])</small> |algemene_naam = Madagaskar |beeld_vlag = Flag of Madagascar.svg |beeld_wapen = Seal of Madagascar.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Location Madagascar AU Africa.svg |leuse = <br />''Fitiavana, Tanindrazana, Fandrosoana'' <small>(Malgassies)</small><br />''Amour, patrie, progrès'' <small>(Frans)</small><br /><small>''([[Afrikaans]]: "Liefde, Vaderland, Vooruitgang"<ref name=4thRepublic>{{fr}} {{cite web |last=Le Comité Consultatif Constitutionnel |title=''Projet de Constitution de la Quatrième République de Madagascar'' |publisher=Madagascar Tribune |date=1 Oktober 2010 |url=http://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |accessdate=18 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164522/https://www.madagascar-tribune.com/IMG/pdf/constitution.pdf |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>)''</small> |volkslied = ''Ry Tanindrazanay malala ô!''<br /><small>''(Malgassies vir: "O, geliefde land van ons voorvaders!")''</small><br /><center>[[Lêer:Ry Tanindrazanay malala ô! (instrumental).ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Frans]] en [[Malgassies]] |hoofstad = [[Antananarivo]] {{Koördinate|18|55|S|47|31|O}} |latd = 18 |latm = 55 |latNS = S |longd = 47 |longm = 31 |longEW = O |grootste_stad = [[Antananarivo]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Michael Randrianirina]]<br />[[Mamitiana Rajaonarison]] |oppervlak_rang = 49^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 587&nbsp;041<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|title=Madagascar|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=7 Oktober 2025|archive-date=14 Februarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210214064652/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/madagascar/|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 228&nbsp;880 |persent_water = 0,9 |bevolking_skatting = 29&nbsp;452&nbsp;714<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 53^ste |bevolking_sensus = 12&nbsp;238&nbsp;914 |bevolking_sensus_jaar = 1993 |bevolkingsdigtheid = 50,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 128,7 |bevolkingsdigtheidrang = 174^ste |BBP_PPP = $68,407&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/publications/weo/weo-database/2025/april/weo-report?c=674&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&sy=2025&ey=2027&ssm=0&scsm=1&ssd=1&scc=1&ssc=1&sic=0&sort=country&ds=.&br=0 |title=Madagascar |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 117^de |BBP_PPP_jaar = 2026 |BBP_PPP_per_kapita = $2&nbsp;117<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 182^ste |BBP = $20,099&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 139^ste |BBP_jaar = 2026 |BBP_per_kapita = $622<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 188^ste |onafhanklikheidstipe = • van [[Frankryk]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[26 Junie]] [[1960]]<br />[[17 November]] [[2010]] |MOI = {{wins}} 0,487<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref> |MOI_rang = 183^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 36,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MG |title=Gini Index – Madagascar |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=7 Oktober 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2021 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Malgassiese ariary|Ariary]] |geldeenheid_kode = MGA |land_kode = MG |tydsone = [[Oos-Afrika Tyd|OAT]] |utc_afwyking = [[UTC+03:00|+3]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+03:00|+3]] |internet_domein = [[.mg]] |skakelkode = 261 |voetskrif = }} '''Madagaskar''' ([[Frans]]: ''Madagascar'', {{Audio|Fr-Madagascar.oga|luister}}; [[Malgassies]]: ''Madagasikara'', {{Audio|Mg-Madagasikara.ogg|luister}}), amptelik die '''Republiek Madagaskar''' (Frans: ''République de Madagascar''; Malgassies: ''Repoblikan'i Madagasikara'', [republiˈkʲan madaɡasˈkʲarə̥]), is ’n [[eilandstaat]] in [[Afrika]] sowat 400&nbsp;km oos van die [[Mosambiek]]se kus. Dit is die grootste eilandstaat in die [[Indiese Oseaan]] en naas [[Indonesië]] die grootste ter wêreld. Teen sowat ’n halfmiljoen vierkante kilometer is die eiland so groot soos [[Frankryk]], sy voormalige koloniseerder. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Antananarivo]], wat in die middel van die land geleë is. [[Lêer:Madagaskarkaart.png|duimnael|links|upright|’n Kaart van Madagaskar. ''Nosy'' beteken "eiland" in Malgassies]] Madagaskar is teenoor Mosambiek geleë, net suidoos van die [[Comore-eilande]] en [[Mayotte]], en wes van [[Mauritius]] en [[Réunion]]. Dit word deur die [[Mosambiekkanaal]] van Mosambiek geskei. Die land bestaan uit Madagaskar, die wêreld se vierde grootste [[eiland]], en talle klein eilandjies. Ná die [[Voorgeskiedenis|prehistoriese]] verbrokkeling van die [[superkontinent]] [[Gondwana]] het Madagaskar sowat 88&nbsp;miljoen jaar gelede geskei geraak van die [[Indiese subkontinent]]. Dit het tot gevolg gehad dat die eiland se [[dier]]e en [[plant]]e in redelike isolasie ontwikkel het – meer as 90% van die natuurlewe word nêrens anders op [[aarde]] aangetref nie. Die eiland se uiteenlopende [[ekostelsel]]s en unieke natuurlewe word bedreig deur die vinnige uitbreiding van die bevolking en ander omgewingsfaktore. Die eerste [[argeologie]]se bewyse van menslike lewe op Madagaskar dateer van 2000&nbsp;v.C. [[Austronesiese volke]] het tussen 350&nbsp;v.C. en 550&nbsp;n.C. in [[vlerkprou]]e van [[Borneo]] af gekom. Omstreeks 1000&nbsp;n.C. het [[Bantoevolke]] van [[Oos-Afrika]] die Mosambiekkanaal oorgesteek na Madagaskar. Mettertyd het nog volke hulle op die eiland gevestig, wat elk ’n blywende invloed op die Malgassiese [[kultuur]]lewe gehad het. Die bevolking word dikwels in 18 of meer subgroepe verdeel waarvan die grootste die [[Merina]] van die sentrale hoogland is. Tot in die laat [[18de eeu]] is die eiland regeer deur ’n gefragmenteerde verskeidenheid sosiopolitieke bondgenootskappe. Aan die begin van die [[19de eeu]] is die grootste deel van die eiland verenig en deur ’n reeks Merina-adellikes regeer as die [[#Koninkryk Madagaskar|Koninkryk Madagaskar]]. Die monargie het in 1897 tot ’n einde gekom toe die eiland in die [[Franse koloniale ryk]] opgeneem is. Madagaskar het in 1960 sy onafhanklikheid van [[Frankryk]] verkry. Die outonome staat Madagaskar het sedertdien deur vier groot konstitusionele tydperke gegaan wat as republieke bekend staan. Sedert 1992 is die nasie amptelik as ’n konstitusionele demokrasie vanaf sy hoofstad, [[Antananarivo]], regeer. In 2009 is president Marc Ravalomanana egter in ’n volksopstand gedwing om te bedank en in Maart 2009 het Andry Rajoelina president geword. Die konstitusionele regering is in Januarie 2014 herstel nadat [[Hery Rajaonarimampianina]] die vorige jaar in ’n verkiesing as president verkies is. Madagaskar is lid van die [[Verenigde Nasies]], die [[Afrika-unie]], die [[Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap]] en die Organisation Internationale de la Francophonie. Madagaskar is volgens die VN een van die wêreld se mins ontwikkelde lande.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://unohrlls.org/about-ldcs/ |title=About LDCs |publisher=UN-OHRLLS |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515124949/http://unohrlls.org/about-ldcs/ |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Malgassies en Frans is albei amptelike tale. Die grootste deel van die bevolking volg tradisionele gelowe, [[Christendom|Christenskap]] of ’n mengsel van die twee. Ekotoerisme en landbou, wat gepaardgaan met groter beleggings in opvoeding, gesondheid en privaat ondernemings, is sleutelelemente van Madagaskar se ontwikkelingstrategie. Onder Ravalomanana het hierdie beleggings tot aansienlike ekonomiese groei gelei, maar die voordele is nie eweredig onder die bevolking versprei nie en die toenemenede lewenskoste en dalende lewenstandaarde het spanning veroorsaak onder die armes en sekere dele van die middelklas. Sedert 2017 het die ekonomie agteruitgegaan weens die politieke krisis van 2009 tot 2013, en die grootste deel van die bevolking se lewensgehalte bly laag. == Etimologie == In [[Malgassies]], die taal van Madagaskar, is die eiland se naam ''Madagasikara''. Die mense word [[Malgasse (volk)|Malgasse]] genoem. Die naam "Madagaskar" is nie van plaaslike oorsprong nie, maar is in die [[Middeleeue]] deur Europeërs gebruik en gevestig.<ref name=Cousins>Cousins (1895), pp. 11–12</ref> Die naam ''Madageiscar'' het die eerste keer in die memoires van die 13de-eeuse [[Venesië|Venesiese]] verkenner [[Marco Polo]] voorgekom. Op Sint Lawrence-dag in 1500 het die [[Portugal|Portugese]] verkenner Diogo Dias op die eiland geland en dit ''São Lourenço'' gedoop. Polo se naam is egter verkies op kaarte van die [[Renaissance]]. Dit lyk nie of enige ander naam voor ''Madagasikara'' in Malgassies gebruik is nie, hoewel sommige gemeenskappe hul eie name het vir die grond of dele van die grond wat hulle bewoon. == Geografie == {{multiple image |footer = Die terasse met rysvelde van die sentrale hoogland van Madagaskar (links), die tropiese reënwoud aan die ooskus (middel) en die kus van die [[Indiese Oseaan]] (regs). |align = left |image1 = Imerina countryside riziere rice paddies Madagascar.jpg |width1 = 180 |alt1 = terraced emerald paddy fields checker softly rolling hills |image2 = Rainforestmadagascar04.tif |width2 = 190 |alt2 = Hills covered with dense blue green tropical forests |image3 = Beach in Madagascar with pirogues and palm trees.jpg |width3 = 155 |alt3 = White sand beach lined with palm trees along a turquoise sea }} [[Lêer:Satellite image of Madagascar in September 2003.jpg|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van Madagaskar]] Teen 592&nbsp;800&nbsp;km²<ref name=BGNote>{{en}} {{cite web |last=Bureau of African Affairs |title=Background Note: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=3 Mei 2011 |url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508153424/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5460.htm |archive-date=8 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is Madagaskar die 49ste grootste land<ref name="CIA" /> en die vierde grootste eiland<ref name="BGNote" /> ter wêreld. Die land lê hoofsaaklik tussen die [[Breedtegraad|breedtegrade]] 12°S en 26°S, en die [[Lengtegraad|lengtegrade]] 43°O en 51°O.<ref name=georeport>Moriarty (1891), bl. 1–2</ref> Naburige eilande sluit in die Franse Réunion en die land Mauritius in die ooste, en die staat Comore en die Franse gebied Mayotte in die noordweste. Die naaste land op die vasteland is [[Mosambiek]] in die weste. Met die prehistoriese verbrokkeling van die superkontinent Gondwana is die landmassa Madagaskar-Antarktika-Indië sowat 135&nbsp;miljoen jaar gelede geskei van die landmassa Afrika-Suid-Amerika. Madagaskar het sowat 88&nbsp;miljoen jaar gelede wegbeweeg van Indië. Dit het meegebring dat die eiland se plante en diere in taamlike isolasie ontwikkel het.<ref>{{en}} {{cite web |last=University of Berkeley: Understanding Evolution |title=Where did all of Madagascar's species come from? |url=http://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/091001_madagascar |date=Oktober 2009 |accessdate=19 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516011018/https://evolution.berkeley.edu/evolibrary/news/091001_madagascar |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Aan die ooskus loop ’n smal, steil [[plato]]rand met ’n groot deel van die eiland se oorblywende tropiese laaglandwoud. Wes hiervan lê ’n plato in die middel van die eiland wat in hoogte wissel tussen 750 en 1&nbsp;500&nbsp;m bo die seevlak. Hierdie sentrale hoogland is tradisioneel die tuiste van die Merina-volk en die ligging van hul historiese hoofstad, [[Antananarivo]]; dit is die digs bevolkte deel van die eiland en word gekenmerk deur terrasse met [[rys]]lande wat lê tussen grasbedekte heuwels en kolle van die grasveldwoude wat voorheen die hooglandstreek bedek het. Wes van die hoogland loop die al hoe droër terrein geleidelik af na die Mosambiekkanaal en wortelboomvleie aan die kus.<ref name=endemicstats>{{en}} {{cite journal |vauthors = Vences M, Wollenberg KC, Vieites DR, Lees DC |title = Madagascar as a model region of species diversification |journal = Trends in Ecology and Evolution |volume = 24 |issue = 8 |pages = 456–465 |date = Junie 2009 |doi = 10.1016/j.tree.2009.03.011 |url = http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |accessdate = 11 Februarie 2012 |archivedate = 11 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65N9YtmnD?url=http://www.mvences.de/p/p1/Vences_A163.pdf |pmid = 19500874 |url-status = live }}</ref> {{multiple image |footer = Die grasvlaktes van die westelike landskap bevat klipmassiewe (links) en kolle bladwisselende woude en kremetartbome (middel), terwyl die suide gekenmerk word deur woestyne en doringboomwoude (regs). |align = left |image1 = Isalo canyons.jpg |width1 = 177 |alt1 = Pastel striated stone outcroppings jut from the plains |image2 = Allée des Baobabs near Morondava, Madagascar.jpg |width2 = 164 |alt2 = Giant baobabs clustered against the sky |image3 = Spiny Forest Ifaty Madagascar.jpg |width3 = 184 |alt3 = Bizarre succulents growing sparsely from deep red earth }} Madagaskar se hoogste pieke kom in drie prominente hooglandmassiewe voor: Maromokotro (2&nbsp;876&nbsp;m) in die Tsaratanana-massief is die eiland se hoogste punt, gevolg deur Boby Peak (2&nbsp;658&nbsp;m) in die Andringitra-massief en Tsiafajavona (2&nbsp;643&nbsp;m) in die Ankaratra-massief. In die ooste is die ''Canal des Pangalanes'', ’n ketting mensgemaakte en natuurlike mere wat deur kanale verbind word wat die Franse ’n ent van die ooskus gebou het en 600&nbsp;km ver parallel met die kus loop.<ref name="EBLand" /> Die westelike en suidelike dele, wat in die reënskadu van die sentrale hoogland lê, is die tuiste van droë, bladwisselende woude en woestyne. Omdat die gebied minder dig bevolk is, het die droë woude beter bewaar gebly as die oostelike reënwoude of die oorspronklike boslande van die sentrale plato. Die weskus het baie beskermde hawens, maar aanslikking is ’n groot probleem. Dit word veroorsaak deur [[sediment]] weens die hoë vlak van binnelandse erosie wat in die riviere beland wat die breë westelike vlaktes deurkruis.<ref name=EBLand>{{en}} {{cite web |last=Encyclopædia Britannica |title=Madagascar |work=Encyclopædia Britannica |publisher=Eb.com |year=2011 |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090401084959/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/355562/Madagascar |archive-date=1 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Klimaat === [[Lêer:Madagascar map of Köppen climate classification af.png|duimnael|links|’n Kaart van Madagaskar se [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] [[Lêer:Biogeographic timetable of Madagascar - journal.pone.0062086.g003.png|duimnael|upright|’n Biologiese tydlyn van Madagaskar oor die afgelope 200&nbsp;miljoen jaar.]] Die kombinasie van suidoostelike [[passaatwind]]e en noordwestelike [[moesonwind]]e lei tot ’n warm reënseisoen (November-April) met gereelde vernietigende [[sikloon|siklone]], en ’n relatief koeler, droë seisoen (Mei-Oktober). Reënwolke wat oor die [[Indiese Oseaan]] ontstaan, bring neerslae oor die eiland se ooskus; die swaar neerslae ondersteun die gebied se [[reënwoud]]ekostelsel. Die sentrale hoogland is droër, asook koeler, terwyl die weste nog droër is. ’n Halfdroë klimaat heers in die suidweste en suidelike binneland.<ref name="endemicstats" /> Tropiese siklone veroorsaak elke jaar skade aan die infrastruktuur en plaaslike ekonomieë asook lewensverlies.<ref name="LOC">{{en}} {{cite web |last=Metz |first=Helen Chapin |year=1994 |title=Library of Congress Country Studies: Madagascar |url=http://countrystudies.us/madagascar/ |accessdate=1 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409012237/http://countrystudies.us/madagascar/ |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2004 was sikloon Gafilo die sterkste sikloon wat nog in Madagaskar aangeteken is. Die storm het 172 mense gedood, 214&nbsp;260 dakloos gelaat<ref name=gafilo>{{en}} {{cite web |author=International Federation of Red Cross And Red Crescent Societies |publisher=ReliefWeb |date=25 Februarie 2005 |accessdate=31 Maart 2011 |title=Madagascar: Cyclone Gafilo, Final Report, Appeal 08/04 |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/db900sid/DDAD-69XMQW?OpenDocument&rc=1&emid=2004-0103 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414201049/http://www.reliefweb.int/rw/RWB.NSF/db900SID/DDAD-69XMQW?OpenDocument |archive-date=14 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en miljarde rande se skade aangerig.<ref name=autogenerated1>{{en}} {{cite web |author=Integrated Regional Information Networks |publisher=ReliefWeb |date=2 Julie 2004 |accessdate=9 September 2012 |title=Madagascar: Saving the children from Gafilo's aftermath |url=http://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164908/https://reliefweb.int/report/madagascar/madagascar-saving-children-gafilos-aftermath |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ekologie === [[Lêer:OaklandZooLemurs.jpg|duimnael|links|Die [[ringstertlemur]] is een van die meer as 100 bekende spesies en subspesies van die [[lemur]] wat net op Madagaskar aangetref word.<ref name="2009Mittermeier">{{en}} {{cite journal |editor1-last = Mittermeier |editor1-first = R.A. |editor2-last = Wallis |editor2-first = J. |editor3-last = Rylands |editor3-first = A.B. |editor4-last = Ganzhorn |editor4-first = J.U. |editor5-last = Oates |editor5-first = J.F. |editor6-last = Williamson |editor6-first = E.A. |editor7-last = Palacios |editor7-first = E. |editor8-last = Heymann |editor8-first = E.W. |editor9-last = Kierulff |editor9-first = M.C.M. |editor11-first = J. |editor12-last = Roos |editor12-first = C. |editor13-last = Walker |editor13-first = S. |editor14-last = Cortés-Ortiz |editor14-first = L. |editor15-last = Schwitzer |editor15-first = C. |others = Illustrated by S.D. Nash |year = 2009 |title = Primates in Peril: The World's 25 Most Endangered Primates 2008–2010 |publisher = IUCN/SSC Primate Specialist Group, International Primatological Society, and Conservation International |pages = 1–92 |url = http://www.primate-sg.org/storage/PDF/Primates.in.Peril.2008-2010.pdf|format = PDF |editor10-first = Long|editor10-last= Yongcheng |editor11-last = Supriatna}}</ref>]] [[Lêer:Ravenala madagascariensis Maui.jpg|duimnael|upright|Die eiland se ikoniese reisigerspalm (''Ravenala madagascariensis'') kom in die land se nasionale embleem voor]] Vanweë die eiland se lang isolasie van naburige kontinente word talle plante en diere op Madagaskar nêrens anders ter wêreld aangetref nie.<ref name="CIHotSpot" /><ref name=tattersall>{{en}} {{cite book|last=Tattersall|first=Ian|title=Origin of the Malagasy Strepshirhine Primates|year=2006|publisher=Springer|isbn=0-387-34585-X|pages=1–6|url=https://books.google.com/books?id=nsBtrhsMU5EC&pg=PA3}}</ref> Sowat 90% van die spesies is [[endemies]],<ref>Hobbes & Dolan (2008), bl. 517</ref> insluitende die [[lemur]] (’n soort [[halfaap]]), die [[Karnivoor|karnivore]] [[fossa]] (of fretkat) en baie [[voël]]s. Hierdie eiesoortige ekologie maak dat sommige ekoloë na Madagaskar verwys as "die agtste kontinent",<ref>Hillstrom & Collier Hillstrom (2003), bl. 50</ref> en Conservation International noem die eiland ’n bioversiteitswarmkol.<ref name=CIHotSpot>{{en}} {{cite web |last=Conservation International |title=Madagascar and the Indian Ocean Islands |work=Biodiversity Hotspots |publisher=Conservation International |year=2007 |url=http://www.biodiversityhotspots.org/xp/hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324000527/http://www.biodiversityhotspots.org/xp/Hotspots/madagascar/pages/biodiversity.aspx |archive-date=24 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meer as 80&nbsp;persent van die 14&nbsp;883 plantspesies word nêrens anders op aarde aangetref nie; dit sluit vyf plantfamilies in.<ref name=endemism>{{en}} {{cite journal |last1 = Callmander |first1 = Martin |title = The endemic and non-endemic vascular flora of Madagascar updated |journal = Plant Ecology and Evolution |volume = 144 |issue = 2 |pages = 121–125 |year = 2011 |doi = 10.5091/plecevo.2011.513 |url = http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |accessdate = 11 Februarie 2012 |archivedate = 11 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65NBBr5AX?url=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/curators/pdf/PLECEVO_2011.pdf |url-status = live }}</ref> Die [[Familie (biologie)|familie]] [[Didiereaceae]], wat uit vier [[Genus|genera]] en 11 [[spesie]]s bestaan, is beperk tot Suidwes-Madagaskar se doringboomwoude.<ref name="endemicstats" /> Viervyfdes van die wêreld se ''[[Pachypodium]]''-spesies is endemies op die eiland.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Lavranos |first1 = John |year = 2004 |title = Pachypodium makayense: A New Species From Madagascar |journal = Cactus and Succulent Journal |volume = 76 |issue = 2|pages = 85–88}}</ref> Driekwart<ref name="B2011plant" /> van die 860<ref name="endemism" /> [[orgidee]]spesies word net hier aangetref, asook ses van die wêreld se nege [[kremetartboom]]spesies.<ref>{{en}} {{cite journal |doi = 10.1080/106351598260879 |vauthors=Baum DA, Small RL, Wendel JF |year = 1998 |title = Biogeography and floral evolution of baobabs (Adansonia, Bombacaceae) as inferred from multiple data sets |url = https://archive.org/details/sim_systematic-biology_1998-06_47_2/page/181 |journal = Systematic Biology |volume = 47 |issue = 2|pages = 181–207 |pmid = 12064226}}</ref> Sowat 170 [[palm]]spesies word hier aangetref – drie keer soveel as op die hele vasteland van [[Afrika]]; 165 van hulle is endemies.<ref name=B2011plant>Bradt (2011), bl. 38</ref> Baie inheemse plantspesies word gebruik as kruiemedisyne vir ’n verskeidenheid kwale. Die middels vinblastine<ref name="MoleculesReview">{{en}} {{cite journal|journal = Molecules|year = 2012|volume = 17|issue = 5|pages = 5893–5914|doi = 10.3390/molecules17055893|title = Modifications on the basic skeletons of vinblastine and vincristine|first1 = Péter|last1 = Keglevich|first2 = Laszlo|last2 = Hazai|first3 = György|last3 = Kalaus|first4 = Csaba|last4 = Szántay|pmid = 22609781|url = http://www.mdpi.com/1420-3049/17/5/5893/pdf}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|first1 = Justin E.|last1 = Sears|first2 = Dale L.|last2 = Boger|authorlink2 = Dale L. Boger|title = Total Synthesis of Vinblastine, Related Natural Products, and Key Analogues and Development of Inspired Methodology Suitable for the Systematic Study of Their Structure-Function Properties|journal = Accounts of Chemical Research|year = 2015|volume = 48|issue = 3|pages = 653–662|doi = 10.1021/ar500400w}}</ref> en vincristine<ref name="MoleculesReview" /><ref>{{en}} {{cite journal|last1 = Kuboyama|first1 = Takeshi|last2 = Yokoshima|first2 = Satoshi|last3 = Tokuyama|first3 = Hidetoshi|last4 = Fukuyama|first4 = Tohru|title = Stereocontrolled total synthesis of (+)-vincristine|url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-08-17_101_33/page/11966|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|year = 2004|volume = 101|issue = 33|pages = 11966–11970|doi = 10.1073/pnas.0401323101|bibcode = 2004PNAS..10111966K}}</ref> is ''vinca''-[[alkaloïede]]s<ref>{{en}} {{cite journal|last1 = van der Heijden|first1 = Robert|last2 = Jacobs|first2 = Denise I.|last3 = Snoeijer|first3 = Wim|last4 = Hallard|first4 = Didier|last5 = Verpoorte|first5 = Robert|year = 2004|title = The ''Catharanthus'' alkaloids: Pharmacognosy and biotechnology|journal = Current Medicinal Chemistry|volume = 11|issue = 5|pages = 607–628|pmid = 15032608|doi = 10.2174/0929867043455846}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|last = Raviña|first = Enrique|title = The evolution of drug discovery: From traditional medicines to modern drugs|year = 2011|publisher = John Wiley & Sons|isbn = 978-3-527-32669-3|pages = 157–159|chapter = ''Vinca'' alkaloids|url = https://books.google.com/books?id=iDNy0XxGqT8C&pg=PA157}}</ref> wat gebruik word vir die behandeling van Hodgkinsiekte,<ref>{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html|date = 29 Maart 2017|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Hodgkin Lymphoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/non-hodgkin-lymphoma/treating/chemotherapy.html|date = 31 Mei 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Non-Hodgkin Lymphoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> [[leukemie]]<ref>{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/acute-lymphocytic-leukemia/treating/chemotherapy.html|date = 18 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/chronic-myeloid-leukemia/treating/chemotherapy.html|date = 22 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Chronic Myeloid Leukemia|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|title = Chemotherapy for Childhood Leukemia|date = 3 Februarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|url = https://www.cancer.org/cancer/leukemia-in-children/treating/chemotherapy.html|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> en ander soorte [[kanker]].<ref>{{en}} {{cite web|title = Chemotherapy for Neuroblastoma|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org|url = https://www.cancer.org/cancer/neuroblastoma/treating/chemotherapy.html|date = 22 Januarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/brain-spinal-cord-tumors-children/treating/chemotherapy.html|date = 21 Januarie 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Brain and Spinal Cord Tumors in Children|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}<br />{{en}} {{cite web|url = https://www.cancer.org/cancer/non-small-cell-lung-cancer/treating/chemotherapy.html|date = 16 Mei 2016|accessdate = 22 Junie 2017|title = Chemotherapy for Non-Small Cell Lung Cancer|publisher = American Cancer Society|website = cancer.org}}</ref> Dit word gemaak van die [[Malgassiese kanniedood]].<ref name=periw>{{en}} {{cite journal |last = Foster |first = Steven |title = From Herbs to Medicines: The Madagascar Periwinkle's Impact on Childhood Leukemia: A Serendipitous Discovery for Treatment |journal = Alternative and Complementary Therapies |volume = 16 |issue = 6 |pages = 347–350 |year = 2010 |doi = 10.1089/act.2010.16609}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|chapter = Africa's gift to the world|pages = 46–51|url = https://books.google.com/books?id=aXGmCwAAQBAJ&pg=PA46|title = Botanical Miracles: Chemistry of Plants That Changed the World|first1 = Raymond|last1 = Cooper|first2 = Jeffrey John|last2 = Deakin|publisher = CRC Press|year = 2016|isbn = 978-1-4987-0430-4}}</ref> Die [[reisigerspalm]], wat plaaslik as ''ravinala'' bekend is<ref>Ellis (1859), bl. 302</ref> en endemies in die oostelike reënwoude is,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |title=Ravenala madagascariensis |publisher=Floridata.com |accessdate=14 September 2009 |date=16 Mei 2000 |last=McLendon |first=Chuck |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164943/https://floridata.com/ref/R/rave_mad.cfm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> is baie ikonies van Madagaskar en kom voor in onder meer die nasionale embleem.<ref>{{en}} {{cite web |last=Lambahoany Ecotourism Centre |title=Nature of Madagascar |publisher=Lambahoany Ecotourism Centre |date=24 Augustus 2011 |url=http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |accessdate=24 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150722155407/http://www.lambahoany.org/madagascar/nature-of-madagascar/ |archive-date=22 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Nes sy [[flora]], is Madagaskar se [[fauna]] uiteenlopend en ’n groot deel daarvan is endemies. Conservation International het die [[lemur]] al Madagaskar se vlagskip-soogdierspesie" genoem.<ref name="CIHotSpot" /> In die afwesigheid van [[Aap|ape]] en ander mededingers het hierdie [[Primaat|primate]] aangepas by ’n groot verskeidenheid [[habitat]]s en in verskeie spesies ontwikkel. In 2012 was daar amptelik 103 spesies en subspesies,<ref name=lemurextinction>{{en}} {{cite news |last=Black |first=Richard |title=Lemurs sliding toward extinction |newspaper=BBC News |date=13 Julie 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |accessdate=26 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165002/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18825901 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> waarvan 39 tussen 2000 en 2008 beskryf is.<ref name=Mittermeier2008>{{en}} {{cite journal|title=Lemur diversity in Madagascar|author=Mittermeier, R.; Ganzhorn, J.; Konstant, W.; Glander, K.; Tattersall, I.; Groves, C.; Rylands, A.; Hapke, A.; Ratsimbazafy, J.; Mayor, M.; Louis, E.; Rumpler, Y.; Schwitzer, C.; Rasoloarison, R.|journal=International Journal of Primatology|doi=10.1007/s10764-008-9317-y|pages=1607–1656|volume=29|issue=6|date=December 2008}}</ref> Hulle is feitlik almal geklassifiseer as seldsaam, kwesbaar of bedreig. Minstens 17 spesies het uitgesterf sedert die mens op die eiland aangekom het – hulle was almal groter as die bestaande spesies.<ref>{{en}} {{cite journal |author1=Jungers, W.L. |author2=Godfrey, L.R. |author3=Simons, E.L. |author4=Chatrath, P.S. |title=Phalangeal curvature and positional behavior in extinct sloth lemurs (Primates, Palaeopropithecidae) |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences USA |volume=94 |issue=22 |pages=11998–2001 |year=1997|pmid=11038588 |pmc=23681 |doi=10.1073/pnas.94.22.11998 |bibcode=1997PNAS...9411998J}}</ref> ’n Paar ander [[soogdier]]e, onder meer die katagtige [[fossa]], is endemies op Madagaskar. Meer as 300 voëlspesies is op die eiland aangeteken, waarvan meer as 60&nbsp;persent (insluitende vier families en 42 genera) endemies is.<ref name="CIHotSpot" /> Die paar families en genera van [[reptiel]]e wat Madagaskar bereik het, het in meer as 260 spesies gediversifiseer; van hulle is meer as 90&nbsp;persent endemies<ref name="Okajima" /> (insluitende een endemiese familie).<ref name="CIHotSpot" /> Die eiland is die tuiste van tweederdes van die wêreld se [[verkleurmannetjie]]spesies,<ref name="Okajima">{{en}} {{cite journal |vauthors=Okajima Y, Kumazawa Y |title = Mitogenomic perspectives into iguanid phylogeny and biogeography: Gondwanan vicariance for the origin of Madagascan oplurines |journal = Gene |volume = 441 |issue = 1–2 |pages = 28–35 |year = 2009 |pmid = 18598742|doi = 10.1016/j.gene.2008.06.011}}</ref> insluitende die kleinste bekende spesie, ''Brookesia micra''.<ref>{{en}} {{Cite journal |last1 = Glaw |first1 = F. |last2 = Köhler |first2 = J. R. |last3 = Townsend |first3 = T. M. |last4 = Vences |first4 = M. |editor1-last = Salamin |editor1-first = Nicolas |title = Rivaling the World's Smallest Reptiles: Discovery of Miniaturized and Microendemic New Species of Leaf Chameleons (Brookesia) from Northern Madagascar |doi = 10.1371/journal.pone.0031314 |journal = PLoS ONE |volume = 7 |issue = 2 |pages = e31314 |year = 2012 |pmid = 22348069|pmc =3279364|bibcode = 2012PLoSO...731314G }}</ref> Navorsers het al voorgestel dat verkleurmannetjies in geheel op Madagaskar ontstaan het. Endemiese [[vis]]soorte sluit in twee families, 15 genera en meer as 100 spesies. Hulle kom veral voor in die eiland se [[Meer|varswatermere]] en [[rivier]]e. Hoewel [[ongewerweldes]] op Madagaskar nie goed bestudeer is nie, glo navorsers daar is ook ’n groot mate van endemisme onder die bekende spesies. Al 651 spesies van die [[Slak|aardslakke]] is endemies, asook baie van die eiland se [[skoenlapper]]s, [[miskruier]]s, [[Gaasvlerkiges]], [[spinnekop]]pe en [[naaldekoker]]s.<ref name="CIHotSpot" /> === Omgewingskwessies === Madagaskar se verskeidenheid fauna en flora word deur menslike aktiwiteit bedreig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |title=Everglades, Madagascar Rain Forest on Unesco List |publisher=ABC News |date=30 Julie 2010 |accessdate=11 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110628193053/http://abcnews.go.com/Technology/wireStory?id=11291024 |archive-date=28 Junie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert die aankoms van die [[mens]] sowat 2&nbsp;350&nbsp;jaar gelede het meer as 90&nbsp;persent van die eiland se oorspronklike woude verlore gegaan. Dit is hoofsaaklik te wyte aan die tradisionele afbrand van woude vir landboudoeleindes.<ref name="Gade 1996">{{en}} {{cite journal|doi = 10.2307/3674005|last = Gade|first = Daniel W.|title = Deforestation and its effects in Highland Madagascar|journal = Mountain Research and Development|volume = 16|issue = 2|year = 1996|pages = 101–116|ref = harv|jstor = 3674005}}</ref> Malgassiese boere pas nie net die metode toe ter wille van die voordele daarvan as ’n landboutegniek nie, maar ook oor die kulturele verbintenisse daarvan met vooruitgang, gesondheid en gebruike om eerbied aan voorouers te betoon (''fomba malagasy'').<ref>Kull (2004), bl. 153</ref> {{multiple image |footer = Die afbrand van woude kom algemeen voor (links), en dit veroorsaak erosie (middel) en die aanslikking van riviere (regs). |align = right |image1 = Manantenina bushfire.jpg |width1 = 200 |alt1 = Burning Malagasy rainforest |image2 = Madagascar erosion.jpg |width2 = 200 |alt2 = A vast, red soil gully caused by erosion |image3 = Bombetoka Bay, April 2005.jpg |width3 = 200 |alt3 = Aerial photograph of a forked river that has turned red due to red soil runoff. }} Namate die digtheid van die bevolking op die eiland toegeneem het, het ontbossing sedert sowat 1&nbsp;400 jaar gelede begin toeneem.<ref name=autogenerated4>{{en}} {{cite journal |last=Campbell |first=Gwyn |title=The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=26 |issue=1 |pages=111–148 |year=1993 |doi=10.2307/219188|jstor=219188 }}</ref> Teen die 16de eeu was daar min woude op die sentrale hoogland oor.<ref name="Gade 1996" /> Meer onlangse faktore wat tot ontbossing bygedra het, sluit in die toename in die grootte van beeskuddes vandat hulle sowat 1&nbsp;000 jaar gelede na die eiland gebring is, ’n toenemende behoefte aan [[steenkool]] as ’n brandstof vir kook, en die toenemende belangrikheid van [[koffie]]verbouing in die afgelope eeu.<ref name="spittingwind">Emoff (2004), bl. 51–62</ref> Volgens ’n konserwatiewe raming het sowat 40&nbsp;persent van die eiland se oorspronklike woude tussen die 1950's en 2000 verdwyn, met ’n uitdunning van sowat 80&nbsp;persent van die oorblywende woudgebiede.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Harper |first1 = Grady J. |last2 = Steininger |first2 = Marc |last3 = Tucker |first3 = Compton|last4 = Juhn|first4 = Daniel |last5 = Hawkins |first5 = Frank |title = Fifty years of deforestation and forest fragmentation in Madagascar |url = https://archive.org/details/sim_environmental-conservation_2007-12_34_4/page/325 |journal = Environmental Conservation |volume = 34 |issue = 4 |pages = 325–333 |publisher = Cambridge Journals |year = 2007 |doi = 10.1017/S0376892907004262}}</ref> Daarbenewens word die bewaring van die natuurlewe bemoeilik deur die onwettige verwydering van hout uit beskermde woude en die wettige bymekaarmaak van hout in nasionale parke vir uitvoer. Hoewel dit van 2000 tot 2009 onwettig was onder oudpresident Marc Ravalomanana, is die beperkte versameling van hout uit nasionale parke weer in Januarie 2009 toegelaat en dit het onder president Andry Rajoelina drasties toegeneem as ’n sleutelbron van staatsinkomste om op te maak vir die afname in internasionale skenkings ná Ravalomanana se afsetting.<ref name=CrossroadsMarcus>{{en}} {{cite web |last1=Bachelard |first1=Jerome |last2=Marcus |first2=Richard |title=Countries at the Crossroads 2011: Madagascar |publisher=Freedom House |year=2011 |url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/MADAGASCARfinal.pdf |accessdate=25 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085236/http://www.webcitation.org/6AAqjglXX |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word verwag al die eiland se reënwoude buiten dié in beskermde gebiede en aan die steilste oostelike berghange, sal teen 2025 weg wees.<ref>{{en}} {{cite journal |vauthors=Green GM, Sussman RW |title = Deforestation history of the eastern rainforests of Madagascar from satellite images |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-04-13_248_4952/page/212 |journal = Science |volume = 248 |issue = 4952 |pages = 212–215|year = 1990 |doi = 10.1126/science.248.4952.212 |bibcode = 1990Sci...248..212G |pmid = 17740137}}</ref> Mense het ook indringerspesies na die eiland gebring. Ná die ontdekking in 2014 op die eiland van die Asiatiese padda, ’n verwant van die paddaspesie wat sedert die 1930's groot skade aan [[Australië]] se natuurlewe aangerig het, het navorsers gewaarsku die padda "kan verwoesting saai onder die land se unieke fauna".<ref>{{en}} {{cite news |last=Morelle |first=Rebecca |url=http://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |title=Asian relative of cane toad threatens Madagascar havoc |publisher=BBC News |date=29 Mei 2014 |accessdate=29 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910020015/https://www.bbc.com/news/science-environment-27607978 |archive-date=10 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die vernietiging van habitats en jag het daartoe gelei dat baie endemiese spesies bedreig word of uitgesterf het. Die eiland se [[olifantvoël]]s, ’n familie endemiese reuseloopvoëls, het in die 17de eeu of vroeër uitgesterf, waarskynlik omdat mense die volwasse voëls gejag en hul groot eiers bymekaargemaak het om te eet.<ref name="Davies">Davies (2003), bl. 99–101</ref> Baie groot lemurspesies het verdwyn met die aankoms van die mens, terwyl ander deur die eeue uitgesterf het weens die druk wat die groeiende bevolking op hul habitats geplaas het en omdat sekere bevolkings al hoe meer jag op die lemurs gemaak het vir kos.<ref>{{en}} {{cite web |last=Handwerk |first=Brian |title=Lemurs Hunted, Eaten Amid Civil Unrest, Group Says |publisher=National Geographic News |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |date=21 Augustus 2009 |accessdate=15 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010190139/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/08/090821-lemurs-killing-madagascar.html |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In ’n opname in Julie 2012 is bevind die ontginning van natuurlike hulpbronne sedert 2009 het groot nadelige gevolge vir die natuurlewe gehad: 90&nbsp;persent van die lemurspesies word bedreig, die hoogste persentasie van enige soogdiergroep. Van hulle word 23 spesies kritiek bedreig. In teenstelling hiermee het ’n studie in 2008 bevind net 38&nbsp;persent van die lemurspesies word bedreig.<ref name=lemurextinction /> In 2003 het Ravalomanana die Durbanvisie aangekondig, ’n inisiatief om die eiland se beskermde natuurgebiede meer as te verdriedubbel tot 60&nbsp;000&nbsp;km², of 10&nbsp;persent van Madagaskar se grondoppervlakte. In 2011 het gebiede wat deur die staat beskerm is, ingesluit vyf integrale natuurreservate (''Réserves Naturelles Intégrales''), 21 spesiale reservate (''Réserves Spéciales'') en 21 nasionale parke (''Parcs Nationaux'').<ref>{{en}} {{cite web |last=Madagascar National Parks |title=The Conservation |publisher=parcs-madagascar.com |year=2011 |url=http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |accessdate=25 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150506120753/http://www.parcs-madagascar.com/madagascar-national-parks_en.php?Navigation=26 |archive-date= 6 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> In 2007 het ses van die nasionale parke ’n [[wêrelderfenisgebied]] geword met die naam "Reënwoude van die Atsinanana".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/1257 |title=Rainforests of the Atsinanana |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165047/http://whc.unesco.org/en/list/1257 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Om die publiek bewus te maak van Madagaskar se omgewingsuitdagings, het die Natuurlewebewaringsvereniging in Junie 2008 ’n uitstalling met die naam Madagascar! by die Bronxdieretuin in [[New York Stad|New York]] gehou.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.treehugger.com/files/2008/06/madagascar-opens-at-bronx-zoo.php |title=Madagascar! to Open at Bronx Zoo in Green, Refurbished Lion House |publisher=Treehugger |last=Luna |first=Kenny |accessdate=11 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110911201852/http://www.treehugger.com/files/2008/06/madagascar-opens-at-bronx-zoo.php |archive-date=11 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë tydperk === [[Lêer:Malagasy girls Madagascar Merina.jpg|duimnael|Die Malgasse se gelaatstrekke weerspieël ’n vermenging van [[Suidoos-Asië|Austronesiese]] (Suidoos-Asiatiese) en [[Bantoevolke|Bantoe-]] (Oos-Afrikaanse) wortels]] Navorsing en debatte duur voort oor die aanvanklike inwoners van Madagaskar. [[Argeologie]]se vondste soos snymerke aan bene wat in die noordweste ontdek is en steengereedskap uit die noordooste dui daarop plunderaars het Madagaskar omstreeks 2000&nbsp;v.C. al besoek.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Gommery |first1 = D. |last2 = Ramanivosoa |first2 = B. |last3 = Faure |first3 = M. |last4 = Guérin |first4 = C. |last5 = Kerloc'h |first5 = P. |last6 = Sénégas |first6 = F. |last7 = Randrianantenaina |first7 = H. |title = Oldest evidence of human activities in Madagascar on subfossil hippopotamus bones from Anjohibe (Mahajanga Province) |journal = Comptes Rendus Palevol |volume = 10 |issue = 4 |year = 2011 |pages = 271–278 |doi = 10.1016/j.crpv.2011.01.006}}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Dewar |first1 = R. E. |last2 = Radimilahy |first2 = C. |last3 = Wright |first3 = H. T. |last4 = Jacobs |first4 = Z. |last5 = Kelly |first5 = G. O. |last6 = Berna |first6 = F. |title = Stone tools and foraging in northern Madagascar challenge Holocene extinction models |url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-07-30_110_31/page/12583 |journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume = 110 |issue = 31 |year = 2013 |pages = 12583–12588 |doi = 10.1073/pnas.1306100110 |pmid=23858456 |pmc=3732966|bibcode = 2013PNAS..11012583D }}</ref> Argeoloë het tradisioneel geraam die eerste setlaars het in die tydperk tussen 350&nbsp;v.C. en 550&nbsp;n.C. in vlae na die eiland gekom, terwyl ander glo dit was nie voor 250&nbsp;n.C. nie. Madagaskar is in elk geval een van die laaste groot landmassas op aarde waar mense gaan woon het.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Crowley |first = B.E. |title = A refined chronology of prehistoric Madagascar and the demise of the megafauna |journal = Quaternary Science Reviews |volume = 29 |issue = 19–20 |pages = 2591–2603 |year = 2010 |doi = 10.1016/j.quascirev.2010.06.030|bibcode = 2010QSRv...29.2591C}}</ref> Die vroeë setlaars het vermoedelik in [[vlerkprou]]e uit Suid-[[Borneo]] gekom. Hier het hulle reënwoude aan die kus afgebrand om plek te maak vir landbou. Hulle het ’n oorvloed fauna aangetref, insluitende reuselemurs, olifantvoëls, reusefossa en die Malgassiese seekoei – dié het almal intussen uitgesterf omdat hulle gejag en hul habitats vernietig is.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Virah-Sawmy |first = M. |author2 = Willis, K. J.|author3=Gillson, L. |title = Evidence for drought and forest declines during the recent megafaunal extinctions in Madagascar |journal = Journal of Biogeography |volume = 37 |pages = 506–519 |year = 2010 |doi=10.1111/j.1365-2699.2009.02203.x |issue = 3}}</ref> Teen 600&nbsp;n.C. het groepe setlaars begin om die woude van die sentrale hoogland af te brand.<ref name=Camp93>{{en}} {{cite journal |last = Campbell |first = Gwyn |title = The Structure of Trade in Madagascar, 1750–1810 |journal = The International Journal of African Historical Studies |volume = 26 |issue = 1 |year = 1993 |doi = 10.2307/219188 |page = 111|jstor = 219188 }}</ref> [[Arabiere|Arabiese]] handelaars het tussen die 7de en 9de eeu op die eiland aangekom.<ref name=Wink>Wink (2004), bl. 185</ref> ’n Vlaag [[Bantoetale|Bantoesprekende]] migrante uit Suidoos-Afrika het omstreeks 1000&nbsp;n.C. hierheen gekom. Hulle het die [[seboe]], ’n soort bees met ’n boggel en lang horings, saamgebring wat hulle in groot kuddes aangehou het.<ref name="Gade 1996"/> Teen 1600 is rysvelde aangelê in die Betsileo-koninkryk van die sentrale hoogland. Die terasse het ’n eeu later uitgebrei tot deur die naburige Imerina-koninkryk.<ref name="Camp93" /> Die toename in landbou en aanvraag na weiveld vir die seboes het die sentrale hoogland teen die 17de eeu verander van ’n woud-ekostelsel in ’n grasland.<ref name="Gade 1996" /> In die mondelinge geskiedenis van die Merinavolk, wat moontlik tussen 600 en 1&nbsp;000 jaar gelede op die hoogland begin aankom het, word vertel van ’n gevestigde bevolking met die naam Vazimba wat hulle op die hoogland aangetref het. Hulle was waarskynlik die afstammelinge van ’n vroeëre en tegnologies minder gevorderde Austronesiese setlaarsvlaag en is in die 16de en 17de eeu óf in die Merina opgeneem óf deur konings [[Andriamanelo]], [[Ralambo]] en [[Andrianjaka]] verdryf.<ref name=vazimbadjp>{{fr}} {{cite web |last=Domenichini |first=J.P. |title=Antehiroka et Royauté Vazimba |work=Express de Madagascar |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |accessdate=5 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215083902/http://www.madatana.com/article-antehiroka-et-royaute-vazimba.php |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vandag verwys baie tradisionele Malgassiese gemeenskappe na die Vazimba se geeste as ''tompontany'' (voorouermeesters van die land).<ref name="Mythe">{{fr}} {{cite web |last=Razafimahazo |first=S. |title=Vazimba: Mythe ou Realité? |work=Revue de l'Océan Indien |publisher=Madatana.com |year=2011 |url=http://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php |accessdate=8 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215083906/http://www.madatana.com/article-vazimba-mythe-ou-realite.php |archive-date=15 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Arabiese en Europese kontak === [[Lêer:Pirates Cemetery Ile Ste Marie Madagascar.jpg|duimnael|’n Seerowersbegraafplaas op Île Sainte-Marie]] Madagaskar was ’n belangrike transoseaniese middelpunt vir handel wat die hawens van die Indiese Oseaan in die vroeë eeue van menslike besetting verbind het. Die eiland se aangetekende geskiedenis begin by die Arabiere, wat omstreeks die 10de eeu handelsposte aan die noordweskus opgerig het. Hulle het [[Islam]], die [[Arabiese alfabet|Arabiese skrif]] (wat gebruik is om Malgassies te skryf in ’n alfabet bekend as [[Sorabe]]), Arabiese [[astrologie]] en ander kultuurelemente ingevoer.<ref name="LOC" /> Kontak deur [[Europa|Europeërs]] het in 1500 begin nadat die [[Portugal|Portugese]] seekaptein Diogo Dias die eiland gesien het.<ref name="BGNote" /> Die [[Frankryk|Franse]] het in die laat 17de eeu handelsposte aan die ooskus opgerig.<ref name="LOC" /> Van omstreeks 1774 tot 1824 het Madagaskar die aandag getrek van seerowers en Europese handelaars, veral dié wat betrokke was by die [[Transatlantiese slawehandel]]. Sommige historici het al die klein eiland [[Île Sainte-Marie]] (Nosy Boroha) aan die noordooskus van Madagaskar voorgestel as die terrein van die legendariese seerower-[[utopie]] [[Libertalia]].<ref>Oliver (1886), bl. 16</ref> Baie Europsese matrose het aan die eiland se kus gestrand, onder andere Robert Drury, wie se joernaal een van die min geskrewe uitbeeldings van die lewe in die 18de eeu in Suid-Madagaskar is.<ref>Kent (1976), bl.&nbsp;65–71</ref> Die rykdom wat deur die handel meegebring is, het gelei tot die opkoms van georganiseerde [[koninkryk]]e op die eiland, waarvan sommige teen die 17de eeu taamlik magtig was.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/madg_1/hd_madg_1.htm |title=Kingdoms of Madagascar: Maroserana and Merina |publisher=Metmuseum.org |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164631/https://www.metmuseum.org/toah/hd/madg_1/hd_madg_1.htm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onder hulle was die Betsimisaraka-bondgenootskap van die ooskus en die Sakalava-hoofskappe van Menabe en Boina aan die weskus. Die Imerina-koninkryk in die sentrale hoogland, met sy hoofstad by die [[Rova van Antananarivo|koninklike paleis]] van Antananarivo, het min of meer in dié tyd tot stand gekom onder koning [[Andriamanelo]].<ref name="Ogot">Ogot (1992), bl. 418</ref> === Koninkryk Madagaskar === [[Lêer:Andrianampoinimerina HQ.jpg|duimnael|Koning Andrianampoinimerina (1787–1810)]] Toe die hooglandkoninkryk Imerina in die vroeë 17de eeu tot stand kom, was dit aanvanklik ’n klein mag in vergelyking met die groter koninkryke aan die kus.<ref name="Ogot" /> Dit het in die vroeë 18de eeu nog verder verswak toe koning [[Andriamasinavalona]] dit tussen sy vier seuns verdeel. Ná byna ’n eeu van [[oorlog]]voering en [[hongersnood]] is Imerina in 1793 deur koning [[Andrianampoinimerina]] (1787–1810) herenig.<ref name="Hodder">Hodder (1982), bl. 59</ref> Uit sy aanvanklike hoofstad, Ambohimanga,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/950 |title=Royal Hill of Ambohimanga |publisher=[[Unesco]] |accessdate=30 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519164647/http://whc.unesco.org/en/list/950 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en later uit die [[Rova van Antananarivo]], het hierdie Merina-koning sy heerskappy vinnig oor naburige koninkryke uitgebrei. Sy ambisie om die hele eiland onder sy beheer te verenig is grootliks bereik deur sy seun en opvolger, [[Radama I]] (1810-'28), wat deur die Britse regering erken is as die koning van Madagaskar. Radama het in 1817 ’n verdrag met die Britse goewerneur van [[Mauritius]] gesluit om die winsgewende slawehandel af te skaf in ruil vir Britse militêre en finansiële bystand. Afgesante van die [[Londense Sendinggenootskap]] het in 1818 op die eiland begin aankom en het sulke belangrike figure soos James Cameron, David Jones en David Griffiths ingesluit – hulle het skole opgerig, Malgassies in die [[Latynse alfabet]] [[Transkripsie|getranskribeer]], die [[Bybel]] vertaal en verskeie nuwe [[Tegnologie|tegnologieë]] bekend gestel.<ref name="Ade Ajayi 1998, bl. 413–422">Ade Ajayi (1998), bl.&nbsp;413–422</ref> Radama se opvolger, koningin [[Ranavalona I]] (1828-'61), het op toenemende politieke en kulturele inmenging deur die Britte en Franse gereageer deur ’n koninklike edik uit te vaardig wat die beoefening van die [[Christendom|Christelike geloof]] op Madagaskar verbied het, en druk op die meeste buitelanders geplaas het om die gebied te verlaat. Sy het gebruik gemaak van ''fanompoana'' (dwangarbeid as ’n manier om belasting te betaal) om openbare projekte te voltooi en het ’n vaste weermag van tussen 20&nbsp;000 en 30&nbsp;000 Merina-soldate opgebou wat sy gebruik het om vrede in afgeleë streke te handhaaf en die Merina-koninkryk verder uit te brei tot oor die grootste deel van die eiland. Inwoners van Madagaskar kon mekaar van ’n verskeidenheid misdade aankla, insluitende diefstal, die beoefening van die Christelike geloof en veral heksery, waar iemand se skuld dikwels deur ’n soort beproewing, bekend as ''[[tangena]]'', bepaal is. Tydens haar bewind van 33 jaar het ’n kombinasie van gereelde oorlogvoering, siektes, dwangarbeid en streng regsmaatstawwe gelei tot ’n hoë sterftesyfer onder soldate sowel as burgerlikes.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Campbell |first = Gwyn |date = October 1991 |title = The state and pre-colonial demographic history: the case of nineteenth century Madagascar |journal = Journal of African History |volume = 23 |issue = 3 |pages = 415–445}}</ref> Tussen 1828 en 1861 het ''tangena'' jaarliks tot sowat 3&nbsp;000 sterftes gelei. In 1838 is geraam dat tot 100&nbsp;000 mense in Imerina dood is as gevolg daarvan – dit was rofweg 20% van die bevolking.<ref name="Stats">{{en}} {{cite journal | last = Campbell | first = Gwyn | date = October 1991 | title = The state and pre-colonial demographic history: the case of nineteenth century Madagascar | journal = Journal of African History | volume = 23 | issue = 3 | pages = 415–445}}</ref> Onder die buitelanders wat in Imerina gebly het, was Jean Laborde, ’n [[entrepreneur]] wat munisie en ander nywerhede namens die monargie ontwikkel het, en Joseph-François Lambert, ’n Franse avonturier en slawehandelaar, met wie die destydse prins Rakoto ’n omstrede handelsooreenkoms, bekend as die Lambert-charter, onderteken het. Rakoto het sy ma as [[Radama II]] (1861-'63) opgevolg en probeer om haar streng beleide te verslap, maar sy bewind is twee jaar later omvergewerp deur die [[eerste minister]], Rainivoninahitriniony (1852–1865), en ’n bondgenootskap van die ''[[andriana]]'' (adellikes) en ''[[hova]]'' (burgerlikes) wat ’n einde aan die absolute mag van die monarg wou bring.<ref name="LOC" /> Ná die staatsgreep is Radama se koningin, [[Rasoherina]] (1863-'68), die geleentheid gebied om te regeer as sy sou instem om mag te deel met die eerste minister, in ’n nuwe sosiale kontrak wat behels het dat sy ’n politieke huwelik met hom aangaan.<ref>Oliver (1886), bl. 124–126</ref> Sy het dit aanvaar. Sy het eers met Rainivoninahitriniony getrou, maar later van hom ontslae geraak en met sy broer, eerste minister Rainilaiarivony (1864-'95), getrou. Dié het later ook met koninginne [[Ranavalona II]] (1868-'83) en [[Ranavalona III]] (1883-'97) getrou.<ref>Uwechue (1981), bl. 473</ref> Tydens Rainilaiarivony se ampstydperk van 31 jaar as eerste minister is talle beleide aanvaar om die mag van die sentrale regering te moderniseer en konsolideer.<ref name="TA910" /> Skole is dwarsoor die eiland gebou en bywoning was verpligtend. Die weermag is verbeter en Britse konsultante is aangestel om die soldate op te lei.<ref name=FFO522>Fage, Flint & Oliver (1986), bl. 522–524</ref> [[Poligamie]] is verbied en die Christelike geloof, wat in 1869 die amptelike godsdiens geword het, is naas tradisionele gelowe deur baie mense aanvaar.<ref name=TA910>Thompson & Adloff (1965), bl. 9–10</ref> Regskodes is hervorm, geskoei op Britse [[Gemenereg|gemene reg]], en drie howe in die Europese styl is in die hoofstad opgerig.<ref name="FFO522" /> In sy rol as bevelvoerder het Rainilaiarivony Madagaskar ook suksesvol teen verskeie Franse invalle verdedig.<ref name="FFO522" /> === Franse kolonisasie === [[Lêer:Colonie de Madagascar 1897.jpg|duimnael|links|’n [[Obligasie]] van die Franse kolonie Madagaskar (7 Mei 1897)]] [[Lêer:LaGuerreAMadagascar.jpg|duimnael|’n Franse plakkaat oor die Frans-Hova-oorlog]] Hoofsaaklik op grond daarvan dat die Lambert-charter nie eerbiedig is nie, het Frankryk Madagaskar in 1883 binnegeval in wat bekend geword het as die eerste [[Frans-Hova-oorlog]].<ref name="Boogaerde p7">Van Den Boogaerde (2008), bl. 7</ref> Aan die einde van die oorlog het Madagaskar die noordelike hawestad Antsiranana (Diego Suarez) aan Frankryk afgestaan en 560&nbsp;000 frank aan Lambert se erfgename betaal.<ref name="Randier p400">Randier (2006), bl. 400</ref> In 1890 het die Britte ’n volle, amptelike instelling van ’n Franse [[protektoraat]] op die eiland erken, maar die Malgassiese regering het nie Frankryk se gesag aanvaar nie. Om ’n voorwaardelike oorgawe af te dwing het Frankryk die hawe Toamasina aan die ooskus en Mahajanga aan die weskus onderskeidelik in Desember 1894 en Januarie 1895 gebombardeer en beset.<ref name=Disease>Curtin (1998), bl. 186</ref> ’n Franse kolon het na Antananarivo opgeruk, maar baie soldate is aan [[malaria]] en ander siektes dood. Versterkings het uit [[Algerië]] en [[Afrika suid van die Sahara]] gekom. Toe die kolon die stad in September 1895 bereik, het hulle die paleis met swaargeskut gebombardeer en talle sterftes veroorsaak. Koningin Ranavalona III het toe oorgegee.<ref>Oliver, Fage & Sanderson (1985), bl. 529</ref> Die Franse het Madagaskar in 1896 geannekseer en die eiland die volgende jaar tot ’n kolonie verklaar. Die Merina-monargie is afgeskaf en die koninklike familie is na [[Réunion]] en Algerië verban. ’n Twee jaar lange rebellie teen die Franse is einde 1897 onderdruk.<ref>Oliver, Fage & Sanderson (1985), bl. 532</ref> Onder koloniale heerskappy is plantasies aangeplant vir die vervaardiging van ’n verskeidenheid uitvoergewasse.<ref>Campbell (2005), bl. 107</ref> Slawerny is in 1896 afgeskaf en sowat 500&nbsp;000 slawe is vrygelaat; baie het in hul voormalige eienaars se huis as diensknegte aangebly.<ref>Shillington (2005), bl. 878</ref> Vandag is daar in baie dele van die eiland steeds sterk diskriminasie teenoor die afstammelinge van slawe.<ref>Regnier (2015), bl. 152–154</ref> Breë, geplaveide boulevards en vergaderplekke is in die hoofstad aangelê<ref>Fournet-Guérin (2007), bl. 45–54</ref> en die Rova-paleiskompleks is in ’n museum omskep.<ref name="Frémigacci">Frémigacci (1999), bl. 421–444</ref> Nog skole is gebou, veral in plattelandse en kusgebiede. Opvoeding vir kinders tussen 6 en 13 jaar het verpligtend geraak en het hoofsaaklik op [[Frans]] en ’n praktiese aanleg gefokus.<ref>Gallieni (1908), bl. 341–343</ref> Die Merina-tradisie van belasting wat in die vorm van arbeid betaal word, is onder Franse heerskappy voortgesit en gebruik om ’n spoorlyn en [[pad]]verbindings te bou wat belangrike kusstede met Antananarivo verbind.<ref>Reinsch (1905), bl. 377</ref> Malgassiese troepe het in die [[Eerste Wêreldoorlog]] vir Frankryk geveg.<ref name="BGNote" /> In die 1930's het [[Nazi-Duitsland|Nazi]]-politieke denkers die [[Madagaskarplan]] ontwikkel waarvolgens die eiland geïdentifiseer is as ’n moontlike plek om Europa se [[Jode]] heen te deporteer.<ref name="contemplation">Browning (2004), bl. 81–89</ref> Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Madagaskar die terrein van die [[Slag van Madagaskar]] tussen Frankryk en Brittanje.<ref>Kennedy (2007), bl. 511–512</ref> Die beleg van Frankryk tydens WOII het die aansien van die koloniale administrasie op Madagaskar geknou en gelei tot ’n groeiende onafhanklikheidsbeweging en die [[Malgassiese Opstand]] van 1947.<ref>Lehoullier (2010), bl. 107</ref> Die gevolg was dat Frankryk in 1956 hervormde instellings gevestig het onder die ''Loi Cadre'' (Oorsese Hervormingswet), en Madagaskar het vreedsaam na onafhanklikheid beweeg.<ref name="Kitchen 1962, bl. 256">Kitchen (1962), bl. 256</ref> Die [[Malgassiese Republiek]] is op 14 Oktober 1958 afgekondig as ’n outonome staat in die [[Franse Gemeenskap]]. ’n Tydperk met ’n tussentydse regering het geëindig met die aanvaarding van ’n [[grondwet]] in 1959 en volle onafhanklikheid op [[26 Junie]] [[1960]].<ref>Pryor (1990), bl. 209–210</ref> === Onafhanklike staat === [[Lêer:Philibert Tsiranana 1962.jpg|duimnael|upright|Philibert Tsiranana, die eerste president van Madagaskar (1960-'72)]] Sedert Madagaskar onafhanklik geword het, het dit deur ’n tydperk van vier republieke gegaan met ooreenstemmende hersienings van sy grondwet. Die Malgassiese Republiek (1960-'72) onder president [[Philibert Tsiranana]], wat deur Frankryk aangestel is, is gekenmerk deur die voortsetting van sterk ekonomiese en politieke bande met Frankryk. Baie tegniese poste op hoë vlak is deur Franse gevul en Franse onderwysers, handboeke en leerplanne is in skole gebruik. ’n Algemene afkeer van Tsiranana se verdraagsaamheid teenoor hierdie "neokoloniale" reëling het gelei tot ’n reeks opstande deur boere en studente en die omverwerping van sy regering in 1972.<ref name="LOC" /> Gabriel Ramanantsoa, ’n generaal-majoor in die weermag, is aangestel as tussentydse president en eerste minister, maar sy ongewildheid het daartoe gelei dat hy in 1975 bedank het. Kolonel Richard Ratsimandrava, wat aangestel is om hom op te volg, is ná ses dae in die amp in ’n [[sluipmoord]]aanval dood. Generaal Gilles Andriamahazo was daarna vier maande lank aan die bewind voordat hy deur ’n ander militêre aanstelling, viseadmiraal [[Didier Ratsiraka]], vervang is. Hy het die [[Sosialisme|sosialisties]]-[[Marxisme|Marxistiese]] Tweede Republiek gestig wat van 1975 tot 1993 geduur het. Hierdie tydperk is gekenmerk deur ’n politieke verbond met die [[Oosblok]] en ’n beweging na ekonomiese isolasie. Hierdie beleide, tesame met ekonomiese druk weens die oliekrisis van 1973, het gelei tot die vinnige ineenstorting van Madagaskar se ekonomie en ’n sterk daling in lewenstandaarde.<ref name="LOC" /> Teen 1979 was die land heeltemal bankrot. Die Ratsiraka-administrasie het die voorwaardes van deursigtigheid, maatreëls teen korrupsie en ’n vryemarkstelsel aanvaar wat deur die [[Internasionale Monetêre Fonds]], die [[Wêreldbank]] en verskeie bilaterale skenkers gestel is in ruil vir hul redding van die land se ekonomie.<ref name="ISS" /> Ratsiraka se dalende gewildheid in die laat 1980's het in 1991 ’n kritieke punt bereik toe presidensiële wagte losbrand op ongewapende betogers. Binne twee maande is ’n oorgangsregering aangestel onder [[Albert Zafy]] (1993-'96), wat in 1992 die presidentsverkiesing gewen en die Derde Republiek (1992–2010) ingelui het.<ref name="crisisgroup">{{fr}} {{cite web |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/southern-africa/madagascar/166%20Madagascar%20a%20un%20tournant%20critique.ashx |title=Madagascar: La Crise a un Tournant Critique? |accessdate=25 November 2010 |work=International Crisis Group |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307085333/http://www.webcitation.org/604mS5hLn |archive-date=7 Maart 2016 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Die nuwe grondwet het ’n veelpartydemokrasie daargestel asook ’n skeiding van mag wat aansienlike beheer in die hande van die Nasionale Vergadering geplaas het. Klem is ook gelê op [[menseregte]], sosiale en politieke vryhede en vrye handel.<ref name="LOC" /> Zafy se termyn is egter gekenmerk deur ekonomiese agteruitgang, bewerings van korrupsie en sy instelling van wette waardeur hy groter mag gekry het. Hy is in 1996 in ’n staat van beskuldiging geplaas en ’n tussentydse president, Norbert Ratsirahonana, is aangestel vir die drie maande tot die volgende presidentsverkiesing. Ratsiraka is toe herverkies vir ’n tweede termyn van 1996 tot 2001.<ref name=ISS>{{en}} {{cite journal |last = Marcus |first = Richard |title = Political change in Madagascar: populist democracy or neopatrimonialism by another name? |issue = Occasional Paper no. 89 |publisher = Institute for Security Studies |date = August 2004 |url = http://www.issafrica.org/publications/papers/political-change-in-madagascar-populist-democracy-or-neopatrimonialism-by-another-name |accessdate =15 Februarie 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20040907223329/http://www.iss.org.za/pubs/papers/89/Paper89.htm |archivedate = 7 September 2004}}</ref> Die betwiste verkiesing van 2001 waarin die destydse burgemeester van Antananarivo, [[Marc Ravalomanana]], eindelik geseëvier het, het in 2002 ’n sewe maande lange dooie punt tussen ondersteuners van Ravalomanana en van Ratsiraka veroorsaak. Die negatiewe ekonomiese uitwerking van die politieke krisis is geleidelik oorkom deur Ravalomanana se progressiewe ekonomiese en politieke beleide, wat beleggings in opvoeding en ekotoerisme aangemoedig, buitelandse direkte beleggings vergemaklik en nasionale sowel as internasionale handelsooreenkomste tot stand gebring het. Die [[bruto binnelandse produk]] het gegroei teen ’n gemiddelde koers van 7&nbsp;persent per jaar. In die laaste helfte van sy tweede termyn is Ravalomanana gekritiseer deur binne- en buitelandse waarnemers, wat hom beskuldig het van toenemende [[outoritarisme]] en [[korrupsie]].<ref name="ISS" /> Die opposisieleier en destydse burgemeester van Antananarivo, Andry Rajoelina, het vroeg in 2009 ’n beweging gelei waarin Ravalomanana uitgedwing is in ’n ongrondwetlike proses wat algemeen as ’n staatsgreep veroordeel is. In Maart 2009 is Rajoelina deur die hooggeregshof tot president verklaar van ’n oorgangsregering wat die land na presidentsverkiesings moes lei. In 2010 is die Vierde Republiek gestig met ’n nuwe grondwet wat deur ’n referendum bepaal is. Dit het die demokratiese veelpartystelsel behou wat in die vorige grondwet gevestig is.<ref name="crisisgroup" /> [[Hery Rajaonarimampianina]] is aangewys as wenner van die 2013-presidentsverkiesing, wat die internasionale gemeenskap bepaal het regverdig en deursigtig was.<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.un.org/apps/newsFr/storyF.asp?NewsID=31715&Cr=Madagascar&Cr1=#.UrVg67Sp6RM |title=Centre d'actualités de l'ONU – Madagascar: l'ONU salue le bon déroulement du deuxième tour des élections présidentielles |publisher=Un.org |accessdate=10 Februarie 2014}}</ref> In Junie 2025 sal die Frans-Malgassiese Gesamentlike Kommissie vergader. Hierdie kommissie is verantwoordelik vir die besluit oor die soewereiniteitsoordrag van die [[Verspreide Eilande in die Indiese Oseaan|Verspreide Eilande]] aan Madagaskar.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.africaintelligence.fr/afrique-australe-et-iles/2025/06/06/la-composition-de-la-commission-mixte-sur-les-iles-eparses-se-dessine,110461870-bre |title=La composition de la commission mixte sur les îles Éparses se dessine |publisher=Africaintelligence |accessdate=15 Junie 2025}}</ref> == Regering == === Struktuur === [[Lêer:Antananarivo06.jpg|duimnael|Antananarivo is die politieke en ekonomiese hoofstad van Madagaskar]] Madagaskar is ’n semipresidensiële veelpartyrepubliek waar die verkose [[president]] die [[staatshoof]] is; hy kies ’n [[eerste minister]], wat kandidate voorstel vir die vorming van ’n [[kabinet]]. Volgens die land se [[grondwet]] is die uitvoerende gesag in die hande van die [[regering]], terwyl die wetgewende gesag by die kabinet, senaat en nasionale vergadering lê, hoewel die laasgenoemde twee liggame baie min mag het en ’n klein wetgewende rol vervul. Die grondwet maak voorsiening vir onafhanklike uitvoerende, wetgewende en geregtelike takke asook ’n verkose president wat beperk is tot drie termyne van vyf jaar elk.<ref name="BGNote" /> Die 127 lede van die nasionale vergadering se termyn is ook vyf jaar en dié van die 33 lede van die senaat ses jaar – 22 senatore word deur plaaslike amptenare gekies en 11 word deur die president aangestel. Die laaste verkiesing vir die nasionale vergadering is op 20 Desember 2013 gehou<ref name="BGNote" /> en die laaste senaatsverkiesing op 30 Desember 2015.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/madagascar-finally-elects-senate-after-2009-coup-115123000064_1.html |title=Madagascar finally elects Senate after 2009 coup |publisher=Business Standard |date=30 Desember 2015 |accessdate=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190411172745/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/madagascar-finally-elects-senate-after-2009-coup-115123000064_1.html |archive-date=11 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op plaaslike vlak word die eiland se 22 provinsies deur ’n goewerneur en ’n provinsiale raad geadministreer. Provinsies word verder verdeel in streke en kommunes. Die geregtelike gesag is geskoei op die [[Frankryk|Franse]] stelsel.<ref name=justiceMada>Nalla (2010), bl. 122–128</ref> Die howe is nie in staat om sake vinnig en met deursigtigheid af te handel nie en dit lei daartoe dat aangeklaagdes dikwels voor hul verskyning lang tye in onhigiëniese en oorvol tronke deurbring.<ref name=mediainfo>{{en}} {{cite web |title=Madagascar Profile: Media |publisher=BBC News |date=20 Junie 2012 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |accessdate=25 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106233542/https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861846 |archive-date=6 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Antananarivo]] is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van Madagaskar.<ref name="BGNote" /> Dit is in die hooglandstreek geleë, naby die geografiese middelpunt van die eiland. Koning Andrianjaka het Antananarivo omstreeks 1610 of 1625 as die hoofstad van sy Imerina-koninkryk gestig op die terrein van die verowerde Vazimba-hoofstad op die heuweltop van [[Twaalf heilige heuwels van Imerina#Analamanga|Analamanga]].<ref name="vazimbadjp" /> Toe die Merina se heerskappy vroeg in die 19de eeu na naburige volke versprei het en die Koninkryk Madagaskar gestig is, het Antananarivo die administratiewe hoofstad van feitlik die hele eiland geword. In 1896 het die Franse kolonialiste die Merina-hoofstad aanvaar as hul administratiewe hoofstad. Dit het die hoofstad van Madagaskar gebly ná onafhanklikwording in 1960. In 2017 is die hoofstad se inwonertal geraam op 1&nbsp;391&nbsp;433.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |title=Population of Cities in Madagascar (2017) |website=worldpopulationreview.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015204227/http://worldpopulationreview.com/countries/madagascar-population/cities/ |archive-date=15 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ander groot stede is Antsirabe (500&nbsp;000), Toamasina (450&nbsp;000) en Mahajanga (400&nbsp;000).<ref name="BGNote" /> === Politiek === [[Lêer:Madagascar senate.JPG|duimnael|links|Die Senaat van Madagaskar]] [[Lêer:Michael Randrianirina in February 2026.jpg|duimnael|upright|Michael Randrianirina dien sedert 2025 as president van Madagaskar]] Sedert Madagaskar in 1960 sy onafhanklikheid van Frankryk verkry het, is die eiland se politiek gekenmerk deur verskeie opstande, betwiste verkiesings, ’n staat van beskuldiging, twee militêre [[Staatsgreep|staatsgrepe]] en een [[sluipmoord]]. Die politieke krisisse is dikwels uitgerek, met nadelige gevolge vir die plaaslike ekonomie, internasionale betrekkinge en plaaslike lewenstandaarde. Die agt maande lange dooie punt tussen oudpresident Didier Ratsiraka en sy teenstander, Marc Ravalomanana, ná die presidentsverkiesing van 2001 het Madagaskar miljoene dollars gekos weens die verlies aan toerisme- en handelsinkomste en skade aan die infrastruktuur, soos brûe wat met bomme bestook is en geboue wat aan die brand gesteek is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |title=Madagascar: Former president sentenced to five years in prison |publisher=Irinnews.org |date=17 Desember 2003 |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910212445/http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47721 |archive-date=10 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Reeks opstande vroeg in 2009 onder Andry Rajoelina teen Ravalomanana het gewelddadig geraak en meer as 170 mense is dood.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |title=Madagascar: Appeal launched despite political uncertainty |publisher=Irinnews.org |date=7 April 2009 |accessdate=25 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110919164406/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=83838 |archive-date=19 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die moderne politiek op Madagaskar word beïnvloed deur die geskiedenis van die Merina se onderwerping van die kusgemeenskappe in die 19de eeu. Die gevolglike spanning tussen die hoogland- en kusgemeenskappe vlam soms weer op in geïsoleerde gevalle van geweld.<ref name=ethnicstrife>{{en}} {{cite news |last=Leithead |first=Alastair |title=Ethnic strife rocks Madagascar |newspaper=BBC News |date=14 Mei 2002 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165130/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1987383.stm |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Madagaskar is histories beskou as uitgesluit van belangrike Afrika-sake ondanks die feit dat dit ’n stigterslid was van die [[Organisasie vir Afrika-eenheid]], wat in 1963 gestig is en in 2002 deur die [[Afrika-unie]] (AU) vervang is. Madagaskar is nie toegelaat om die eerste AU-beraad by te woon nie weens ’n dispuut oor die uitslae van die 2001-presidentsverkiesing. Die land het egter in Julie 2003 weer by die AU aangesluit ná ’n afwesigheid van 14 maande. Lidmaatskap is weer in Maart 2009 deur die AU opgeskort ná die ongrondwetlike oorname van gesag deur Rajoelina in daardie jaar.<ref>{{en}} {{cite news |title=Pressure grows on Madagascar coup |publisher=BBC News |date=20 Maart 2009 |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |accessdate=30 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324065326/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7954356.stm |archive-date=24 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Altesaam 11 lande het ambassades op Madagaskar, onder meer Frankryk, Brittanje, die VSA, China en Indië.<ref>{{fr}} {{cite web |title=Numéros utiles |publisher=AirMadagascar.com |date=28 Januarie 2012 |url=http://www.airmadagascar.com/contact/numeros-utiles |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111212428/http://www.webcitation.org/651QcKNqa |archive-date=11 November 2017 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> [[Menseregte]] in die land word beskerm onder die grondwet en Madagaskar het verskeie internasionale ooreenkomste onderteken, insluitende die [[Universele Verklaring van Menseregte]] en die Kinderregtekonvensie.<ref name="DOS" /> Godsdienstige, etniese en seksuele minderhede word regtens beskerm. Vryheid van assosiasie en byeenkomste word ook deur die reg beskerm, hoewel toestemming vir politieke opstande soms geweier word.<ref name="CrossroadsMarcus" /><ref name=DOS>{{en}} {{cite web |last=Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor |title=2010 Human Rights Report: Madagascar |publisher=U.S. Department of State |date=8 April 2011 |url=http://www.state.gov/documents/organization/160130.pdf |accessdate=10 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502071451/https://www.state.gov/documents/organization/160130.pdf |archive-date=2 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Marteling deur die veiligheidsmagte is seldsaam en onderdrukking deur die staat kom min voor in vergelyking met ander lande met net so min geregtelike beskermingsmaatreëls, hoewel arbitrêre inhegtenisnemings en korrupsie in die weermag en polisie soms ’n probleem is. Ravalomanana se stigting in 2004 van Bianco, ’n teenkorrupsiediens, het gelei tot minder korrupsie onder veral Antananarivo se laervlakburokrate, hoewel hoërvlakamptenare nog nie deur die diens vervolg is nie.<ref name="CrossroadsMarcus" /> === Administratiewe verdeling === [[Lêer:Regions of Madagascar.svg|duimnael|’n Kaart van Madagaskar se streke]] Madagaskar word in 22 streke (''faritra'') verdeel.<ref name="BGNote" /> Die streke word verder verdeel in 119 distrikte, 1&nbsp;579 kommunes en 17&nbsp;485 ''fokontany''.<ref name=INSTAT>{{fr}} {{cite press release |title = Presentation des resultats de la cartographie numerique en preparation du troisieme recensement generale de la population et de l'habitation |publisher = Institut nationale de la statistique (INSTAT), Government of Madagascar |year = 2010 |url = http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |accessdate = 15 Januarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/64jHAqXGw?url=http://www.instat.mg/pdf/carto_poly.pdf |archivedate = 16 Januarie 2012 }}</ref> {|class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto 1em auto;" |+ '''Streke en voormalige provinsies<ref>{{fr}} {{cite book |first = Eliane |last = Ralison |first2 = Frans |last2 = Goossens |editor-last = World Food Programme |title = Madagascar: profile des marches pour les evaluations d'urgence de la securite alimentaire |series = Strengthening Emergency Needs Assessment Capacity |date = Januarie 2006 |page = 3 |place = Rome, Italië |publisher = Katholieke Universiteit Leuven |url = http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf |accessdate = 14 Januarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/64jbiYSCf?url=http://documents.wfp.org/stellent/groups/public/documents/ena/wfp086538.pdf |archivedate = 16 Januarie 2012 |url-status = live }}</ref> ''' !Nuwe streke !! Voormalige <br />provinsies !! Oppervlakte <br />(in km²) !! Inwoners <br />(2013-raming)<ref>Institut National de la Statistique, Madagaskar.</ref> |- |Diana (1) ||Antsiranana||align="right"|19&nbsp;266 ||align="right"|700&nbsp;021 |- |Sava (2) ||Antsiranana||align="right"|25&nbsp;518 ||align="right"|980&nbsp;807 |- |Itasy (3) ||Antananarivo||align="right"|6&nbsp;993 ||align="right"|732&nbsp;834 |- |Analamanga (4) ||Antananarivo||align="right"|16&nbsp;911 ||align="right"|3&nbsp;348&nbsp;794 |- |Vakinankaratra (5) ||Antananarivo||align="right"|16&nbsp;599 ||align="right"|1&nbsp;803&nbsp;307 |- |Bongolava (6) ||Antananarivo||align="right"|16&nbsp;688 ||align="right"|457&nbsp;368 |- |Sofia (7) ||Mahajanga||align="right"|50&nbsp;100 ||align="right"|1&nbsp;247&nbsp;037 |- |Boeny (8) ||Mahajanga||align="right"|31&nbsp;046 ||align="right"|799&nbsp;675 |- |Betsiboka (9) ||Mahajanga||align="right"|30&nbsp;025 ||align="right"|293&nbsp;522 |- |Melaky (10) ||Mahajanga||align="right"|38&nbsp;852 ||align="right"|289&nbsp;594 |- |Alaotra Mangoro (11) ||Toamasina||align="right"|31&nbsp;948 ||align="right"|1&nbsp;027&nbsp;110 |- |Atsinanana (12) ||Toamasina||align="right"|21&nbsp;934 ||align="right"|1&nbsp;270&nbsp;680 |- |Analanjirofo (13) ||Toamasina||align="right"|21&nbsp;930 ||align="right"|1&nbsp;035&nbsp;132 |- |Amoron'i Mania (14) ||Fianarantsoa||align="right"|16&nbsp;141 ||align="right"|715&nbsp;027 |- |Haute-Matsiatra (15) ||Fianarantsoa||align="right"|21&nbsp;080 ||align="right"|1&nbsp;199&nbsp;183 |- |Vatovavy-Fitovinany (16) ||Fianarantsoa||align="right"|19&nbsp;605 ||align="right"|1&nbsp;416&nbsp;459 |- |Atsimo-Atsinanana (17) ||Fianarantsoa||align="right"|18&nbsp;863 ||align="right"|898&nbsp;702 |- |Ihorombe (18) ||Fianarantsoa||align="right"|26&nbsp;391 ||align="right"|312&nbsp;307 |- |Menabe (19) ||Toliara||align="right"|46&nbsp;121 ||align="right"|592&nbsp;113 |- |Atsimo-Andrefana (20) ||Toliara||align="right"|66&nbsp;236 ||align="right"|1&nbsp;316&nbsp;756 |- |Androy (21) ||Toliara||align="right"|19&nbsp;317 ||align="right"|733&nbsp;933 |- |Anosy (22) ||Toliara||align="right"|25&nbsp;731 ||align="right"|671&nbsp;805 |- |'''''Totaal''''' ||||align="right"|587&nbsp;295 ||align="right"|21&nbsp;842&nbsp;167 |} == Ekonomie == [[Lêer:NappesNosyKomba.JPG|duimnael|Geborduurde tafeldoeke word op die eiland Nosy Komba aan toeriste verkoop]] In die tyd van die Eerste Republiek het Frankryk Madagaskar se ekonomiese beplanning en beleid grootliks beïnvloed en was hy die eiland se belangrikste handelsvennoot. Regeringsinisiatiewe soos ’n plattelandse ontwikkelingsprogram en staatsplase is in werking gestel om die vervaardiging van produkte soos rys, koffie, sy en palmolie aan te moedig. Ontevredenheid met hierdie beleide was ’n belangrike faktor in die stigting van die sosialisties-Marxistiese Tweede Republiek, toe die voorheen private bank en die versekeringsbedryf genasionaliseer is; staatsmonopolieë is daargestel vir nywerhede soos tekstiel, katoen en elektrisiteit; en invoer-uitvoer-handel en skeepvaart is onder staatsbeheer geplaas. Madagaskar se ekonomie het vinnig agteruitgegaan en uitvoer het afgeneem, nywerheidsproduksie het met 75% gedaal, inflasie het die hoogte ingeskiet en die regering se skuld het toegeneem; die plattelandse bevolking het gou onder die broodlyn gelewe. Meer as 50% van die nasie se inkomste uit uitvoer is gebruik om skuld af te betaal.<ref name="EBLand" /> Die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) het Madagskar gedwing om hul beleide aan te pas en die ekonomie vry te maak toe die staat in 1982 bankrot speel. Deur die loop van die 1980's is staatsbeheerde nywerhede geleidelik geprivatiseer. Die politieke krisis van 1991 het gelei tot die opskorting van hulp van die IMF en [[Wêreldbank]]. Voorwaardes vir die hervatting van hulp is nie onder Zafy nagekom nie; hy het onsuksesvol probeer om ander inkomstebronne vir die staat te kry voordat hulp hervat is onder die tussentydse regering wat ná Zafy se staat van beskuldiging ingestel is. Die IMF het in 2004 onder die Ravalomanana-administrasie ingestem om die helfte van Madagaskar se skuld af te skryf. Dit het gelei tot streng maatstawwe vir ekonomiese, regerings- en menseregtehervormings.<ref name="BGNote" /> Madagaskar se [[bruto binnelandse produk]] (BBP) is in 2015 op 9,98&nbsp;miljard dollar geraam, met ’n per capita-BBP van $411,82.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en |title=World Bank |accessdate=27 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_ |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_&met_y=ny_gdp_mktp_cd&idim=country:MDG:MUS:MOZ&hl=en&dl=en#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |title=World Development Indicators – Google Public Data Explorer |website=www.google.com |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029052604/http://www.google.com/publicdata/explore?ds=d5bncppjof8f9_#!ctype=l&strail=false&bcs=d&nselm=h&met_y=ny_gdp_pcap_cd&scale_y=lin&ind_y=false&rdim=region&idim=country:MDG:MUS:MOZ&ifdim=region&hl=en_US&dl=en&ind=false |archive-date=29 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sowat 69% van die bevolking lewe onder die nasionale broodlyn van ’n dollar per dag.<ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar at a glance |publisher=World Bank |date=25 Februarie 2011 |url=http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |accessdate=4 Februarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706053706/http://devdata.worldbank.org/AAG/mdg_aag.pdf |archive-date=6 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Oor die afgelope vyf jaar was die gemiddelde groeikoers 2,6%, maar daar is verwag dat sou toeneem danksy openbarewerkprogramme en die groei van die dienssektor.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |title=Madagascar Overview |website=www.worldbank.org |accessdate=22 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200409090650/https://www.worldbank.org/en/country/madagascar/overview |archive-date=9 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die landbousektor het in 2011 altesaam 29% van die BBP bygedra en vervaardiging 15%. Madagaskar se ander bronne van groei is toerisme, landbou en die natuurproduktebedryf.<ref name=AEO2011>{{en}} {{cite web |title=African Economic Outlook 2011: Madagascar |last=AFDB, OECD, UNDP, UNECA |publisher=AfricanEconomicOutlook.org |year=2011 |url=http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131641/http://www.africaneconomicoutlook.org/fileadmin/uploads/aeo/Country_Notes/2011/Full/Madagascar.pdf |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Toerisme fokus op die ekotoerismemark en steun op die eiland se unieke [[biodiversiteit]], ongerepte natuurhabitats, nasionale parke en [[lemur]]spesies.<ref name="tourismsector">{{en}} {{cite journal |first1 = Iain |last1 = Christie |first2 = Elizabeth |last2 = Crompton |title = Republic of Madagascar: Tourism Sector Study |series = Africa Region Working Paper No. 63 |publisher = World Bank |date = November 2003 |location = Antananarivo |url = http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archiveurl = https://www.webcitation.org/651T9jMDr?url=http://www.worldbank.org/afr/wps/wp63.pdf |archivedate = 28 Januarie 2012 |accessdate = 28 Januarie 2012 |url-status = live }}</ref> ’n Geraamde 365&nbsp;000 toeriste het Madagaskar in 2008 besoek, maar dit het afgeneem tydens die politieke krisis van 2009, met 180&nbsp;000 toeriste in 2010.<ref name="AEO2011" /> Die afgelope paar jaar groei die bedryf weer stelselmatig; in 2016 het 293&nbsp;000 toeriste die eiland besoek. Die regering se doelwit teen 2018 is 500&nbsp;000 toeriste per jaar.<ref>http://www.guidaviaggi.it/notizie/183551/madagascar-obiettivo- 500 thousand visitors-in-the-2018</ref> === Natuurlike hulpbronne en handel === [[Lêer:Raffia animals created by artisans in Madagascar.jpg|duimnael|Speelgoeddiere word van raffia, die vesel van ’n inheemse [[palm]], gemaak.<ref>Rodd & Stackhouse (2008), bl. 246</ref>]] Madagaskar se hulpbronne sluit ’n verskeidenheid ongeprosesseerde landbou- en minerale bronne in. [[Landbou]] (insluitende [[raffia]]), [[vissery]] en [[bosbou]] is van die belangrikste bedrywe. Madagaskar is die wêreld se grootste verskaffer van [[vanielje]] en [[naeltjies]].<ref>{{en}} {{cite web |author=United Nations |title=FAO Stat |publisher=Food and Agriculture Organization |url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |year=2013 |accessdate=13 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161016200146/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx |archive-date=16 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander belangrike uitvoerprodukte sluit in [[koffie]], [[lietsjie]]s en [[Garnaal|garnale]]. Belangrike minerale bronne sluit verskeie soorte edel- en halfedelstene in. Madagaskar voorsien in die helfte van die wêreld se aanvraag na [[saffier]]e, wat in die laat 1990's naby Ilakaka, ’n dorpie in die suidweste van die eiland, ontdek is.<ref>Pezzotta (2001), bl. 32</ref> Madagaskar het ook groot neerslae van [[ilmeniet]] (titaanerts), [[chromiet]], [[steenkool]], [[yster]], [[kobalt]], [[koper]] en [[nikkel]].<ref name="EBLand" /> Verskeie groot projekte in die [[mynbou]]-, [[olie]]- en [[gas]]sektore sal Madagaskar se ekonomie na verwagting in die toekoms ’n aansienlike inspuiting gee.<ref name="RioTinto">{{en}} {{cite web |title=About QMM |publisher=Rio Tinto |year=2009 |accessdate=19 September 2012 |url=http://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165249/https://www.sherritt.com/Operations/Metals/Ambatovy-Joint-Venture/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="RioTinto" /><ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar's oil fortunes evolving slowly |publisher=PennWell Corporation |date=6 Februarie 2012 |accessdate=19 September 2012 |url=http://www.ogj.com/articles/print/vol-110/issue-2/exploration-developmet/madagascar-s-oil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116074406/http://www.webcitation.org/6Ammp424j |archive-date=16 Januarie 2018 |url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Uitvoer het in 2009 altesaam 28% van die BBP uitgemaak.<ref name="BGNote" /> Die grootste deel van die land se inkomste uit uitvoer kom van die tekstielbedryf, vissery, vanielje, naeltjies en ander kosprodukte.<ref name="AEO2011" /> [[Frankryk]] is die grootste handelsvennoot, hoewel die [[VSA]], [[Japan]] en [[Duitsland]] ook sterk ekonomiese bande met Madagaskar het.<ref name="EBLand" /> Die invoer van kosprodukte, [[brandstof]], kapitaalgoedere, [[Voertuig|voertuie]], [[verbruiker]]sgoedere en [[elektronika]] sluk ’n geraamde 52% van die BBP in. Die belangrikste bronne van die eiland se invoerprodukte is [[China]], Frankryk, [[Iran]], [[Mauritius]] en [[Hongkong]].<ref name="BGNote" /> === Infrastruktuur en media === [[Lêer:Antananarivo Madagascar people reading news.JPG|duimnael|’n Koerantstalletjie in Antananarivo.]] In 2010 het Madagaskar sowat 7&nbsp;617&nbsp;km gestrate paaie, 854&nbsp;km spoorlyne en 432&nbsp;km bevaarbare waterweë gehad.<ref name="Bradtp2">Bradt (2011), bl. 2.</ref> Die meeste paaie op die eiland is ongestraat en baie raak onbegaanbaar in die reënseisoen. Nasionale roetes verbind die ses grootste streeksdorpe met Antananarivo.<ref name="LOC" /> Antananarivo word per spoor verbind met Toamasina, Ambatondrazaka en Antsirabe, en nog ’n spoorlyn verbind Fianarantsoa met Manakara. Die meeste belangrike seehawens lê aan die ooskus by Toamasina. Die nuutste hawe, by Ehoala, is in 2008 gebou en word privaat deur Rio Tinto besit; dit sal onder staatsbeheer kom sodra die maatskappy se mynprojek naby Tôlanaro omstreeks 2038 voltooi is.<ref name="RioTinto" /> [[Air Madagascar]] verbind die eiland se baie klein streekslughawens en is die enigste praktiese manier om die meer afgeleë gebiede te bereik, veral in die reënseisoen wanneer baie paaie verspoel.<ref name="LOC" /> Lopende [[water]] en [[elektrisiteit]] word op nasionale vlak deur die regering se diensverskaffer, Jirama, verskaf, maar hulle kan nie die hele bevolking bedien nie. In 2009 het net 6,8% van Madagaskar se ''fokontany'' toegang tot Jirama se water gehad, terwyl 9,5% elektrisiteit gehad het.<ref name="INSTAT" /> Altesaam 56% van die krag word deur [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] [[kragsentrale]]s verskaf en die res deur dieselenjinopwekkers.<ref>{{fr}} {{cite web |title = Production Electricité |publisher = Jirama |year = 2011 |url = http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |accessdate = 28 Augustus 2013 |archive-date = 16 Augustus 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130816055715/http://www.jirama.mg/index.php?w=scripts&f=Jirama-page.php&act=pdcelec |url-status = dead }}</ref> Baie mense in die stede het toegang tot [[Selfoon|mobiele telefone]] en die [[internet]], maar dit is beperk in plattelandse gebiede. Sowat 30% van die distrikte het toegang tot die land se verskeie privaat [[telekommunikasie]]netwerke deur ’n selfoon of landlyn.<ref name="INSTAT" /> Die [[radio]] is die manier waarop die meeste mense plaaslike, landwye of internasionale nuus kry. Die hele eiland vang staatsbeheerde radio-uitsendings op. Honderde openbare of privaat stasies met plaaslike of streeksdekking bied alternatiewe dienste.<ref name="mediainfo" /> Benewens die staatstelevisiekanaal beeldsend ’n verskeidenheid privaat beheerde [[Televisie|TV-stasies]] plaaslike en internasionale programme oor die hele eiland. Verskeie mediamaatskappye word besit deur politici, soos die mediagroepe MBS (onder besit van Ravalomanana) en Viva (besit deur Rajoelina),<ref name=CrossroadsMarcus /> en dit lei tot politieke polarisasie in verslaggewing. Die media het al in verskillende mates druk ondervind om hul kritiek van die regering te sensor. Verslaggewers is al gedreig en mediamaatskappy moet soms noodgedwonge sluit.<ref name="mediainfo" /> Beskuldigings van mediasensuur het sedert 2009 gestyg.<ref name="DOS" /> Internettoegang het oor die laaste dekade drasties toegeneem – 352&nbsp;000 inwoners het in Desember 2011 toegang tuis of danksy die land se baie internetkafees gehad.<ref name=mediainfo /> == Gesondheid == [[Lêer:Madagascar woman with child.jpg|duimnael|upright|Sterftes onder vroue tydens swangerskap het ná 1990 afgeneem, maar weer ná 2009 gestyg weens politieke onstabiliteit.<ref name="INSTAT" />]] Mediese sentrums, [[Farmasie|apteke]] en [[Hospitaal|hospitale]] word dwarsoor die eiland aangetref, hoewel hulle in stedelike gebiede, veral Antananarivo, gekonsentreer is. Toegang tot mediese sorg bly buite die bereik van baie Malgasse, veral op die platteland, en baie wend hulle tot tradisionele helers.<ref>{{en}} {{cite journal|last1=Legrip-Randriambelo|first1=Olivia|last2=Regnier|first2=Denis|title=The place of healers-diviners (ombiasa) in Betsileo medical pluralism|journal=Health, Culture & Society|volume=7|issue=1|pages=28–37|url=http://hcs.pitt.edu/ojs/index.php/hcs/article/viewFile/188/219|doi=10.5195/hcs.2014.188|year=2014}}</ref> Benewens die groot koste van mediese sorg in vergelyking met die gemiddelde inkomste, is daar min professionele medici. In 2010 het Madagaskar gemiddeld drie hospitaalbeddens per 10&nbsp;000 mense gehad, en altesaam 3&nbsp;150 [[dokter]]s, 5&nbsp;661 [[verpleegster]]s, 385 gemeenskapsgesondheidswerkers, 175 [[apteker]]s en 57 tandartse vir ’n bevolking van meer as 22&nbsp;miljoen. Altesaam 14,6% van die regering se uitgawes was in 2008 vir die gesondheidsektor. Sowat 70% van mediese uitgawes is deur die regering bygedra en die res deur internasionale skenkers en ander privaat bronne.<ref name="WHO2011" /> Die regering verskaf minstens een basiese gesondheidsentrum per kommune. Privaat gesondheidsentrums is gekonsentreer in stedelike gebiede, veral dié op die sentrale hoogland.<ref name="INSTAT" /> Ondanks dié beperkings lyk dit of gesondheidsdienste die afgelope 20 jaar verbeter het. Inentings vir kinders teen siektes soos [[hepatitis B]], [[witseerkeel]] en [[masels]] het in dié tyd met gemiddeld 60% toegeneem, wat daarop dui dat basiese mediese dienste en behandelings min is, maar al hoe meer beskikbaar raak. Die Malgassiese vrugbaarheidsyfer was in 2009 net 4,6 kinders per moeder, ’n afname van 6,3 in 1990. Tienerswangerskappe van 14,8% in 2011, veel hoër as die gemiddeld in Afrika, dra by tot die vinnige bevolkingsaanwas.<ref name=WHO2011>{{en}} {{cite book | title = World Health Statistics 2011 | publisher = World Health Organization | year = 2011 | location = Paris | url = http://www.unfpa.org/sowmy/resources/docs/main_report/en_SOWMR_Full.pdf | isbn = 978-92-4-156419-9 | accessdate = 21 Januarie 2012 | archiveurl = https://www.webcitation.org/64qsWUjYm?url=http://www.who.int/whosis/whostat/EN_WHS2011_Full.pdf | archivedate = 21 Januarie 2012 | url-status = live }}</ref> In 2010 was daar 440 sterftes onder swanger moeders per 100&nbsp;000 geboortes, in vergelyking met 373,1 in 2008 en 484,4 in 1990, wat dui op ’n afname in perinatale sorg (kort voor, tydens of kort ná geboorte) ná die staatsgreep van 2009. Die sterftesyfer onder babas was in 2011 41 per 1&nbsp;000 geboortes<ref name="BGNote" /> en onder kinders jonger as vyf jaar 61 per 1&nbsp;000 geboortes.<ref name="SOWMY">{{en}} {{cite journal|url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html|title=The State Of The World's Midwifery|publisher=United Nations Population Fund|date=Augustus 2011|archiveurl=https://www.webcitation.org/64rH7WUJi?url=http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html|accessdate=22 Januarie 2012|archivedate=21 Januarie 2012|url-status=live}}</ref> [[Skistosomiase]], [[malaria]] en [[seksueel oordraagbare infeksie]]s is algemeen, hoewel [[vigs]] min voorkom in vergelyking met ander lande in Afrika; dit raak net 0,2% van die volwasse bevolking. Die sterftesyfer weens malaria is ook van die laagstes in Afrika.<ref name="WHO2011" /> Die lewensverwagting in 2009 was 63 jaar vir mans en 67 jaar vir vroue.<ref name="WHO2011" /> In 2017 was daar ’n uitbraak van [[builepes]] in Madagaskar, veral in stedelike gebiede.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |title='It is a dangerous moment': Madagascar plague death toll reaches 74 |first=Peter |last=Beaumont |work=The Guardian |date=19 Oktober 2017 |accessdate=21 Oktober 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165330/https://www.theguardian.com/global-development/2017/oct/19/madagascar-plague-death-toll-reaches-74 |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Opvoeding == [[Lêer:Ministry of Education Madagascar.JPG|duimnael|Madagaskar se Departement van Onderwys]] [[Lêer:Diego Suarez Antsiranana urban public primary school (EPP) Madagascar.jpg|duimnael|Klem is onder Ravalomanana geplaas op toegang tot onderwys en die gehalte daarvan]] Voor die 19de eeu was alle opvoeding op Madagaskar informeel en hoofsaaklik daarop gemik om praktiese aanleg en sosiale en kulturele waardes te bevorder, insluitende respek vir voorvaders en ouer persone.<ref name="LOC" /> Die eerste amptelike skole in die Europese styl is in 1818 by Toamasina gebou deur lede van die Londense Sendinggenootskap. Die genootskap is deur koning Radama I (1810-'28) genooi om skole in Imerina uit te brei en kinders van die [[aristokrasie]] basiese geletterdheid en syferkundigheid te leer. Die skole is in 1835 deur Ranavalona I gesluit,<ref name="Ralibera">Ralibera (1993), bl. 196</ref> maar in die dekades ná haar dood heropen. Teen die einde van die 19de eeu het Madagaskar die bes ontwikkelde en modernste skolestelsel in die voorkoloniale [[Afrika suid van die Sahara]] gehad. Toegang tot skole is in die koloniale tydperk in die kusstreke uitgebrei, met die klem op Frans en basiese werkvaardighede. Tydens die postkoloniale Eerste Republiek is steeds gebruik gemaak van Franse burgers as onderwysers en was Frans die onderrigtaal, en dit het ontevredenheid veroorsaak onder Malgasse wat ’n algehele skeiding van die voormalige koloniale mag voorgestaan het.<ref name="LOC" /> In die tyd van die Tweede Republiek is Franse onderwysers en burgers verban, Malgassies het die taal van onderrig geword en baie jong Malgasse is vinnig opgelei om in afgeleë plattelandse gebiede onderwys te gee onder die beleid van verpligte twee jaar lange nasionale diens.<ref>{{fr}} {{cite journal |last = Ranaivoson |first = Samuel |title = La formation du personnel enseignant de l'éducation de base à Madagascar: Une etude de cas. Quelques reflections intéressant la programmation de l'assistance de l'UNICEF |location = Parys |publisher = UNESCO |url = http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |accessdate = 10 Julie 2011 |archiveurl = https://www.webcitation.org/604ferPRD?url=http://unesdoc.unesco.org/images/0004/000404/040436Fb.pdf |archivedate = 10 Julie 2011 |year = 1980 |url-status = live }}</ref> Die beleid, bekend as ''malgachization'', het gepaardgegaan met kwaai ekonomiese agteruitgang en ’n drastiese afname in die gehalte van onderwys. Leerlinge kon in dié tyd nie Frans of ander vakke baasraak nie en het gesukkel om ná skool werk te kry. Baie moes noodgedwonge werke met ’n lae salaris in die informele of swartmark aanvaar wat hulle verder in armoede gedompel het. Buiten die kort tyd van Zafy as president, van 1992 tot 1996, was Ratsiraka van 1975 tot 2001 aan die bewind en hy kon nie daarin slaag om die onderwys veel te verbeter nie.<ref>{{en}} {{cite journal |last = Mukonoweshuro |first = E.G. |title = State "resilience" and chronic political instability in Madagascar |journal = Canadian Journal of African Studies |volume = 24 |issue = 3 |pages = 376–398 |year = 1990 |doi = 10.2307/485627|jstor = 485627}}</ref> Onder die Ravalomanana-administrasie (2002-'09) is klem op onderwys gelê – dit is tans gratis en verpligtend vir kinders tussen 6 en 13 jaar oud.<ref name=WBeducation>{{en}} {{cite journal |first1 = Gerard |last1 = Lassibille |first2 = Jee-Peng |last2 = Tan |first3 = Cornelia |last3 = Jesse |first4 = Trang Van |last4 = Nguyen |title = Managing for results in primary education in Madagascar: Evaluating the impact of selected workflow interventions |journal = The World Bank Economic Review |volume = 24 |issue = 2 |pages = 303–329 |publisher = Oxford University Press |date = 6 Augustus 2010 |url = http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |doi = 10.1093/wber/lhq009 |accessdate = 10 Februarie 2012 |archiveurl = https://www.webcitation.org/65MknBr6d?url=http://www.povertyactionlab.org/publication/managing-results-primary-education-madagascar-evaluating-impact-selected-workflow-interventions |archivedate = 11 Februarie 2012 |url-status = live }}</ref> Primêre opvoeding duur vyf jaar, ’n lae sekondêre vlak vier jaar en ’n hoër sekondêre vlak drie jaar.<ref name="LOC" /> Tydens Ravalomanana se eerste termyn is duisende nuwe laerskole en bykomende klaskamers gebou, ouer geboue is gerestoureer en tienduisende laerskoolonderwysers is opgelei. Laerskoolopvoeding is gratis gemaak en stelle met basiese skoolbehoeftes is in die laerskole uitgedeel.<ref name="WBeducation" /> Eindelik was daar minstens een primêre skool per ''fokontany'', een laer sekondêre skool per kommune en een hoër sekondêre skool in al die stedelike gebiede.<ref name="INSTAT" /> Die drie kampusse van die nasionale openbare universiteit is geleë in Antananarivo (in 1961 gestig), Mahajanga (1977) en Fianarantsoa (1988). Daar is ook verskeie kolleges en privaat universiteite en tegniese kolleges.<ref name="LOC" /> Danksy die groter beskikbaarheid van onderwysinstellings het studentetalle tussen 1996 en 2006 meer as verdubbel. Die gehalte is egter swak en baie studente moet jare herhaal of skop op.<ref name="WBeducation" /> Opvoedingsbeleide tydens Ravalomanana se tweede termyn het gefokus op gehalte, insluitende hoër minimum opvoedingstandaarde vir voornemende laerskoolonderwysers, van die besit van ’n sertifikaat van ’n middelbare skool tot dié van ’n hoërskool. Die opleidingsprogram vir onderwysers is ook verbeter.<ref>{{fr}} {{cite journal |last = Ministère de l'Education Secondaire et l'Education de Base |title = Curriculum de formation des élèves-maîtres |publisher = Government Printing Office |location = Antananarivo, Madagascar |year = 2005 }}</ref> In 2008 was die regering se besteding aan die onderwys 13,4% van sy totale uitgawes en 2,9% van die BBP. Laerskoolklasse is oorvol, met ’n verhouding van leerling tot onderwyser van 47:1 in 2008.<ref>{{en}} {{cite web |title=Public spending on education; total (percent of government expenditure) in Madagascar |publisher=TradingEconomics.com |year=2011 |url=http://www.tradingeconomics.com/madagascar/public-spending-on-education-total-percent-of-government-expenditure-wb-data.html |accessdate=28 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519165357/https://tradingeconomics.com/madagascar/public-spending-on-education-total-percent-of-government-expenditure-wb-data.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Demografie == In 2016 is Madagaskar se bevoling op 25&nbsp;miljoen geraam, teenoor 2,2&nbsp;miljoen in 1900.<ref name="LOC" /> Die jaarlikse bevolkingsaanwas was in 2009 sowat 2,9%.<ref name="BGNote" /> Sowat 42,5% van die bevolking is jonger as 15 jaar, terwyl 54,5% tussen 15 en 64 jaar oud is. Dié wat 65 en ouer is, is 3% van die bevolking.<ref name="AEO2011" /> Net twee [[sensus]]opnames, in 1975 en 1993, is gedoen sedert onafhanklikwording. Die digs bevolkte gebiede is die oostelike hoogland en die ooskus, terwyl die westelike vlaktes die yls bewoonde dele is.<ref name="LOC" /> === Etniese groepe === [[Lêer:Ethnic groups of Madagascar Map.png|duimnael|Die streeksverspreiding van etniese subgroepe op Madagaskar]] Die Malgasse maak meer as 90% van die eiland se bevolking uit en word gewoonlik in 18 subgroepe verdeel.<ref name="BGNote" /> Onlangse [[DNS]]-navorsing het getoon die genetiese samestelling van die gemiddelde Malgas is min of meer ’n gelyke mengsel van Suidoos-Asiatiese en Oos-Afrikaanse gene,<ref>{{en}} {{cite journal |title = The dual origin of the Malagasy in Island Southeast Asia and East Africa: evidence from maternal and paternal lineages |journal = American Journal of Human Genetics |volume = 76 |issue = 5 |pages = 894–901 |year = 2005 |author = Hurles ME, Sykes BC, Jobling MA, Forster P |accessdate = 30 April 2011 |archivedate = 20 Maart 2011 |url = http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |archiveurl = https://www.webcitation.org/5xKUHogZj?url=http://www.sanger.ac.uk/about/press/2005/050504.html |doi = 10.1086/430051 |pmid = 15793703 |pmc = 1199379 |last2 = Sykes |last3 = Jobling |last4 = Forster |url-status = live }}</ref><ref name="Tofanelli">{{en}} {{cite journal |author = Tofanelli S, Bertoncini S, Castrì L, Luiselli D, Calafell F, Donati G, Paoli G.|year = 2009 |title = On the origins and admixture of Malagasy: new evidence from high-resolution analyses of paternal and maternal lineages |url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-09_26_9/page/2109|journal = Molecular Biology and Evolution |volume = 26 |issue = 9|pages = 2109–2124 |doi=10.1093/molbev/msp120 |pmid = 19535740|last2 = Bertoncini |last3 = Castrì |last4 = Luiselli |last5 = Calafell |last6 = Donati |last7 = Paoli}}</ref> hoewel die genetika van sommige gemeenskappe ’n groter oorsprong van een van dié twee groepe toon of tekens van Arabiese, Indiese of Europese afkoms.<ref name=Adelaar>Adelaar (2006), bl. 205–235</ref> Suidoos-Asiatiese kenmerke, veral van Suid-Borneo, is veral oorheersend in die [[Merina]] van die sentrale hoogland.<ref name=ethnicstrife /> Hulle is die grootste Malgassiese subgroep, sowat 26% van die bevolking, terwyl sekere kusvolke sterker Oos-Afrikaanse eienskappe het. Die grootste etniese kusgroepe is die [[Betsimisaraka]] (14,9%) en die [[Tsimihety]] en [[Sakalava]] (6% elk).<ref name="LOC" /> {|class="wikitable" style="margin: 1em auto 1em auto;" !Etniese subgroep!!Streeksverspreiding |- |Antankarana, Sakalava, Tsimihety ||Voormalige Antsiranana-provinsie |- |Sakalava, Vezo ||Voormalige Mahajanga-provinsie |- |Betsimisaraka, Sihanaka, Bezanozano ||Voormalige Toamasina-provinsie |- |Merina ||Voormalige Antananarivo-provinsie |- |Betsileo, Antaifasy, Antambahoaka, Antaimoro, Antaisaka, Tanala ||Voormalige Fianarantsoa-provinsie |- |Mahafaly, Antandroy, Antanosy, Bara, Vezo ||Voormalige Toliara-provinsie |} [[China|Chinese]], [[Indië|Indiese]] en [[Comore|Comoraanse]] minderhede kom op Madagaskar voor, sowel as ’n klein [[Europa|Europese]] (hoofsaaklik [[Frankryk|Franse]]) bevolking. Emigrasie in die laat 20ste eeu het hierdie minderhede verder laat afneem, soms in skielike vlae soos met die uittog van Comorane in 1976 ná anti-Comoraanse betogings in Mahajanga.<ref name="LOC" /> Daarteenoor was daar geen aansienlike emigrasie van Malgasse nie.<ref name="EBLand" /> Die getal Europeërs het afgeneem sedert onafhanklikwording, van 68&nbsp;430 in 1958<ref name="Kitchen 1962, bl. 256" /> tot 17&nbsp;000 drie dekades later. In die middel 1980's het daar sowat 25&nbsp;000 Comorane, 18&nbsp;000 Indiërs en 9&nbsp;000 Chinese op Madagaskar gewoon.<ref name="LOC" /> === Taal === [[Lêer:Madagascar Kids 5 (4814978342).jpg|duimnael|’n Malgassiese kind]] [[Malgassies]] is van [[Maleis-Polinesiese tale|Maleis-Polinesiese]] oorsprong en word algemeen gepraat. Die talle Malgassiese [[dialek]]te, wat gewoonlik onderling verstaan word,<ref>Rajaonarimanana (2001), bl. 8</ref> kan in twee hoofgroepe geklassifiseer word: Oos-Malgassies, wat in die oostelike woudstreke en hoogland gepraat word, insluitende die Merina-dialek van Antananarivo; en Wes-Malgassies van die westelike kusvlaktes. [[Frans]] het tydens die Franse heerskappy die amptelike taal geword, maar volgens die eerste grondwet van 1958 was Malgassies en Frans albei amptelike tale. Frans word veral deur die opgevoede deel van die bevolking gepraat en vir internasionale kommunikasie gebruik.<ref name="LOC" /> Volgens die grondwet van 2007 het Malgassies die nasionale taal gebly, maar was daar drie amptelike tale: Malgassies, Frans en [[Engels]].<ref>{{en}} {{cite web |title=Madagascar: 2007 Constitutional referendum |publisher=Electoral Institute for the Sustainability of Democracy in Africa |date=Junie 2010 |url=http://www.eisa.org.za/WEP/mad2007results.htm |accessdate=22 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729051959/https://eisa.org.za/wep/mad2007results.htm |archive-date=29 Julie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Engels is verwyder uit die grondwet wat in 2010 deur kiesers in ’n referendum goedgekeur is.<ref name="4thRepublic" /> Vandag word Malgassies en Frans as die twee amptelike tale erken. Albei word in laer- en hoërskole gebruik. === Godsdiens === {{Staafgrafiek kas |sweef=links |byskrif=Godsdiens op Madagaskar<ref name=pew>{{en}} {{cite web |url=http://www.globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |title=Religions in Madagascar &#124; PEW-GRF |publisher=Globalreligiousfutures.org |accessdate=20 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109064122/http://globalreligiousfutures.org/countries/madagascar#/?affiliations_religion_id=0&affiliations_year=2010&region_name=All%20Countries&restrictions_year=2015 |archive-date= 9 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |wydte=300px |stawe = {{Staafgrafiek persent|[[Protestantisme|Protestants]]|rooi|51.8}} {{Staafgrafiek persent|[[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katoliek]]|blou|38.1}} {{Staafgrafiek persent|Ander Christene|oranje|1.1}} {{Staafgrafiek persent|[[Islam]]|groen|3}} {{Staafgrafiek persent|Volksgelowe|grys|5.4}} }} Volgens die Amerikaanse departement van buitelandse sake was 41% van Malgasse in 2011 Christene en 52% het tradisionele godsdienste aangehang<ref name="BGNote" /> wat gewoonlik klem lê op die lewendes en die ''razana'' (voorouers). Volgens die Pew-navorsingsentrum was 85% van die bevolking egter in 2010 Christene en net 4,5% het tradisionele godsdienste beoefen. Onder die Christene was daar meer [[Protestantisme|Protestante]] as [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]].<ref name="pew" /> [[Lêer:Famadihana reburial razana ancestor Madagascar.jpg|duimnael|’n Famadihana-herbegrafnis]] Eerbetoon aan voorouers het gelei tot die tradisie om graftombes te bou, sowel as die hooglandse praktyk die ''[[famadihana]]'', waar ’n afgestorwe familielid se oorskot opgegrawe en in skoon sydoeke toegdraai word voordat dit in die graf teruggeplaas word. Die ''famadihana'' is ’n geleentheid waarop die geliefde voorouer geëer, daar met familie en die gemeenskap herenig en ’n feesatmosfeer geniet kan word. Inwoners van omringende dorpe word ook dikwels genooi na die geleentheid, waar [[kos]] en [[rum]] gewoonlik voorgesit en musiek gemaak word.<ref name=famadihana>{{en}} {{cite news |last=Bearak |first=Barry |title=Dead Join the Living in a Family Celebration |newspaper=New York Times |page=A7 |date=5 September 2010 |url=https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |accessdate=13 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405160110/https://www.nytimes.com/2010/09/06/world/africa/06madagascar.html |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Agting vir voorouers word ook dikwels gewys deur die handhawing van ''[[fady]]'', [[taboe]]s wat gerespekteer word tydens die lewe en ná die dood van die persoon wat dit ingestel het. Daar word geglo as respek aan voorouers betoon word, sal hulle die lewendes help. Net so word ongelukke dikwels toegeskryf aan voorouers wie se wense verwaarloos is. Die offering van ’n [[seboe]] is ’n tradisionele manier om voorouers te paai of eer. Die Malgasse glo ook tradisioneel in ’n skeppergod, wat Zanahary of Andriamanitra genoem word.<ref name=Bradtbeliefs>Bradt (2011), bl.&nbsp;13–20</ref> In 1818 het die [[Londense Sendinggenootskap]] die eerste Christelike sendelinge na Madagasar gestuur. Hulle het kerke gebou, die Bybel in Malgassies vertaal en mense bekeer. Van 1835 af het koningin Ranavalona I hierdie bekeerdes vervolg as deel van ’n poging om die Europese kulturele en politieke invloed op die eiland stop te sit. In 1869 het ’n opvolger van haar, koningin Ranavalona II, die Christelike geloof teruggebring en sendingwerk aangemoedig.<ref>Ade Ajayi (1989), bl. 437</ref> Vandag meng baie Christene hul godsdiens met tradisionele gelowe vir die verering van voorouers. Hulle sal byvoorbeeld iemand uit die kerk begrawe en daarna tradisonele begrafnisrituele hou, of ’n Christelike predikant nooi om ’n ''famadihana''-herbegrafnis te seën.<ref name="famadihana" /> [[Islam]] word ook beoefen. Dit is in die [[Middeleeue]] na die eiland gebring deur handelaars uit Arabië en [[Somalië]] wat verskeie Islamitiese skole aan die ooskus geopen het. Terwyl die Arabiese skrif, leenwoorde en Islamitiese astrologie oor die eiland versprei het, het die Islamitiese godsdiens nie veel byval gevind nie, behalwe by ’n klompie gemeenskappe aan die suidooskus. Vandag maak [[Moslem]]s 3-7% van die bevolking uit en is hulle hoofsaaklik in die noordwestelike provinsies Mahajanga en Antsiranana gekonsentreer. Die meerderheid van hulle is [[Soenni]]. [[Hindoeïsme]] is meer onlangs, in die laat 19de eeu, aan die eilandbewoners bekend gestel deur mense uit [[Indië]]. == Kultuur == [[Lêer:Hira gasy musicians 2008.jpg|duimnael|Hiragasy musikante geklee in tradisionele [[Lamba]]s]] Elk van die baie etniese subgroepe op Madagaskar het sy eie gelowe, gebruike en lewenswyse wat histories bygedra het tot ’n eie identiteit. Daar is egter ’n aantal eienskappe wat algemeen voorkom en ’n sterk verenigde Malgassiese kultuur skep. Benewens ’n gedeelde taal en gedeelde tradisionele godsdienste wat sentreer om ’n skeppergod en die verering van voorouers, word die tradisionele Malgassiese opvattings gevorm deur waardes wat klem lê op ''fihavanana'' (solidariteit), ''vintana'' (bestemming), ''tody'' (karma) en ''hasina'', ’n heilige lewenskrag wat tradisionele gemeenskappe glo magsfigure in die gemeenskap of familie vul en dus wettigheid aan hulle verleen. Ander kultuurelemente wat algemeen voorkom is, is manlike [[besnydenis]]; sterk familiebande; ’n geloof in toorkrag, wiggelaars, astrologie en toordokters; en ’n tradisionele verdeling van die sosiale klasse in adellikes, vrye burgers en slawe.<ref name="LOC" /><ref name="Bradtbeliefs" /> Hoewel sosiale [[kaste]]s nie meer wetlik erken word nie, raak die kasteverbintenisse van die voorvaders steeds sosiale status, ekonomiese geleenthede en rolle in die gemeenskap.<ref>Middleton (1999), bl.&nbsp;259–262, 272, 309</ref> Malgasse raadpleeg tradisioneel ''Mpanandro'' ("Makers van die Dae") om die beste dae vas te stel vir belangrike geleenthede soos troues of ''famadihana''; dit word bepaal met ’n tradisionele [[astrologie]]stelsel wat die Arabiere na die eiland gebring het. Die uiteenlopende oorspronge van die Malgassiese kultuur is duidelik. Die gewildste instrument, die [[valiha]], is ’n bamboesbuis-[[siter]] wat vroeë setlaars uit Suid-Borneo met hulle saamgebring het. Die vorm daarvan stem baie ooreen met instrumente wat vandag in [[Indonesië]] en die [[Filippyne]] aangetref word.<ref name="Blench, R. 1982 bl. 81-93">{{en}} {{cite journal |last = Blench |first = Roger |title = Evidence for the Indonesian origins of certain elements of African culture |journal = African Music |volume = 6 |issue = 2 |pages = 81–93 |year = 1982 |jstor = 30249759|doi = 10.21504/amj.v6i2.1118 |doi-access = free }}</ref> Tradisionele huise op Madagaskar lyk ook soos dié in Suid-Borneo wat betref [[Simbool|simbolisme]] en voorkoms, met ’n reghoekige uitleg, spitsdak en sentrale steunpilaar.<ref>{{en}} {{cite journal |last1 = Kus |first1 = Susan |last2 = Raharijaona |first2 = Victor |title = House to Palace, Village to State: Scaling up Architecture and Ideology |journal = American Anthropologist |series=New Series |issue = 102 |volume = 1 |pages = 98–113 |year = 2000 |doi = 10.1525/aa.2000.102.1.98}}</ref> ’n Weerspieëling van die algemene verering van voorvaders is die graftombes wat van beter materiaal gebou en mooier versier is as die huise van die lewendes.<ref name="Acquier, Jean-Louis.">Acquier (1997), bl.&nbsp;143–175</ref> Die vervaardiging en weef van [[sy]] kan teruggevoer word na die eerste setlaars en die eiland se nasionale drag, die geweefde [[lamba]], het ontwikkel in ’n fyn kuns.<ref>Kusimba, Odland & Bronson (2004), bl. 12</ref> Die [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiatiese]] invloed is ook duidelik in Madagaskar se kos, wat bestaan uit ’n verskeidenheid geurige [[groente]]s of [[vleis]]geregte en altyd saam met [[rys]] geëet word.<ref name=Antal>Bradt (2011), bl. 312</ref> Die [[Afrika]]-invloed word weerspieël deur die heilige belangrikheid van die [[seboe]]s en hul verpersoonliking van hul eienaar se rykdom – tradisies wat op die vasteland van Afrika ontstaan het. Beesdiefstel, oorspronklik ’n [[deurgangsrite]] vir jong mans op die vlaktes waar die grootste beeskuddes voorkom, het ’n gevaarlike en soms dodelike misdaadbedryf geword; beeswagters in die suidweste probeer hul beeste met tradisionele spiese beskerm teen professionele veediewe wat al hoe swaarder gewapen is.<ref name="Camp93" /> === Kunste === [[Lêer:Hira gasy dancer Madagascar.jpg|duimnael|upright|’n Hiragasy-danser]] ’n Groot verskeidenheid mondelinge en geskrewe [[letterkunde]] het op Madagaskar ontwikkel. Een van die eiland se gewildste [[kuns]]tradisies is die redenaarskuns, soos uitgedruk in die verskillende vorme van ''hainteny'' ([[poësie]]), ''kabary'' (openbare redevoering) en ''ohabolana'' ([[spreekwoord]]e).<ref>Fox (1990), bl. 39</ref><ref name="Madatana">{{fr}} {{cite web |last=Ravalitera |first=P |title=Origine Confuse des Vazimba du Betsiriry |work=Journal Express |publisher=Madatana.com |url=http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |accessdate=11 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511131912/http://www.madatana.com/article-origine-confuse-des-vazimba-du-betsiriry.php |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Epiese gedig, die ''Ibonia'', is deur die eeue in verskillende vorme oorgedra en gee ’n insig in die uiteenlopende [[Mitologie|mitologieë]] en gelowe van die tradisionele Malgassiese gemeenskappe.<ref>{{en}} {{cite web |title=Ibonia: the text in 17 sections |last=Onbekend |publisher=University of Virginia |accessdate=15 November 2010 |url=http://xroads.virginia.edu/~Public/Ibonia/text.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207012531/https://www.webcitation.org/604h5KUmV |archive-date=7 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie tradisie is in die 20ste eeu voortgesit deur sulke kunstenaars soos Jean-Joseph Rabearivelo, wat beskou word as Afrika se eerste moderne digter,<ref>Rabearivelo (2007), bl. x</ref> en Elie Rajaonarison, ’n digter van die nuwe vlaag Malgassiese poësie.<ref>Auzias & Labourdette (2007), p. 142</ref> Madagaskar het ook ’n ryk [[musiek]]erfenis, en dit is duidelik uit die tientalle streekmusiekgenres soos die kusstreke se ''salegy'' en die hoogland se ''hiragasy'' wat lewe gee aan dorpsbyeenkomste, plaaslike dansvloere en nasionale radio.<ref name="Randrianary">Randrianary (2001), bl.&nbsp;109–137</ref> ’n Dag lange byeenkoms met ''hiragasy'', danse en ''kabary'' word veral deur die Merina gehou, met groepe wat teen mekaar meeding. Daar is ook ’n groeiende kultuur van [[klassieke musiek]], met jongmense wat onderrig word in jeugakademies en orkeste wat die jeug se betrokkenheid by klassieke musiek bevorder. Saam met syweefwerk en ''lamba''-vervaardiging word die weef van [[raffia]] en ander plaaslike plantmateriaal gebruik om ’n groot verskeidenheid praktiese items soos matte, mandjies, beursies en hoede te maak.<ref name=handicrafts>{{en}} {{cite web |last1=Ashamu |first1=Charlotte |first2=Diego |last2=Gomez-Pickering |first3=Amanda |last3=Luke |last4=Morrison |first4=Paul |first5=Mark |last5=Pedersen |first6=Mara |last6=Symes |first7=Marthe |last7=Weyandt |title=Made in Madagascar: Exporting Handicrafts to the U.S. Market: Final Report |publisher=United Nations Public-Private Alliance for Rural Development |year=2005 |url=http://www.sipa.columbia.edu/academics/concentrations/epd/documents/2004-5/MalagasyHandicrafts_Report.pdf |accessdate=10 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171111203914/http://www.webcitation.org/604ZDmy4U |archive-date=11 November 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Houtsneewerk is ’n goed ontwikkelde kunsvorm, en streekstyle kan gesien word in die versierings van balkonrelings en ander [[Argitektuur|argitektoniese]] elemente. Beeldhouers skep ’n verskeidenheid meubels en huishoudelike items, begrafnispilare en beeldhouwerke, waarvan baie vir die plaaslike [[Toerisme|toeristemark]] gemaak word.<ref name=Terrible>Heale & Abdul Latif (2008), bl.&nbsp;108–111</ref> Die versierende en funksionele houtwerktradisies van die Zafimaniry-volk van die sentrale hoogland is in 2008 opgeneem in [[Unesco]] se lys van ontasbare kulturele erfenisgoed.<ref>{{en}} {{cite web |title=Woodcrafting Knowledge of the Zafimaniry |publisher=Unesco |accessdate=24 Augustus 2012 |url=http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106231807/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00080 |archive-date=6 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onder die Antaimoro-volk is die vervaardiging van [[papier]] met ingelegde blomme en ander natuurlike materiale ’n tradisie wat die gemeenskap begin het om ekotoerisme te bevorder.<ref name="Terrible" /> Borduur- en ander naaldwerk word gebruik in die vervaardiging van klere, tafeldoeke en ander huishoudelike materiaalitems, asook vir plaaslike kunsmarkte.<ref name="handicrafts" /> ’n Paar kunsgalerye in Antananarivo en ander stadsgebiede verkoop skilderye deur plaaslike kunstenaars en jaarlikse kunsgeleenthede word gehou, soos die Hosotra-opeluguitstalling in die hoofstad.<ref>{{fr}} {{cite news |title=Des nouveaux talents mis en relief |newspaper=L'Express de Madagascar |publisher=l'expressmada.com |date=7 Augustus 2009 |url=http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |accessdate=24 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141215100832/http://www.lexpressmada.com/4376/hosotra-2009-madagascar/284-des-nouveaux-talents-mis-en-relief.html |archive-date=15 Desember 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Sport en ontspanning === [[Lêer:Moraingy fighting Madagascar sport.jpg|duimnael|''Moraingy'' is ’n tradisionele gevegskuns]] Verskeie tradisionele soorte sport en vermaak bestaan op Madagaskar. ''[[Moraingy]]'', ’n soort handgevegskuns, is ’n gewilde sportsoort in die kusstreke. Dit word tradisioneel deur mans beoefen, maar vroue het ook onlangs begin deelneem.<ref>Ratsimbazafy (2010), bl.&nbsp;14–18</ref> Stoei met seboes, ''tolon-omby'', word ook in baie streke beoefen.<ref name=lambatradition>Kusimba, Odland & Bronson (2004), bl. 87</ref> Verskeie soorte speletjies word ook gespeel, onder meer ''fanorona'', ’n bordspel wat veral op die hoogland gewild is. Deur die afgelope twee eeue het [[Weste]]rse ontspanningsbedrywighede ook na Madagaskar oorgespoel. [[Rugby]] word beskou as die eiland se nasionale sportsoort<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |accessdate=24 Julie 2012 |title=Madagascar take Sevens honours |date=23 Augustus 2007 |publisher=International Rugby Board |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006100702/http://www.irb.com/newsmedia/regional/newsid=53025.html |archive-date=6 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en is tydens die Franse koloniale tydperk deur spoorwegingenieurs, wat in die hoofstad Antananarivo gewerk en rugby gespeel het, na die eilandstaat saamgeneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theroar.com.au/2009/01/17/rugby-and-the-red-island-an-unlikely-union/ |title=Rugby and the Red Island: an unlikely union |publisher=The Roar |date=16 Januarie 2019 |accessdate=14 Februarie 2021}}</ref> [[Malgassiese nasionale rugbyspan|Madagaskar]] het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie. Hulle ding in die Afrikanasiesbeker met ander ontluikende rugbyspanne mee. [[Sokker]] is ook gewild en Madagaskar het al ’n wêreldkampioen opgelewer in ''pétanque'', ’n Franse spel soortgelyk aan [[rolbal]] wat algemeen in stedelike gebiede en op die hoogland gespeel word.<ref>{{en}} {{cite web |last=Vegar |first=Ness |title=Madagascar won the World Championship |publisher=petanque.org |date=4 Oktober 1999 |url=http://www.petanque.org/news/admin/61.shtml |accessdate=14 Januarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010191049/http://petanque.org/news/admin/61.shtml |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Skoolatletiekprogramme sluit gewoonlik sokker, [[Atletiek|baan- en veldnommers]], [[judo]], [[boks]], vroue[[korfbal]] en vroue[[tennis]] in. Madagaskar het in 1964 die eerste keer ’n span na die [[Olimpiese Spele]] gestuur en het ook al aan die Afrikaspele deelgeneem.<ref name="EBLand" /> Verkennerswerk is ook gewild, met drie verkennersklubs wat in 2011 ’n ledetal van 14&nbsp;905 gehad het.<ref name="Census_2010">{{en}} {{cite web |title=Triennal review: Census as at 1 December 2010 |url=http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |publisher=World Organization of the Scout Movement |accessdate=13 Januarie 2011 |date=1 Desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130902233053/http://scout.org/en/content/download/22261/199900/file/Census.pdf |archive-date=2 September 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Danksy sy goeie sportgeriewe is verskeie Afrika-basketbal- en korfbalkampioenskappe al in [[Antananarivo]] gehou.<ref>[http://madagascar2011.fiba.com/ 2011 FIBA Africa Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110828040545/http://madagascar2011.fiba.com/ |date=28 Augustus 2011 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://www.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html 2009 FIBA Africa Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304071148/http://www.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/sid/6996/_/2009_FIBA_Africa_Championship_for_Women/index.html |date= 4 Maart 2016 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ 2014 FIBA Africa Under-18 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140812204620/http://u18madagascar2014.fibaafrica.com/ |date=12 Augustus 2014 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html 2013 FIBA Africa Under-16 Championship] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131021181708/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMCM/sid/9678/_/2013_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Men/index.html |date=21 Oktober 2013 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref><ref>[http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html 2015 FIBA Africa Under-16 Championship for Women] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130021741/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/sid/11791/_/2015_FIBA_Africa_U16_Championship_for_Women/index.html |date=30 Januarie 2016 }}, FIBA.com, besoek op 26 Oktober 2015.</ref> === Kos === [[Lêer:Kakapizon and chips food vendor in Antananarivo Madagascar.jpg|duimnael|links|'n Straathandelaar verkoop vars aartappelskyfies en ''kaka pizon'']] [[Lêer:Achards de mangue et citron lemon mango achar Madagascar.jpg|duimnael|Suurlemoen- en mangoplukkels (achards) word tradisioneel by etes in die noordwestelike kusstreke van Madagaskar bedien]] Malgassiese kos weerspieël die uiteenlopende invloede van Suidoos-Asië, Afrika, Indië, China en Europa. Maaltye kan wissel van die eenvoudige, tradisionele geregte wat deur die vroegste setlaars berei is tot die feesgeregte wat aan die 19de-eeuse monarge voorgesit is. Die kos bestaan vandag gewoonlik uit [[rys]] (''vary'') as basis saam met ''laoka''. Die baie soorte ''laoka'' sluit [[Vegetarisme|vegetariese]] of [[vleis]]geregte in en daar is gewoonlik ook ’n sous wat gegeur is met bestanddele soos [[gemmer]], [[ui]]e, [[knoffel]], [[tamatie]]s, [[vanielje]], [[klappermelk]], [[sout]], [[kerrie]]poeier en [[Peper|groenpeper]] en soms ook ander [[krui]]e en [[spesery]]e. In dele van die droë suide en weste kan boeregesinne rys vervang met [[mielie]]s, [[kassawe]] of [[wrongel]] wat van seboemelk gemaak word. ’n Groot verskeidenheid soet en sout [[poffertjie]]s en ander versnaperinge soos tropiese [[vrugte]] is dwarsoor die eiland beskikbaar. Plaaslik vervaardigde drankies sluit in vrugtesappe, [[koffie]], [[kruietee]]s en [[alkohol]]iese dranke soos [[rum]], [[wyn]] en [[bier]].<ref name=Antal>Bradt (2011), bl. 312</ref> Die eiland vervaardig ook van die beste [[sjokolade]] in die wêreld.<ref name="prize">{{fr}} {{cite web |publisher=Chocolaterie Robert |title=Un peu d'histoire |url=http://www.chocolaterierobert.com/un-peu-dhistoire/ |year=2016 |accessdate=26 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310133102/http://www.chocolaterierobert.com/un-peu-dhistoire/ |archive-date=10 Maart 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Ander bronne == {{Refbegin|4}} * {{fr}} {{cite book |last = Acquier |first = Jean-Louis |title = Architectures de Madagascar |publisher = Berger-Levrault |location = Berlin |year = 1997 |isbn = 978-2-7003-1169-3}} * {{en}} {{cite book |last = Ade Ajayi |first = Jacob Festus |title = General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s |publisher = UNESCO |location = Paris |year = 1989 |isbn = 978-0-520-03917-9 |url = https://books.google.com/books?id=sMpMuJalFKoC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite encyclopedia |last = Adelaar |first = Alexander |contribution = The Indonesian migrations to Madagascar: Making sense of the multidisciplinary evidence |title = Austronesian diaspora and the ethnogeneses of people in Indonesian archipelago |editor-last = Simanjuntak, Truman |editor2=Pojoh, Ingrid |editor3=Harriet Eileen |editor4=Hisyam, Muhamad |publisher = LIPI Press |location = Jakarta, Indonesië |year = 2006 |url = https://books.google.com/books?id=Szvr5hUtD5kC&printsec=frontcover |isbn = 978-979-26-2436-6}} * {{en}} {{cite book |last = Ames |first = Glenn Joseph |title =Distant lands and diverse cultures: the French experience in Asia, 1600–1700|publisher = Greenwood Publishing Group |location = New York |year = 2003 |isbn = 978-0-313-30864-2}} * {{fr}} {{cite book |last1 = Auzias |first1 = Dominique |first2 =Jean-Paul |last2 = Labourdette |title = Petit Futé: Madagascar 2008 |location = Paris |publisher = Petit Futé |year= 2008 |isbn = 978-2-7469-1982-2}} * {{en}} {{cite book |last = Barendse |first = R.J. |title = The Arabian seas: the Indian Ocean world of the seventeenth century |publisher = M.E. Sharpe |location = Berlyn |year = 2002|isbn = 978-0-7656-0729-4 |url = https://books.google.com/books?id=_qvq9dN8j5MC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Bradt |first= Hilary |title=Madagascar, 10th Ed.: The Bradt Travel Guide |publisher=Bradt Travel Guides |location=London |year=2011 |isbn=978-1-84162-341-2 |url = https://books.google.com/books?id=uTRPnMlOcwgC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Browning |first = Christopher R. |title = The Origins of the Final Solution |publisher = Martyrs' and Heroes' Remembrance Authority |location = Jerusalem |year = 2004 |isbn = 3-540-63293-X |url = https://books.google.com/books?id=jHQdRHNdK44C&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last=Campbell |first=Gwyn |title=An economic history of Imperial Madagascar, 1750–1895: the rise and fall of an island empire |publisher=Cambridge University Press |location = Londen|year=2005 |isbn=0-521-83935-1 |url = https://books.google.com/books?id=13Yt9jLuKzsC&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last1= Chapus |first1 = G.S. |last2= Mondain |first2 = G. |year = 1953 |title = Un homme d'etat malgache: Rainilaiarivony |publisher = Editions Diloutremer |location = Parys}} * {{en}} {{cite book |last = Cousins |first = William Edward |title = Madagascar of to-day: A sketch of the island, with chapters on its past history and present prospects |publisher = The Religious Tract Society |location = Londen |year = 1895 |url = https://books.google.com/?id=gvREAAAAIAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Curtin |first = Philip D. |title = Disease and empire: the health of European troops in the conquest of Africa |url = https://archive.org/details/diseaseempirehea0000curt |publisher = Cambridge University Press |year = 1998 |location = Cambridge, MA |isbn = 978-0-521-59835-4}} * {{en}} {{cite encyclopedia |last = Davies |first = S.J.J.F. |contribution = Birds I: Tinamous and Ratites to Hoatzins |title = Grzimek's Animal Life Encyclopedia |editor-first = Michael |editor-last = Hutchins |volume = 8 |edition = 2 |publisher = Gale Group |location = Farmington Hills, MI |isbn = 0-7876-5784-0 |year = 2003}} * {{fr}} {{cite book |last = Deschamps |first = Hubert Jules |title = Histoire de Madagascar |publisher = Berger-Levrault |location = Ann Arbor, MI |year = 1965}} * {{en}} {{cite book |last = Ellis |first = William |title = Three visits to Madagascar during&nbsp;... 1853-1854-1856 |publisher = Oxford University |location = Londen |year = 1859 |url = https://books.google.com/?id=nPoGAAAAQAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1=Emoff |first1=Ron |year=2004 |title =Island Musics |chapter = Spitting into the wind: Multi-edged environmentalism in Malagasy song |editor-last = Dawe |editor-first = Kevin |publisher=Berg |location = New York |url=https://books.google.com/?id=owU3-pCIvyYC&printsec=frontcover |isbn = 978-1-85973-703-3}} * {{en}} {{cite book |last1= Fage |first1 = J.D. |last2= Flint|first2 = J.E. |last3=Oliver |first3=R.A. |year = 1986 |title = The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870 |publisher = Cambridge University Press |location = Londen |isbn = 0-521-20413-5 |url = https://books.google.com/books?id=BOHYn7J4YzQC&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last=Fournet-Guérin |first=Catherine |title=Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache |publisher=Karthala Editions |location = Antananarivo, Madagaskar |year=2007 |isbn=978-2-84586-869-4 |url = https://books.google.com/books?id=U_NHlyeI3mcC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Fox |first = Leonard |title = Hainteny: the traditional poetry of Madagascar |publisher = Bucknell University Press |year = 1990 |location = Lewisburg, PA |isbn = 978-0-8387-5175-6}} * {{en}} {{cite book |last1 = Freeman |first1 = Joseph John |last2 = Johns |first2 = David |title = A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England |publisher = J. Snow |location = Londen |year = 1840 |url = https://books.google.com/books?id=rAMNAAAAIAAJ&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last = Frémigacci |first = Jean |chapter = Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire? |title = Histoire d'Afrique |url = https://archive.org/details/histoiredafrique0000unse |editor-last = Chrétien |editor-first = Jean-Pierre |year = 1999 |publisher = Editions Karthala |location = Parys |isbn = 978-2-86537-904-0}} * {{fr}} {{cite book |last = Gallieni |first = Joseph-Simon |title = Neuf ans à Madagascar |publisher = Librairie Hachette |location = Parys |year = 1908 |url = https://books.google.com/books?id=AL8RAAAAYAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Heale |first1 = Jay |last2 = Abdul Latif |first2 =Zawiah |title = Cultures of the World: Madagascar |publisher = Marshall Cavendish |location = Tarrytown, NY |year = 2008 |isbn = 978-0-7614-3036-0 |url = https://books.google.com/books?id=PJWLCYGo2RgC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Hillstrom |first1 = Kevin |last2 = Collier Hillstrom |first2 =Laurie |title = Africa and the Middle East: a continental overview of environmental issues |publisher = ABC-CLIO |location = Santa Barbara, CA |year = 2003 |isbn = 978-1-57607-688-0 |url = https://books.google.com/books?id=XxIk9zTm_e8C&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book|last1 = Hobbes |first1 = Joseph |last2 = Dolan|first2 = Andrew |title = World Regional Geography |publisher = Cengage Learning |location = Belmont, CA |url = https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&printsec=frontcover |year = 2008 |isbn = 978-0-495-38950-7}} * {{en}} {{cite book |last = Hodder |first = Ian |title = Symbolic and structural archaeology |publisher = Cambridge University Press|year = 1982 |location = New York |url = https://books.google.com/books?id=dWdwiY7ziRYC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-521-24406-0}} * {{en}} {{cite book |last = Kennedy |first = David |title = The Library of Congress World War II companion |url = https://archive.org/details/libraryofcongres0000wagn |publisher = Simon and Schuster |year = 2007 |location = New York |isbn = 978-0-7432-5219-5}} * {{en}} {{cite book |last = Kent|first = Raymond |title = From Madagascar to the Malagasy Republic |url = https://archive.org/details/frommadagascarto0000kent|publisher = Greenwood Press |location = Ann Arbor, MI |year = 1976 |isbn = 978-0-8371-8421-0}} * {{en}} {{cite book |last1 = Kitchen |first1 = Helen A. |title = The Educated African: a Country-by-Country Survey of Educational Development in Africa |location = Washington, D.C. |publisher = Praeger |year= 1962}} * {{en}} {{cite book |last1 = Kull |first1 = Christian |title = Isle of Fire: The Political Ecology of Landscape Burning in Madagascar, Issue 246 |url = https://archive.org/details/isleoffirepoliti0000kull |location = Chicago |publisher = University of Chicago Press |year= 2004 |isbn = 978-0-226-46141-0}} * {{en}} {{cite book |last1 = Kusimba |first1 = Chapurukha |last2 = Odland |first2 = J. Claire |last3 = Bronson |first3 = Bennet |title = Unwrapping the textile traditions of Madagascar |publisher = Regents of the University of California |series = Textile Series |location = Los Angeles |year = 2004 |isbn = 0-930741-95-1}} * {{en}} {{cite book |last = Lehoullier |first= Sara |title=Madagascar: Travel Companion |publisher=Other Places Publishing |location=New York |year=2010 |isbn=978-0-9822619-5-8 |url = https://books.google.com/books?id=QhAbnvPKaVUC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Middleton |first = Karen |title = Ancestors, Power, and History in Madagascar |publisher = Brill |location = Los Angeles |year = 1999 |isbn = 978-90-04-11289-6 |url = https://books.google.com/books?id=My4B9q9FTiYC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Moriarty |first1 = H.A. |title = Islands in the southern Indian Ocean, westward of longitude 80 ̊east, including Madagascar |url = https://books.google.com/books?id=-NmhAAAAMAAJ&printsec=frontcover |location = Londen |publisher = J. D. Potter |year= 1891}} * {{en}} {{cite book |last1 = Nalla |first1 = Mahesh |title = Crime and Punishment Around the World: Volume 1, Africa |location = Los Angeles |publisher = ABC-CLIO|year= 2010 |isbn = 978-0-313-35133-4}} * {{en}} {{cite book |last = Ogot |first = Bethwell |title = Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century |publisher = UNESCO|location = Parys|year = 1992 |url = https://books.google.com/books?id=WAQbp7aLpZkC&printsec=frontcover|isbn = 978-92-3-101711-7}} * {{en}} {{cite book |last1 = Oliver |first1 = Roland |first2 = John Donnelly |last2 = Fage |first3 =G.N. |last3 = Sanderson |title = The Cambridge History of Africa |publisher = Cambridge University Press |volume = 6 |year = 1985 |location = Cambridge, VK |url = https://books.google.com/books?id=xh-QcHRG3OwC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-521-22803-9}} * {{en}} {{cite book |first = Samuel Pasfield |last = Oliver |title = Madagascar: an historical and descriptive account of the island and its former dependencies, Volume 1 |place = Londen |publisher = Macmillan |year = 1886 |url = https://books.google.com/books?id=lKtBAAAAIAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Pezzotta |first = Federico |title = Madagascar: a mineral and gemstone paradise |place = Ann Arbor, MI |publisher = University of Michigan |year = 2001 |isbn = 978-0-9715371-0-1}} * {{en}} {{cite book |last = Pryor |first= Frederic L. |title=The political economy of poverty, equity, and growth: Malawi and Madagascar |publisher=World Bank |location=Washington, D.C. |year=1990 |isbn=978-0-19-520823-8 |url = https://books.google.com/books?id=0P0fDzMA5lEC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Rabearivelo |first1 = Jean-Joseph |title = Translated from the Night |location = Pittsburgh, PA |publisher = Lascaux Editions |year= 2007 |origyear = 1936 (vertaling deur Robert Ziller) |isbn = 978-1-60461-552-4 |url = https://books.google.com/books?id=F-5I6QlMfJEC&printsec=frontcover}} * {{fr}} {{cite book |last = Rajaonarimanana |first = Narivelo |title = Grammaire moderne de la langue malgache |publisher = Langues et mondes – l'Asiatheque |series = Langues INALCO |year = 2001 |location = Parys |isbn = 2-911053-79-6}} * {{fr}} {{cite book |last = Ralibera |first = Daniel |title = Madagascar et le christianisme |location = Paris|url = https://books.google.com/books?id=GOeAT76TGN0C&printsec=frontcover|publisher = Editions Karthala |year = 1993 |isbn = 978-92-9028-211-2}} * {{fr}} {{cite book |last=Randier |first=Jean |title=La Royale: L'histoire illustrée de la Marine nationale française |year=2006 |publisher=Babouji |location= Maîtres du Vent – La Falaise |isbn=2-35261-022-2}} * {{fr}} {{cite book |last = Randrianary |first = Victor |title = Madagascar: les chants d'une île |publisher = Actes Sud |location = Parys |year = 2001 |isbn = 978-2-7427-3556-3}} * {{en}} {{cite book |last = Ratsimbazafy |first = Ernest |editor-last = Green |editor-first = Thomas |editor2-last = Svinth |editor2-first = Joseph |title = Martial Arts of the World: An Encyclopedia of History and Innovation, Volume 2 |contribution = Moraingy |publisher = ABC CLIO |location = Santa Barbara, CA |year = 2010 |isbn = 978-1-59884-243-2 |url = https://books.google.com/books?id=P-Nv_LUi6KgC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite journal|last1=Regnier|first1=Denis|title=Clean people, unclean people: the essentialisation of 'slaves' among the southern Betsileo of Madagascar|journal=Social Anthropology|volume=23|issue=2|year = 2015 |pages=152–158|doi=10.1111/1469-8676.12107}} * {{en}} {{cite book |last = Reinsch |first = Paul Samuel |title = Colonial Administration |publisher = Macmillan |location = New York |year = 1905 |url = https://books.google.com/books?id=bfsmAAAAMAAJ&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1 = Rodd |first1 = Tony |last2 = Stackhouse |first2 = Jennifer |title = Trees: A Visual Guide |publisher = University of California Press |location = Los Angeles |year = 2008 |url = https://books.google.com/?id=Mpsc2hsYk1YC&printsec=frontcover |isbn = 978-0-520-25650-7}} * {{en}} {{cite book |last = Room |first = Adrian |title = Placenames of the world: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites |publisher = McFarland |location = Jefferson, NC |year = 2006 |isbn = 978-0-7864-2248-7 |url = https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last = Sharp |first = Leslie |title = The Sacrificed Generation: Youth, History, and the Colonized Mind in Madagascar |url = https://books.google.com/books?id=5IFbKsKxYQYC&printsec=frontcover |location = Berkeley, CA |publisher = University of California Press |year = 2002 |isbn = 978-0-520-22951-8}} * {{en}} {{cite book|last=Shillington|first= Kevin|title=Encyclopedia of African history|publisher=CRC Press|location = New York |year=2005 |isbn=1-57958-453-5}} * {{en}} {{cite encyclopedia |last = Strakes |first = Jason |contribution = Armed Forces of the People |year = 2006 |title = Encyclopedia of the developing world |editor-last = Leonard |editor-first = Thomas M. |volume = 1 |place = New York |publisher = Taylor & Francis |isbn = 978-1-57958-388-0 |url = https://books.google.com/books?id=3mE04D9PMpAC&printsec=frontcover}} * {{en}} {{cite book |last1= Thompson |first1 = Virginia |last2= Adloff |first2 = Richard |year = 1965 |title = The Malagasy Republic: Madagascar today |url= https://archive.org/details/malagasyrepublic0000thom |publisher = Stanford University Press |isbn = 978-0-8047-0279-9 |location = San Francisco, CA}} * {{en}} {{cite book |last = Uwechue |first = Raph |title = Makers of modern Africa: profiles in history, Volume 1 |publisher = Africa Books Ltd |location = Dearborne, MI |year = 1981 |isbn = 978-0-903274-14-2}} * {{en}} {{cite book |last=Van Den Boogaerde |first=Pierre|title=Shipwrecks of Madagascar |year=2008 |publisher=AEG Publishing Group |location= New York |isbn=978-1-60693-494-4 |url=https://books.google.com/?id=I_S1D8cnTiEC&pg=PT19}} * {{en}} {{cite book |last = Wink|first = André |title = Volume 3 of Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World: Indo-Islamic society, 14th–15th centuries |publisher = Brill |location = Leiden, Nederland |year = 2004 |isbn = 978-90-04-13561-1 |url = https://books.google.com/books?id=nyYslywJUE8C&printsec=frontcover}} {{Refend}} == Eksterne skakels == * {{en}} [http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-13861843 Country Profile] van [[BBC News]] * {{en}} [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm Madagascar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120829212249/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/madagascar.htm |date=29 Augustus 2012 }} van ''UCB Libraries GovPubs'' * {{en}} [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MG Key Development Forecasts for Madagascar] van International Futures {{Commons-kategorie inlyn|Madagascar}} * {{en}} {{Wikivoyage|Madagascar|Madagaskar}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Madagascar|Engelse Wikipedia]] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Madagaskar}} | Noord = [[Indiese Oseaan]] • {{vlagland|Seychelle}} | Noordoos = [[Indiese Oseaan]] | Oos = [[Indiese Oseaan]] • {{vlagland|Mauritius}} • {{vlagland|Réunion}} | Suidoos = [[Indiese Oseaan]] | Suid = [[Indiese Oseaan]] | Suidwes = {{vlagland|Suid-Afrika}} • [[Indiese Oseaan]] | Wes = {{vlagland|Mosambiek}} • [[Mosambiekkanaal]] | Noordwes = {{vlagland|Comore-eilande}} • {{vlagland|Mayotte}} • [[Mosambiekkanaal]] }} {{Koördinate|20|S|47|O|aansig=titel}} {{Artikels oor Madagaskar}} {{Lande van Afrika}} {{Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Madagaskar| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] 0p2f80cy8emz6xg6rab0nlgi1koixte 0 10708 2970473 2967579 2026-09-24T10:42:15Z AFM 21229 /* Sien ook */ 2970473 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Qonce / King William’s Town | inheemse_naam = | ander_naam = | duimdrukkeretiketposisie= regs | image_skyline = King William's Town straattoneel.jpg | image_caption = Straattoneel in Qonce | latd = 32 |latm = 53 |lats = | longd = 27 |longm = 24 |longs = | provinsie = Oos-Kaap | distrik = | munisipaliteit = Buffalo City | stigtingsdatum = 1835 | regeringstipe = <!-- wyk --> | leier_party = | leier_titel = <!-- Raadslid --> | leier_naam = | hoogte_m = 398 | bevolking_soos_op = 2011 <!-- demografie --> | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 65.3% | persent_kleurling = 25.6% | persent_asiër = 2.5% | persent_wit = 5.6% | persent_ander = 0.9% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Xhosa]] | demografie2_info1 = 54.5% | demografie2_titel2 = [[Afrikaans]] | demografie2_info2 = 27.3% | demografie2_titel3 = [[Engels]] | demografie2_info3 = 13.7% | demografie2_titel4 = Ander | demografie2_info4 = 4.4% | demografie2_titel5 = | demografie2_info5 = | poskode = 5601 | poskode2 = 5600 | skakelkode = 043 | sensuskode = 260044 | webwerf = }} [[Lêer:King William's Town Presbiteriaanse kerk.jpg|duimnael|links|210px|Qonce se Presbiteriaanse kerk is geleë in Alexandraweg.]] [[Lêer:Katolieke kerk Sacred Heart King William's Town.jpg|duimnael|links|210px|Die Rooms-Katolieke kerk Sacred Heart in Qonce.]] [[Lêer:Sendingmuseum King William's Town.jpg|duimnael|links|210px|Qonce se Sendingmuseum.]] [[Lêer:Amathole Museum King William's Town.jpg|duimnael|regs|210px|Die hoofgebou van die Amathole-museum in Qonce, vroeër die Kaffrarian Museum, die tuiste van die beroemde seekoei [[Huberta]].]] [[Lêer:Seal of King William's Town.jpg|duimnael|regs|Die geskiedkundige dorpseël]] [[Lêer:Metodiste kerk King Williams Town.jpg|duimnael|regs|210px|Die Metodistekerk.]] [[Lêer:Landdroskantoor King William's Town.jpg|duimnael|links|210px|Die dorp is ryklik bedeeld aan geskiedkundige geboue, soos die landdroskantoor.]] [[Lêer:Grey-hospitaal King William's Town.jpg|duimnael|regs|210px|Die ou gedeelte van die Grey-hospitaal. Die groot nuwe gedeelte is links van die ou gebou sigbaar.]] '''Qonce''' of '''King William’s Town''' is 'n een van die vyf grootste [[dorp]]e in die [[Suid-Afrika]]anse provinsie [[Oos-Kaap]]. Dit lê naby die hawestad [[Oos-Londen]] en grens aan die provinsiale hoofstad [[Bhisho]], en vorm saam met dié twee stede en [[Mdantsane]] die munisipaliteit [[Buffalo City]], na aanleiding van die [[Buffelsrivier (Oos-Kaap)|Buffelsrivier]]. Die [[N2]] nasionale pad gaan deur die dorp. == Geskiedenis == King William’s Town het sy ontstaan te danke aan die oorlogvoering met die [[Xhosas]] in die 19de eeu asook die deursettingsvermoë van die Skotse sendeling [[John Brownlee]]. Hy het die Buffalo-sendingstasie aan die vrugbare oewer van die Buffelsrivier in [[1826]] gestig. Teen [[1832]] was daar reeds vyf geboue op die sendingstasie met 'n nuwe kerk in aanbou. Maar die Xhosas het dit in 1832 aangeval en die hele stasie afgebrand. Brownlee, sy gesin en 'n handelaar, ene mnr. Kirkman, het net-net daarin geslaag om te vlug. Toe kol. [[Harry Smith]] van die Rifle Brigade daar opdaag aan die hoof van militêre bedrywighede het hy sy tente opgeslaan naby die tuin van 'n ou sendingstasie. Smith het Brownlee se huis laat herbou as blyplek vir hom en sy Spaanse vrou, [[Juana María de los Dolores de León Smith|Juana María]]. Die goewerneur van die [[Kaapkolonie]], sir [[Benjamin D’Urban]], het King William’s Town op [[24 Mei]] [[1835]] tot [[hoofstad]] van die [[Provinsie van Koningin Adelaide]] verklaar. Omdat die nuwe koloniale sekretaris, lord [[Charles Glenelg]] nie met Harry Smith se metodes saamgestem het nie, het hy 'n bevel op [[26 Desember]] [[1835]] uitgevaardig ingevolge waarvan die Xhosas hulle grondgebied tussen die [[Groot-Keirivier]] en die [[Keiskammarivier]] kon terugneem en so is die [[Provinsie van Koningin Adelaide]] laat vaar en King William's Town verlate agtergelaat. Die sendeling Brownlee het weer op die toneel verskyn toe hy sy sendingstasie en huis weer in besit kom neem het, die gebruik waarvan hom ontsê is tydens Smith se kortstondige beset. Brownlee het 10 jaar lank onverpoos sy werk onder die amaNtinde voortgesit. In [[1846]], tydens die sogenaamde [[Oorlog van die Byl]], is die sendinggeboue weereens tot op die grond toe afgebrand. Smith het weer sy opwagting gemaak, in die gedaante van sir Harry, dié keer as goewerneur van die [[Kaapkolonie]]. Hy het [[Brits-Kaffrarië]] op [[23 Desember]] [[1847]] in die lewe geroep met King William's Town as hoofstad. Dus is die dorp twee maal binne 12 jaar gestig, waarskynlik 'n unieke prestasie in die provinsie en die land. Sir Harry Smith het kolonel McKinnon opdrag gegee om die dorp in vierkantige straatblokke aan weerskante van die [[Buffelsrivier (Oos-Kaap)|Buffelsrivier]] uit te lê. Die klein dorpie is aanvanklik oorheers deur 'n militêre garnisoen met sy forte, barrake, tronk en hospitaal. Teen [[1856]] het die wit, burgerlike bevolking van King William's Town op net 626 gestaan, tesame met 267 militêre personeel wat in die hele Brits-Kaffrarië ontplooi is. Brits-Kaffrarië was van korte duur omdat dit in [[1866]] by die [[Kaapkolonie]] ingelyf is, maar King William's Town is die tweede keer behoorlik gevestig en kon nou floreer sodat daar teen 1884 'n wit bevolking van 4 102 was en 'n Xhosa-bevolking in die distrik van 57&nbsp;998. Op [[5 Mei]] [[1877]] is die dorp per spoor met die sentra van [[Oos-Londen]], [[Keiweg]], [[Kubusie]], [[Cathcart]] en [[Queenstown]] verbind, wat 'n groot inspuiting op handelsgebied vir die ontluikende nedersetting beteken het. Vyf jaar later in 1882 het die wit bevolking toegeneem tot 8&nbsp;000, amper vier en 'n half keer meer as in 2011. Die Xhosa-bevolking van die distrik was toe reeds 120 000. In daardie jaar het ''The Argus Annual and South African Directory'' King William's Town beskryf as 'n dorp met netjies beplande strate, waarvan baie met bome aan weerskante. Die winkels was volgens die beskrywing goed gebou en die voorkante van die vernaamste handelaars se winkels was elegant, met uitstallings van ingevoerde ware. == Kultuur == Melding is gemaak van die regeringskantore, die Grey-hospitaal, die [[Dale-kollege]], stadsaal en botaniese tuin. Daar was vyf kerke van al die vernaamste Engelse kerkverbande asook 'n [[Duits]]e Lutherse en Duitse Baptiste-kerk. En die dorp het met vier banke (Kaap die Goeie Hoop, Kaffrarian and Standard, British Kaffrarian en Government Savings Bank) en vier koerante gespog, naamlik ''Cape Mercury'' (wat voortleef as ''[[The Mercury (King William's Town)|The Mercury]]''), ''Colonist'', ''Kaffrarian Watchman'' en ''Imvo Zabantsundu''. Teen 1861 was daar reeds minstens 13 hotelle op die dorp vir reisende handelaars, sakelui en besoekers. Vermaak het in daardie dae hoofsaaklik van die inwoners se vermoë om dit op te voer, afgehang. Teen 1850 was daar selfs reeds 'n operahuis en die kultuur- sowel as kleinburgerlike sosiale lewe het floreer. === NG gemeente === {{Hoof|NG gemeente King William's Town}} Op [[19 November]] [[1912]] is die gemeente Kingwilliamstown (soos dit vroeër in Afrikaans geskryf is) in die omgewing wat hoofsaaklik deur Engelse en Duitsers bewoon is, gestig. Die jong gemeente het in die beginjare met sy geringe lidmaattal 'n worstelstryd om voortbestaan gevoer. In 1913 het die derde beroep geslaag toe prop. H.A. Boshoff bevestig is. 'n Belangrike mylpaal is bereik met die inwyding van die nuwe kerkgebou op 16 Januarie [[1926]]. Die lidmaattal het geleidelik toegeneem, maar ongelukkig weer die laaste drie dekades baie gekrimp. Dit hou verband met die drastiese afname in die dorp se wit bevolking. == Opvoeding == [[Beeld:Kaffrarian High School for Girls, King Wiliam's Town.jpg|links|270px|duimnael|Die hoeksteen van die destydse Hoër Meisieskool Kaffrarië se hoofgebou is in 1905 gelê, maar dié gebou het afgebrand op 24 Julie 1962.]] [[Dale-kollege]], die plaaslike hoërseunskool wat tot die vroeë jare 90 eksklusief wit was, het teen 2012 minder as 30 wit leerders uit 'n leerderkorps van meer as 500 gehad en word vir alle praktiese doeleindes as 'n "swart skool" beskou. Dié skool het tot 2015 reeds sewe [[Springbokrugbyspeler]]s opgelewer, die 13de meeste van enige Suid-Afrikaanse skool.<ref>[http://www.rugby15.co.za/2012/02/schools-that-has-produced-the-most-springboks-rugby-players/ Rugby15.co.za se lys van skole wat die meeste Springbokke opgelewer het] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130621062112/http://www.rugby15.co.za/2012/02/schools-that-has-produced-the-most-springboks-rugby-players/ |date=21 Junie 2013 }}. URL besoek op 12 Junie 2013</ref> Dale se susterskool, die [[Hoër Meisieskool Kingsridge]], het tot Oktober 2004 die Hoër Meisieskool Kaffrarië geheet,<ref>{{en}} [http://www.kingsridge.co.za/history/ Die geskiedenis van die Hoër Meisieskool Kingsridge op sy webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161008204009/http://www.kingsridge.co.za/history/ |date= 8 Oktober 2016 }}. URL besoek op 11 Mei 2016.</ref> maar dié naam is verander omdat Kaffrarië “Kafferland” of “land van die Kaffers” beteken en nie meer gebruik mag word nie omdat dit kwetsend is.<ref>{{en}} [http://global.britannica.com/place/Kaffraria Encyclopædia Britannica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200418135252/https://global.britannica.com/place/Kaffraria |date=18 April 2020 }}. URL besoek op 11 Mei 2016.</ref> Die Hoërskool De Vos-Malan was vroeër jare die plaaslike Afrikaansmediumskool, maar het in die 21ste eeu verengels. == Besienswaardighede == Die Amathole-museum (vroeër die Kaffrarië-museum) behandel die natuurgeskiedenis en ontwikkeling van die plaaslike omgewing. Hier word [[Huberta]] ook vertoon, 'n [[seekoei]] wat in die 1930's met haar wandeltogte langs die Suid-Afrikaanse ooskus internasionale bekendheid verwerf het. Die Suid-Afrikaanse Sendelingmuseum in die historiese Wesleyaanse Kerk is uniek in Suid-Afrika. Daar is ook 'n sendingmuseum en die [[Steve Biko]]-Tuin van Herinnering. == Naamsverandering == In September 2020 het die Oos-Kaapse regering planne aangekondig om die stad 'n nuwe naam te gee as deel van 'n program wat daarop gemik is om die land se geografiese landskap te transformeer om meer verteenwoordigend van sy mense te wees.<ref>{{cite news |title=Name changes planned for East London and other Eastern Cape towns |url=https://businesstech.co.za/news/lifestyle/431184/name-changes-planned-for-east-london-and-other-eastern-cape-towns/ |access-date=13 January 2021 |agency=businesstech.co.za |date=3 September 2020}}</ref> Die stad het op 21 Februarie 2021 amptelik '''Qonce''' geword.<ref>{{cite news |last1=Staff Writer |title=South African city of Port Elizabeth becomes Gqeberha |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-56182349 |access-date=5 April 2021 |agency=BBC.co.uk |date=24 February 2021}}</ref> == Naburige dorpe == {{Naburige munisipaliteite | Noordwes= | Noord=[[Stutterheim]] | Noordoos=[[Bhisho]] | Oos= | Wes=[[Alice, Oos-Kaap|Alice]]{{spaces|4}}[[Middeldrif]] | Suidwes=[[Peddie]] | Suid= | Suidoos=[[Oos-Londen]] }} == Sien ook == * [[NG gemeente King William's Town]] * [[King William’s Town (kiesafdeling)]] * [[Huberta]], seekoei wat se oorskot in Qonce bewaar word. * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] * [[Moordenaarskop]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers, 1952. == Eksterne skakels == * [http://www.buffalocity.gov.za/visitors/history_kwt.stm Volledige geskiedenis van die dorp] * [http://maps.google.com/maps?q=alexander+road+king+william%27s+town&hl=en&ll=-32.883538,27.396196&spn=0.002189,0.004823&sll=-32.876948,27.391289&sspn=0.008848,0.01929&t=h&z=18&layer=c&cbll=-32.883482,27.39631&panoid=bNH1cGiYICR4CiUjv6T_Pg&cbp=12,335.18,,0,-13.52 Die ligging van die NG kerkgebou, h.v. Alexander- en Maitlandweg] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|BUF}} {{Normdata}} [[Kategorie:King William's Town| ]] 36pmqjweu9udooe5c79q2bjg5ts4dmo 0 11510 2970317 2955540 2026-09-23T20:18:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970317 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Staat Libië |volle_naam = <small>دولة ليبيا<br />''Dawlat Lībiyā'' ([[Arabies]])</small> |algemene_naam = Libië |beeld_vlag = Flag of Libya.svg |beeld_wapen = Seal of the Government of National Unity (Libya).svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Location Libya AU Africa.svg |leuse = حرية، عدالة، ديمقراطية<br />''Hurriya, 'Adala, Dimokratia''<br /><small>''([[Arabies]] vir: "Vryheid, Geregtigheid, Demokrasie")''</small> |volkslied = ليبيا ليبيا ليبيا<br />''[[Libya, Libya, Libya]]''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.navyband.navy.mil/anthems/ANTHEMS/Libya.mp3 |title=Libya, Libya, Libya |format=mp3 |publisher=United States Navy Band |accessdate=8 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161231202144/http://www.navyband.navy.mil/anthems/anthems/libya.mp3 |archive-date=31 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{ar}} {{cite web |url=http://ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=26&ParentID=20&LangID=1 |title=المجلس الوطني الانتقالي |publisher=Ntclibya.com |accessdate=8 April 2015 |archive-date=21 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721231231/http://www.ntclibya.com/InnerPage.aspx?SSID=26&ParentID=20&LangID=1 |url-status=dead }}</ref><br /><center>[[Lêer:Libya, Libya, Libya instrumental.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Arabies]] |hoofstad = [[Tripoli]] |latd = 32 |latm = 52 |latNS = N |longd = 13 |longm = 11 |longEW = O |grootste_stad = [[Tripoli]] {{Koördinate|32|52|N|13|11|O}} |regeringsvorm = Unitêre voorlopige<br />parlementêre [[republiek]] |leiertitels = <br />• Voorsitter van die<br />Presidentsraad<br />• Adjunkvoorsitter van die<br />Presidentsraad<br />• [[Eerste minister]] (betwis)<br />• Voorsitter van die<br />Huis van Verteenwoordigers |leiername = <br />[[Mohamed al-Menfi]]<br /><br />[[Musa Al-Koni]]<br />[[Abdul Hamid Dbeibeh]]<br /><br />[[Aguila Saleh Issa]] |oppervlak_rang = 16^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;759&nbsp;541<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=Libya|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Maart 2024|archive-date= 9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 679&nbsp;363 |persent_water = |bevolking_skatting = 7&nbsp;252&nbsp;573<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 106^de |bevolking_sensus = 5&nbsp;670&nbsp;688 |bevolking_sensus_jaar = 2006 |bevolkingsdigtheid = 3,74 |bevolkingsdigtheidmi² = 9,7 |bevolkingsdigtheidrang = 218^de |BBP_PPP = $183,390&nbsp;miljard<ref name="imf2">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=672,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Libya |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=9 Maart 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 75^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $26&nbsp;528<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 71^ste |BBP = $43,949&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 93^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $6&nbsp;358<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 93^ste |onafhanklikheidstipe = • van [[Italië]]<br />• van [[Frankryk]] / [[Verenigde Koninkryk|VK]]<br />• [[Staatsgreep]] deur [[Moeammar al-Ghaddafi|Ghaddafi]]<br />• [[Libiese Burgeroorlog|Rewolusiedag]]<br />• Slag van Tripoli<br />• Oorhandiging aan die<br />Algemene Nasionale Kongres |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[10 Februarie]] [[1947]]<br />[[24 Desember]] [[1951]]<br />[[1 September]] [[1969]]<br />[[17 Februarie]] [[2011]]<br />[[28 Augustus]] [[2011]]<br /><br />[[8 Augustus]] [[2012]] |MOI = {{wins}} 0,718<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=9 Maart 2024}}</ref> |MOI_rang = 104^de |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|hoog}} |Gini = |Gini_rang = |Gini_jaar = |Gini_kategorie = |geldeenheid = [[Libiese dinar|Dinar]] |geldeenheid_kode = LYD |land_kode = LY |tydsone = [[Middel-Europese Tyd|MET]] |utc_afwyking = [[UTC+01:00|+1]] |tydsone_somer = [[Middel-Europese Tyd|MEST]] |utc_afwyking_DST = [[UTC+02:00|+2]] |internet_domein = [[.ly]] |skakelkode = 218 |voetskrif = }} '''Libië''' ([[Arabies]]: ليبيا, ''Lībyā''; [[Berbertale|Berbers]]: ⵍⵉⴱⵢⴰ, ''Libya''), amptelik die '''Staat Libië''' (دولة ليبيا, ''Dawlat Lībiyā''), is 'n land in [[Noord-Afrika]]. Libië is geleë tussen [[Egipte]] in die ooste, [[Soedan]] in die suidooste, [[Tsjad]] en [[Niger]] in die suide en [[Algerië]] en [[Tunisië]] in die weste. Met 'n oppervlakte van 1,8 miljoen&nbsp;km² (waarvan 90% woestyn is) is Libië die vierde grootste land in [[Afrika]].<ref>{{en}} {{cite web |work=U.N. Demographic Yearbook |year=2003 |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2003/Table03.pdf |title=Demographic Yearbook (3) Pop., Rate of Pop. Increase, Surface Area & Density |publisher=United Nations Statistics Division |accessdate=15 Julie 2006}}</ref> Libië se hoofstad, [[Tripoli]], is die tuiste van 1,7 miljoen van die land se totale bevolking van 5,7 miljoen mense. Libië het die tiende grootste bewese oliereserwes van enige land ter wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM |title=World proven crude oil reserves by country, 1980–2004 |publisher=Opec.org |accessdate=5 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921042906/https://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/2004/FileZ/XL/T33.HTM |archive-date=21 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die drie tradisionele dele van die land is [[Tripolitanië]], [[Fezzan]] en [[Sirenaïka]]. Tot 2020 het die [[Tweede Libiese Burgeroorlog]] in die land gewoed en tot onsekerheid en onstabiliteit aanleiding gegee.<ref name="conf">{{en}} {{cite web|url=http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |title=Libya's Second Civil War: How did it come to this? |work=Conflict News |accessdate=22 Maart 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150320232806/http://www.conflict-news.com/libyas-second-civil-war-how-did-it-come-to-this/ |archivedate=20 Maart 2015}}</ref><ref name="nat">{{en}} {{cite web|url=http://news.nationalpost.com/2015/02/24/national-post-view-stabilizing-libya-may-be-the-best-way-to-keep-europe-safe/|title=National Post View: Stabilizing Libya may be the best way to keep Europe safe|author=National Post View|date=24 Februarie 2015|work=National Post|accessdate=22 Maart 2015}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Lêer:Libya BMNG.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Libië]] Die naam "Libië" is 'n inheemse naam en verskyn ook in [[Antieke Egipte|antieke Egiptiese]] tekste as [[Lêer:Rebu.svg|100px]], (''R'bw'' of ''Liboe''), waar daar verwys word na een van die [[Berbers]]tamme wat wes van die [[Nylrivier]] woon. Die [[Grieks]]e naam vir die stamlede was ''Libyes'' en die land se naam het Λιβύη, getranslitereer as "Libuee", geword. In [[antieke Griekeland]] het die term 'n breër betekenis gehad wat die hele Noord-Afrika wes van Egipte ingesluit het. Die land was tussen 1969 en 2011 onder leiding van kolonel [[Moeammar al-Ghaddafi]], wie se buitelandse beleid hom dikwels in konflik met die Weste en regerings van ander Afrikalande gebring het. Ghaddafi is in die [[Libiese Burgeroorlog]] van 2011 omvergewerp en doodgeskiet. Twee owerhede het aanvanklik beweer dat hulle Libië moes regeer: die Raad van Afgevaardigdes in [[Tobroek]] en die 2014 Algemene Nasionale Kongres (GNC) in [[Tripoli]], wat hulself beskou het as die voortsetting van die verkose 2012 Algemene Nasionale Kongres.<ref name="rival">{{en}} {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2014/08/26/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826 |agency=Reuters |title=Rival second Libyan assembly chooses own PM as chaos spreads |date=25 Augustus 2014 |accessdate=25 Augustus 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002053728/http://www.reuters.com/article/2014/08/26/us-libya-security-idUSKBN0GP0NZ20140826 |archive-date=2 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |author=Chris Stephen |url=https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |title=Libyan parliament takes refuge in Greek car ferry |newspaper=[[The Guardian]] |accessdate=15 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200209163245/https://www.theguardian.com/world/2014/sep/09/libyan-parliament-refuge-greek-car-ferry |archive-date=9 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Na die VN-geleide vredesgesprekke tussen die Tobroek- en Tripoli-regerings,<ref>{{en}} {{cite news|url=http://www.sunherald.com/2015/08/07/6355978/peace-talks-between-libyan-factions.html|title=Peace talks between Libyan factions to take place in Geneva|work=Sun Herald|date=7 Augustus 2015|accessdate=7 Augustus 2015}}{{Dooie skakel|date=Desember 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> is in 2015 'n verenigde tussentydse VN-gesteunde regering van nasionale akkoord (GNA) tot stand gebring,<ref name="theguardian.com">{{en}} {{cite news |author=Kingsley, Patrick |url=https://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |title=Libyan politicians sign UN peace deal to unify rival governments |newspaper=[[The Guardian]] |accessdate=15 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518151400/https://www.theguardian.com/world/2015/dec/17/libyan-politicians-sign-un-peace-deal-unify-rival-governments |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die GNC is ontbind ter ondersteuning daarvan.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-politics-idUKKCN0X22MD |title=Libya's self-declared National Salvation government stepping down |first=Ahmed |last=Elumami |agency=Reuters |date=5 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216112906/https://uk.reuters.com/article/uk-libya-security-politics-idUKKCN0X22MD |archive-date=16 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die konflik het egter voortgeduur en 'n tweede burgeroorlog het uitgebreek, met dele van Libië wat tussen die Tobroek- en Tripoli-gebaseerde regerings verdeel is, asook verskillende stam- en Islamitiese milisies wat ook gebiede beset het.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.reuters.com/article/2015/08/06/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806 |title=Libyan government offensive in Benghazi stalls as Islamists dig in |agency=Reuters |date=6 Augustus 2015 |accessdate=7 Augustus 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151012195333/http://www.reuters.com/article/2015/08/06/us-libya-security-benghazi-insight-idUSKCN0QB0FK20150806 |archive-date=12 Oktober 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanaf Julie 2017 is gesprekke tussen die GNA en die Tobroek gebaseerde owerhede gevoer om die twis te beëindig en die verdeelde inrigtings van die staat, waaronder die Libiese nasionale leër en die Sentrale Bank van Libië, te verenig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.middleeastmonitor.com/20170724-sarraj-and-haftar-to-meet-in-paris-for-talks/ |title=Sarraj and Haftar to meet in Paris for talks |publisher=Middle East Monitor |date=24 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914235545/https://www.middleeastmonitor.com/20170724-sarraj-and-haftar-to-meet-in-paris-for-talks/ |archive-date=14 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2017/07/25/draft-statement-says-libya-rivals-have-agreed-ceasefire-election/ |title=Libya rivals agree to ceasefire and elections after peace talks hosted by Emmanuel Macron |date=25 Julie 2017 |newspaper=The Telegraph |accessdate=18 November 2017 |last1=Sanchez |first1=Raf |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430083536/https://www.telegraph.co.uk/news/2017/07/25/draft-statement-says-libya-rivals-have-agreed-ceasefire-election/ |archive-date=30 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Libië word beskou as 'n transito-land vir baie Afrika-vlugtelinge en immigrante na [[Europa]]. Daar word beweer dat honderde duisende mense uit ander Afrikalande in die land is wat blootgestel word aan misdade soos [[moord]], aanranding, [[verkragting]]<ref>{{de}} {{cite web |author=Fritz Schaap |title=Libyen: Ein Leben in Angst vor den Milizen |publisher=Spiegel Online |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/libyen-fluechtlinge-in-tripolis-leben-in-angst-vor-den-milizen-a-1276853.html |date=12 Julie 2019 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> en [[slawerny]].<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.deutschlandfunk.de/sklavenhandel-in-libyen-gott-allein-weiss-was-wir.1773.de.html?dram:article_id=401628 |title=Sklavenhandel in Libyen: „Gott allein weiß, was wir durchgemacht haben“ |publisher=Deutschlandfunk |date=27 November 2017 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Voorts word hulle dikwels in kampe soortgelyk aan [[konsentrasiekamp]]e aangehou.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article161611324/Auswaertiges-Amt-kritisiert-KZ-aehnliche-Verhaeltnisse.html |title=Auswärtiges Amt kritisiert „KZ-ähnliche Verhältnisse“ |publisher=Die Welt |date=29 Januarie 2017 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Libië is 'n lid van die [[Verenigde Nasies]], die [[Beweging van Onverbonde Lande]], die [[Afrika-unie]], die [[Arabiese Liga]], die [[Organisasie van Islamitiese Samewerking]] en [[OPUL]]. Die land se amptelike godsdiens is [[Islam]], met 96,6% van die Libiese bevolking wat [[Soenni]]i-Moslems is. == Etimologie == [[Lêer:Archaeological Site of Sabratha-108976.jpg|duimnael|Die argeologiese terrein [[Sabratha]]]] [[Lêer:Egyptian races.jpg|duimnael|'n 1820-tekening van 'n [[Boek van Poorte]]-fresco van die graf van Seti I, wat van links af, vier groepe mense uitbeeld: 'n Libiër ([[Berbers]]), 'n [[Nubië]]r ("Nehesu"), 'n [[Asië]]r ("Aamu") en 'n [[Egipte]]naar ("Reth")]] Die oorsprong van die naam "Libië" het vir die eerste keer verskyn in 'n inskrywing deur [[Ramses II]] as [[Lêer:Rebu.svg|100px]] ''R'bw'' of ''Liboe'' in [[Egiptiese hiërogliewe|hiërogliewe]]. Die naam is ontleen aan 'n veralgemeende identiteit wat aan 'n groot konfederasie van Antieke Oos-Libiese [[Berbers]], [[Afrikane]] en stamme wat rondom die "welige streke" [[Sirenaïka]] en [[Marmarika]] gewoon het. 'n Weermag van 40&nbsp;000 man<ref name="3.8 MERENPTAH (1236-1230 BC)">{{en}} {{cite book |author=Peter Roberts |title=HSC Ancient History |url=https://books.google.com/books?id=Vhs2_vi4Yc0C&q=King+meryey&pg=PA72 |year=2006 |publisher=Pascal Press |isbn=978-1-74125-178-4 |accessdate=26 Mei 2020 |archive-date=31 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210531052740/https://books.google.com/books?id=Vhs2_vi4Yc0C&q=King+meryey&pg=PA72 |url-status=live}}</ref> en 'n konfederasie aan stamme genaamd "Groot Hoofmanne van die Liboe" is aangevoer deur koning Meryey wat oorlog gevoer het teen [[farao]] [[Merneptah]] in 5 (1208 v.C.). Dié konflik is genoem in die Groot Karnak-inskrywing in die westelike delta tydens die vyfde en sesde jaar van sy bewind en het in 'n nederlaag vir Meryey geëindig. Volgens die Groot Karnak-inskrywing het die militêre alliansie die [[Mesjwesj]], die [[Lisië]]rs, en die "[[Seevolke]]" bekend as die [[Ekwesj]], [[Teresj]], [[Sjekelesj]] en die [[Sjardana]] ingesluit. Die Groot Karnak-inskrywing lees soos volg: {{Blockquote|"... die derde seisoen, sê: 'Die ellendige, gevalle hoofman van Libië, Meryey, seun van Ded, het met sy boogskutters die land Tehenu ingeval — Sjardana, Sjekelesj, Ekwesj, Lisiërs, Teresj. Neem die beste van elke vegter en elke krygsman van sy land. Hy het sy vrou en sy kinders saamgeneem — leiers van die kamp, en hy het die westelike grens bereik in die velde van Perire."}} Die moderne naam "Libië" is 'n ontwikkeling van die ''Liboe-'' of ''Libúē''-naam (van [[Grieks]] Λιβύη, ''Libyē''), wat algemeen na die mense van Sirenaïka en Marmarika verwys. Die ''Liboe-'' of ''Libúē''-naam het waarskynlik in die klassieke wêreld gebruiklik geword as 'n identiteit vir die [[inheemse volke]] van Noord-Afrika en dit is dalk ontleen aan die [[Proto-Afro-Asiatiese taal|Proto-Afro-Asiatiese]] ''labiʔ-'' ("[[leeu]]"), vergelyk [[Somalies]] ''libaax''. In 1934 is die naam herleef vir Italiaans-Libië van die Antieke Grieks Λιβύη (''Libúē'').<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.tafsuit.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91:preservation-of-the-libyan-culture&catid=37:news |title=Preservation of the Libyan culture |publisher=Tafsuit.com |date=6 Junie 2011 |accessdate=1 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501035247/http://www.tafsuit.com/index.php?option=com_content&view=article&id=91:preservation-of-the-libyan-culture&catid=37:news |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=dead}}</ref> Dit sou terme vervang wat toegepas is op Ottomaans-Tripolitanië, die kusstreek van die huidige Libië, wat van 1551 tot 1911 deur die [[Ottomaanse Ryk]] as Ejalet Tripolitanië beheer is. In 1903 is die naam "Libië" heringevoer deur die Italiaanse geograaf Federico Minutilli.<ref name="be177">{{it}} "Bibliografia della Libia"; Bertarelli, bl. 177.</ref> In 1951 het Libië onafhanklik geword as die Verenigde Libiese Koninkryk (المملكة الليبية المتحدة, ''al-Mamlakah al-Lībiyyah al-Muttaḥidah'') en in 1963 sy naam verander in Koninkryk Libië (المملكة الليبية, ''al-Mamlakah al-Lībiyyah''), letterlik "Libiese Koninkryk".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |title=Independent Libya |publisher=U.S. Library of Congress |work=Federal Research Division of the Library of Congress |date=1987 |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> In 1969 is die naam ná 'n [[staatsgreep]] deur [[Moeammar al-Ghaddafi]] verander in Libiese Arabiese Republiek (الجمهورية العربية الليبية, ''al-Jumhūriyyah al-'Arabiyyah al-Lībiyyah''). Van 1977 tot 1986 was die amptelike naam "Sosialiste Libiese Arabiese Volksrepubliek" (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية) en van 1986 tot 2011 "Groot Sosialiste Libiese Arabiese Volksrepubliek"<ref name="name">{{en}} {{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=9093369&fid=3769&c=libya |title=Great Socialist People's Libyan Arab Jamahiriya: Libya |publisher=Geographical Names |accessdate=18 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118153704/http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=9093369&fid=3769&c=libya |archive-date=18 Januarie 2012 |url-status=live}}</ref> (الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية العظمى,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6485614&fid=3784&c=libya |title=الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الاشتراكية: Libya |publisher=Geographical Names |accessdate=24 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140724133149/http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=6485614&fid=3784&c=libya |archive-date=24 Julie 2014 |url-status=live}}</ref> ''al-Jamāhīriyyah al-'Arabiyyah al-Lībiyyah ash-Sha'biyyah al-Ishtirākiyyah al-'Udmá'', {{Audio|Al-Jamahiriyyah al-Arabiyyah al-Libiyyah ash-shabiyyah al-Ishtirakiyyah al-Udhma.ogg|luister}}). Die Nasionale Oorgangsraad, wat in 2011 gestig is, het na die land slegs as "Libië" verwys. In September 2011 het die [[Verenigde Nasies]] die land amptelik onder die naam "Libië" erken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://unterm.un.org |title=United Nations interoffice memorandum dated 16 September 2011 from Desmond Parker, Chief of Protocol, to Shaaban M. Shaaban, Under-Secretary-General for General Assembly and Conference Management, attaching memorandum from Stadler Trengove, Senior Legal Officer |publisher=[[Verenigde Nasies]] |date=16 September 2011 |accessdate=22 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122071953/http://unterm.un.org/ |archive-date=22 Januarie 2013 |url-status=dead}}</ref> gebaseer op 'n versoek deur die Permanente Sending van Libië met verwysing na die tussentydse Libiese Grondwetlike Verklaring op 3 Augustus 2011. In November 2011 is die [[ISO 3166-1]] gewysig om die nuwe landsnaam ''Libya'' in [[Engels]] en ''Libye (la)'' in [[Frans]] in ag te neem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.iso.org/iso/nl_vi-11_name_change_for_libya.pdf |title=ISO 3166-1 Newsletter VI-11: Name change for Libya |publisher=[[ISO|Internasionale Standaardeorganisasie]] |date=8 November 2011 |accessdate=17 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117170551/http://www.iso.org/iso/nl_vi-11_name_change_for_libya.pdf |archive-date=17 Januarie 2012 |url-status=live}}</ref> In Desember 2017 het die Permanente Sending van Libië die Verenigde Nasies ingelig dat die land se amptelike naam voortaan "Staat Libië" sal wees, "Libië" die amptelike kortvorm sal bly en die land in alfabetiese lyste steeds onder die letter "L" gelys sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://unterm.un.org/UNTERM/Display/Record/UNHQ/NA/fd428e58-b85e-4d39-81a8-896368359dd5 |title="State of Libya" in UNTERM (United Nations terminology database) |publisher=[[Verenigde Nasies]] |accessdate=5 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180105233707/https://unterm.un.org/UNTERM/Display/Record/UNHQ/NA/fd428e58-b85e-4d39-81a8-896368359dd5 |archive-date=5 Januarie 2018 |url-status=live}}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:World map Strabo.jpg|duimnael|links|'n Kaart gebaseer op navorsing deur die Griekse filosoof, [[Strabo]] (63/64 v.C. – 24 n.C.), wat wys hoe groot die gebied wat as "Libië" bekend gestaan het, op 'n tyd was]] [[Lêer:Temple of Zeus - Cyrene.jpg|duimnael|Die antieke Griekse tempel in Cyrene ter ere van [[Zeus]]]] [[Lêer:Theatre sabratha libya.jpeg|duimnael|links|Ruïnes van die teater in die Romeinse stad, Sabratha, wes van Tripoli]] [[Lêer:LibieKaart.jpg|duimnael|Die drie Ottomaanse Turkse gebiede (Tripolitanië, Sirenaïka en Fezzan) in die huidige Libië]] Argeologiese bewyse dui aan dat die Libiese kusgebiede so vroeg as die 8ste millennium v.C. deur Neolitiese mense bewoon is. Dié mense was bekwaam in die tem van vee en die verbouing van gewasse.<ref name="locberber">{{en}} {{cite web |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1987 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0013) |title=Early History of Libya |work=U.S. Library of Congress |accessdate=11 Julie 2006 |archive-date=22 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120922002708/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0013) |url-status=bot: unknown }}</ref> Die area wat vandag as "Libië" bekend staan, is later deur 'n reeks bevolkings beset: die [[Fenisië]]rs, [[Kartago|Kartagers]], [[Grieke]], [[Romeinse Ryk|Romeine]], [[Vandale]] en [[Bisantynse Ryk|Bisantyne]] het almal op 'n tyd oor dié gebied (of dele daarvan) geheers. Alhoewel die Grieke en Romeine ruïnes gelaat het by [[Sirene]] (ook bekend as Kurene), Leptis Magna en [[Sabratha]], het min ander bewyse van hierdie antieke kulture oorleef. Die Fenisiërs was die eerste om handelsposte in Libië te stig, toe die handelaars van Tirus (die hedendaagse [[Libanon]]) kommersiële bande met die Berberstamme aangeknoop en verdrae met hulle gesluit het om samewerking in die uitbuiting van grondstowwe te verseker.<ref>{{en}} {{cite web |author=[[Herodotus]] |url=http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |title='The Histories' |work=Book IV.42–43" |publisher=Fordham University |location=[[New York]] |accessdate=18 Julie 2006 |archive-date= 9 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409023843/http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1987 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0014) |title=Tripolitania and the Phoenicians |work=U.S. Library of Congress |accessdate=11 Julie 2006 |archive-date=22 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120922002706/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0014) |url-status=bot: unknown }}</ref> Teen die 5de eeu v.C. het [[Kartago]], die grootste Fenisiese kolonie, sy heerskappy oor groot dele van Noord-Afrika uitgebrei en 'n onderskeidelike bevolking, bekend as Punies, het ontstaan. Puniese vestings aan die Libiese kus het Oea (vandag Tripoli), Libdah (Leptis Magna) en Sabratha ingesluit. Hierdie vestings was almal in 'n gebied wat later sou bekendstaan as ''Tripolis'' of "Drie stede". Libië se huidige hoofstad, Tripoli, se naam is hiervan afgelei. Die Grieke het Oos-Libië verower toe (volgens oorlewering) die [[Pitia|orakel by Delfi]] emigrante van die oorbevolkte eiland Thera beveel het om 'n nuwe tuiste in Noord-Afrika te soek. In 631 v.C. het hulle die stad Sirene gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1987 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |title=Cyrenaica and the Greeks |work=U.S. Library of Congress |accessdate=11 Julie 2006 |archive-date=22 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120922002705/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0015) |url-status=bot: unknown }}</ref> Binne die volgende 200 jaar is nog vier belangrike Griekse stede in die area gestig: Barka (die huidige El Mardzi); Euhesperides (later Berenike, hedendaagse Benghazi); Taucheira (later Arsinoe, tans Tokra) en Apollonië (Susah), die hawe van Sirene. Saam met Sirene was die stede bekend as die ''Pentapolis'' ("vyf stede"). Die Romeine het beide streke van Libië verenig en vir meer as 400 jaar daarna was Tripolitanië en Sirenaïka welvarende Romeinse provinsies.<ref>{{en}} {{cite web |author=Heuser, Stephen |date=24 Julie 2005 |url=http://www.boston.com/travel/articles/2005/07/24/when_romans_lived_in_libya/?rss_id=Boston+Globe+--+Travel+News |title=When Romans lived in Libya |publisher=The Boston Globe |accessdate=18 Julie 2006 |archive-date=19 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090919142155/http://www.boston.com/travel/articles/2005/07/24/when_romans_lived_in_libya/?rss_id=Boston+Globe+--+Travel+News |url-status=dead}}</ref> Handelaars en vakmanne uit baie dele van die Romeinse wêreld het hulle in Noord-Afrika gevestig, maar die karakter van die stede in Tripolitanië het hoofsaaklik Punies gebly en in Sirenaïka, Grieks. Die [[Arabiere]] het Libië in die 7de eeu n.C. verower. In die daaropvolgende eeue het baie van die [[inheemse volke]] [[Islam]] as hul geloof aangeneem, sowel as die Arabiese taal en kultuur. Die [[Ottomaanse Ryk|Ottomaanse]] Turke het die land in die middel van die 16de eeu verower en die drie state waaruit Libië toe bestaan het (Tripolitanië, Sirenaïka en Fezzan), het deel van die Ottomaanse ryk gebly, met die uitsondering van die Karamanli-dinastie wat feitelik selfregerend was. Die Karamanli's het van [[1711]] tot [[1835]] hoofsaaklik in Tripolitanië regeer, maar het ook teen die middel van die 18de eeu invloed in Sirenaïka en Fezzan gehad. Die hervereniging van die land was egter te danke aan 'n inval en besetting deur Italië. Tydens die Turks-Italiaanse Oorlog (1911–1912) het Italië die drie streke tegelykertyd in drie Italiaanse kolonies verander.<ref>{{en}} {{cite web |work=Country Profiles |date=16 Mei 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1398437.stm |title=Timeline: Libya, a chronology of key events |publisher=[[BBC]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> === Moderne geskiedenis === [[Lêer:IdrisI3.jpg|duimnael|upright|links|Koning Idris tydens die onafhanklikheid van Libië in 1951]] [[Lêer:Muammar al-Gaddafi-09122003.jpg|duimnael|upright|Moeammar al-Ghaddafi, voormalige ''[[de facto]]'' leier van Libië, in 2003 afgeneem]] In 1934 het Italië die naam "Libia" aangeneem as die amptelike naam van die kolonie (wat bestaan het uit die drie provinsies: Sirenaïka, Tripolitanië en Fezzan). Idris al Senoessi, die emir van Sirenaïka, het die Libiese verset teen Italië tussen die twee Wêreldoorloë gelei. Van [[1943]] tot [[1951]] was Tripolitanië en Sirenaïka onder Britse administrasie, terwyl Frankryk beheer oor Fezzan gehad het. In 1944 het Idris teruggekeer vanuit sy ballingskap in [[Kaïro]], maar hy het geweier om permanent daar te bly tot sommige aspekte van buitelandse beheer in [[1947]] afgeskaf is. Onder die voorwaardes van die 1947-vredesverdrag met die [[Geallieerdes van die Tweede Wêreldoorlog|Geallieerdes]] het Italië van enige aansprake op Libië afgesien.<ref>{{en}} {{cite web |author=Hagos, Tecola W. |date=20 November 2004 |url=http://www.tecolahagos.com/part4.htm |title=Treaty Of Peace With Italy (1947), Evaluation And Conclusion |publisher=Ethiopia Tecola Hagos |accessdate=18 Julie 2006 |archive-date= 7 Desember 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121207051037/http://www.tecolahagos.com/part4.htm |url-status=dead }}</ref> Op [[21 November]] [[1949]] het die Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies 'n voorstel aangeneem dat Libië vóór [[1 Januarie]] [[1952]] onafhanklik moes word. Idris het Libië in daaropvolgende VN-verhandelinge verteenwoordig. Op [[24 Desember]] [[1951]] het Libië sy onafhanklikheid as die "Verenigde Koninkryk Libië" verklaar: 'n grondwetlike en erflike monargie onder leiding van Koning Idris. In [[1959]] het die ontdekking van aansienlike oliereserwes en die daaropvolgende inkomste van [[petroleum]]verkope een van die wêreld se armste nasies daartoe in staat gestel om 'n uiters welvarende staat te stig. Alhoewel die olie Libië se finansies drasties verbeter het, het die bevolking gegrief geraak oor die toenemende konsentrasie van die nasie se rykdom wat in die hande van koning Idris en die nasionale elite was. Die misnoeë het aangehou toeneem met die opkoms van Nasserisme ('n ideologie gebaseer op die denkwyses van die voormalige Egiptiese president, [[Gamal Abdel Nasser]]) en Arabiese nasionalisme. Dié [[ideologie]]ë was gewild in Noord-Afrika en die Midde-Ooste. Op [[1 September]] [[1969]] het 'n klein groepie militêre offisiere, onder leiding van 'n 27-jarige weermagoffisier, [[Moeammar al-Ghaddafi]], koning Idris se regering tydens 'n staatsgreep omvergewerp. Tydens die staatsgreep was Idris in Turkye vir mediese behandeling. Sy neef, kroonprins Hasan as-Senoessi, het Koning van Libië geword. Dit was duidelik dat die rewolusionêre offisiere hom nie bó die staatsdienaars as koning wou aanstel nie en Hasan het gou agtergekom dat hy aansienlik minder mag as die nuwe koning gehad het as toe hy 'n prins was. Teen die einde van dieselfde dag (1 September) was Hasan amptelik deur die offisiere onttroon en onder huisarres geplaas. Die offisiere het die monargie afgeskaf en die nuwe Libies Arabiese Republiek aangekondig. Daar word tot met sy dood in 2011 na Ghaddafi verwys as "Broederleier en leidsman van die rewolusie", beide in regeringsverklarings en die amptelike pers.<ref>{{en}} {{cite web |work=US Department of State's Background Notes |date=November 2005 |url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm |title=Libya – History |publisher=U.S. Dept. of State |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> Sedert die nederlaag van aan Ghaddafi lojalistiese magte in 2011 is Libië verskeur onder talle mededingende, gewapende milisies wat met verskillende streke, stede en stamme verbonde is, terwyl die sentrale regering swak bly en nie in staat is om sy gesag oor die land uit te oefen nie.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 |publisher=BBC News |title=Armed militias still on the streets in Libya |archive-url=https://web.archive.org/web/20170406030621/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-24985595 |archive-date= 6 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=16 Februarie 2020 }}</ref> == Politiek == === Politieke stelsel onder Ghaddafi === Daar was twee vertakkings in Libië se regering onder Ghaddafi. Die "rewolusionêre sektor" het bestaan uit die Rewolusionêre Leier Ghaddafi, die Rewolusionêre Komitees en die oorblywende lede van die 12-persoon Rewolusionêre Kommandoraad (RKR), wat in 1969 gestig is.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1987 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0009) |title=Government and Politics of Libya |work=U.S. Library of Congress |accessdate=14 Julie 2006 |archive-date=12 Desember 2012 |archive-url=https://archive.ph/20121212034246/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0009) |url-status=bot: unknown }}</ref> Die geskiedkundige rewolusionêre leierskap was nie verkose nie, en kon dus nie van hul amp ontneem word deur 'n verkiesing nie: hulle was aan bewind op grond van hulle deelname aan die rewolusie. Die wetgewende tak van die regering het bestaan uit Plaaslike Volkskongresse in elk van die 1500 stadswyke, 32 ''Sha'biyat'' Volkskongresse vir die verskillende streke en die Nasionale Algemene Volkskongres van Libië. Hierdie wetgewende liggame was verteenwoordig deur ooreenstemmende uitvoerende liggame: Plaaslike Volkskomitees, ''Sha'biyat'' Volkskomitees en die Nasionale Algemene Volkskomitee of -kabinet. Elke vier jaar het die lede van die Plaaslike Volkskongresse hulle eie leiers verkies en sekretarisse vir die Volkskomitees, somtyds na afloop van debattering en 'n beslissende verkiesing. Die leierskap van die Plaaslike Volkskongres het die plaaslike kongres by die Volkskongres op die volgende vlak, verteenwoordig. Die lede van die Nasionale Algemene Volkskongres het die lede van die Nasionale Algemene Volkskomitee (die Kabinet) tydens hulle jaarlikse vergadering verkies. Die regering het beide staatsbeheerde en semi-selfbesturende media beheer. In [[1977]] het Ghaddafi verklaar: "Die pers is 'n wyse waardeur die gemeenskap hulself kan uitdruk: dit is nie 'n wyse van uitdrukking vir private individue of regspersoonlike liggame nie".<ref name="mediacont">{{en}} {{cite web |work=Committee to Protect Journalists: Special Report 2006 |date=2 Mei 2006 |url=http://www.cpj.org/censored/ |title=North Korea Tops CPJ list of '10 Most Censored Countries' |accessdate=19 Julie 2006}}</ref> Politieke partye was deur die 1972 Verbodsbepaling op Partypolitiek Akte Nommer 71 verban.<ref>{{en}} {{cite web |work=Case Study: Libya |date=2001 |url=http://poli.vub.ac.be/cbw/cbw/003020100.html |title=Political Culture |publisher=Educational Module on Chemical & Biological Weapons Nonproliferation |accessdate=14 Julie 2006 |archive-date=21 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090921025558/http://poli.vub.ac.be/cbw/cbw/003020100.html |url-status=dead }}</ref> Volgens die Verenigingsakte van 1971 was die stigting van nieregeringsorganisasies wel toegestaan. Omdat daar van hulle vereis was om aan die doelwitte van die rewolusie te voldoen, was die getalle kleiner as dié in buurlande. Daar was geen [[vakbond]]e nie,<ref>{{en}} {{cite web |author=Hodder, Kathryn |year=2000 |url=http://www.socialwatch.org/en/informesTematicos/20.html |title=Violations of Trade Union Rights |publisher=Social Watch Africa |accessdate=14 Julie 2006 |archive-date=24 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080524041408/http://www.socialwatch.org/en/informesTematicos/20.html |url-status=dead }}</ref> maar verskeie professionele verenigings was by die staatstruktuur geïntegreer as 'n derde pilaar, saam met die Volkskongresse en -komitees. Hierdie verenigings het nie die reg om te staak gehad nie. Professionele verenigings het afgevaardigdes na die Algemene Volkskongres gestuur, waar hulle 'n verteenwoordigende mandaat gehad het. === Buitelandse verhoudings en binnelandse politieke situasie === ==== Die Koninkryk Libië ==== [[Lêer:King Idris I of Libya August 15, 1965.jpg|duimnael|upright|Koning Idris op 15 Augustus 1965]] Libië se buitelandse verhoudings het baie wisselinge ondergaan sedert die staat op [[Oukersaand]] 1951 geproklameer is. As 'n koninkryk het Libië 'n definitiewe pro-Westerse standpunt ingeneem, alhoewel dit tot die konserwatiewe, tradisionele blok in die Arabiese Liga gereken is. Die land het dan ook in 1953 'n amptelike lid van hierdie liga geword.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1987 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |title=Independent Libya |work=U.S. Library of Congress |accessdate=14 Julie 2006 |archive-date=22 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120922002614/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0036) |url-status=bot: unknown }}</ref> Die regering was 'n getroue geallieerde van die [[Verenigde Koninkryk]] en die [[Verenigde State]]: beide lande het die reg tot 'n militêre basis in Libië behou. Libië het ook nou bande met [[Frankryk]], [[Italië]] en [[Griekeland]] gesmee en 'n volle diplomatieke verhouding met die [[Sowjetunie]] in [[1955]] gestig. Alhoewel die regering Arabiese sake ondersteun, waaronder ook die Marokkaanse en Algeriese onafhanklikheidsbewegings, het dit 'n baie klein aktiewe rol gehad in die [[Arabies-Israeliese konflik]] en die stormagtige inter-Arabiese politiek van die 1950's en die vroeë 1960's. Die Koninkryk was gekenmerk deur sy noue bande met die Weste, alhoewel dit self 'n hoofsaaklik konserwatiewe beleid tuis gevolg het.<ref>{{en}} {{cite web |author=Abadi, Jacob |year=2000 |url=http://www.lib.unb.ca/Texts/JCS/bin/get7.cgi?directory=Fall00/&filename=Abadi.htm |title=Pragmatism and Rhetoric in Libya's Policy Toward Israel |work=The Journal of Conflict Studies: Volume XX Number 1 Fall 2000, University of New Brunswick |accessdate=19 Julie 2006}}</ref> ==== Die Ghaddafi-bewind ==== [[Lêer:Flag of Libya (1977–2011).svg|duimnael|Vlag van die Sosialistiese Volksregering van Libiese Arabië vanaf 1977 tot 2011. Hierdie vlag was die enigste nasionale vlag wat slegs uit een kleur bestaan het, met geen ontwerp, ampstekens of ander detail nie]] Ná die 1969-staatsgreep het Ghaddafi vinnig buitelandse bates genasionaliseer, buitelandse troepe uitgesit en buitelandse biblioteke en kultuursentra gesluit. Op daardie stadium was Libië die vierde grootste [[olie]]produsent in die nie-kommunistiese wêreld, slegs oortref deur [[Saoedi-Arabië]], [[Iran]] en [[Venezuela]]. Die Ghaddafi-regering het spoedig Libië se oliemaatskappye genasionaliseer, algehele beheer oor sommige sake geneem en ander gedwing om meerderheidsbeheer aan die regering oor te gee. Ghaddafi het mettertyd alle Westerse oliewerkers uit die land gesit en die Libiese olieproduksie het gevolglik dramaties gedaal. As gevolg van die nasionalisering van sy oliemaatskappye en die VSA-geleide sanksies (veral in 1992 deur die [[Verenigde Nasies]]) was Libiese produksie teen 2005 steeds meer as 50% minder as teen die piek in 1970.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/jun2005/nf20050628_0863_db039.htm?chan=gb |title=BP's appointment with Qaddafi |author=Stanley Reed |publisher=Business Week |date=28 Junie 2005 |accessdate=10 Januarie 2005}}</ref> Ghaddafi het ook 'n sleutelrol gespeel in die bevordering van oliesanksies as 'n politiese wapen teen die Weste. Hy het gehoop dat 'n embargo en 'n toename in die olieprys in 1973 die Weste (veral die Verenigde State) sou oorreed om op te hou om steun aan [[Israel]] te verleen. Ghaddafi het beide Oosterse (Sowjetse) [[kommunisme]] én Westerse (Amerikaanse) [[kapitalisme]] verwerp en beweer dat hy 'n middelweg vir sy regering beplan.<ref>{{en}} {{cite web |work=The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition |date=2001–2005 |url=http://www.bartleby.com/65/qa/Qaddafi.html |title=Qaddafi, Muammar al- |publisher=Bartleby Books |accessdate=19 Julie 2006 |archive-date=21 Augustus 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060821131511/http://www.bartleby.com/65/qa/Qaddafi.html |url-status=dead }}</ref> Ten spyte hiervan het hy tot die ineenstorting van die Sowjetunie in [[1991]] meestal Sowjetse ondersteuning ontvang. Ghaddafi se middelwegse beleid staan bekend as die Derde Internasionale Teorie en, alhoewel dit hoofsaaklik in die [[Islam]] gegrond is, bevat dit wel leerstellings van beide kapitalisme en kommunisme. Behalwe vir Islamitiese elemente bevat die beleid ook 'n aantal pragmatiese elemente wat gerig is op die bestryding van armoede en onkunde. ===== Politieke geskille met die VSA ===== [[Lêer:Secretary Rice met with Libyan Foreign Minister Abd al-Rahman Shalgam.jpg|duimnael|links|Minister van Buitelandse Sake, Abdoerahman Sjalgam, met die Amerikaanse Minister van Buitelandse Sake, [[Condoleezza Rice]]. Libië was gretig om weereens by die internasionale gemeenskap aan te sluit]] Verhoudings tussen Libië en Amerika het versleg toe Libiese skares op [[2 Desember]] [[1979]] die Amerikaanse ambassade in [[Tripoli]] geplunder het. Ghaddafi het na die voorval verwys as 'n "spontane betoging" en enige betrokkenheid ontken. Daar word egter vermoed dat hy die aanval beveel het om simpatie te toon aan [[Ruhollah Khomeini]], die leier van die [[Irannese Rewolusie]] van 1979 en die daaropvolgende nuwe [[Iran]]nese regering. In Mei 1980 het die VSA alle diplomate uit die land onttrek, maar nie diplomatieke betrekkinge met Libië opgeskort nie. In 1980 het die Libiese regering [[Jimmy Carter]] se broer, Billy Carter, $220&nbsp;000 betaal om steun te werf vir beter diplomatieke betrekkinge tussen die VSA en Libië. Op 6 Mei [[1981]], vier en 'n half maande nadat [[Ronald Reagan]] president van die VSA geword het, het die Amerikaanse regering die Libiese regering daarvan beskuldig dat dit internasionale [[terrorisme]] ondersteun. Alle Libiese diplomate is uit die VSA gesit en die VSA het amptelik alle diplomatieke bande tussen die twee lande opgeskort. Op dieselfde dag het die VSA die Libiese "Volksburo" (die Libiese ambassade) in [[Washington, D.C.]] gesluit. Op 2 Augustus 1981 het Amerikaanse stralers twee aanvallende Libiese vegvliegtuie tydens VSA-vlootoefeninge in die [[Golf van Sirte]] afgeskiet. Libië beskou dié gebied as Libiese waters, maar die VSA ontken hierdie aanspraak. Die Reagan-administrasie het Libië as 'n onaanvaarbare speler op die internasionale verhoog gesien as gevolg van die land se ondersteuning van [[Staat Palestina|Palestynse]] gewapende groepe, ondersteuning van die rewolusionêre Iran in die land se 1980–1988 oorlog teen [[Saddam Hussein]] se [[Irak]], en ondersteuning aan guerrillabewegings in verskillende dele van die wêreld, waarvan baie separatistegroepe is, soos die [[Ierse Republikeinse Leër]] (IRL), die Euskadi Ta Askatasuna (ETA) en die [[Palestynse Bevrydingsorganisasie]] (PBO). In Maart [[1982]] het die VSA 'n verbod geplaas op die invoer van Libiese [[petroleum]] en die uitvoer van Amerikaanse nywerheidstegnologie-items (meeste waarvan vir olieproduksie gebruik is) na Libië; alhoewel [[Europa]] nie dieselfde rigting gevolg het nie. Verhoudinge tussen die Verenigde Koninkryk en Libië het gespanne geraak ná die Libiese Ambassade-beleg in 1984, toe skote op 'n skare betogers gevuur is waarin 'n polisievrou omgekom het. ===== Militêre botsings en terreuraanvalle ===== [[Lêer:USF-111 Libya1986.JPG|duimnael|200px|'n 48ste Taktiese Vegtervleuel [[General Dynamics F-111|F-111F]]-vliegtuig styg op om deel te neem aan die lugaanvalle op Libië]] Tydens botsings oor toegang tot die Golf van Sirte het die VSA Libiese patrolliebote van Januarie tot Maart [[1986]] aangeval. Na die aanvalle sou Ghaddafi na hierdie gebied as die "lyn van die dood" verwys. Later, op 14 April 1986, beveel Ronald Reagan groot bomaanvalle teen vermeende terroristestellings in [[Tripoli]] en [[Benghazi]] waarin ongeveer 60 mense sterf.<ref>{{en}} {{cite web |author=Boyne, Walter J. |date=Maart 1999 |url=http://www.afa.org/magazine/march1999/0399canyon.asp |title=El Dorado Canyon |publisher=Air Force Association Journal, Vol. 82, No. 3 |accessdate=19 Julie 2006 |archive-date=14 Desember 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051214141502/http://www.afa.org/magazine/March1999/0399canyon.asp |url-status=dead }}</ref> Die bomaanvalle het plaasgevind na Amerikaanse beskuldigings van Libiese betrokkenheid in 'n ontploffing op 5 April by die [[Wes-Berlyn]]se La Belle-nagklub, waarin drie mense gesterf het. Dié nagklub is dikwels deur Amerikaanse weermaglede besoek. Onder die minimum 15 sterfgevalle van die 14 April-bomaanval op Libië was Ghaddafi se 15 maand-oue aangenome dogter. Die aanval het egter oënskynlik die gewenste uitwerking gehad, aangesien Libiese aanvalle op Amerikaners meer subtiel geraak het, met die uitsondering van die [[Lockerbie-bomaanval]]. Tydens dié aanval het 270 mense uit 21 lande omgekom, ná 'n vliegtuig van Pan Am Vlug 103 deur 'n bom vernietig is en slagoffers en brokstukke in die omgewing van Lockerbie, Skotland, ten gronde gestort het. Ná die aanval stel die [[Verenigde Nasies]] in [[1992]] sanksies teen Libië in werking in. Uitgebreide diplomatieke maneuvers het in 1998 en 1999 uiteindelik gelei tot Ghaddafi se oorhandiging van twee Libiërs vir verhoor van die aanval. Die destydse [[President van Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse president]], [[Nelson Mandela]], het gehelp om Libië te oortuig om die verdagtes uit te lewer; hy het dan ook die nuus eerste aan die Libiese Volkskongres oorgedra.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/298753.stm |title=Blair thanks Mandela Lockerbie effort |publisher=[[BBC]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Twee Libiese intelligensie-agente is deur die federale aanklaers in die VSA en Skotland beskuldig weens deelname aan die aanval. Ses ander Libiërs is in hul afwesigheid verhoor vir 'n ander bomaanval op die 1989-UTA Vlug 772. Die Veiligheidsraad van die Verenigde Nasies het Libië beveel om die verdagtes te oorhandig, saam te werk met die Pan Am Vlug 103- en UTA Vlug 772-ondersoeke, om skadevergoeding aan die slagoffers se families te betaal en alle steun aan terrorisme te beëindig. Libië se weiering om hieraan te voldoen het gelei tot die goedkeuring van VNVR Resolusie 748 op [[31 Maart]] [[1992]], wat sanksies teen die staat ingestel het met die doel om Libiese samewerking teweeg te bring. Verdere Libiese verontagsaming van die bevele het in November 1993 tot verdere sanksies deur die VN teen Libië gelei.<ref>{{en}} {{cite web |year=2003 |url=http://www.globalpolicy.org/security/sanction/libya/indxirlb.htm |title=Libya |publisher=Global Policy Forum |accessdate=19 Julie 2006}}</ref> ===== Dramatiese beleidsveranderinge en opheffing van Westerse sanksies ===== [[Lêer:Muammar al-Gaddafi at the AU summit.jpg|duimnael|upright|Moeammar al-Ghaddafi tydens die spitsberaad van die Afrika-unie op 2 Februarie 2009 in [[Addis Abeba]]]] In Januarie 2001 het die Pan Am Vlug 103-verhoor met een skuldigbevinding (met lewenslange tronkstraf) en een kwytskelding geëindig. Ghaddafi veroordeel die skuldigbevinding. In 2003, meer as 'n dekade na die sanksies ingestel is, het Libië begin om dramatiese beleidsveranderinge ten opsigte van die Westerse wêreld te maak, met die voorneme om Westers-Libiese [[détente]] (politiese ontspanning) te bevorder. Die Libiese regering kondig aan dat hulle hul massavernietigswapenprogramme sal staak en op 12 September [[2003]] het die Verenigde Nasies die sanksies teen Libië opgehef, nadat Libië ingestem het om verantwoordelikheid vir die aanval te aanvaar en 'n uitbetaling van $2,7 miljard aan die families van die slagoffers van beide vlugte te maak.<ref>{{en}} {{cite web |author=Marcus, Jonathan |date=15 Mei 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4774305.stm |title=Washington's Libyan fairy tale |publisher=[[BBC]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Dié besluit was deur baie Westerse nasies verwelkom en gesien as 'n belangrike stap vir Libië om weer by die internasionale gemeenskap aan te sluit.<ref>{{en}} {{cite web |date=25 Maart 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/3566545.stm |title=Blair hails new Libyan relations |publisher=[[BBC]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Sedert 2003 het Libië pogings aangewend om hulle bande met die [[Europese Unie]] en die VSA te normaliseer en het verwys na "Die Libië-model"; 'n slagspreuk wat gebruik word as voorbeeld vir wat bereik kan word deur onderhandeling, eerder as geweld, wanneer daar welwillendheid aan beide kante is. Die VSA het dan ook op 26 Februarie 2004 sy 23-jaarlange reisverbod na Libië opgehef. Op 21 September daardie jaar het die Amerikaners die oorblywende ekonomiese sanksies opgehef, asook die verbod op sommige van die ''Libyan Sanctions Regulations, 31 C.F.R. Part 550'' en beperkings op eiendom en eiendomsbelange verwyder, wat voorheen in terme van die regulasies beperk is. Verder het die VSA op 15 Mei 2006 aangekondig dat hulle diplomatiese verhoudings met Libië ten volle sou herstel indien die land van hul wapenprogramme sou afsien. Die VSA se Departement van Buitelandse Sake het Libië ook van hul lys van staatsgeborgde terrorisme verwyder, ná die land 27 jaar daarop verkeer het. Op 16 Oktober 2007 is Libië tydens 'n verkiesing aangewys om vanaf Januarie 2008 vir twee jaar op die Verenigde Nasies se Veiligheidsraad te dien.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/7047627.stm |title=Libya secures UN council posting |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> ===== HIV-proefnemings (1999–2007) ===== Vyf [[Bulgarye|Bulgaarse]] verpleegsters en 'n [[Palestina|Palestynse]] dokter is daarvan beskuldig dat hulle 426 Libiese kinders by 'n Benghaziese kinderhospitaal met opset met HIV besmet het, as deel van 'n vermeende Westerse komplot om die regime te destabiliseer. Aanvanklik was daar 23 [[Bulgare]] en verskeie Libiese gesondheidsbeamptes beskuldig, maar 'n ondersoek het die getal tot vyf verpleegsters, twee dokters ('n Bulgaarse en Palestynse dokter) en 'n aantal Libiese gesondheidsbeamptes verminder. In 2004 het die hof een Bulgaarse dokter, Dr. Zdrawko Georgief, wat slegs skuldig bevind is aan onwettige transaksies met buitelandse valuta, tot vier jaar tronkstraf gevonnis, sowel as 'n boete van 600 dinar. Aangesien hy teen die tyd van sy vonnisoplegging reeds vir meer as vyf jaar in Libiese hegtenis was, en dus sy vonnis reeds meer as uitgedien het, is hy uit die gevangenis bevry, maar nie toegelaat om Libië vir die daaropvolgende drie jaar te verlaat nie. Die oorblywende vyf verpleegsters en die Palestynse dokter is ter dood veroordeel. Ná 'n herverhoor laat in 2006 is hulle weereens ter dood veroordeel. Die hof se metodes is deur 'n aantal menseregte-organisasies gekritiseer en hulle uitspraak is sterk deur die Verenigde Nasies en Europese Unie afgekeur.<ref>{{en}} {{cite web |date=19 Desember 2006 |url=http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/06/1836&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en |title=Statement by Commissioner Ferrero-Waldner on Libyan Court verdict on the Benghazi case}}</ref> Hierdie veroordeling is egter op [[17 Julie]] [[2007]] gewysig tot lewenslange tronkstraf.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6903336.stm |title=Libya revokes HIV death sentences |date=17 Julie 2007 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Ná verlengde en ingewikkelde onderhandelings, met die samewerking van die Europese Unie, Duitsland, Frankryk en 'n aantal ander lande, is al vyf verpleegsters en die dokter vrygelaat en hulle het na Bulgarye teruggekeer.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=[[BBC]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6912965.stm |title=HIV medics released to Bulgaria |date=24 Julie 2007 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> ==== Opstand en burgeroorlog van 2011 ==== {{Hoofartikel|Libiese Burgeroorlog}} [[Lêer:History of the flag of Libya.jpg|duimnael|Weergawes van die Libiese vlag in die moderne geskiedenis.]] Na die rewolusionêre veranderings in Januarie [[2011]] in [[Tunisië]] en [[Egipte]] het ook in [[Benghazi]] 'n opstand teen die Ghaddafi-bewind ontstaan. Die regering het met hewige geweld daarop geantwoord. Op [[20 Oktober]] [[2011]] is Ghaddafi in [[Sirte]] vermoor en op 23 Oktober 2011 het die Oorgangsraad die regering van Libië oorgeneem, wat ook deur die [[Verenigde Nasies]] erken is. ==== Tweede Libiese Burgeroorlog ==== {{Hoofartikel|Tweede Libiese Burgeroorlog}} [[Lêer:Libyan Civil War.svg|duimnael|links|Militêre situasie in Libië op 8 Januarie 2020: {{sleutel|#ebc0b3|Onder beheer van die Raad van Afgevaardigdes en die Libiese Nasionale Leër}} {{sleutel|#cae7c4|Onder die beheer van die Regering van Nasionale Akkoord (GNA) en verskillende milisies wat die Libiese Skildmagte vorm}} {{sleutel|#afc6e9|Beheer deur plaaslike magte}}]] Die politiek van Libië is in 'n onsekere toestand weens die ineenstorting van die Libiese Arabiese Jamahiriya (soos Libië onder Ghaddafi bekend gestaan het) in 2011 en 'n voortdurende burgeroorlog<ref name="conf" /><ref name="nat" /> tussen die Raad van Afgevaardigdes in Tobroek en sy ondersteuners, die Algemene Nasionale Kongres (GNC) in Tripoli en sy ondersteuners, vermeng met voortdurende opstande deur verskillende djihadiste en stamelemente wat dele van die land beheer.<ref>{{en}} {{cite magazine|url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/feb/19/libya-against-itself/|magazine=The New York Review of Books|title=Libya Against Itself|first=Nicolas|last=Pelham|date=February 2015|accessdate=18 Februarie 2015}}</ref> Die twee hoof rolspelers in die [[burgeroorlog]] was: * die Algemene Nasionale Kongres (''General National Congress'' – GNC, wat sedert 2016 deur die Regering van Nasionale Akkoord – ''Government of National Accord'' – GNA – vervang is), gelei deur Fayez al-Sarraj, gebaseer in die hoofstad [[Tripoli]] en gestig ná mislukte militêre [[staatsgreep|staatsgrepe]] en die hervestiging van die Raad van Afgevaardigdes na Tobroek. Die GNA is die [[Verenigde Nasies]] erkende regering van Libië. * die Raad van Afgevaardigdes (''House of Representatives'' – HoR), wat in 2014 met 'n lae kiesersdeelname verkies is, en geskuif het na [[Tobroek]]. Die HoR het maarskalk [[Khalifa Haftar]] aangestel as opperbevelvoerder van die Libiese Nasionale Leër met die missie om die HoR se [[soewereiniteit]] oor die hele Libiese grondgebied te herstel. Lede van die Raad van Afgevaardigdes en die Algemene Nasionale Kongres (GNC) het op 18 Desember 2015 'n politieke ooreenkoms onderteken.<ref name="theguardian.com" /> Ingevolge die ooreenkoms sal 'n Presidentsraad van nege lede en 'n tussentydse regering van nasionale akkoord (GNA) tot stand gebring word met die doel om binne twee jaar nuwe verkiesings te hou.<ref name="theguardian.com" /> Die Raad van Afgevaardigdes sou voortgaan om te bestaan as 'n wetgewer en 'n raadgewende liggaam, bekend as die Staatsraad, is saamgestel met lede wat deur die Algemene Nasionale Kongres (GNC) aangewys is <ref>{{en}} {{cite web |url=http://english.alarabiya.net/en/vuews/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |title=Libyan deal on course, but who is on board? |publisher=Al Arabiya |accessdate=26 Februarie 2020 |archive-date=11 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080503/http://english.alarabiya.net/en/vuews/news/middle-east/2015/12/25/Libyan-deal-on-course-but-who-is-on-board-.html |url-status=dead }}</ref> Hierdie voorstel is egter nie geïmplementeer nie en 'n gewapende stryd tussen die Raad van Afgevaardigdes en owerhede in Tripoli duur voort tot in 2020. Op 23 Oktober 2020 is 'n permanente wapenstilstand onderteken om die oorlog te beëindig.<ref>{{en}} {{cite news |last1=Nebehay |first1=Stephanie |last2=McDowall |first2=Angus |editor1-last=Jones |editor1-first=Gareth |editor2-last=Maclean |editor2-first=William |title=Warring Libya rivals sign truce but tough political talks ahead |url=https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |accessdate=21 April 2021 |work=[[Reuters]] |date=23 Oktober 2020 |archive-date=3 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203235018/https://www.reuters.com/article/us-libya-security-ceasefire/warring-libya-rivals-sign-truce-but-tough-political-talks-ahead-idUSKBN2781BD?il=0 |url-status=live }}</ref> ==== Na die burgeroorlog ==== In Desember 2021 was die land se eerste presidensiële verkiesing geskeduleer, maar is tot Junie 2022 uitgestel.<ref>{{en}} {{cite web|title=Why Libya's election got postponed: A quick guide|work=Al Jazeera|date=23 Desember 2021|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/12/23/why-libya-election-got-postponed|accessdate=28 April 2022}}</ref> Fathi Bashagha is in Februarie 2022 deur die parlement as eerste minister aangestel om 'n oorgangsadministrasie te lei, maar die dienende eerste minister Abdul Hamid Dbeibah het geweier om mag oor te gee vanaf April 2022. In protes teen die Dbeibah-regering het stamleiers van die woestyndorp Ubari het die El Sharara-olieveld, Libië se grootste olieveld, op 18 April 2022 gesluit. Die sluiting het gedreig om binnelandse olietekorte in Libië te veroorsaak en die staatsbeheerde National Oil Corp. te verhinder om die hoë oliepryse op die internasionale mark te ontgin as gevolg van die [[Russiese inval in Oekraïne, 2022|2022 Russiese inval in die Oekraïne]].<ref>{{en}} {{cite news |last1=Magdy |first1=Samy |title=Libya’s largest oil field closed as turmoil intensifies |url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyas-largest-oil-field-closed-turmoil-intensifies-84146310 |accessdate=18 April 2022 |work=ABC News |date=18 April 2022 |archive-date=18 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220419011048/https://abcnews.go.com/International/wireStory/libyas-largest-oil-field-closed-turmoil-intensifies-84146310 |url-status=live }}</ref> === Menseregte === ==== Menseregte onder Ghaddafi ==== Volgens die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake se menseregteverslag vir 2004 het Libië se outoritêre regime steeds 'n swak rekord wat menseregte betref. Sommige van die talle en ernstige mishandelinge deur die regering sluit in swak tronktoestande, willekeurige arrestasies en gevangehouding, gevangenes wat in afsondering aangehou word en politieke gevangenes wat vir baie jare sonder aanklag of verhoor aangehou word. Die regbank word deur die staat beheer en daar bestaan geen reg tot 'n regverdige openbare verhoor nie. Libiërs het nie die reg om hulle regering te verander nie. Vryheid van spraak, persvryheid, vryheid van vergadering, verenigingsreg, en godsdiensvryheid word beperk. Onafhanklike menseregteorganisasies word verbied. Etniese en stamgebonde minderhede ly onder diskriminasie en die staat hou vol om die arbeidsregte van buitelandse werkers te beperk. In 2005 het Freedom House politieke regte in Libië 'n "7" gegee, waar "1" die vryste en "7" die minste vry is. Burgerlike vryheid het ook 'n "7" ontvang en die land het is 'n vryheidsbepaling van "nie vry nie" toegeken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.freedomhouse.org/uploads/pdf/Charts2006.pdf |title=Freedom in the World 2006 |publisher=Freedom House |date=16 Desember 2005 |accessdate=27 Julie 2006 |archive-date= 8 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060208041757/http://www.freedomhouse.org/uploads/pdf/Charts2006.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref> ==== Menseregte sedert 2011 ==== Volgens Human Rights Watch se jaarverslag 2016 word joernaliste steeds geteiken deur die gewapende groepe in Libië. Die organisasie het bygevoeg dat Libië 'n baie lae rang in die 2015-persvryheidsindeks het, aangesien dit 154 uit 180 lande gelys word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya |title=Libya |date=11 Januarie 2016 |publisher=Human Rights Watch |archive-url=https://web.archive.org/web/20190726223410/https://www.hrw.org/world-report/2016/country-chapters/libya |archive-date=26 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Homoseksualiteit]] is onwettig in Libië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |title=Here are the 10 countries where homosexuality may be punished by death |work=The Washington Post |date=16 Junie 2016 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161111064457/https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/06/13/here-are-the-10-countries-where-homosexuality-may-be-punished-by-death-2/ |archivedate=11 November 2016 }}</ref> Vir die persvryheidsindeks van 2019 was Libië in die 162 plek uit 180 lande. === Weermag === Die vorige nasionale leër van Libië onder die Ghaddafi-bewind is in die Libiese burgeroorlog verslaan en ontbind. Die Tobroek-gebaseerde Raad van Afgevaardigdes wat beweer dat hulle die wettige regering van Libië is, het probeer om 'n militêre leër bekend as die Libiese nasionale leër te vestig. Gelei deur [[Khalifa Haftar]], beheer hulle Oos-Libië en 'n groot deel van die res.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.aljazeera.com/news/2018/09/qa-libya-180909072236031.html |title=Q&A: What's next for Libya? |last=Allahoum |first=Ramy |date=9 September 2018 |publisher=Al Jazeera |accessdate=9 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226183838/https://www.aljazeera.com/news/2018/09/qa-libya-180909072236031.html |archive-date=26 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Mei 2012 het 'n geskatte 35&nbsp;000 personeellede by die geledere aangesluit.<ref name="nytimes">{{en}} {{cite news |title=In Libya, the Captors Have Become the Captive |url=https://www.nytimes.com/2012/05/13/magazine/in-libya-the-captors-have-become-the-captive.html |work=[[The New York Times]] |accessdate=15 Februarie 2021 |date=13 Mei 2012 |first=Robert F. |last=Worth |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227004920/https://www.nytimes.com/2012/05/13/magazine/in-libya-the-captors-have-become-the-captive.html |archive-date=27 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die internasionaal erkende regering van nasionale akkoord (GNA) wat in 2015 gestig is, het sy eie leër wat die ou nasionale weermag vervang het, maar dit bestaan grotendeels uit somtyds ongedissiplineerde en ongeorganiseerde milisie-groepe. Die milisies het tot dusver geweier om in 'n sentrale veiligheidsmag geïntegreer te word.<ref name="hangover">{{en}} {{cite news |title=The party and the hangover |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21572243-country-still-struggling-move-ahead-party-and-hangover |work=The Economist |location=London |accessdate=21 Februarie 2013 |date=23 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140228052350/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21572243-country-still-struggling-move-ahead-party-and-hangover |archive-date=28 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Baie van hierdie milisies is gedissiplineerd, maar die magtigste van hulle beskou hulself as ondergeskik aan die uitvoerende rade van verskillende Libiese stede. Vir die GNA is die sogenaamde Libiese skild 'n belangrike mag. Maar dit bly in wese 'n parallelle nasionale mag, wat op versoek, eerder as op bevel van die ministerie van verdediging, opereer.<ref name="hangover" /> == Klimaat == [[Lêer:Libya Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Libië]] [[Lêer:Libya map of Köppen climate classification.svg|duimnael|Klimaatsones in Libië volgens die [[Köppen-klimaatklassifikasie]]]] Die land se klimaat is meestal droog met 'n woestynagtige karakter. Die noordelike streke geniet egter 'n matiger Mediterreense klimaat. Die land het twee belangrike klimaatfaktore: die [[Sahara-woestyn]] en die [[Middellandse See]]. In die noorde van die land, wat ook die digbevolkste is, is daar aansienlik meer neerslag per jaar: tussen 200 en 300&nbsp;mm per jaar. Reën is seisoenaal en kom veral in die [[herfs]] en die [[lente]] voor. Ook hierdie noordelike strook ervaar droogtetye, met 'n ernstige droogte wat elke vyf of ses jaar voorkom. Die strook word dan self ook deur die ontoeganklike Sirtewoestyn in twee verdeel. Suid van die noordelike strook neem die neerslag drasties af, 200&nbsp;mm per jaar en minder, soos mens verder van die kuslyn af beweeg. Die droë gebiede bevat baie "wadi"'s (droë rivierbeddings) wat na 'n reënval vir 'n kort periode met water gevul is. Meeste van hierdie "wadi"'s mond in soutpanne uit en slegs 'n paar bereik uiteindelik die see. Die woestynagtige dele van die land ervaar uiters hoë temperature (temperature van byna 60&nbsp;°C is al gemeet) en die nag-en dagtemperature verskil aansienlik van mekaar. Soos mens na die noordelike kusstreek beweeg, word hierdie verskil kleiner en die gebied ervaar soms baie koel temperature in die [[winter]]. Daar kom 'n aantal natuurlike gevare in Libië voor, waaronder stofstorms en sandstorms. Verder is daar ook sirokko's, of die ''gibli''. 'n Sirokko is 'n warm, droë, stofbelaaide suidoostewind wat in die lente en herfs tussen een en vier dae lank waai. == Geografie == [[Lêer:Libië kaart.jpg|duimnael|'n Kaart van Libië]] Libië strek oor 1&nbsp;759&nbsp;541&nbsp;km² en is gevolglik die 16de grootste land in die wêreld. Die land is ietwat kleiner as [[Indonesië]] en rofweg dieselfde grootte as die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse deelstaat]] [[Alaska]]. Die lande grens in die noorde aan die [[Middellandse See]], [[Algerië]] en [[Tunisië]] in die weste, [[Niger]] in die suidweste, [[Tsjad]] en [[Soedan]] in die suide en aan [[Egipte]] in die ooste.<ref>{{en}} {{cite web |year=2005 |url=http://www.educationlibya.org/country_profile.htm |title=Demographics of Libya |publisher=Education Libya |accessdate=29 Junie 2006 |archive-date=26 April 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040426000721/http://www.educationlibya.org/country_profile.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="CIA" /> Die land se noordwestelike kusgebied bestaan uit 'n kusvlakte van sowat 100&nbsp;km breed. Dié vlakte word breër soos mens verder die land ingaan en bestaan uit oases, steppes, soutpanne en strandmere. Dié gebied staan bekend as die Djefara en gaan oor in 'n steenreeks, die Dzjebel Noefoessa wat 'n hoogste punt van 960&nbsp;m het. Die steenreeks dui die oorgang na die Sahara aan. Die noordoostelike deel van die kusgebied (wat van die noordwestelike deel deur die Sirtewoestyn geskei word), het 'n baie smaller kusvlakte; by sommige dele strek die Dzjebel Achdar tot amper aan die kuslyn. Die Dzjebel Acdar is 'n kalksteengebergte met 'n hoogte van 860&nbsp;m en daar word ook na hierdie gebergte as die "groen berg" verwys, vanweë die immergroen plantegroei wat daar gevind word. Naas die twee kusgebiede vorm die res van die land deel van die Saharawoestyn. Die oostelike deel van die woestyn word die Libiese Woestyn genoem en strek tot in Egipte. Daar is 'n klein aantal oases in die woestyngebiede, waarvan die twee belangrikstes [[Ghadames]] en Koefra is. === Libiese woestyn === [[Lêer:Libya Desert Sunrise.jpg|duimnael|links|'n Woestynlandskap in Libië: 90% van die land is woestyn]] [[Lêer:Libya 4983 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|duimnael|Bewegende sandduine in Tadrart Akakus naby [[Ghat]]]] Die Libiese woestyn dek 'n groot deel van die ooste van die land en is een van die dorste plekke op aarde. In sommige plekke mag daar dekades verbygaan sonder enige reën en selfs in die hooglande is die reënval onreëlmatig: ongeveer een keer elke vyf tot tien jaar. By Oeweina, 'n bergreeks naby die Egiptiese en Soedanese grenslyne, was die laaste genoteerde reënval in September 1998.<ref name="Libdesert">{{en}} {{cite web |author=Zboray, András |url=http://www.fjexpeditions.com/frameset/florafauna.htm |title=Flora and Fauna of the Libyan Desert |publisher=Fliegel Jezerniczky Expeditions |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> Daar is 'n groot kom, die Kattara-kom, aan die suide van die noordelikste eskarp, met die Siwa-woestyn aan die weste. Die kom word vlakker soos dit na die weste strek, tot by die Djagboeb- en Djaloe-oases. Die temperatuur in die Libiese woestyn kan ook uiterstes bereik: in 1922 is 'n lugtemperatuur van 57,8&nbsp;°C wes van [[Tripoli]] gemeet. Hierdie meting word oor die algemeen aanvaar as die hoogste aangetekende natuurlike lugtemperatuur wat ooit op die aarde waargeneem is.<ref>{{en}} {{cite web |work=Hottest Place |url=http://www.extremescience.com/hottest.htm |title=El Azizia Libya, 'How Hot is Hot?' |publisher=Extreme Science |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> Daar is 'n paar onbewoonde oases wat oor die woestyn versprei is. Dié oases is gewoonlik verbind aan die grootste komme en water kan bereik word deur 'n meter (of minder) in die sand te grawe. In die weste is daar 'n wyd uitgespreide groep oases in onverbinde vlak oases: die Koefra-groep, wat bestaan uit die Koefra-, Rebiana- en Tazerbo-oases.<ref name="Libdesert" /> Buiten die eskarpe word die algemene platheid van die gebied slegs onderbreek deur 'n reeks plato's en massiewe naby die middelpunt van die woestyn, ongeveer waar die Egiptiese, Soedannese en Libiese grense ontmoet. Verder na die suide is die berggroepe Arkenoe, Oeweinat en Kissoe. Hierdie granietberge is antiek en het lank voor die omringende sandstene gevorm. Die bergreekse van Arkenoe en Wes-Oeweinat is ringvormig. Oos-Oeweinat (die hoogste punt in die Libiese woestyn) is 'n verhoogde sandsteenplato wat grens aan die westelike granietdeel.<ref name="Libdesert" /> Verweerde vulkaniese verskynsels is oor die vlakte noord van Oeweinat versprei. Met die ontdekking van olie in die 1950's is ook 'n massiewe waterdraer onder 'n groot deel van die land ontdek. Die water wat daarin bevat word dateer van voor die vorige ystydperke en is selfs ouer as die Saharawoestyn.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nasa.gov/multimedia/imagegallery/image_feature_562.html |title=Fossil Water" in Libya" |publisher=[[Nasa]] |accessdate=24 Maart 2007}}</ref> Die land is ook die tuiste van die Arkenoe-kraters: dubbel impakkraters wat in die woestyn gevind kan word. == Ekonomie == [[Lêer:Tripoli CBD.JPG|links|duimnael|Tripoli, die Libiese hoofstad, se infrastruktuur het voordeel getrek uit die land se oliebronne]] [[Lêer:Libya location map-oil & gas 2011-en.svg|duimnael|Kaart met olie- en gasvelde in Libië]] Die burgeroorlog het 'n negatiewe invloed op die Libiese ekonomie. Libiese burgers het te kampe met ekonomiese ontberings, onder meer [[inflasie]], [[korrupsie]] en smokkelary, wat die land se kontantreserwes laat wegsmelt.<ref>{{en}} {{cite news |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/libya/2016-09-06/coming-fall-libyas-gna |title=The Coming Fall of Libya's GNA |last=Muntasser |first=Emadeddin Zahri |date=6 September 2016 |work=Foreign Affairs |accessdate=7 November 2017 |issn=0015-7120 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224094453/https://www.foreignaffairs.com/articles/libya/2016-09-06/coming-fall-libyas-gna |archive-date=24 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/the-serraj-experiment-of-libya |title=The Failed Serraj Experiment of Libya |last=Pusztai |first=Wolfgang |work=Atlantic Council |accessdate=7 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407175943/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/the-serraj-experiment-of-libya |archive-date=7 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Libiese ekonomie bly steeds grootliks afhanklik van die inkomste uit die oliesektor, hoewel die huidige burgeroorlog hierdie sektor ontwrig. In die verlede het hoë inkomstes uit die olienywerheid en Libië se klein bevolking beteken dat Libië een van die hoogste [[bruto binnelandse produk]] (BBP) in Afrika gehad het wat gedurende die Ghaddafi-bewind die Libiese staat toegelaat om 'n uitgebreide en indrukwekkende standaard vir sosiale sekuriteit te bied, veral op die gebied van behuising en onderwys.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=United Nations Economic & Social Council |date=16 Februarie 1996 |url=http://www.unhchr.ch/tbs/doc.nsf/(Symbol)/E.1990.5.Add.26.En?OpenDocument |title=Libyan Arab Jamahiriya Report |work=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> In 2009, met die daling in oliepryse weens die resessie wat die hele wêreld getref het, daal die Libiese BBP van 87 miljard tot 63 miljard [[Amerikaanse dollar]]<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://donnees.banquemondiale.org/indicateur/NY.GDP.MKTP.CD |title=PIB ($ US courants) |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Dit het die volgende jaar effens gestyg, maar die [[Arabiese Lente]] en die twee opeenvolgende burgeroorloë in 2011 en toe vanaf 2014 het die land se ekonomie, waarvan die verskillende mededingende faksies meeding om oliebronne, heeltemal ontwrig. In 2011 het die BBP tot 34 miljard Amerikaanse dollar gedaal. Die BBP het wel in 2017 tot 51 miljard Amerikaanse dollar gestyg.<ref name="banquemondiale.org">{{fr}} {{cite web |url=https://donnees.banquemondiale.org/indicateur/NY.GDP.MKTP.CD?locations=LY |title=PIB ($ US courants) – Libya |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Ten spyte van die styging het die land steeds nog nie tot die vlak van die ekonomie voor die krisis herstel nie. In 2019 het die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) aangedui dat Libië die 96 hoogste nominale BBP in die wêreld het en dit beloop 33 miljard Amerikaanse dollar.<ref name="GDP IMF">{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=57&pr.y=17&sy=2019&ey=2019&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C674%2C911%2C676%2C314%2C548%2C193%2C556%2C122%2C678%2C912%2C181%2C313%2C867%2C419%2C682%2C513%2C684%2C316%2C273%2C913%2C868%2C124%2C921%2C339%2C948%2C638%2C943%2C514%2C686%2C218%2C688%2C963%2C518%2C616%2C728%2C223%2C836%2C516%2C558%2C918%2C138%2C748%2C196%2C618%2C278%2C624%2C692%2C522%2C694%2C622%2C962%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, October 2019 |last=|first=|date=15 October 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]]|archive-url=|archive-date=|url-status=|accessdate=3 September 2019}}</ref><ref name="worldbank">{{en}} {{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?year_high_desc=true |title=GDP (current US$) |publisher=[[Wêreldbank]] |work=World Development Indicators |accessdate=15 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504172019/https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.cd?year_high_desc=true |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Wêreldvoedselprogram (WVP) het in Januarie 2020 ongeveer 78&nbsp;000 mense in nood bereik deur sy programme in Libië: algemene voedselverspreiding, noodvoedsel-lewering as pakkette vir migrante in stedelike gebiede, noodvoedselverspreiding deur die vinnige reaksiemeganisme aan mense wat binnelands gevlug het, skoolvoeding en kos vir opleidingsinisiatiewe in Sebha.<ref name="WFP">{{en}} {{cite web |url=https://reliefweb.int/report/libya/wfp-libya-country-brief-january-2020 |title=WFP Libya Country Brief |publisher=reliefweb |date=26 Februarie 2020 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> === Onlangse ekonomiese geskiedenis === [[Lêer:Tripoli Medina.jpg|duimnael|Tripoli se ou middestad is 'n belangrike toeriste-aantrekking]] Tot in die vyftigerjare van die twintigste eeu word Libië as een van die armste lande ter wêreld beskou, veral as gevolg van die onproduktiwiteit van die gebied. Teen 1977 het Libië egter die hoogste jaarlikse inkomste per kapita van die vasteland van Afrika aangeteken, danksy die ontginning van groot olievelde.<ref>Nel 2012 è di {{formatnum:11936}}</ref> Olie ontginning is in 1959 begin en na 1970 genasionaliseer. Benewens die nasionalisering van die belangrikste hulpbronne van die land, en produksie-aktiwiteite, het die nuwe regime ook belê in die ontwikkeling van ligte nywerhede en infrastruktuur en in die modernisering van die landbou, terwyl hy immigrasie bevoordeel het, om die skaarsheid te vergoed van arbeid. Die daling in oliepryse in die tagtigerjare het die land se potensiaal vir ontwikkeling dan verminder, tot die punt dat die BBP 'n gemiddelde daling van 5,4% in daardie dekade aangeteken het; in die negentigerjare is die ekonomiese prentjie beïnvloed deur die ekonomiese sanksies wat die VN in 1991 deur Libië opgelê is, wat in 1997 opgehef is. Vanaf die 1990s het Libië in vergelyking met sy buurlande 'n uiters lae vlak van beide absolute en relatiewe armoede geniet. Libiese amptenare het in die drie jaar voor 2006 ekonomiese hervormings uitgevoer as deel van 'n groter veldtog om die land by die wêreldwye kapitalistiese ekonomie te herintegreer.<ref name="CIA" /> Hierdie poging het vaart gekry ná sanksies deur die Verenigde Nasies in September 2003 opgehef is en Libië in Desember van dieselfde jaar aangekondig het dat hulle hul planne vir die bou van massavernietigingswapens sal laat vaar het.<ref>{{en}} {{cite web |work=W.M.D. |year=2003 |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/library/news/libya/index03.html |title=Libya Special Weapons News |publisher=Global Security Report |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> Libië was voor die [[burgeroorlog]] besig met 'n aantal markgerigte hervormings. Aanvanklike stappe het aansoek om lidmaatskap van die [[Wêreldhandelsorganisasie]] (WHO), die inkorting van toelae en aangekondigde planne vir privatisering ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=Reuters |date=28 Julie 2004 |url=http://www.tralac.org/scripts/content.php?id=2788 |title=Libya to start WTO membership talks |work=Trade Law Centre for Southern Africa |accessdate=16 Julie 2006 |archive-date= 2 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080502170804/http://www.tralac.org/scripts/content.php?id=2788 |url-status=dead }}</ref> Die bou- en vervaardigingsektors wat nie deel van die olienywerheid uitmaak nie, het op daardie stadium sowat 20% van die BBP uitgemaak en het uitgebrei om die prosessering van meestal landbouprodukte, tot die produksie van petrochemikalieë, [[yster]], [[staal]] en [[aluminium]] in te sluit. Die klimaatstoestande en skraal grond beperk die landboukundige opbrengs aansienlik en ongeveer 75% van Libië se voedsel moet tradisioneel ingevoer word.<ref name="CIA" /> Suid-Afrika het hoofsaaklik voedselprodukte, naas verwerkte goedere, na Libië uitgevoer.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.dfa.gov.za/foreign/bilateral/libya.html |title=Amptelike webwerf van die Suid-Afrikaanse Departement van Buitelandse Sake: Libië |publisher=[[Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking]]}}</ref> Toegang tot water is ook 'n probleem en sowat 28% van die land se bevolking het in 2000 geen toegang tot veilige [[drinkwater]] gehad nie.<ref>{{en}} {{cite web |year=2001 |url=http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |title=Safe Drinking Water |work=WHO/UNICEF Joint Monitoring Programme |publisher=[[UNICEF]] |accessdate=8 Oktober 2006 |archive-date=10 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610013508/https://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/03_SafeDrinkingWater_D7341Insert_English.pdf |url-status=dead }}</ref> Onder die vorige Eerste Ministers, Sjokri Ghanem, en Bagdadi Magmoedi, het Libië 'n bloeitydperk in die besigheidsektor te ervaar. Baie staatsbestuurde nywerhede was besig om geprivatiseer te word. 'n Groot aantal internasionale oliemaatskappye het na die land teruggekeer, onder meer die oliereuse Shell en ExxonMobil.<ref>{{en}} {{cite web |edition=Volume: 23, No. 27 |year=2006 |url=http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404 |title=Shell returns to Libya with gas exploration pact |publisher=Oil & Gas Worldwide News |accessdate=14 Julie 2006 |archive-date=13 Mei 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050513162749/http://www.oilandgasnewsworldwide.com/News.asp?Article=16404 |url-status=dead }}</ref> [[Toerisme]] is ook geprioritiseer en het 'n verhoogde aanvraag vir hotelakkommodasie en lughawekapasiteit saamgebring. 'n Multi-miljoen-dollar vernuwing van Libiese lughawens is in 2006 deur die staat goedgekeur om aan die aanvraag te voldoen.<ref>{{en}} {{cite web |author=Jawad, Rana |date=31 Mei 2006 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5030998.stm |title=Libyan aviation ready for take-off |publisher=[[BBC]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> In 2007 het ongeveer 130&nbsp;000 mense Libië elke jaar besoek.<ref>{{en}} {{cite web |author=Richard Bangs en Ammar Mabrouk Eltaye |url=http://www.msnbc.msn.com/id/5210117 |title=Libya sees thriving tourism industry ahead. |publisher=MSNBC |accessdate=10 Oktober 2007 |archive-date= 1 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071101061537/http://www.msnbc.msn.com/id/5210117 |url-status=dead}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Libiese etniese groepe.svg|duimnael|'n Kaart van die etniese samestelling van Libië]] Libië het 'n klein bevolking binne-in die land se groot terrein, met 'n bevolkingsdigtheid van ongeveer drie mense per vierkante kilometer in die twee noordelike streke Tripolitanië en Sirenaïka, en minder as een persoon per vierkante kilometer elders. Libië is dus een van die ylbevolkste lande (volgens area) in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |work=Earth Trends, Environmental Information |year=2004 |url=http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=4&variable_ID=431&action=select_countries |title=Population: Population density |publisher=World Resources Institute |accessdate=19 Julie 2006 |archive-date= 1 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080401082354/http://earthtrends.wri.org/searchable_db/index.php?theme=4&variable_ID=431&action=select_countries |url-status=dead }}</ref> 90% van die bevolking woon op minder as 10% van die land se oppervlakte, meestal langs die kus.<ref>{{en}} {{cite web |author=Al-Amari, Mailud |date=November 2004 |url=http://apha.confex.com/apha/132am/techprogram/paper_91322.htm |title=Population Dynamics and Fertility Trends in Libya |publisher=American Public Health Association |accessdate=17 Julie 2006 |archive-date= 7 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071007060156/http://apha.confex.com/apha/132am/techprogram/paper_91322.htm |url-status=dead }}</ref> Libiese boorlinge is 'n mengsel van inheemse Berbervolke en Arabiere wat later in die land gearriveer het. Daar is klein [[Toearegs|Toeareg]]- en Toeboestamme wat in die suide gekonsentreer is en nomadiese of semi-nomadiese leefwyses lei. Die grootste deel van die buitelandse inwoners is van ander Afrikalande afkomstig; beide Noord-Afrika (hoofsaaklik Egiptenare en Tunisiërs) en [[Suider-Afrika]].<ref>{{en}} {{cite web |work=Libya Demographics and Geography |year=2005 |url=http://www.columbiagazetteer.org/public/Libya.html |title=Libya – Population |publisher=The Columbia Gazetteer of the World |accessdate=17 Julie 2006 |archive-date= 3 Mei 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080503013450/http://www.columbiagazetteer.org/public/Libya.html |url-status=dead }}</ref> Volgens die Amerikaanse ''Central Intelligence Agency'' se ''World Fact Book'', bestaan 97% van die bevolking uit Libiese Berbers en Arabiere; die ander 3% is Grieke, Maltese, [[Italianers]], Egiptenare, Afgane, [[Turke]], [[Indië]]rs en [[Afrika suid van die Sahara|Afrikane van suid van die Sahara]].<ref name="CIA" /> Hierdie beraming neem egter net wettige burgers in ag, terwyl Libië ook die tuiste van 'n groot onwettige Afrika-bevolking van suid van die Sahara is, wat volgens sommige beramings meer as 'n miljoen tel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://migration.ucdavis.edu/MN/more.php?id=2248_0_5_0 |title=Migration News: Africa: Libya, Ivory Coast |publisher=Migration Dialogue |access-date= 7 Februarie 2008 |archive-date=29 Maart 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329055731/http://migration.ucdavis.edu/MN/more.php?id=2248_0_5_0 |url-status=dead }}</ref> Die hooftaal wat in Libië gepraat word is [[Arabies]], dit is ook die land se [[amptelike taal]]. Die verskeie [[Berbertale]] (ook bekend as Tamazight) wat deur Libiese Berbers gepraat word, het geen amptelike status nie.<ref>{{en}} {{cite web |author=Anderson, Lisa |year=2006 |url=http://encarta.msn.com/text_761570705__1/Libya.html |title='Libya', III. People, B. Religion & Language" |work=MSN Encarta |accessdate=17 Julie 2006 |archive-date= 1 November 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/5kwsdZv1K?url=http://encarta.msn.com/text_761570705__1/Libya.html |url-status=dead }}</ref> Berbersprekers woon veral in die Dzjebel Nefoessa-streek, in die dorp Zoewarah (aan die kus), en die stad-oases soos Ghadames en Ghat. [[Italiaans]] en [[Engels]] word soms in die groter stede gepraat, alhoewel Italiaanse sprekers meestal aan die ouer generasies behoort. Die gesinslewe is baie belangrik in Libiese gesinne en die meerderheid gesinne woon in woonstelblokke en huise, soos hulle inkomste toelaat. Alhoewel die Libiese Arabiere tradisioneel nomadiese leefwyses in tente gevoer het, is hulle ook nou in verskeie dorpe en stede gevestig.<ref>{{en}} {{cite web |author=Al-Hawaat, Dr. Ali |year=1994 |url=http://www.ncrss.com/report3.doc |title=The Family and the work of women, A study in the Libyan Society |publisher=National Center for Research and Scientific Studies of Libya |accessdate=19 Julie 2006}}</ref> Dit is hieraan te wyte dat hulle ou lewenswyses en tradisies besig is om te verdwyn. 'n Klein dog onbekende aantal Libiërs woon steeds in die woestyn soos hulle families vir eeue reeds gedoen het. Meeste van die bevolking werk in die diens- en nywerheidssektors, met 'n klein persentasie wat in landbou bedrywig is. === Grootste stede in Libië === {| class="wikitable sortable" border="2" ! No. ! Stad ! data-sort-type="number" | Bevolking<ref>{{ar}} {{cite book |author=Amraja M. el Khajkhaj |title="Noumou al Mudon as Sagheera fi Libia" |publisher=Dar as Saqia |location=Benghazi |year=2008 |pages=118–123}}</ref><br /> |- |1 |[[Tripoli]] / طرابلس | align="center"| 2&nbsp;220&nbsp;000<ref name="SpiegelLibya">{{de}} {{cite web |url=http://www.spiegel.de/flash/flash-25431.html |title=Libya |publisher=Der Spiegel |date=2011 |accessdate=27 Februarie 2020 |archive-date= 6 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006065516/http://www.spiegel.de/flash/flash-25431.html |url-status=dead }}</ref> |- |2 |[[Benghazi]] / بنغازي |align="center"| 1&nbsp;501&nbsp;000<ref name="SpiegelLibya" /> |- |3 |[[Misrata]] / مصراتة |align="center" | 381&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/arabic/middleeast/2012/02/120220_libya_musrata_election.shtml |title=Libya: the start of the first local elections in Misurata for 40 years |publisher=[[BBC]] |date=20 Februarie 2012 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> |- |4 |[[Zliten]] / زليتن |align="center" | 280&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=http://ca.news.yahoo.com/libya-rebels-capture-main-square-strategic-western-city-114236286.html |title=Libyan rebels advance to edge of Tripoli, trappings of Gadhafi's regime crumbling |publisher=Yahoo |accessdate=21 Augustus 2011 }}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |5 |[[Al Bayda]] / البيضاء |align="center" | 350&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.nytimes.com/2011/03/07/world/africa/07rebels.html?_r=1 |title=Free of Qaddafi, a City Tries to Build a New Order |publisher=[[The New York Times]] |date=6 Maart 2011 |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> |- |6 |[[Zawia]] / الزاوية |align="center" | 234&nbsp;000 |- |7 |Ajdabiya / اجدابيا |align="center" | 184&nbsp;820 |- |8 |[[Tobroek]] / طبرق |align="center" | 200&nbsp;771 |- |9 |[[Sabha]] / سبها |align="center" | 103&nbsp;743 |- |10 |Al Khums/ الخمس |align="center" | 88&nbsp;317 |} === Onderwys === [[Lêer:Benghazi University.jpg|duimnael|Die Benghazi-kampus van die voormalige Universiteit van Libië (Al-Jami'a al-Libiya), Libië se eerste universiteit]] Hoewel onderwys voortgaan in Libië word dit beïnvloed deur die voortslepende burgeroorlog. Die president van die Internasionale Komitee van die [[Rooi Kruis]], Peter Maurer, het in 2020 gesê dat burgerlikes in Libië swaarkry as gevolg van die oorlog, wat woonbuurte, gesondheidsfasiliteite en skole beïnvloed het. Maurer verduidelik in 'n verklaring aan die einde van sy besoek aan Libië dat een uit vier Libiërs geraak word deur die konflik, wat sy negende jaar betree het. Volgens die Rooikruisbeampte het die aggressie teen die hoofstad gelei tot die sluiting van 220 skole, en die ontwrigting van gesondheidsdienste en onderwys, benewens 'n toenemende skaarste aan noodsaaklike voorrade.<ref name="RedCross">{{en}} {{cite web |url=https://www.libyaobserver.ly/inbrief/red-cross-head-libyans-are-suffering-consequences-war-tripoli |title=Red cross head: Libyans are suffering consequences of war on Tripoli |publisher=The Libya Observer |date=15 Februarie 2020 |accessdate=15 Februarie 2021 |archive-date=21 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121134313/https://www.libyaobserver.ly/inbrief/red-cross-head-libyans-are-suffering-consequences-war-tripoli |url-status=dead }}</ref> Die basis vir onderwys en opleiding geskep gedurende die Ghadafi-era is egter omvangryk. In 2004 het Libië se bevolking 1,7 miljoen skoliere en studente ingesluit, waarvan 270&nbsp;000 op tersiêre vlak gestudeer het.<ref name="Libedu">{{en}} {{cite web |author=Clark, Nick |date=Julie 2004 |url=http://www.wes.org/eWENR/04July/Practical.htm |title=Education in Libya |publisher=World Education News and Reviews, Volume 17, Issue 4 |accessdate=22 Julie 2006 |archive-date= 8 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208081721/http://www.wes.org/ewenr/04July/Practical.htm |url-status=dead }}</ref> Onderwys is gratis vir alle Libiese burgers<ref>{{en}} {{cite web |work=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1987 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |title=Education of Libya |publisher=U.S. Library of Congress |accessdate=22 Julie 2006 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120921235353/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0070) |url-status=bot: unknown }}</ref> en verpligtend tot en met sekondêre vlak. Libië het die hoogste geletterdheid in Noord-Afrika: meer as 82% van die bevolking kan lees en skryf.<ref>{{en}} {{cite web |publisher=United States Department of State |url=http://www.medregion.mepi.state.gov/libya.html |title=Office of the Middle East Partnership Initiative: About Libya |year=2003 |accessdate=10 Oktober 2007 |archive-date=23 Februarie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110223173311/http://www.medregion.mepi.state.gov/libya.html |url-status=dead }}</ref> Ná Libië in 1951 onafhanklik geword het, is die land se eerste universiteit, die Universiteit van Libië, in Benghazi gestig.<ref name="Libedu2">{{en}} {{cite web |author=El-Hawat, Ali |year=2000 |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |title=Country Higher Education Profiles – Libya |publisher=International Network for Higher Education in Africa |accessdate=22 Julie 2006 |archive-date= 5 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100605042417/http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/inhea/profiles/Libya.htm |url-status=dead }}</ref> In die akademiese jaar van 1975/76 was daar 'n beraamde 13&nbsp;418 universiteitstudente. Met die ingang van 2004 het hierdie getal tot meer as 200&nbsp;000 gegroei, met 'n addisionele 70&nbsp;000 mense wat by die hoër tegniese en ambagtelike sektor aangesluit het.<ref name="Libedu" /> Die spoedige toename in die aantal studente in die hoër onderwyssektor is weerspieël deur 'n toename in die aantal instellings wat sulke onderwys bied. Sedert 1975 het die aantal universiteite gegroei van twee tot nege en, na hulle ingebruikneming in 1980, is daar tans 84 hoër tegniese en ambagtelike institute (met 12 publieke universiteite).<ref name="Libedu" /> Libië se hoëronderwys word deur 'n publieke begroting gefinansier. Vir die 1998-begroting het 38,2% van die nasionale begroting uit toedelings aan die onderwys bestaan.<ref name="Libedu2" /> Die grootste universiteite in Libië is El Fateh Universiteit in Tripoli en Garyounis Universiteit in Benghazi. === Geloof === [[Lêer:Ghadames Mosque.jpg|duimnael|'n [[Moskee]] in Ghadames; ongeveer 97% van alle Libiërs is volgelinge van Islam]] [[Islam]] is verreweg die oorheersende geloof in Libië: 96,6% van die bevolking assosieer hulself met hierdie geloof.<ref>{{en}} {{cite web |work=Religious adherents by location |url=http://www.adherents.com/adhloc/Wh_185.html |title='42,000 religious geography and religion statistics', Libya |publisher=Adherents.com |accessdate=15 Julie 2006 |archive-date=29 Desember 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229033918/http://www.adherents.com/adhloc/Wh_185.html |url-status=dead }}</ref> Die oorgrote meerderheid Libiese Moslems behoort aan die [[Soenni]]-Islam, wat beide 'n spirituele gids vir individue is en 'n hoeksteen van die regeringsbeleid. 'n Klein minderheid (tussen 5 en 10%) is volgelinge van [[Ibadisme]], veral in die Dzjebel Nefoessa en in Zoewarah. Vóór die 1930's was die Senoessi-beweging die primêre Islamitiese beweging in Libië. Die beweging was 'n godsdienstige herlewing wat by die woestynleefwyse aangepas is. Die beweging het geloofshuise of "zaiwa"'s in Tripoliatanië en Fezzan gehad, maar hulle invloed was sterkste in Sirenaïka. Die beweging het dié streek van onrus en anargie gered en die Sirenaïse stamme 'n godsdienstige gehegtheid en gevoelens van eendrag en doelgerigtheid gebied.<ref name="sanusi">{{en}} {{cite web |work=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1989 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |title=The Sanusis |publisher=U.S. Library of Congress |accessdate=22 Julie 2006 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0065) |url-status=bot: unknown }}</ref> Hierdie Islamitiese beweging, wat uiteindelik deur beide die Italiaanse inval en die latere Ghaddafi-regering vernietig is,<ref name="sanusi" /> was baie konserwatief en het ietwat verskil van die Islam wat vandag in Libië bestaan. Ghaddafi het verklaar dat hy 'n eerbiedige Moslem is en sy regering ondersteun Islamitiese instellings, asook wêreldwye bekering na Islam.<ref>{{en}} {{cite web |work=Federal Research Division of the Library of Congress |year=1989 |url=http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |title=Islam in Revolutionary Libya |publisher=US Library of Congress |accessdate=19 Julie 2006 |archive-date=21 September 2012 |archive-url=https://archive.ph/20120921235348/lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+ly0066) |url-status=bot: unknown }}</ref> 'n Libiese vorm van [[Soefisme]] is ook algemeen in dele van die land.<ref>{{en}} {{cite web |work=Libya – Religion |date=8 Julie 2006 |url=http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/060608/2006060813.html |title=Sufi Movement to be involved in Libya |publisher=Arabic News |accessdate=19 Julie 2006 |archive-date=18 Januarie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118030655/http://www.arabicnews.com/ansub/Daily/Day/060608/2006060813.html |url-status=dead }}</ref> Behalwe die oorheersende Moslem-meerderheid is daar ook klein [[Christendom|Christelike]] gemeenskappe wat byna geheel en al uit buitelanders bestaan. Daar is 'n klein [[Anglikaanse Gemeenskap|Anglikaanse gemeenskap]] in Tripoli, wat bestaan uit Afrikane wat na Libië geïmmigreer het en deel vorm van die Egiptiese bisdom.<ref>{{en}} {{cite web |year=2004 |url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/anti-semitism/rellibya04.html |title=International Religious Freedom Report: Libya |publisher=Jewish Virtual Library |accessdate=19 Julie 2006}}</ref> Daar is ook 'n beraamde 40&nbsp;000 [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] in Libië wat deur twee Biskoppe bedien word: een in Tripoli (wat die Italiaanse gemeenskap dien) en een in Benghazi (wat die Maltesiese gemeenskap dien). Tot onlangs was Libië die tuiste van een van die oudste [[Jode|Joodse]] gemeenskappe in die wêreld, wat uit ten minste 300 v.C. dateer.<ref>{{en}} {{cite web |work=The World Jewish Congress |url=http://geoimages.berkeley.edu/libyajew/LibyanJews/thejews.html |title=History of the Jewish Community in Libya |publisher=University of California at Berkeley |accessdate=16 Julie 2006 |archive-date=25 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130425114822/http://geoimages.berkeley.edu/libyajew/LibyanJews/thejews.html |url-status=dead }}</ref> 'n Reeks [[pogrom]]e wat in November 1945 begin het en byna drie jaar voortgeduur het, het Libië se Joodse bevolking drasties verminder.<ref name="harris">{{en}} {{cite book |author=Harris, David A. |year=2001 |title=In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist – 1979–1999 |url=https://archive.org/details/intrenches00davi_0 |pages=[https://archive.org/details/intrenches00davi_0/page/149 149]–150}}</ref> In 1948 was daar ongeveer 38&nbsp;000 Jode oor in die land. Met Libië se onafhanklikheidswording in 1951 het meeste van die Joodse gemeenskap geëmigreer. Ná die [[Suezkrisis]] van 1956 is byna alle Jode gedwing om uit die land te vlug. == Kultuur == [[Lêer:Libyan Asida.jpg|links|duimnael|200px|Asida is 'n tradisionele nagereg wat bestaan uit 'n deeg wat met gesmelte botter en heuning geëet word]] [[Lêer:Benghazi coast.jpg|duimnael|Die kuslyn van Benghazi, Libië se tweede grootste stad. Libië se ongerepte strande is 'n gewilde bymekaarkomplek]] Libië se kultuur kan vergelyk word met dié van omliggende [[Magreb]]-state. Libiërs beskou hulleself as deel van 'n groter Arabiese gemeenskap. Die Libiese staat is geneig om hierdie gevoel te versterk deur Arabies as die enigste amptelike taal te oorweeg en die leer en selfs die gebruik van die Berbertale te verbied. Libiese Arabiere het 'n erfenis in die tradisies van die nomadiese [[Bedoeïene]] en assosieer hulself met 'n spesifieke Bedoeïenestam. Libië besit nie baie teaters of kunsgalerye nie, alhoewel daar in die laaste paar jaar 'n herlewing in die kunswêreld was en privaatgalerye nou gewild word.<ref>{{en}} {{cite web |work=About Libya |url=http://www.discoverlibyatravel.com/ |title=Libya Today |publisher=Discover Libya Travel |accessdate=14 Julie 2006}}</ref> Vir 'n lang tydperk was daar ook geen publieke teaters gewees nie en slegs 'n klein aantal bioskope wat buitelandse rolprente vertoon het. Tradisionele volkskultuur is volop en geselskappe verskaf musiek en dansopvoerings by gereelde feeste, beide in Libië en oorsee. Die musiek en dansgewoontes van die Toearegs is gewild in Ghadames en in die suide. Libiese televisieprogramme is meestal in Arabies, maar saans is daar 'n halfuurlange nuusuitsending in [[Engels]] en in [[Frans]]. Die regering het streng beheer oor alle uitlaatkleppe van die media. 'n Analise deur die ''Committee to Protect Journalists'' het gevind dat Libië se media die nouste beheer word van alle lande in die [[Arabiese wêreld]].<ref name="mediacont" /> Om dit te bekamp, beplan die regering om private media in te bring, 'n inisiatief wat bedoel is om die land se media meer erkenning te gee.<ref>{{en}} {{cite web |date=30 Januarie 2006 |url=http://www.metimes.com/articles/normal.php?StoryID=20060130-105426-2462r |title=Libya to allow independent media |publisher=Middle East Times |accessdate=21 Julie 2006 |archive-date=21 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060221090222/http://www.metimes.com/articles/normal.php?StoryID=20060130-105426-2462r |url-status=dead }}</ref> Baie Libiërs besoek die land se strande. Libië se goed bewaarde argeologiese vondsplekke (soos Leptis Magna) is ook gewild en word beskou as die bes bewaarde Romeinse argeologiese vondsplekke in die wêreld.<ref>{{en}} {{cite web |author=Donkin, Mike |date=23 Julie 2005 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/4708179.stm |title=Libya's tourist treasures |publisher=[[BBC]] |accessdate=15 Februarie 2021}}</ref> Die nasie se hoofstad, Tripoli, spog met baie goeie museums en argiewe, onder andere die Regeringsbiblioteek, die Etnografiese Museum, die Argeologiese Museum, die Nasionale Argiewe, die Epigrafiese Museum en die Islamitiese Museum. Die Dzjoemhoerija-museum, wat in oorleg met [[Unesco]] gebou is, is moontlik die land se bekendste museum.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000857/085703eo.pdf#85688 |title=Museum Architecture: beyond the <> and … beyond |author=Bouchenaki, Mounir |publisher=[[Unesco]] |accessdate=5 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171011095753/http://unesdoc.unesco.org/images/0008/000857/085703eo.pdf |archive-date=11 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Sport == [[Sokker]] is die gewildste [[sport]]soort in Libië. Die land het die [[Afrikanasiesbeker]] 1982 gehuisves en amper vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1986]] gekwalifiseer. Die [[Libiese nasionale sokkerspan]] het ook amper die AFCON 1982 gewen; hulle het die eindstryd teen [[Ghanese nasionale sokkerspan|Ghana]] met 6–7 [[Strafskop (sokker)|n.s]]. verloor. In 2014 het Libië die Afrikanasieskampioenskap gewen nadat hulle Ghana in die eindstryd geklop het. Hoewel die nasionale span nog nie 'n vername toernooi gewen of vir 'n [[Sokker-Wêreldbeker]] kon kwalifiseer nie, is daar steeds baie passie vir die sport en die gehalte van sokker verbeter.<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Libya|title=Libya|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=9 Maart 2024}}</ref> Perderesies is ook 'n gewilde sport in Libië. Dit is 'n tradisie tydens baie spesiale geleenthede en feesdae.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://fanack.com/libya/society-media-culture/culture/sports/ |title=Sports in Libya |publisher=Fanack |accessdate=19 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919215523/https://fanack.com/libya/society-media-culture/culture/sports/ |archive-date=19 September 2020 |url-status=live}}</ref> == Internasionale rangordes == {| class="wikitable" ! Instansie ! Opname ! Rangorde |- | ''Heritage Foundation''/''[[The Wall Street Journal]]'' | [http://www.heritage.org/research/features/index/countries.cfm Indeks van ekonomiese vryheid, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080213211732/http://www.heritage.org/research/features/index/countries.cfm |date=13 Februarie 2008 }} | 155ste uit 157 |- | ''The Economist'' | [http://www.economist.com/theworldin/international/displayStory.cfm?story_id=3372495&d=2005 Wêreldwye indeks van lewenskwaliteit, 2005] | 70ste uit 111 |- | ''Energy Information Administration'' | [http://www.eia.doe.gov/emeu/international/contents.html Grootste oliereserwes volgens land, 2006] | 9de uit 20 |- | Verslaggewers Sonder Grense | [https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Indeks van persvryheid, 2005] | 162ste uit 167 |- | ''Transparency International'' | [http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2007/cpi2007/cpi_2007_table Korrupsiewaarnemingsindeks, 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090604225607/http://www.transparency.org/news_room/in_focus/2007/cpi2007/cpi_2007_table |date= 4 Junie 2009 }} | 131ste uit 180 |- | Ontwikkelingsprogram van die Verenigde Nasies | [http://hdr.undp.org/reports/global/2005/ Menslike Ontwikkelingsindeks, 2005] | 58ste uit 177 |} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Libya|title=Libya|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=9 Maart 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|title=Libya|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Maart 2024}} : ''Hierdie artikel is deels vertaal uit die Engelse Wikipedia-artikel, [[:en:Special:PermanentLink/180861658|"Libya"]]'' * {{en}} Wright, Muhannad B. ''Nations of the Modern World: Libya'', Ernest Benn Ltd, 1969 * Wêreldspektrum: Libië * {{en}} [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5425.htm ''Libya''] by die [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/ ''US Department of State's Background Notes''] * {{en}} ''Libya'', Anthony Ham, Lonely Planet Publications, 2002, {{ISBN|0-86442-699-2}} * {{en}} ''Libya Handbook'', Jamez Azema, Footprint Handbooks, 2001, {{ISBN|1-900949-77-6}} * {{en}} Harris, David A. (2001). ''In the Trenches: Selected Speeches and Writings of an American Jewish Activist, 1979–1999''. KTAV Publishing House, Inc. {{ISBN|0-88125-693-5}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Libya|Libië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Libya|Libië}} * {{en}} [http://www.gpc.gov.ly/home.php Algemene Volkskomitee (Die Kabinet)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123033115/http://www.gpc.gov.ly/home.php |date=23 November 2008 }} * {{en}} [http://www.foreign.gov.ly/index.php Die Volkskomitee van Buitelandse Sake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112020842/http://www.foreign.gov.ly/index.php |date=12 November 2006 }} * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/middle_east/country_profiles/819291.stm BBC Nuus Landsprofiel: ''Libya''] * {{en}} [http://dmoz.org/Regional/Africa/Libya/ Dmoz.org – ''Libya''] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Libië}} | Noord = [[Libiese See]] • {{vlagland|Italië}} • {{vlagland|Malta}} | Noordoos = [[Libiese See]] • {{vlagland|Griekeland}} | Oos = {{vlagland|Egipte}} | Suidoos = {{vlagland|Soedan}} | Suid = {{vlagland|Tsjad}} | Suidwes = {{vlagland|Niger}} | Wes = {{vlagland|Algerië}} | Noordwes = {{vlagland|Tunisië}} }} {{Lande van Afrika}} {{Arabiese wêreld}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Libie}} [[Kategorie:Libië| ]] [[Kategorie:Voormalige Italiaanse kolonies]] [[Kategorie:Arabiese wêreld]] lem7et3pjhg8s49oblhuq1350v8k4vb 0 11607 2970361 2965467 2026-09-24T01:03:14Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970361 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Islamitiese Republiek Mauritanië |volle_naam = <small>الجمهورية الإسلامية الموريتانية<br />''al-Jumhūrīyah al-Islāmīyah al-Mūrītānīyah'' ([[Arabies]])</small> |algemene_naam = Mauritanië |beeld_vlag = Flag of Mauritania.svg |beeld_wapen = Seal of Mauritania.svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Location Mauritania AU Africa.svg |leuse = ''شرف إخاء عدل''<br /><small>''([[Arabies]] vir: "Eer, Broederskap, Geregtigheid")''</small> |volkslied = ''نشيد وطني موريتاني''<br /><small>''(Arabies vir: "Die land van vaderskap is die eervolle gawe")''</small><br /><center>[[Lêer:United States Navy Band - Bilāda l-ʾubāti l-hudāti l-kirām.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Arabies]]<br /><small>'''Nasionale tale''': [[Fula|Pulaar]], [[Soninke]] en [[Wolof]]<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.constituteproject.org/constitution/Mauritania_2012.pdf |title=Mauritania's Constitution of 1991 with Amendments through 2012 |publisher=Constitutionproject |accessdate=4 Augustus 2024}}</ref></small> |hoofstad = [[Nouakchott]] {{Koördinate|18|09|N|15|58|W}} |latd = 18 |latm = 09 |latNS = N |longd = 15 |longm = 58 |longEW = W |grootste_stad = [[Nouakchott]] |regeringsvorm = Unitêre semi-presidensiële<br />grondwetlike [[Islam]]itiese [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Mohamed Ould Ghazouani]]<br />[[Mokhtar Ould Djay]] |oppervlak_rang = 29^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 1&nbsp;030&nbsp;700<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/|title=Mauritania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Augustus 2024|archive-date= 6 Mei 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506005037/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 397&nbsp;955 |persent_water = 0,03 |bevolking_skatting = 4&nbsp;328&nbsp;040<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 128^ste |bevolking_sensus = 3&nbsp;537&nbsp;368<ref>{{fr}} {{cite report |title=Recensement Général de la Population et de l’Habitat (RGPH) 2013 |chapter=1: Répartition spatiale de la population |chapter-url=http://www.ons.mr/images/rgph2013/Chapitres_RGPH_Fr/Chapitre01_R%C3%A9partition_spatiale_fr.pdf |page=v |publisher=National Statistical Office of Mauritania |date=Julie 2015 |accessdate=20 Desember 2015}} {{dooie skakel}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2013 |bevolkingsdigtheid = 4,2 |bevolkingsdigtheidmi² = 10,9 |bevolkingsdigtheidrang = 221^ste |BBP_PPP = $34,779&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=682,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Mauritania |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2024 |accessdate=4 Augustus 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 146^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $7&nbsp;680<ref name="imf2" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 132^ste |BBP = $10,628&nbsp;miljard<ref name="imf2" /> |BBP_rang = 151^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $2&nbsp;347<ref name="imf2" /> |BBP_per_kapita_rang = 144^ste |onafhanklikheidstipe = • van [[Frankryk]]<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[28 November]] [[1960]]<br />[[12 Julie]] [[1991]] |MOI = {{wins}} 0,540<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |title=Human Development Report 2023/2024 |publisher=United Nations Development Programme |date=13 Maart 2024 |accessdate=4 Augustus 2024}}</ref> |MOI_rang = 164^ste |MOI_jaar = 2022 |MOI_kategorie = {{kleur|#990000|laag}} |Gini = 32<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MR |title=Gini Index – Mauritania |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=4 Augustus 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2019 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Mauritaanse ouguiya|Ouguiya]] |geldeenheid_kode = MRO |land_kode = MR |tydsone = GMT |utc_afwyking = [[UTC±00:00|±0]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC±00:00|±0]] |internet_domein = [[.mr]] |skakelkode = 222 |voetskrif = }} '''Mauritanië''' ([[Arabies]]: موريتانيا; ''Mūrītānyā''; [[Wolof]]: ''Gànnaar''; [[Soninke]]: ''Murutaane''; [[Fula]]: ''Moritani''; [[Frans]]: ''Mauritanie''), amptelik die '''Islamitiese Republiek Mauritanië''' (Arabies: الجمهورية الإسلامية الموريتانية, ''al-Jumhūriyyah al-ʾIslāmiyyah al-Mūrītāniyyah''; Frans: ''République Islamique de Mauritanie''), is 'n [[land]] in [[Noord-Afrika|Noordwes-Afrika]]. Mauritanië grens aan die [[Atlantiese Oseaan]] in die weste, [[Senegal]] in die suidweste, [[Mali]] in die ooste en suidooste, [[Algerië]] in die noordooste en die deur [[Marokko]] geannekseerde [[Wes-Sahara]]-gebied in die noordweste. Die grootste stad is die [[hoofstad]] [[Nouakchott]], terwyl [[Nouadhibou]] die land se vernaamste ekonomiese sentrum is. Albei stede is aan die Atlantiese kus geleë. Die land is na die antieke [[Berbers|Berberkoninkryk]] [[Mauretania]] genoem. [[Lêer:Mauritania BMNG.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Mauritanië]] Sowat 20% van Mauritanië se bevolking leef op minder as $ 1,25 per dag.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |title=UNDP: Human development indices – Table 3: Human and income poverty (Population living below national poverty line (2000–07)) |format=PDF |accessdate=4 Julie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520061654/http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> [[Hedendaagse slawerny]] is in Mauritanië 'n groot skending van [[menseregte]], sowat 4% (155&nbsp;600 mense) van die bevolking bestaan uit mense wat teen hulle wil slawe is; hulle is veral die regering se vyande. 'n Ander probleem met menseregte in Mauritanië is genitale verminking,<ref name="news.yahoo.com">{{en}} {{cite web |url=http://news.yahoo.com/s/ac/7640062_female_genital_mutilation_banned_by_islamic_leaders_in_mauritania |author=Gould, Wendy Rose |date=18 Januarie 2011 |title=Female Genital Mutilation Banned By Islamic Leaders in Mauritania |publisher=news.yahoo.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125013839/http://news.yahoo.com/s/ac/7640062_female_genital_mutilation_banned_by_islamic_leaders_in_mauritania |archive-date=25 Januarie 2011 |url-status=dead |df=dmy-all |accessdate=6 Julie 2015}}</ref> en [[kinderarbeid]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Atar panorama.jpg|duimnael|links|Atar in Mauritanië]] [[Lêer:Chinguetti mosquee.jpg|duimnael|links|Chinguetti-[[moskee]] in Mauritanië]] [[Lêer:Dakar traces mauritanie.jpg|duimnael|links|Spore van die [[Dakar-tydren]] in Mauritanië]] [[Lêer:Richat Structure - SRTM.jpg|duimnael|links|Richat-struktuur, Mauritanië]] [[Lêer:Chinguetti-biblio.jpg|duimnael|links|Koranversameling in 'n biblioteek in Chinguetti]] Van die [[3de eeu|3de]] tot die [[7de eeu]] verdring die migrasie van Berberstamme uit [[Noord-Afrika]] die Bafoere, die oorspronklike inwoners van hedendaagse Mauritanië en die voorsate van die Soninke. Die Bafoere was hoofsaaklik [[landbou]]ers, van die eerste Sahara-groepe wat hulle historiese nomadiese leefwyse laat vaar het. Met die geleidelike uitdroging van die [[Sahara]], trek hulle suidwaarts. Op hulle hakke vind die migrasie van nie net Midde-Sahara-groepe na Wes-Afrika plaas nie, maar ook Berbers en [[Arabiere]]. Teen die [[11de eeu]] het die eens klein Bafoer-bevolkingsgroep gegroei na 'n baie groot en welgestelde Soninkeryk – [[Ghanaryk]], wat gestrek het van Mauritanië na die naburige lande Senegal en Mali. Op soortgelyke wyse het die Arabies-Berberse-bevolking in die Noorde hulle eie indrukwekkende ryk opgerig, die gebied wat strek oor die [[Middellandse See]] tot in [[Spanje]] en [[Portugal]]. Plaaslike nomadiese Berberstamme, hoewel invloedryk, bly andersyds grootliks sonder mag nadat hulle deur die Soninke verower is. In [[1076]] val [[Islam]]itiese soldaatmonnikke (Almoravid of Al Murabitoen) die antieke Ghanaryk aan en oorwin dit. Oor die volgende 500 jaar kom die [[Arabier]]e vurige weerstand van die plaaslike bevolking (Berber en nie-Berber) te bowe en begin Mauritanië domineer. Die Mauritaanse Dertigjarige Oorlog (1644–74) was die onsuksesvolle finale poging om die Jemeense Maqil Arabiese invallers gelei deur die Beni Hassan-stam af te weer. Die nasate van die [[Jemen|Jemeense]] Beni Hassan soldate word die opperlaag van die [[More|Moorse]] gemeenskap. Berbers behou invloed as die meerderheid van die gebied se Marabouts – diegene wat die Islamtradisie leer en bewaar. Baie Berberstamme verklaar hulle oorsprong as Jemen (aangesien hulle soms 'n Arabier-herkoms aanvoer); daar is min getuienis ter stawing, alhoewel sommige studies wel 'n skakel tussen die twee aantoon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11164198?dopt=Abstract |title=Genetic differentiation of Yemeni people according to rhesus and Gm polymorphisms. |publisher=US National Library of Medicine National Institutes of Health |date=Julie–Desember 2000 |accessdate=2 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181216074550/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11164198?dopt=Abstract |archive-date=16 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hassanija, 'n hoofsaaklik mondelingse, Berber-beïnvloede Arabiese dialek wat sy naam verkry van die Jemeense Beni Hassan-stam, het die dominante taal onder die grootliks nomadiese bevolking geword. [[Aristokrasie]] en diensknegstande ontwikkel wat lei tot "wit" More (die aristokrasie), kewri (die inheemse groep wat nooit tot slawe gemaak is nie), en "swart" More of haratin (die voormalige slawe). [[Frankryk|Franse kolonisasie]] aan die begin van die [[20ste eeu]] bring 'n wetlike verbod op slawerny en 'n einde aan interstam-oorloë. Tydens die koloniale tydperk bly die bevolking nomadies, maar baie gevestigde bevolkingsgroepe, wie se voorsate eeue vroeër verban is, begin terugsypel na Mauritanië. Toe die land in [[1960]] onafhanklikheid verkry is die hoofstad, [[Nouakchott]], gestig op die terrein van 'n koloniale dorpie, die Ksar, en 90% van die bevolking was steeds nomadies. Met onafhanklikheid kom groter hoeveelhede inheemse groepe (Haalpoelaar, Soninke en [[Wolof (volk)|Wolof]]) Mauritanië binne, waar hulle na die gebied noord van die [[Sénégalrivier]] trek. Opgevoed in die [[Frans|Franse taal]] en gebruike, word baie van die nuwe aankomelinge klerke, soldate en administrateurs in die nuwe staat. More reageer op die verandering deur meer druk uit te oefen deur meer aspekte van die Mauritaanse lewe, soos die reg en taal, te verarabiseer. 'n Skeuring ontwikkel tussen diegene wat Mauritanië as 'n Arabiese land beskou (hoofsaaklik More) en die wat 'n dominante rol vir nie-Moorse mense nastreef. Die onmin tussen die twee konflikterende visies van Mauritaanse samelewing was duidelik sigbaar tydens interkommunale geweld wat in April 1989 (die "1989 voorvalle") uitgebreek het, maar het sedertdien afgeneem. Die spanning tussen die twee visies bly 'n kenmerk van die politiese dialoog. 'n Beduidende aantal van beide groepe streef egter 'n meer diverse, pluralistiese samelewing na. == Politiek == Mauritanië se presidensiële verkiesing, die derde sedert die [[demokrasie|demokratiese]] proses in [[1992]], vind plaas op [[7 November]] [[2003]]. Ses kandidate insluitend Mauritanië se eerste vroulike en eerste Haratien-kandidate (voormalige [[Slawerny|slaaf-familie]]), verteenwoordig 'n wye verskeidenheid van politiese doelwitte en agtergronde. President Maaouja Sid'Agmed Taja word herverkies met 67,02% van die populêre stem, volgens amptelike syfers, met Mohamed Khouna Ould Haidalla in die tweede plek. Die PRDS, gelei deur [[President Maaouja Ould Sid'Agmed Taja]], het die Mauritaanse [[politiek]] gedomineer sedert die land se eerste veelparty-verkiesing in April 1992 nadat die huidige grondwet per referendum goedgekeur is in Julie [[1991]]. President Taja, wat die verkiesing in 1992 en [[1997]] gewen het, word die eerste staatshoof deur 'n staatsgreep sonder bloedvergieting op [[12 Desember]] [[1984]] wat hom die voorsitter van 'n komitee van militêre offisiere gemaak het, wat Mauritanië van Julie 1978 tot April 1992 regeer. Die land se eerste president, [[Moktar Ould Daddah]], dien van onafhanklikheid tot hy in 'n [[staatsgreep]] sonder bloedvergieting op [[10 Julie]] [[1978]] afgeset word. 'n Groep van huidige en voormalige weermagoffisiere stuur 'n bloedige maar onsuksesvolle staatsgreep van stapel op 8 Junie 2003. Die kringleiers is steeds op vrye voet en hulle presiese doelstellings bly onduidelik. === Politieke milieu === [[Lêer:SaharaOccidental1976-1979.PNG|duimnael|Verdeling van Spaans-Sahara tussen Marokko en Mauritanië in 1976]] Politiek in Mauritanië is nog altyd swaar beïnvloed deur persoonlikhede, met enige leier se vermoë om politieke beheer uit te oefen afhanklik aan beheer oor hulpbronne; oënskynlike vermoë of integriteit; en stam, etniese, familie en persoonlike oorwegings. Konflik tussen wit Moor, swart Moor, en nie-Moorse [[etniese groep]]e, gesentreer om taal, grondbesit en ander aangeleenthede, bly die vernaamste uitdagings tot nasionale eenheid. Die regeringsburokrasie bestaan uit tradisionele ministeries, spesiale agentskappe en semistaat-maatskappye. Die Binnelandsesake Ministerie staan aan die voorpunt van 'n stelsel van streeksgoewerneurs en prefekte gebaseer op die model van die Franse plaaslike regeringstelsel. Volgens dié stelsel word Mauritanië in 13 streke (wilajas) verdeel, insluitend 'n hoofstaddistrik, Nouakchott. Beheer is nou gekonsentreer in die uitvoerende tak van die sentrale regering, maar 'n reeks nasionale en munisipale verkiesings sedert 1992 het 'n beperkte mate van [[desentralisasie]] te weeg gebring. [[Politieke party]]e, onwettig tydens die militêre tydperk, is weer gewettig in 1991. Teen April 1992, toe 'n burgerlike regering terugkeer, is 16 hoof politieke partye erken; 12 hoof politieke partye was aktief in 2004. Meeste opposisie-partye het die eerste wetgewende verkiesing in 1992 geboikot, en vir bykans 'n dekade is die parlement gedomineer deur die PRDS. Die opposisie het deelgeneem aan munisipale verkiesings in Januarie-Februarie 1994 en vervolgens aan [[Senaat]]-verkiesings, mees onlangs in April 2004, en verkry verteenwoordiging op plaaslike vlak benewens drie setels in die Senaat. Mauritanië, saam met [[Marokko]], het die gebied van [[Wes-Sahara]] in 1976 geannekseer, met Mauritanië wat beheer oorneem oor die suidelike derde. Na verskeie militêre verliese teen [[Polisario]], trek Mauritanië in 1979 terug, en word hulle aansprake deur Marokko oorgeneem. Weens ekonomiese onvermoë is Mauritanië 'n geringe speler in die gebiedstryd, met die land se amptelike posisie dat dit 'n spoedige oplossing wil sien wat aanvaarbaar vir alle partye is. === Militêre staatsgreep === [[Lêer:Mauritania-aziz-in-his-home-city-Akjoujt-15mar09 1.jpg|duimnael|President [[Mohamed Ould Abdel Aziz]] van 2009 tot 2019]] Op [[3 Augustus]] [[2005]] word berig dat die Mauritaanse militêres, insluitend lede van die presidensiële wag, beheer van sleutelpunte in die hoofstad [[Nouakchott]] oorgeneem het wat dui op 'n moontlike staatsgreep teen die regering van President Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya wat buite die land was om die begrafnis van [[Saoedi-Arabië]] se [[Koning Fahd]] by te woon. Die groep offisiere, wat hulle self die Militêre Raad vir Geregtigheid en Demokrasie noem, stel die volgende verklaring vry: : ''Die nasionale gewapende en sekuriteitsmagte het eenparig besluit om 'n besliste einde te bring aan die onderdrukkende aktiwiteite van die uitgediende outoriteit, terwyl ons mense gedurende die afgelope jare gelei het.''<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4741243.stm |title=Mauritania officers 'seize power' |publisher=[[BBC]] |date=4 Augustus 2005 |accessdate=4 Augustus 2024}}</ref> Die Militêre Raad reik later nog 'n verklaring uit wat sy president as Kolonel [[Ely Ould Mohamed Vall]] noem en 16 ander offisiere as lede lys. Die Kolonel is self vroeër as 'n ferm bondgenoot van die nou uitgesette President, hom selfs ondersteun in die oorspronklike staatsgreep wat hom aan bewind gebring het, en agterna as sy sekuriteitshoof gedien. Die hoë vlak van verraad teen die vorige president dui op breë ontevredenheid in die plaaslike regeringstakke, wat verder ondersteun word deur die oënskynlike algehele gebrek aan bloedvergieting. Die [[staatsgreep]] is deur meeste gesagte in die wêreld veroordeel, maar plaaslike politieke partye spreek die hoop uit dat die Militêre Raad getrou sal bly aan hulle woord en hulle leierskap na twee jaar sal beëindig — wat hopelik tot 'n demokratiese regering sal lei.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.voanews.com/english/2005-08-04-voa11.cfm |title=Mauritanian Capital Calm After Coup |publisher=VOA News |date=4 Augustus 2005 |accessdate=2 November 2018 |archive-date=10 Augustus 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050810230017/http://www.voanews.com/english/2005-08-04-voa11.cfm |url-status=bot: unknown }}</ref> In reaksie op die staatsgreep en in ooreenstemming met hulle eie reëls skors die [[Afrika-unie]] Mauritanië van alle organisasie-aktiwiteite. Op [[10 Augustus]] [[2005]] laat vaar die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en die Afrika-unie eise dat die staatsgreep herroep word. Die Afrika-Unie herroep egter nie die skorsing nie en stel die hou van verkiesings as 'n vereiste vir hertoelating.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4137434.stm |title=Envoys snub ex-Mauritania leader |publisher=[[BBC]] |date=10 Augustus 2005 |accessdate=7 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110046/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4137434.stm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Militêre Raad het vervolgens 115 politieke gevangenis van die vorige regering vrygelaat<ref>{{en}} [http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,1280,-5254024,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305093640/http://www.guardian.co.uk/worldlatest/story/0,1280,-5254024,00.html |date= 5 Maart 2016 }}</ref> en die terugkeer van President [[Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya]] en sowat 300 van sy politieke ondersteuners toegestaan.<ref>{{en}} [http://english.aljazeera.net/NR/exeres/8744CB0F-D5CF-4CFF-B50C-5D1713643BAA.htm]</ref> == Gebiede == [[Lêer:Mauritania regions numbered.png|duimnael|Kaart van Mauritanië se 13 administratiewe streke]] Mauritanië word verdeel in 13 streke, met hul hoofstede: {|class="wikitable" ! style="width:140px;"|Region !! style="width:110px;"|Capital !! style-"width:30px;"|# |- |[[Adrar]] ||[[Atar, Mauritanië|Atar]] ||1 |- |[[Assaba]] ||[[Kiffa]] ||2 |- |[[Brakna]] ||[[Aleg]] ||3 |- |[[Dakhlet Nouadhibou]] ||[[Nouadhibou]] ||4 |- |[[Gorgol]] ||[[Kaédi]] ||5 |- |[[Guidimaka]] ||[[Sélibaby]] ||6 |- |[[Hodh Ech Chargui]] ||[[Néma]] ||7 |- |[[Hodh El Gharbi]] ||[[Ayoun el Atrous]] ||8 |- |[[Inchiri]] ||[[Akjoujt]] ||9 |- |[[Nouakchott-Nord]] ||[[Dar-Naim]] ||10 |- |[[Nouakchott-Ouest]] ||[[Tevragh-Zeina]] ||10 |- |[[Nouakchott-Sud]] ||[[Arafat, Mauritanië|Arafat]] ||10 |- |[[Tagant]] ||[[Tidjikdja]] ||11 |- |[[Tiris Zemmour]] ||[[Zouérat]] ||12 |- |[[Trarza]] ||[[Rosso]] ||13 |} == Geografie == [[Lêer:Mauretaniekaart.png|duimnael|Kaart van Mauritanië]] Mauritanië is oor die algemeen plat, die land se 1&nbsp;030&nbsp;700 vierkante meter vorm uitgestrekte, droë vlaktes wat af en toe onderbreek word deur randjies en kransagtige dagsome. 'n Reeks steiltes kyk suidwes en verdeel die vlaktes in die middel van die land longitudinaal in twee. Die steiltes skei ook 'n reeks sandsteenplato's, die hoogste hiervan is die [[Adrarplato]], wat 'n hoogte van 500 meter bereik. Fontein gevoerde oases lê aan die voet van sommige van die steiltes. Geïsoleerde pieke, baie keer ryk in minerale, rys bo die plato's uit; die kleiner pieke word guelb'e genoem en die groteres kedia's. Die konsentriese Guelb er Richat is 'n prominente punt van die noord-sentrale gebied. [[Kediet Ijill]], naby die stad [[Zouîrât]], het 'n hoogte van 1&nbsp;000 meter en is die hoogste piek. == Trivia == * Mauritanië en [[Madagaskar]] is die enigste twee lande in die wêreld wat niedesimale geldeenhede gebruik. Die basiese geldeenheid, die [[Mauritaanse ouguiya]] bestaan uit vyf [[khoums]]. * Van die rolprente wat onder andere in Mauritanië geskiet is, sluit in ''Fort Saganne'' (1984), ''The Fifth Element'' (1997), ''Winged Migration'' (2001) en ''Timbuktu'' (2014). == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/|title=Mauritania|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Augustus 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mauritania|title=Mauritania|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=4 Augustus 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5467.htm|title=Mauritania|publisher=U.S. Departement of State|date=19 Julie 2018|accessdate=2 November 2018}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Mauritania|Mauritanië}} ; Regering ---- * {{fr}} [http://www.mauritania.mr/fr/index.php République Islamique de Mauritanie] amptelike regeringswebwerf * {{fr}} [http://www.mauritania.mr/assemblee/ Assemblée Nationale Mauritanienne] amptelike werf ; Nuus ---- * {{en}} [http://allafrica.com/mauritania/ AllAfrica.com – ''Mauritanië''] nuushooftrekke skakels ; Oorsigte ---- * {{en}} [http://www.al-bab.com/arab/countries/mauritania.htm Arab Gateway – ''Mauritanië''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100102151551/http://al-bab.com/arab/countries/mauritania.htm |date= 2 Januarie 2010 }} * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/middle_east/country_profiles/791083.stm BBC News Country Profile – ''Mauritanië''] * {{en}} [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mauritania/ CIA World Factbook – ''Mauritanië''] * {{en}} [https://archive.is/20120709211441/lcweb2.loc.gov/frd/cs/mrtoc.html Library of Congress Country Study – ''Mauritanië''] data soos op Junie 1988 ; Gidse ---- * {{en}} [http://www.columbia.edu/cu/lweb/indiv/mideast/cuvlm/Mauritania.html Columbia University Libraries – African Studies: ''Mauritanië''] gidskategorie * {{en}} [http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559934/ Looksmart – ''Mauritanië''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040506101154/http://search.looksmart.com/p/browse/us1/us317916/us559898/us559899/us10065674/us559934/ |date= 6 Mei 2004 }} gidskategorie * {{en}} [http://dmoz.org/Regional/Africa/Mauritania/ Open Directory Project – ''Mauritanië''] gidskategorie * {{en}} [http://www-sul.stanford.edu/depts/ssrg/africa/mauritan.html Stanford University – Africa South of the Sahara: ''Mauritanië''] gidskategorie * {{en}} [http://www.afrika.no/index/Countries/Mauritania/ The Index on Africa – ''Mauritanië''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040903175629/http://www.afrika.no/index/Countries/Mauritania/ |date= 3 September 2004 }} gidskategorie * {{en}} [http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Mauritania/ Yahoo! - ''Mauritanië''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080727021658/http://dir.yahoo.com/Regional/Countries/Mauritania |date=27 Julie 2008 }} gidskategorie ; Geskiedenis ---- * {{en}} [http://www.raceandhistory.com/historicalviews/2252001.htm RaceandHistory.com: Present day slavery in Mauritania] ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|Mauritania|Mauretanië}} {{Lande van Afrika}} {{Arabiese wêreld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mauritanië| ]] [[Kategorie:Voormalige Franse kolonies]] [[Kategorie:Arabiese wêreld]] rjgu6r58hj79hxpbvm0vh8vmpdki91s 0 13161 2970312 2969212 2026-09-23T20:06:57Z Rooiratel 90342 2970312 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict=Slag van Isandlwana |image=[[Lêer:Isandlwana.jpg|300px]] |caption=Die Slag van Isandlwana |partof=die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]] |date=[[22 Januarie]] [[1879]] |place=[[Isandlwana]] |result=Zoeloe oorwinning |combatant1=[[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] |combatant2=[[Zoeloe-koninkryk]] |commander1=[[Frederick Augustus Thesiger, 2de Baron van Chelmsford|Lord Chelmsford]]<br />[[Henry Pulleine]] (†)<br />[[Anthony Durnford]] (†) |commander2=[[Ntshingwayo kaMahole Khoza]]<br />[[Mavumengwana kaMdlela]]<br />[[Dabulamanzi|Dabulamanzi kaMpande]] |strength1=8&nbsp;000 |strength2=20&nbsp;000 |casualties1=1&nbsp;300 |casualties2=1&nbsp;000 |}} Die '''Slag van Isandlwana''' was 'n militêre geveg wat plaasgevind het tydens die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]] en wat gelei het tot die uitwissing van 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] mag op [[22 Januarie]] [[1879]]. Die Britte was onder bevel van [[Frederick Augustus Thesiger, 2de Baron van Chelmsford]]. == Oorsig == Die Britte het 'n ultimatum aan die Zoeloekoning [[Cetshwayo]] gerig op 11 Desember [[1878]]. Cetshwayo het die ultimatum van die hand gewys wat gelei het tot 'n oorlogsverklaring deur die Britte. Chelmsford het sy troepe vanaf [[Pietermaritzburg]] waar hulle gestasioneer was na 'n kamp by [[Helpmekaar, KwaZulu-Natal|Helpmekaar]], noord van [[Greytown]] verskuif. Op 9 Januarie 1879 het hulle verder na [[Rorke's Drift]] opgemars en vroeg op 11 Januarie 1879 het hulle die [[Buffelsrivier (KwaZulu-Natal)|Buffelsrivier]] na Zoeloeland oorgesteek. Die Britte het by [[Isandlwana]] kamp opgeslaan maar het om verskeie redes nie 'n laer getrek nie en ook nie behoorlik ingegrawe nie, skynbaar omdat hulle nie voldoende gereedskap gehad het nie. Hulle het staatgemaak op hulle [[Martini-Henry]] gewere en militêre organisasie. Die Britte het verkenners uitgestuur wat met 'n paar Zoeloes gevegte aangeknoop en 'n paar beeste afgeneem het. Desondanks het hulle die grootte van die Zoeloemag wat in opmars was, ver onderskat, 'n mag wat wel uit duisende [[impi|impi's]] (Zoeloeregimente) kon bestaan het. Die Britse mag het meestal bestaan uit staandemag [[infanterie]], 'n groot aantal plaaslike swart soldate van die Natal Native Contingent, verskeie deeltydse berede soldate en 'n artilleriegroep wat bestaan het uit twee veldkanonne en verskeie Congreve-vuurpyle. Die ondersteunende watrein het die opmars van die Britte ook baie vertraag. Nadat Chelmsford by Isandlwana kamp opgeslaan het, het hy sy leër verdeel en na die Zoeloes gaan soek. Hy het sy eerste bataljon, die 24ste Regiment van voetsoldate agtergelaat om die kamp op te pas onder bevel van Lt. kol. Henry Pulleine. Pulleine was meer van 'n administrateur en het geen gevegservaring gehad nie. Rondom 10:30 het Kol. Anthony Durnford vanaf Rorke's Drift saam met vyf soldate van die Natal Native horse by hulle aangesluit. == Die geveg == [[Lêer:Isandlwanazulumem.JPG|duimnael|links|250px|Gedenkteken wat by Isandlwana opgerig is ter nagedagtenis aan die Zoeloe impis wat daar gesneuwel het. Die heuwel kan in die agtergrond gesien word.]] Terwyl Chelmsford nog op soek was na hulle het die Zoeloe-leër die Britse kamp aangeval. Pulleine se 1400 soldate is geheel en al oorweldig. Die Zoeloes het geen gevangenes geneem nie en slegs 60 staandemag troepe het ontsnap. Een van die oorlewendes was Lt Horace Smith-Dorrien wat 35 jaar later in [[Vlaandere]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in die Britse weermag as bevelvoerder van die Britse Tweede Korps sou dien. Twee ander offisiere, lt. Teignmouth Melvill en Nevill Coghill is later 5 myl daarvandaan gedood nadat hulle die Buffelsrivier tydens hulle ontsnappingspoging oorgesteek het en is baie jare later vereer met die [[Victoriakruis]] vir hulle pogings om die regimentsvaandel te red (Let wel op daardie stadium is die Victoriakruis nie nadoods toegeken nie en die medaljes is eers in 1907 aan hulle toegeken.) 'n Victoriakruis is ook aan 'n ander oorlewende, Samuel Wassall toegeken. [[Lêer:Isandlwanamassgrave.JPG|duimnael|250px|Foto van Isandlwana met een van die vele klipstapels op die terrein in die voorgrond wat die posisie van Britse massagrafte aandui]] Die tradisionele interpretasie van wat gebeur het is dat die Britte gesukkel het om hulle ammunisie vinnig genoeg uit te pak en daarom veroorsaak het dat hulle nie die verdedigingsvuur kon volhou nie en oorval is. Moderne navorsers is van mening dat die South Wales Borderers teruggeval het en dat die vinnigbewegende Zoeloes dit uitgebuit het. Ander navorsing dui daarop dat die Britse gevegslinie te lank was en dat in plaas van om skouer-aan-skouer te veg, die soldate etlike meters uitmekaar was. Sommige wapenkundiges reken dat die standaard Martini-Henry gewere geneig was om te faal nadat 'n paar rondtes in warm weer afgevuur is, wat dalk die gebrekkige geweervuur kan verklaar. Die lang gevegslinie sou beslis die hervoorsiening van ammunisie aan troepe belemmer het. Die Natal Native Kontingent het op die vlug geslaan na wat later bekend sou staan as Fugitive's Drift. Na afloop van die geveg het die Zoeloes volgens tradisie die buike van hulle dooie vyande oopgesny om hulle geeste te laat ontsnap. Chelmsford wat op die stadium ongeveer 10&nbsp;km weg was het twee keer aanduidings gekry dat die kamp aangeval word maar as gevolg van die heuwelagtige terrein en slegte uitsig op die slagveld besluit om dit te ignoreer. Een van die staande bevele vir die Britse magte tydens 'n aanval was om die tente se toue slap te maak sodat die soldate nie tydens die geveg daarin verstrengel sou raak nie. Dit is nie gedoen nie en die jong offisiere by Chelmsford kon die staande tente nog in hulle verkykers waarneem. Die geweerskote wat gehoor is was klaarblyklik ook toegeskryf aan skietoefeninge. Toe Chelmsford die nag van die 22ste Januarie terugkeer moes hulle noodgedwonge tussen die gesneuweldes kamp opslaan en kon hulle ook die geveg by [[Slag van Rorke's Drift|Rorke's Drift]] hoor. == Nadraai == Die oorwinning te Isandlwana het vele negatiewe nagevolge vir die Zoeloes gehad, nie net as gevolg van die swaar verliese wat hulle daar gely het nie maar ook omdat dit die Britse beleidsmakers net meer vasberade gemaak het en daartoe gelei het dat meer hulpbronne aan die oorlog afgestaan is. Die redenasie agter die Britse regering se nuutgevonde vasberadenheid was drieledig: Die eerste was 'n [[jingoïsties]]e redenasie: die Britte kon nie 'n neerlaag teen enigeen verwerk nie, veral nie deur mense wat as minderwaardig beskou is nie en hulle nasionale eer het vereis dat selfs al wen hulle vyand 'n veldslag dat hulle uiteindelik die oorlog moet verloor. Die tweede was die gevolge wat 'n onbeantwoorde neerlaag in parlementêre verkiesings sou inhou. Derdens was daar die oorwegings wat die Britse ryk sou beïnvloed: As die Britte nie kon wys dat hulle 'n duidelike oorweldigende oorwinning teen die Zoeloes kon behaal nie, sou dit 'n teken vir ander onderdrukte volkere wees dat die [[Britse Ryk]] kwesbaar was. Die Britse leër is versterk en het Zoeloeland weer ingeval en die Zoeloes tydens verskeie gevegte verslaan, waarvan die [[Slag van Ulundi]] en die gevangeneming van Koning Cetshwayo die betekenisvolste was. Die verskillende onderkonings van die Zoeloes is deur die Britte aangemoedig om hulle kleiner koninkryke te regeer sonder om die sentrale gesag van die Zoeloekoning te erken en teen die tyd dat Koning Cetshwayo toegelaat is om terug te keer huis toe was die Zoeloe koninkryk nie meer as 'n bedreiging vir die Britse Ryk beskou nie. ==Lees ook== *[[Historiese slagveldroete van KwaZulu-Natal]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * ''Rorke's Drift'', Adrian Greaves, Cassell, 2003 {{ISBN|0-304-36641-2}} * ''Zulu War 1879'', Twilight of a Warrior Nation; Osprey Campaign Series #14, Ian Knight & Ian Castle, Osprey Publishing 1992. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Battle of Isandlwana}} {{Normdata}} [[Kategorie:Veldslae tydens die Anglo-Zoeloe-oorlog|Isandlwana]] bugaq46x4zolutfpw87r0xjb4mqmgjt 2970313 2970312 2026-09-23T20:07:17Z Rooiratel 90342 2970313 wikitext text/x-wiki {{Infoboks Militêre Konflik-en |conflict=Slag van Isandlwana |image=[[Lêer:Isandlwana.jpg|300px]] |caption=Die Slag van Isandlwana |partof=die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]] |date=[[22 Januarie]] [[1879]] |place=[[Isandlwana]] |result=Zoeloe oorwinning |combatant1=[[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|22px]] [[Verenigde Koninkryk van Groot-Brittanje en Ierland|Verenigde Koninkryk]] |combatant2=[[Zoeloe-koninkryk]] |commander1=[[Frederick Augustus Thesiger, 2de Baron van Chelmsford|Lord Chelmsford]]<br />[[Henry Pulleine]] (†)<br />[[Anthony Durnford]] (†) |commander2=[[Ntshingwayo kaMahole Khoza]]<br />[[Mavumengwana kaMdlela]]<br />[[Dabulamanzi|Dabulamanzi kaMpande]] |strength1=8&nbsp;000 |strength2=20&nbsp;000 |casualties1=1&nbsp;300 |casualties2=1&nbsp;000 |}} Die '''Slag van Isandlwana''' was 'n militêre geveg wat plaasgevind het tydens die [[Anglo-Zoeloe-oorlog]] en wat gelei het tot die uitwissing van 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] mag op [[22 Januarie]] [[1879]]. Die Britte was onder bevel van [[Frederick Augustus Thesiger, 2de Baron van Chelmsford]]. == Oorsig == Die Britte het 'n ultimatum aan die Zoeloekoning [[Cetshwayo]] gerig op 11 Desember [[1878]]. Cetshwayo het die ultimatum van die hand gewys wat gelei het tot 'n oorlogsverklaring deur die Britte. Chelmsford het sy troepe vanaf [[Pietermaritzburg]] waar hulle gestasioneer was na 'n kamp by [[Helpmekaar, KwaZulu-Natal|Helpmekaar]], noord van [[Greytown]] verskuif. Op 9 Januarie 1879 het hulle verder na [[Rorke's Drift]] opgemars en vroeg op 11 Januarie 1879 het hulle die [[Buffelsrivier (KwaZulu-Natal)|Buffelsrivier]] na Zoeloeland oorgesteek. Die Britte het by [[Isandlwana]] kamp opgeslaan maar het om verskeie redes nie 'n laer getrek nie en ook nie behoorlik ingegrawe nie, skynbaar omdat hulle nie voldoende gereedskap gehad het nie. Hulle het staatgemaak op hulle [[Martini-Henry]] gewere en militêre organisasie. Die Britte het verkenners uitgestuur wat met 'n paar Zoeloes gevegte aangeknoop en 'n paar beeste afgeneem het. Desondanks het hulle die grootte van die Zoeloemag wat in opmars was, ver onderskat, 'n mag wat wel uit duisende [[impi|impi's]] (Zoeloeregimente) kon bestaan het. Die Britse mag het meestal bestaan uit staandemag [[infanterie]], 'n groot aantal plaaslike swart soldate van die Natal Native Contingent, verskeie deeltydse berede soldate en 'n artilleriegroep wat bestaan het uit twee veldkanonne en verskeie Congreve-vuurpyle. Die ondersteunende watrein het die opmars van die Britte ook baie vertraag. Nadat Chelmsford by Isandlwana kamp opgeslaan het, het hy sy leër verdeel en na die Zoeloes gaan soek. Hy het sy eerste bataljon, die 24ste Regiment van voetsoldate agtergelaat om die kamp op te pas onder bevel van Lt. kol. Henry Pulleine. Pulleine was meer van 'n administrateur en het geen gevegservaring gehad nie. Rondom 10:30 het Kol. Anthony Durnford vanaf Rorke's Drift saam met vyf soldate van die Natal Native horse by hulle aangesluit. == Die geveg == [[Lêer:Isandlwanazulumem.JPG|duimnael|links|250px|Gedenkteken wat by Isandlwana opgerig is ter nagedagtenis aan die Zoeloe impis wat daar gesneuwel het. Die heuwel kan in die agtergrond gesien word.]] Terwyl Chelmsford nog op soek was na hulle het die Zoeloe-leër die Britse kamp aangeval. Pulleine se 1400 soldate is geheel en al oorweldig. Die Zoeloes het geen gevangenes geneem nie en slegs 60 staandemag troepe het ontsnap. Een van die oorlewendes was Lt Horace Smith-Dorrien wat 35 jaar later in [[Vlaandere]] tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] in die Britse weermag as bevelvoerder van die Britse Tweede Korps sou dien. Twee ander offisiere, lt. Teignmouth Melvill en Nevill Coghill is later 5 myl daarvandaan gedood nadat hulle die Buffelsrivier tydens hulle ontsnappingspoging oorgesteek het en is baie jare later vereer met die [[Victoriakruis]] vir hulle pogings om die regimentsvaandel te red (Let wel op daardie stadium is die Victoriakruis nie nadoods toegeken nie en die medaljes is eers in 1907 aan hulle toegeken.) 'n Victoriakruis is ook aan 'n ander oorlewende, Samuel Wassall toegeken. [[Lêer:Isandlwanamassgrave.JPG|duimnael|250px|Foto van Isandlwana met een van die vele klipstapels op die terrein in die voorgrond wat die posisie van Britse massagrafte aandui]] Die tradisionele interpretasie van wat gebeur het is dat die Britte gesukkel het om hulle ammunisie vinnig genoeg uit te pak en daarom veroorsaak het dat hulle nie die verdedigingsvuur kon volhou nie en oorval is. Moderne navorsers is van mening dat die South Wales Borderers teruggeval het en dat die vinnigbewegende Zoeloes dit uitgebuit het. Ander navorsing dui daarop dat die Britse gevegslinie te lank was en dat in plaas van om skouer-aan-skouer te veg, die soldate etlike meters uitmekaar was. Sommige wapenkundiges reken dat die standaard Martini-Henry gewere geneig was om te faal nadat 'n paar rondtes in warm weer afgevuur is, wat dalk die gebrekkige geweervuur kan verklaar. Die lang gevegslinie sou beslis die hervoorsiening van ammunisie aan troepe belemmer het. Die Natal Native Kontingent het op die vlug geslaan na wat later bekend sou staan as Fugitive's Drift. Na afloop van die geveg het die Zoeloes volgens tradisie die buike van hulle dooie vyande oopgesny om hulle geeste te laat ontsnap. Chelmsford wat op die stadium ongeveer 10&nbsp;km weg was het twee keer aanduidings gekry dat die kamp aangeval word maar as gevolg van die heuwelagtige terrein en slegte uitsig op die slagveld besluit om dit te ignoreer. Een van die staande bevele vir die Britse magte tydens 'n aanval was om die tente se toue slap te maak sodat die soldate nie tydens die geveg daarin verstrengel sou raak nie. Dit is nie gedoen nie en die jong offisiere by Chelmsford kon die staande tente nog in hulle verkykers waarneem. Die geweerskote wat gehoor is was klaarblyklik ook toegeskryf aan skietoefeninge. Toe Chelmsford die nag van die 22ste Januarie terugkeer moes hulle noodgedwonge tussen die gesneuweldes kamp opslaan en kon hulle ook die geveg by [[Slag van Rorke's Drift|Rorke's Drift]] hoor. == Nadraai == Die oorwinning te Isandlwana het vele negatiewe nagevolge vir die Zoeloes gehad, nie net as gevolg van die swaar verliese wat hulle daar gely het nie maar ook omdat dit die Britse beleidsmakers net meer vasberade gemaak het en daartoe gelei het dat meer hulpbronne aan die oorlog afgestaan is. Die redenasie agter die Britse regering se nuutgevonde vasberadenheid was drieledig: Die eerste was 'n [[jingoïsties]]e redenasie: die Britte kon nie 'n neerlaag teen enigeen verwerk nie, veral nie deur mense wat as minderwaardig beskou is nie en hulle nasionale eer het vereis dat selfs al wen hulle vyand 'n veldslag dat hulle uiteindelik die oorlog moet verloor. Die tweede was die gevolge wat 'n onbeantwoorde neerlaag in parlementêre verkiesings sou inhou. Derdens was daar die oorwegings wat die Britse ryk sou beïnvloed: As die Britte nie kon wys dat hulle 'n duidelike oorweldigende oorwinning teen die Zoeloes kon behaal nie, sou dit 'n teken vir ander onderdrukte volkere wees dat die [[Britse Ryk]] kwesbaar was. Die Britse leër is versterk en het Zoeloeland weer ingeval en die Zoeloes tydens verskeie gevegte verslaan, waarvan die [[Slag van Ulundi]] en die gevangeneming van Koning Cetshwayo die betekenisvolste was. Die verskillende onderkonings van die Zoeloes is deur die Britte aangemoedig om hulle kleiner koninkryke te regeer sonder om die sentrale gesag van die Zoeloekoning te erken en teen die tyd dat Koning Cetshwayo toegelaat is om terug te keer huis toe was die Zoeloe koninkryk nie meer as 'n bedreiging vir die Britse Ryk beskou nie. ==Lees ook== *[[Historiese slagveldroete van KwaZulu-Natal]] == Bronnelys == * ''Rorke's Drift'', Adrian Greaves, Cassell, 2003 {{ISBN|0-304-36641-2}} * ''Zulu War 1879'', Twilight of a Warrior Nation; Osprey Campaign Series #14, Ian Knight & Ian Castle, Osprey Publishing 1992. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Battle of Isandlwana}} {{Normdata}} [[Kategorie:Veldslae tydens die Anglo-Zoeloe-oorlog|Isandlwana]] 86auw1yvd917y2j729q6jq9v68lkvxg 0 14780 2970367 2969458 2026-09-24T01:33:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970367 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Mens | fossil_range = {{Fossil range|0.195|0}} <small>[[Middel-Pleistoseen]] – tans</small> | image_width = 200px | image = Human.png | image_caption = Die beeld van ’n man en vrou op die [[Pioneer-plaat]], wat as deel van die Pioneer 11-sending die ruimte ingestuur is. | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Primates]] | subordo = [[Haplorhini]]vari | infraordo = [[Simiiformes]] | familia = [[Hominidae]] | genus = ''[[Homo]]'' | species = ''H. sapiens'' | species_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | subspecies = '''''H. s. sapiens''''' }} Die moderne '''mens''' is ’n [[primaat]] van die [[soogdier]]genus ''[[Homo]]'', die [[spesie]] '''''Homo sapiens''''' en die subspesie ''Homo sapiens sapiens''. ''Homo sapiens'' is ’n [[Latyn]]se frase wat beteken "verstandige mens" of "wyse mens".<ref>[http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html Taksonomie van die lewende primate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050320092132/http://www.mnsu.edu/emuseum/biology/primates/primate_order.html |date=20 Maart 2005 }}, Minnesota-staatsuniversiteit Mankato, besoek op 4 April 2005.</ref> Mense is die enigste oorblywende lede van die [[Tribus|subtribus]] Hominina, ’n tak van die tribus [[Hominini]] wat tot die familie [[Hominidae|groot ape]] behoort. Hulle het ’n hoogs ontwikkelde [[brein]] wat tot abstrakte [[denke]], [[taal]], selfondersoek en ’n gemeenskapslewe in staat is.<ref>{{cite journal |vauthors=Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J |title=Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 |journal=J Mol Evol |volume=30 |issue=3 |pages=260–66 |year=1990 |pmid=2109087 |doi=10.1007/BF02099995}}</ref><ref>{{cite web |title=Hominidae Classification |work=Animal Diversity Web @ UMich |url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |access-date=25 September 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018224823/http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html |archive-date=18 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie vermoë, tesame met ’n regop postuur wat die boonste ledemate vry laat om voorwerpe te kan manipuleer, het die spesie meer as enige ander in staat gestel om gereedskap te gebruik. Vroeë Hominini – veral die [[Australopithecus africanus|Australopithecina]], wie se brein en [[anatomie]] in baie opsigte meer ooreenstem met dié van niemenslike voorouer-ape – word minder dikwels "mense" genoem as die Hominini van die genus ''[[Homo]]''.<ref>{{cite journal |author1=Tattersall Ian |author2=Schwartz Jeffrey |year=2009 |title=Evolution of the Genus Homo |url= |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=37 |issue= |pages=67–92 |doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref> Verskeie van laasgenoemde Hominini het vuur gemaak en ’n groot deel van [[Eurasië]] beset, en was sowat 315&nbsp;000 jaar gelede die voorouers van die anatomies moderne ''Homo sapiens'' in [[Afrika]].<ref>{{cite journal |author1=Antón, Susan C. |author2=Swisher III, Carl C. |year=2004 |title=Early Dispersals of homo from Africa |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=33 |issue= |pages=271–96 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.144024}}</ref><ref>{{cite journal |author=Trinkaus Erik |year=2005 |title=Early Modern Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=34 |issue= |pages=207–30 |doi=10.1146/annurev.anthro.34.030905.154913}}</ref> Hulle het sowat 50&nbsp;000 jaar gelede tekens van moderne gedrag begin toon. In verskeie migrasiegolwe het anatomies moderne mense uit Afrika migreer en die grootste deel van die wêreld bevolk.<ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book |title=Evolution: The First Four Billion Years |url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich |author=McHenry, H.M |chapter=Human Evolution |editor1=Michael Ruse |editor2=Joseph Travis |year=2009 |publisher=The Belknap Press of Harvard University Press |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-0-674-03175-3 |page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref> [[Lêer:African Selfie.jpg|links|duimnael|240px|’n [[Selfie]] van ’n [[Zoeloes|Zoeloe]]-man en ’n [[Ndebele (stam)|Ndebele]]-vrou van [[Suid-Afrika]].]] Die verspreiding van mense en hul groot en groeiende getalle het wêreldwyd ’n enorme [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|impak]] op groot dele van die omgewing en miljoene plaaslike spesies gehad. Voordele wat hierdie [[Evolusie|evolusionêre]] sukses verduidelik, sluit in hul groter brein, wat ook probleemoplossing, redenasie, sosialisering en ’n sosiale leërvermoë moontlik gemaak het. Benewens die gereedskap wat hulle gebruik het, is hulle sover bekend die enigste bestaande spesie wat vuur maak en hul [[kos]] kook, [[klere]] dra en verskeie ander [[Tegnologie|tegnologieë]] en [[kuns]] skep. Mense is besonder goed met die gebruik van simboliese kommunikasiestelsels (soos taal en kuns) om hulself uit te druk en idees uit te ruil, en om hulself in nuttige groepe te organiseer. Hulle skep ingewikkelde sosiale strukture wat uit baie samewerkende en mededingende groepe bestaan, van [[familie]]s tot politieke [[Staat|state]]. Sosiale interaksie tussen mense het gelei tot die ontstaan van ’n uiters groot verskeidenheid waardes,<ref>Marshall T. Poe A History of Communications: Media and Society from the Evolution of Speech to the Internet. Cambridge: Cambridge University Press, 2011. {{ISBN|9780521179447}}</ref> sosiale norme en rituele, wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Nuuskierigheid en die begeerte om te verstaan en die omgewing te beïnvloed, en om verskynsels (of gebeure) te verduidelik en manipuleer, was die grondslag vir die ontwikkeling van [[wetenskap]], [[filosofie]], [[mitologie]], [[godsdiens]], [[antropologie]] en talle ander kennisterreine. Hoewel die menslike bestaan grootliks bevorder is deur die jag-en-versamel-praktyk in samelewings met noue bande,<ref>[http://www.britannica.com/topic/hunting-and-gathering-culture "Hunting and gathering culture"]. ''Encyclopædia Britannica'' (aanlyn). Encyclopædia Britannica Inc., 2016.</ref> het al hoe meer menslike bevolkings hulle sowat 10&nbsp;000 jaar gelede begin vestig, landbou beoefen<ref>"[http://www.ancient.eu/Neolithic/ Neolithic]." ''Ancient History Encyclopedia''. Ancient History Encyclopedia Limited. 2014.</ref> en diere getem, en so het die beskawing begin ontstaan. Hierdie gemeenskappe het algaande gegroei en oor die wêreld heen regeringsvorme, godsdiens en kultuur gevestig. Dit het mense in streke verenig om state en ryke te stig. Die vinnige ontwikkeling van wetenskaplike en mediese tegnieke in die [[19de eeu|19de]] en [[20ste eeu]] het gelei tot die ontwikkeling van brandstofgedrewe tegnologieë en langer lewens, en dit het veroorsaak dat die menslike bevolking eksponensieel gegroei het. Vandag raam die [[Verenigde Nasies]] die wêreldwye menslike bevolking op amper 7,6&nbsp;miljard.<ref name="UNDES-Pop"/> == Etimologie en definisie == Die algemene gebruik van die woord "mens" is vir die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo'', die moderne ''Homo sapiens'' wat anatomie en gedrag betref. In wetenskaplike terme het die betekenis van "[[hominied]]" en "[[hominien]]" in die afgelope dekades verander met die toenemende ontdekking en bestudering van die [[fossiel]]e voorouers van die moderne mens. Die voorheen duidelike onderskeid tussen mens en [[aap]] het vervaag, en dit het gelei tot die begrip dat hominiede verskeie spesies insluit, maar dat ''Homo'' en nabye verwante sedert die skeiding van die [[sjimpansee]] die enigste hominiene is. Daar is ook ’n onderskeid tussen "anatomies moderne" en [[Argaïese mense|"argaïese" mense]]. Laasgenoemde sluit die vroegste fossiele lede van die spesie in. Die woord "mens" ([[Nederlands]] ''mens'', [[Duits]] ''Mensch'', [[Sweeds]] ''människa'', [[Deens]] ''menneske'') is ’n variant van "man" (Duits ''Mann'', [[Engels]] ''man''), wat uiteindelik sou teruggaan op ’n [[Indo-Europees|Indo-Europese]] stam *''man-'': "dink" of *''ma-'': "meet". Hierdie stam word in Latyn aangetref ''mens, mentis'': "gees, [[verstand]]" (vergelyk Engels ''mind''), ''memoria'': "geheue, herinnering", [[Grieks]] ''menos'': "gees: "geheue", [[Sanskrit]] ''man-'': "dink, gees", [[Russies]] ''mnit''' "meen, dink". In [[Sanskriet|Oudindies]] bestaan ook ''Manu'': "(oer-)mens", moderne [[Hindi]] ''manusha'': "mens, man". Van hier af kom die wetenskaplike naam ''Homo sapiens'' (Latyn: "verstandige mens" of "wyse mens"). Die [[binomiale naam]] is gevestig deur [[Carl Linnaeus]] in sy 18de-eeuse werk ''[[Systema Naturae]]''.<ref>{{cite journal |last=Spamer |first=Earle E |date=29 Januarie 1999 |title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758 |journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> == Geskiedenis == === Evolusie en omvang === {{Hoofartikel|Menslike evolusie}} Die genus ''Homo'' het ontwikkel en begin verskil van ander hominiene in Afrika nadat die menslike [[klade]] afgesplits het van die sjimpanseelyn van die hominiedtak (groot ape) van die primate. Moderne mense, wat gedefinieer word as die spesie ''Homo sapiens'', of spesifiek die enigste oorlewende subspesie, ''Homo sapiens sapiens'', het mettertyd al die [[kontinent]]e en groter [[eiland]]e beset en 125&nbsp;000 tot 60&nbsp;000 jaar gelede in Eurasië aangekom,<ref>{{cite web |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |title=Hints of Earlier Human Exit From Africa |doi=10.1126/science.1199113 |publisher=Science News |access-date=1 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121003145418/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/69197/title/Hints_of_earlier_human_exit_from_Africa |archive-date=3 Oktober 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>Paul Rincon [http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12300228 Humans 'left Africa much earlier'] BBC News, 27 Januarie 2011</ref> sowat 40&nbsp;000 jaar gelede in [[Australië]] en 15&nbsp;000 jaar gelede in die [[Amerikas]], en tussen die jare [[300]] en [[1280]] op afgeleë eilande soos [[Hawaii]], [[Paaseiland]], [[Madagaskar]] en [[Nieu-Seeland]].<ref name=Lowe>{{cite web |url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf |title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update |last=Lowe |first=David J. |year=2008 |publisher=University of Waikato |accessdate=29 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |author=Appenzeller Tim |year=2012 |title=Human migrations: Eastern odyssey |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24|journal=Nature |volume=485 |issue= |pages=24–26 |doi=10.1038/485024a |pmid=22552074}}</ref> ==== Getuienis van molekulêre biologie ==== [[Lêer:Hominidae chart af.svg|duimnael|]] Die naaste bestaande verwante van die mens is die [[sjimpansee]] en [[gorilla]].<ref name=Wood>{{cite journal |author1=Wood, Bernard |author2=Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Met die volgordebepaling van die mens en sjimpansee se [[Genoom|genome]] word tans geraam die ooreenkoms tussen hul [[DNS]] is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood/><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007. 36:191–209</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti, and C. Owen Lovejoy. 2012 Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur ’n metode genaamd molekulêre klok te gebruik, kan die benaderde tyd bereken word toe twee lyne gesplits het. Die [[gibbon]]s (familie Hylobatidae) en [[orang-oetang]]s (genus ''Pongo'') was die eerste groep wat gesplits het van die lyn wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas (genus ''Gorilla''), gevolg deur die sjimpansees (genus ''Pan''). Die splitsing tussen die mens en sjimpansee het sowat 4-8&nbsp;miljoen jaar gelede plaasgevind tydens die [[Epog (geologie)|epog]] bekend as die [[Mioseen]].<ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515–40</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Tydens dié splitsing is [[chromosoom 2]] gevorm van twee ander [[Chromosoom|chromosome]], en dit het die mens gelaat met net 23 paar chromosome in vergelyking met die 24 paar van die ander ape.<ref name="fusion">[http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes] by Alec MacAndrew; accessed 18 Mei 2006.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=x-WAHpC0Ah0 Evidence of Common Ancestry: Human Chromosome 2] (video) 2007</ref> ==== Getuienis van die fossielrekord ==== Daar is min fossiele getuienis vir die splitsing tussen die gorilla-, sjimpansee- en hominienlyn.<ref>{{cite journal |author=Begun David R |year=2010 |title=Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=67–84 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105047}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Begun David R. |author2=Nargolwalla Mariam C. |author3=Kordos Laszlo |year=2012 |title=European Miocene Hominids and the Origin of the African Ape and Human Clade |url= |journal=Evolutionary Anthropology |volume=21 |issue=1 |pages=10–23 |doi=10.1002/evan.20329 |pmid=22307721}}</ref> Die vroegste fossiele wat na bewering lede van die hominienlyn is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van sowat 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en ''Ardipithecus kadabba'' van sowat 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Daar is al gesê elk van hierdie spesies het op twee voete geloop en was voorouers van latere hominiene, maar al dié bewerings word betwis. Dit is ook moontlik dat enigeen van die drie ’n voorouer van ’n ander tak van die Afrika-ape is, of ’n gesamentlike voorouer van hominiene en ander Afrika-ape. Die kwessie is steeds onopgelos. Uit hierdie vroeë spesies het die Australopithecina sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede gesplits in [[Paranthropus|robuuste]] en [[Australopithecus|delikate]] takke,<ref>{{cite journal |first1=Henry M. |last1=McHenry |first2=Katherine |last2=Coffing |journal=Annual Review of Anthropology |title=Australopithecus to Homo: Transformations in Body and Mind |volume=29 |pages=125–46 |doi=10.1146/annurev.anthro.29.1.125}}</ref> waarvan een (soos ''[[Australopithecus garhi]]'', van 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede) waarskynlik ’n direkte voorouer van die genus ''Homo'' is.<ref>{{cite journal |title=Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |first1=Brian |last1=Villmoare |first2=William H. |last2=Kimbel |first3=Chalachew |last3=Seyoum |first4=Christopher J. |last4=Campisano |first5=Erin N. |last5=DiMaggio |first6=John |last6=Rowan |first7=David R. |last7=Braun |first8=J. Ramón |last8=Arrowsmith |first9=Kaye E. |last9=Reed |journal=Science |date=20 March 2015 |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–55 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410}}</ref> Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,8&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |title='First human' discovered in Ethiopia |work=BBC News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504220727/https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-31718336 |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''Homo habilis'' word beskou as die eerste spesie wat volgens getuienis steengereedskap gebruik het. Onlangs, in 2015, is steengereedskap van voor die tyd van ''Homo habilis'' egter in Noordwes-[[Kenia]] ontdek wat na raming 3,3&nbsp;miljoen jaar oud is.<ref name="Harmand 2015">{{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |last2=Lewis |first2=Jason E. |last3=Feibel |first3=Craig S. |last4=Lepre |first4=Christopher J. |last5=Prat |first5=Sandrine |last6=Lenoble |first6=Arnaud |last7=Boës |first7=Xavier |last8=Quinn |first8=Rhonda L. |last9=Brenet |first9=Michel |last10=Arroyo |first10=Adrian |last11=Taylor |first11=Nicholas |last12=Clément |first12=Sophie |last13=Daver |first13=Guillaume |last14=Brugal |first14=Jean-Philip |last15=Leakey |first15=Louise |last16=Mortlock |first16=Richard A. |last17=Wright |first17=James D. |last18=Lokorodi |first18=Sammy |last19=Kirwa |first19=Christopher |last20=Kent |first20=Dennis V. |last21=Roche |first21=Hélène |title=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |journal=Nature |volume=521 |issue=7552 |year=2015 |pages=310–15 |doi=10.1038/nature14464 |pmid=25993961}}</ref> ''Homo habilis'' se brein was omtrent dieselfde grootte as dié van ’n sjimpansee, en hul grootste aanpassing was om op twee voete te leer loop omdat hulle op die grond gewoon het. In die volgende miljoen jaar was daar ’n vergroting van die brein se massa in vergelyking met die liggaamsmassa, en met die aankoms van ''[[Homo erectus]]'' in die fossielrekord was daar ’n verdubbeling in die grootte van die brein. ''Homo erectus'' was die eerste hominienspesie wat Afrika verlaat het, en dié spesie het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een deel van ''Homo erectus'', wat ook soms as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', geklassifiseer word, het in Afrika agtergebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesie het die eerste keer vuur en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die eerste oorgangsfossiele tussen ''Homo ergaster/erectus'' en argaïese mense is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar oënskynlike oorgangspesies is ook al in Dmanisi, [[Georgië]], ontdek. Hierdie afstammelinge van Afrika se ''Homo erectus'' het van sowat 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die eerste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk|Paleolitikum]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van [[Ethiopië]] en die fossiele van Herto, wat soms geklassifiseer word as ''[[Homo sapiens idaltu]]''.<ref name="White03">{{Cite journal |last=White |first=Tim D. |authorlink=Tim White (anthropologist) |last2=Asfaw |first2=B. |last3=DeGusta |first3=D. |last4=Gilbert |first4=H. |last5=Richards |first5=G. D. |last6=Suwa |first6=G. |last7=Howell |first7=F. C. |year=2003 |title=Pleistocene ''Homo sapiens'' from Middle Awash, Ethiopia |journal=Nature |volume=423 |issue=6491 |pages=742–47 |doi=10.1038/nature01669 |pmid=12802332 |postscript=}}</ref> Latere fossiele van argaïese ''Homo sapiens'' van Skhul in [[Israel]] en [[Suid-Europa]] begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{Cite journal |journal=Journal of Human Evolution |title=Femoral neck-shaft angles of the Qafzeh-Skhul early modern humans, and activity levels among immature near eastern Middle Paleolithic hominids |author=Trinkaus, E. |authorlink=Erik Trinkaus |url=http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN&cpsidt=4290541 |publisher=[[INIST-CNRS]] |year=1993 |volume=25 |pages=393–416 |issn=0047-2484 |doi=10.1006/jhev.1993.1058 |issue=5 |access-date=17 Januarie 2018 |archive-date=17 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017024934/http://cat.inist.fr/?aModele=afficheN |url-status=dead }}</ref> ==== Anatomiese aanpassings ==== Menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal [[morfologie (biologie)|morfologie]]se, ontwikkelings-, [[fisiologie]]se en [[gedrag]]sveranderings wat plaasgevind het sedert die splitsing tussen mense en sjimpansees. Die belangrikste van hierdie aanpassings is tweevoetigheid, ’n groter brein, verlengde swangerskappe en kinderjare en kleiner [[geslagsdimorfie]]. Die verhouding tussen al hierdie veranderings word steeds druk bespreek.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author1=Boyd, Robert |author2=Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York City |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Ander belangrike morfologiese veranderings sluit in ’n beter greep, ’n verandering wat die eerste keer by ''Homo erectus'' voorgekom het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author1=Brues, Alice M. |author2=Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=https://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |isbn=9780804717465}}</ref> Tweevoetigheid is die basiese aanpassing van die hominienlyn, en dit word beskou as die belangrikste oorsaak van ’n klomp skeletveranderings wat by alle tweevoetige hominiene voorkom. Die eerste tweevoetige hominien is vermoedelik óf ''Sahelanthropus''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |last1=Brunet |first1=Michel |last2=Guy |first2=Franck |last3=Pilbeam |first3=David |last4=Mackaye |first4=Hassane Taisso |last5=Likius |first5=Andossa |last6=Ahounta |first6=Djimdoumalbaye |last7=Beauvilain |first7=Alain |last8=Blondel |first8=Cécile |last9=Bocherens |first9=Hervé |last10=Boisserie |first10=Jean-Renaud |last11=De Bonis |first11=Louis |last12=Coppens |first12=Yves |last13=Dejax |first13=Jean |last14=Denys |first14=Christiane |last15=Duringer |first15=Philippe |last16=Eisenmann |first16=Véra |last17=Fanone |first17=Gongdibé |last18=Fronty |first18=Pierre |last19=Geraads |first19=Denis |last20=Lehmann |first20=Thomas |last21=Lihoreau |first21=Fabrice |last22=Louchart |first22=Antoine |last23=Mahamat |first23=Adoum |last24=Merceron |first24=Gildas |last25=Mouchelin |first25=Guy |last26=Otero |first26=Olga |last27=Campomanes |first27=Pablo Pelaez |last28=De Leon |first28=Marcia Ponce |last29=Rage |first29=Jean-Claude |last30=Sapanet |first30=Michel |last31=Schuster |first31=Mathieu |last32=Sudre |first32=Jean |last33=Tassy |first33=Pascal |last34=Valentin |first34=Xavier |last35=Vignaud |first35=Patrick |last36=Viriot |first36=Laurent |last37=Zazzo |first37=Antoine |last38=Zollikofer |first38=Christoph |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-07-11_418_6894/page/145 |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–51 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''Orrorin''. ''[[Ardipithecus]]'', ’n ten volle tweevoetige,<ref name=White2015>{{citation |title=Neither chimpanzee nor human, Ardipithecus reveals the surprising ancestry of both |last1=White |first1=Tim D. |last2=Lovejoy |first2=C. Owen |last3=Asfaw |first3=Berhane |last4=Carlson |first4=Joshua P. |last5=Suwa |first5=Gen |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=112 |issue=16 |pages=4877–84 |date=April 2015 |doi=10.1073/pnas.1403659111 |bibcode=2015PNAS..112.4877W |postscript=.}}</ref> het eers later ontstaan. Die kneukellopers, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd afgesplits, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kan die mens se [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] met dié diere wees. Die vroegste tweevoetiges het eindelik ontwikkel in die Australopithecina en later die genus ''Homo''. Daar is verskeie teorieë vir die ontwikkelingswaarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik dat dit ontwikkel het omdat dit die hande vry gelaat het om na kos uit te reik en dit te dra, want dit het bewegingsenergie bespaar omdat dit die spesies toegelaat het om ver te hardloop en te jag, of as ’n strategie om hipertermie te voorkom deur die oppervlak wat direk aan die son blootgestel is, te verklein. Die menslike spesie het ’n veel groter brein ontwikkel as ander primate – so {{val|1330|u=cm3}} in moderne mense, meer as twee keer dié van ’n sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal |title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain |author=P. Thomas Schoenemann |journal=Annu. Rev. Anthropol. |year=2006 |volume=35 |pages=379–406 |doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die vergroting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa het begin by ''Homo habilis'', waarvan die brein teen {{val|600|u=cm3}} effens groter was as dié van sjimpansees. Dit het voortgeduur met ''Homo erectus'' ({{val|800|u=cm3}} tot {{val|1100|u=cm3}}) en ’n maksimum bereik by die Neanderdallers ({{val|1200|u=cm3}} tot {{val|1900|u=cm3}}), selfs groter as dié van ''Homo sapiens'' (maar kleiner in verhouding tot die liggaamsmassa).<ref>[http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ Homo neanderthalensis – Homo neanderthalensis is a widely known but poorly understood hominid ancestor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150908094004/http://archaeologyinfo.com/homo-neanderthalensis/ |date= 8 September 2015 }}. Archaeologyinfo.com. Besoek op 24 Mei 2014.</ref> Die patroon van menslike nageboortelike breingroei verskil van dié van ander ape en sorg vir langer tydperke van sosiale leerprosesse en die aanleer van tale by jong mense. Die verskille in struktuur kan egter nog belangriker wees as die verskille in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author1=Park, Min S. |author2=Nguyen, Andrew D. |author3=Aryan, Henry E. |author4=U, Hoi Sang |author5=Levy, Michael L. |author6=Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–62 |pmid=17327801 |doi=10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |last1=Bruner |first1=Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |volume=23 |issue=12 |pages=1357–65 |year=2007 |pmid=17680251 |doi=10.1007/s00381-007-0434-2}}</ref><ref>{{cite journal |author=Potts Richard |year=2012 |title=Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory |url= |journal=Annu. Rev. Anthropol. |volume=41 |issue= |pages=151–67 |doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Leonard William R. |author2=Snodgrass J. Josh |author3=Robertson Marcia L. |year=2007 |title=Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism |url= |journal=Annu. Rev. Nutr. |volume=27 |issue= |pages=311–27 |doi=10.1146/annurev.nutr.27.061406.093659 |pmid=17439362}}</ref> Die vergroting in volume het verskillende dele van die brein verskillend geraak – die temporale lobbe, wat sentrums vir taalprosessering bevat, het buite verhouding ontwikkel, net so die prefrontale korteks wat te doen het met ingewikkelde besluitneming en die tempering van sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman"/> Die vergoting van die brein se massa in verhouding tot die liggaamsmassa word verbind met ’n groter klem op [[vleis]] in die dieet,<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516050448/https://www.berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. – Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=1 September 2007 |accessdate=31 Januarie 2012}}</ref> of met die ontwikkeling van kos kook,<ref name=PNAS>{{cite journal |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |accessdate=17 April 2012 |doi=10.1073/pnas.1107806108 |pmid=21873223 |volume=108 |pmc=3167533 |pages=14555–59}}</ref> en daar is voorgestel<ref>{{cite journal |last1=Dunbar |first1=Robin I.M. |title=The Social Brain Hypothesis |journal=Evolutionary anthropology |date=1998 |url=http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |accessdate=8 June 2016 |archive-date=12 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412210459/http://psych.colorado.edu/~tito/sp03/7536/Dunbar_1998.pdf |url-status=dead }}</ref> intelligensie het toegeneem uit reaksie op ’n groter nodigheid om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap ingewikkelder geraak het. Die kleiner mate van geslagsdimorfie is veral sigbaar in die kleiner manlike oogtande in vergelyking met ander aapsoorte s’n (behalwe dié van gibbons). Nog ’n belangrike fisiologiese verandering is die afname in sigbare menslike bronstigheid. Mense is die enigste ape by wie die vroue heeljaar vrugbaar is en by wie daar geen spesiale tekens van vrugbaarheid in die liggaam is nie (soos genitale swelling tydens bronstigheid). Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie in die verspreiding van liggaamshare en onderhuidse vet, asook in grootte (mans is sowat 25% groter as vroue). Hierdie veranderinge kan ’n teken wees van groter afparing as ’n moontlike oplossing vir die behoefte aan groter betrokkenheid van ouers vanweë die langer kinderjare van hul kroos. === Die opkoms van ''Homo sapiens'' === [[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|’n Wêreldkaart van vroeë menslike migrasies volgens mitochondriale bevolkingsgenetika (die syfers is [[millennium]]s gelede; die Noordpool is in die middel).]] Teen die begin van die Laat [[Steentydperk]] (50&nbsp;000 gelede) het volle moderne gedrag ontwikkel, insluitende [[taal]], [[musiek]] en ander kultuuraspekte.<ref>{{cite journal |author=Nowell April |year=2010 |title=Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations |url= |journal=Annual Review of Anthropology |volume=39 |issue= |pages=437–52 |doi=10.1146/annurev.anthro.012809.105113}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Francesco d'Errico |author2=Chris B |year=2011 |title=Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? |url= |journal=Phil. Trans. R. Soc. B |volume=366 |issue=1567 |pages=1060–69 |doi=10.1098/rstb.2010.0340 |pmid=21357228 |pmc=3049097}}</ref> Namate die moderne mens uit Afrika getrek het, het hulle ander hominiede, soos [[Neanderdaller]]s en die sogenaamde [[Denisova-hominien]]e, teengekom. Oor die aard van die wisselwerking tussen vroeë mense en hierdie susterspesies word al lank gedebatteer: Die vraag is of mense hierdie vroeëre spesies vervang het en of hulle genoeg ooreengestem het om te verbaster. In laasgenoemde geval het vroeëre bevolkings dalk bygedra tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor1=Grine, Frederick E. |editor2=Fleagle, John G. |editor3=Leakey, Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=https://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17}}</ref> Onlangse studies van die menslike en Neanderdaller-genome dui op geenoordrag tussen argaïese ''Homo sapiens'' en die Neanderdallers en Denisova-hominiene.<ref>{{cite journal |journal=Nature |volume=464 |pages=838–39 |doi=10.1038/464838a |title=Human evolution: Stranger from Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838 |author=Brown, Terence A. |issue=7290 |pmid=20376137 |date=8 April 2010}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Reich |first1=David |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Kircher |first3=Martin |last4=Delfin |first4=Frederick |last5=Nandineni |first5=Madhusudan R. |last6=Pugach |first6=Irina |last7=Ko |first7=Albert Min-Shan |last8=Ko |first8=Ying-Chin |last9=Jinam |first9=Timothy A. |last10=Phipps |first10=Maude E. |last11=Saitou |first11=Naruya |last12=Wollstein |first12=Andreas |last13=Kayser |first13=Manfred |last14=Pääbo |first14=Svante |last15=Stoneking |first15=Mark |title=Denisova Admixture and the First Modern Human Dispersals into Southeast Asia and Oceania |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=89 |issue=4 |pages=516–28 |year=2011 |pmid=21944045 |pmc=3188841 |doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Hebsgaard MB, Wiuf C, Gilbert MT, Glenner H, Willerslev E |title=Evaluating Neanderthal genetics and phylogeny |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2007-01_64_1/page/50 |journal=J. Mol. Evol. |volume=64 |issue=1 |pages=50–60 |year=2007 |pmid=17146600 |doi=10.1007/s00239-006-0017-y}}</ref> In Maart 2016 is resultate gepubliseer wat daarop dui moderne mense het op verskeie geleenthede met hominiene, onder andere Neanderdallers en Denisova-hominiene, gekruisteel.<ref name="NYT-20160317">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |title=Humans Interbred With Hominins on Multiple Occasions, Study Finds |url=https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |date=17 Maart 2016 |work=The New York Times |access-date=17 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429083234/https://www.nytimes.com/2016/03/22/science/neanderthals-interbred-with-humans-denisovans.html |archive-date=29 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie migrasie uit Afrika het na raming sowat 70&nbsp;000 jaar v.C. uit Noordoos-Afrika begin. Huidige getuienis dui daarop daar was net een so ’n migrasie en dat net ’n paar honderd individue betrokke was. Verreweg die meerderheid van mense het in Afrika gebly en by ’n verskeidenheid omgewings aangepas.<ref>{{cite journal |last=Vigilant |title=African populations and the evolution of human mitochondrial DNA |url=https://archive.org/details/sim_science_1991-09-27_253_5027/page/1503 |journal=Science |year=1991 |volume=253 |issue=5027 |pages=1503–07 |doi=10.1126/science.1840702 |pmid=1840702|display-authors=etal}}</ref> Die moderne mens het daarna wêreldwyd versprei en vroeëre hominiene vervang – óf deur mededinging óf deur verbastering. Teen 40&nbsp;000&nbsp;v.C. het hulle in Eurasië en [[Oseanië]] gewoon, en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede in die Amerikas.<ref name=Wolman2008>{{cite journal |author=Wolman, David |date=3 April 2008 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |title=Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans |publisher=news.nationalgeographic.com |access-date=18 Januarie 2018 |archive-date= 7 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080407051931/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080403-first-americans.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal |author=Wood B |year=1996 |title=Human evolution |url=https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945|journal=BioEssays |volume=18 |issue=12 |pages=945–54 |doi=10.1002/bies.950181204 |pmid=8976151}}</ref> === Oorgang tot die beskawing === [[Lêer:Einscharpflug - Farmer plowing in Fahrenwalde, Mecklenburg-Vorpommern, Germany.jpg|duimnael|Die opkoms van landbou en die [[mak maak|temming]] van diere het gelei tot stabiele menslike gemeenskappe.]] Tot sowat 10&nbsp;000 jaar gelede was mense jagter-versamelaars. Hulle het geleidelik ’n groot deel van die natuurlike omgewing oorheers. Hulle het oor die algemeen in klein groepe bekend as bandgemeenskappe gewoon, dikwels in grotte. Die uitvinding van landbou het aanleiding gegee tot die [[Neolitikum]]-rewolusie, toe toegang tot kosvoorraad gelei het tot die vorming van permanente menslike gemeenskappe, die temming van diere en die gebruik van metaalgereedskap – vir die eerste keer in die geskiedenis. Landbou het handel en samewerking aangemoedig, en het gelei tot komplekser gemeenskappe. Die vroeë gemeenskappe van [[Mesopotamië]], [[Egipte]], [[Indië]], [[China]], die [[Maja]], [[Griekeland]] en [[Romeinse Ryk|Rome]] was van die eerstes van die beskawing.<ref>{{cite book |author1=Thomas F. X. Noble |author2=Barry Strauss |author3=Duane Osheim |author4=Kristen Neuschel |author5=Elinor Accamp |title=Cengage Advantage Books: Western Civilization: Beyond Boundaries |url=https://books.google.com/books?id=Td4WAAAAQBAJ&pg=PA16&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CB0Q6AEwADgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |accessdate=11 July 2015 |isbn=9781285661537}}</ref><ref>{{cite web |last1=Spielvogel |first1=Jackson |title=Western Civilization: Volume A: To 1500 |url=https://books.google.com/books?id=LceiAgAAQBAJ&pg=PT65&dq=western+civilisation+egypt&hl=en&sa=X&ei=i6mgVcGQOOPjywONz6WIDQ&ved=0CC4Q6AEwAjgK#v=onepage&q=western%20civilisation%20egypt&f=false |publisher=Cenpage Learning |accessdate=11 Julie 2015}}</ref><ref>{{cite book |title=Greek Ways: How the Greeks Created Western Civilization |last=Thornton |first=Bruce |year=2002 |publisher=Encounter Books |location=San Francisco, CA, USA |isbn=1-893554-57-0 |pages=1–14 |url=https://books.google.com/?id=fa6swJv64xkC&printsec=frontcover&dq=Greek+Ways:+How+the+Greeks+Created+Western+Civilization#v=onepage&q=Greek%20Ways%3A%20How%20the%20Greeks%20Created%20Western%20Civilization&f=false}}</ref> In die laat [[Middeleeue]] en vroeë moderne tyd het rewolusionêre idees en tegnologieë ontstaan. Oor die volgende 500 jaar het verkenningstogte en Europese [[Kolonisasie|kolonialisme]] groot dele van die wêreld onder Europese beheer geplaas, en dit het gelei tot latere onafhanklikheidstryde. Die idee van ’n moderne wêreld wat onderskei kan word van ’n antieke wêreld is geskoei op ’n vinnige vooruitgang in ’n kort tydperk op baie gebiede. Dit het tot nuwe teorieë gelei soos [[evolusie]] en [[psigoanalise]], wat die mens se idee van homself verander het. Die Wetenskaplike, Tegnologiese en [[Nywerheidsrewolusie]] tot in die [[19de eeu]] het onafhanklike ontdekkings tot gevolg gehad soos beeldtegnologie, vervoerinnovasies soos die [[motor]] en [[vliegtuig]], en energie-ontwikkeling soos [[steenkool]] en [[elektrisiteit]].<ref>{{cite web |title=Greatest Engineering Achievements of the 20th Century |url=http://www.greatachievements.org/ |website=greatachievements.org |access-date=7 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323183423/http://www.greatachievements.org/ |archive-date=23 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit gaan hand aan hand met bevolkingsgroei<ref>{{cite web |url=http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |title=GeoHive – Regional Population 1750–2050 |website=GeoHive |access-date=8 Junie 2016 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170223001434/http://www.geohive.com/earth/his_history1.aspx |archive-date=23 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en ’n langer lewensverwagting. Die wêreldbevolking het in die 19de en 20ste eeu talle kere geweldig toegeneem – byna 10% van die 100&nbsp;miljard mense wat al geleef het, het in die laaste eeu geleef.<ref>{{cite web |url=http://necrometrics.com/all20c.htm |title=Twentieth Century Atlas – Worldwide Statistics of Casualties, Massacres, Disasters and Atrocities |website=Necrometrics.com |access-date=8 Junie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115024448/http://www.necrometrics.com/all20c.htm |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Met die aanbreek van die inligtingseeu aan die einde van die 20ste eeu het die moderne mens geleef in ’n wêreld wat toenemend [[Globalisering|geglobaliseer]] geraak het. In 2010 kon byna 2&nbsp;miljard mense deur die [[internet]] met mekaar kommunikeer,<ref>{{cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=Internet Usage Statistics – The Internet Big Picture |website=Internet World Stats |access-date=19 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en 3,3&nbsp;miljard met [[Selfoon|selfone]].<ref>{{cite web |url=http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |title=Reuters homepage |publisher=Reuters |accessdate=19 November 2010 |archive-date=17 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217165448/http://investing.reuters.co.uk/news/articleinvesting.aspx?type=media&storyID=nL29172095 |url-status=dead }}</ref> Die menslike beskawing het egter ook gelei tot die vernietiging van die omgewing, en besoedeling het grootliks bygedra tot die massuitwissing van ander lewensvorme (die [[Toekoms van die Aarde#Menslike invloed|Holoseen-uitwissing]]),<ref>{{cite journal |last1=Pimm |first1=S. |last2=Raven |first2=P. |last3=Peterson |first3=A. |last4=Sekercioglu |first4=C. H. |last5=Ehrlich |first5=P. R. |title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=29 |pages=10941–6 |year=2006 |pmid=16829570 |pmc=1544153 |doi=10.1073/pnas.0604181103}}<br />*{{cite journal |vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB |title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70 |journal=Science |volume=306 |issue=5693 |pages=70–75 |year=2004 |pmid=15459379 |doi=10.1126/science.1101476}}</ref> wat in die toekoms verder versnel kan word deur [[aardverwarming]].<ref>{{cite journal |last1=Lewis |first1=O. T. |title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |volume=361 |issue=1465 |pages=163–71 |year=2006 |pmid=16553315 |pmc=1831839 |doi=10.1098/rstb.2005.1712}}</ref> == Habitat en bevolking == [[Lêer:BlackMarble20161km.jpg|duimnael|Die [[Aarde]] soos in 2016 uit die ruimte gesien, wys in hoe ’n mate die mens die planeet bewoon. Die helder dele is die digs bevolkte gebiede en dié wat finansieel in staat is om dit te verlig.]] [[Lêer:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|duimnael|[[Tokio]], die wêreld se grootste metropolitaanse gebied, is ’n voorbeeld van ’n massanedersetting bekend as ’n [[stad]].]] Vroeë menslike nedersettings was afhanklik van die nabyheid aan [[water]] en, na gelang van die leefstyl, ander natuurlike bronne vir [[kos]] soos gebiede met baie diere wat gejag kon word of bewerkbare grond waar gewasse geplant en diere aangehou kon word. Mense het ’n besondere vermoë om hul habitat aan te pas deur middel van tegnologie, met byvoorbeeld [[besproeiing]], stedelike beplanning, bouwerk, [[vervoer]], [[kos]]vervaardiging en [[ontbossing]], maar menslike nedersettings bly kwesbaar vir [[natuurramp]]e.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=Wêreldbank |date=Oktober 2003}}</ref> Doelbewuste habitatsveranderings word gewoonlik aangebring met die oog op materiële rykdom, om ’n aangenamer temperatuur te verseker, die hoeveelheid kos te vermeerder, estetika te verbeter of om toegang tot bronne en ander nedersettings te vergemaklik. Met die toename van grootskaalse handels- en vervoerinfrastrukture het die nabyheid aan sulke bronne onnodig geraak, en op baie plekke is dit nie meer ’n dryfkrag agter die groei of verval van ’n bevolking nie. Danksy tegnologie kan die mens ses van die aarde se sewe kontinente bewoon en by feitlik alle klimate aanpas. Die mens is egter nie eweredig oor die aarde versprei nie; sommige dele is dig bevolk en ander soos [[Antarktika]] is feitlik onbewoon.<ref>{{cite web |url=http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |title=The 10 purest places on Earth |last=Gammon |first=Katharine |publisher=NBC |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028203519/http://www.nbcnews.com/id/42721506/ns/technology_and_science-science/t/purest-places-earth/#.WVFe87SQxjo |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=18 Januarie 2018 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density}}</ref> In die laaste eeu het die mens Antarktika, onderwateromgewings en die [[ruimte]] verken, maar grootskaalse kolonisasie van dié omgewings is nog nie haalbaar nie. Met ’n bevolking van oor die 7&nbsp;miljard is mense van die volopste van die groot soogdiere. Die meeste mense (61%) woon in Asië. Die ander woon in die Amerikas (14%), Afrika (14%), Europa (11%) en Oseanië (0,5%).<ref>{{cite journal |vauthors=Bunn SE, Arthington AH |title=Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity |url=https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 |journal=Environmental Management |volume=30 |issue=4 |pages=492–507 |year=2002 |pmid=12481916 |doi=10.1007/s00267-002-2737-0}}</ref> Die bewoning van geslote [[ekologie]]se stelsels in ongenaakbare omgewings, soos Antarktika en die buitenste ruim, is duur, kort en beperk tot wetenskaplike, nywerheids- of militêre ekpedisies. Die lewe in die ruimte is steeds sporadies, met nie meer as 13 mense op ’n gegewe tydstip in die ruimte nie.<ref>{{cite web |author=Nancy Atkinson |url=http://www.universetoday.com/27924/soyuz-rockets-to-space-13-humans-now-in-orbit/ |title=Soyuz Rockets to Space; 13 Humans Now in Orbit |publisher=Universetoday.com |date=26 March 2009 |accessdate=10 November 2011}}</ref> Tussen 1969 en 1972 het twee mense op ’n slag vir kort rukkies op die [[maan]] deurgebring. Tot dusver het die mens nog geen ander [[hemelliggaam]] besoek nie, hoewel daar ’n aaneenlopende menslike teenwoordigheid in die ruimte is sedert die lansering van die aanvanklike bemanning van die [[Internasionale Ruimtestasie]] op [[31 Oktober]] [[2000]].<ref name="urlNASA">{{cite web |author=Kraft, Rachel |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=Johnson Space Center |work=JSC Features |date=11 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616204254/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mensgemaakte voorwerpe het wel al ander hemelliggame besoek.<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511183019/https://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12 November 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191011174543/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=11 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=Nasa |access-date=26 Augustus 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831063237/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=31 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sedert 1800 het die wêreldbevolking toegeneem van ’n [[miljard]]<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5 Februarie 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 Augustus 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907162914/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=7 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> tot oor die 7&nbsp;miljard.<ref name=7billpop>{{cite web |title=UN population estimates. |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110507234347/http://esa.un.org/unpd/wpp/unpp/p2k0data.asp |archive-date= 7 Mei 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2004 het sowat 2,5&nbsp;miljard uit 6,3&nbsp;miljard mense (39,7%) in stedelike gebiede gewoon; in Februarie 2008 het die VN geraam die helfte van die wêreld se bevolking sou teen die einde van die jaar in stede woon.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |work=BBC News |first=David |last=Whitehouse |title=Half of humanity set to go urban |date=19 Mei 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620204956/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4561183.stm |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense in stede se probleme sluit in verskeie vorme van besoedeling en [[misdaad]],<ref>[<!-- http://www.ojp.usdoj.gov/bjs/abstract/usrv98.htm -->http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130224090226/http://bjs.ojp.usdoj.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf |date=24 Februarie 2013 }} Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98] U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics. Besoek op 29 Oktober 2006</ref> veral in die middestede en voorstedelike krotbuurte. Beide die algehele bevolking en die deel wat in stede woon, sal na verwagting in die komende dekades aansienlik styg.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141026120431/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=26 Oktober 2014 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Mense het ’n drastiese invloed op die omgewing. Hulle is aan die bopunt van die [[voedselketting]], en ander diere maak selde op hulle jag.<ref>''Scientific American'' (1998). [http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913155148/http://www.csulb.edu/~kmacd/346IQ.html |date=13 September 2006 }}.</ref> Die mens is waarskynlik die hoofoorsaak van globale [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] weens grondontwikkeling, die verbranding van [[fossielbrandstof]] en besoedeling.<ref>{{cite web |url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis |publisher=grida.no/ |access-date=30 Mei 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617020742/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm |archive-date=17 Junie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> As dit teen die huidige tempo voortduur, word voorspel klimaatsverandering sal in die volgende eeu die helfte van die plant- en dierspesies uitwis.<ref>American Association for the Advancement of Science. [http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword Foreword] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080304110611/http://atlas.aaas.org/index.php?sub=foreword |date= 4 Maart 2008 }}. ''AAAS Atlas of Population & Environment''.</ref><ref>Wilson, E.O. (2002). ''The Future of Life''.</ref> == Biologie == === Anatomie en fisiologie === {{Dubbelbeeld|regs|Anterior view of human female and male, with labels af.svg|250|Uomo Vitruviano.jpg|250|LINKS BO: Die vooraansig van ’n vrou en man, met basiese eienskappe. REGS BO: ''Vitruviaanse Mens''. [[Leonardo da Vinci]] se voorstelling word dikwels gebruik as ’n simbool van die simmetrie van die menslike liggaam en, deur uitbreiding, van die hele heelal.}} Die meeste aspekte van die menslike fisiologie stem ooreen met dié van diere. Die menslike liggaam bestaan uit die bene, torso, arms, nek en kop. ’n Volwasse liggaam het sowat 100&nbsp;biljoen (10¹⁴) [[Sel (biologie)|selle]]. Die belangrikste liggaamstelsels is die [[senuweestelsel|senuwee-]], [[Hart|kardiovaskulêre]], [[asemhalingstelsel|asemhaling-]], [[spysverteringstelsel|spysvertering-]], [[Endokriene stelsel|endokriene]], [[Immuunstelsel|immuun-]], [[Vel|bedekking-]], [[Limf|limf-]], [[spier]]-[[skelet]]-, [[voortplanting]]- en [[Urine|urienstelsel]].<ref name=Greg_Roza>[https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC&dq=human+body+cells+trillion&source=gbs_navlinks_s Page 21] Inside the human body: using scientific and exponential notation. Author: Greg Roza. Edition: Illustrated. Publisher: The Rosen Publishing Group, 2007. {{ISBN|1-4042-3362-8}}, {{ISBN|978-1-4042-3362-1}}. Length: 32pages</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517113501/https://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mense het, nes die meeste ander ape, nie ’n uitwendige stert nie en behoort tot verskeie [[bloedgroep]]e, hulle het opponeerbare duime en [[geslagsdimorfie]]. Die klein anatomiese verskil tussen die mens en die sjimpansee is eersgenoemde se tweevoetigheid. Een belangrike verskil is dat mense vinniger en akkurater kan gooi as ander diere. Mense is ook van die beste langafstandnaellopers in die diereryk, maar stadiger oor kort afstande.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |first=Tara |last=Parker-Pope |date=27 Oktober 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519024840/https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date=11 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |url-status=dead }}</ref> Mense se minder digte liggaamshare en produktiewer sweetkliere help hitte-uitputting voorkom terwyl hulle oor langer afstande hardloop.<ref>{{cite web |last=John |first=Brenman |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130626234043/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=26 Junie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vanweë tweevoetigheid het vroue nouer geboortekanale. Die bou van die menslike [[bekken]] en die tone verskil van ander diere s’n. ’n Gevolg is dat kraming moeiliker en gevaarliker is as by die meeste soogdiere, veral as die groot kop van menslike babas in ag geneem word. Dit beteken die menslike baba moet in die geboortekanaal omdraai, iets wat nie by ander soogdiere voorkom nie, en daarom is die mens die enigste spesie waar die vrou hulp van ander nodig het om die risiko van geboorteskenking te verklein. As deel van ’n evolusieproses word menslike babas minder ontwikkeld en kwesbaarder gebore. Sjimpanseebabas is kognitief meer ontwikkel as mensebabas tot met die ouderdom van ses maande, wanneer die vinnige ontwikkeling van die menslike brein dié van sjimpansees verbysteek. Vroue gaan ook deur ’n [[menopouse]] en word onvrugbaar dekades voor die einde van hul leeftyd. Alle ander aapspesies kan tot met hul dood die lewe skenk. Menopouse het waarskynlik ontwikkel omdat dit ’n evolusionêre voordeel vir kinders inhou (’n langer versorgingstyd).<ref name="O'Neil"/> Benewens tweevoetigheid verskil mense van sjimpansees hoofsaaklik wat betref reuk, gehoor, die vertering van [[proteïen]]e, breingrootte en die vermoë om taal te gebruik. Die menslike brein is omtrent drie keer so groot soos dié van sjimpansees. Die menslike brein is ook baie groter in verhouding tot die liggaam en die mens het ’n veel beter ontwikkelde [[breinskors]], met meer [[neuron]]e. Die mens se vermoëns is merkwaardig in vergelyking met dié van ander ape. Sy vermoë om te praat is uniek onder primate. Mense kan nuwe en ingewikkelde idees vorm en tegnologie ontwikkel, iets wat geen presedent het onder ander [[organisme]]s op aarde nie.<ref name="O'Neil"/> Mans is sowat 172&nbsp;cm lank en vroue sowat 158&nbsp;cm. Mense kan in hul middeljare korter word, maar dit gebeur gewoonlik eers op ’n bejaarde ouderdom.<ref>{{cite web |title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging |url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |work=News |publisher=Senior Journal |access-date=6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm |archive-date=19 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Deur die geskiedenis het die mens oor die algemeen langer geword, waarskynlik vanweë beter voeding, gesondheidsorg en lewensomstandighede.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bogin B, Rios L |title=Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology A |volume=136 |issue=1 |pages=71–84 |date=September 2003 |pmid=14527631 |doi=10.1016/S1095-6433(02)00294-5}}</ref> Die gemiddelde massa van vroue is 54-64&nbsp;kg en van mans 70-83&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |title=Human weight |publisher=Articleworld.org |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200503145725/http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight |archive-date=3 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |title=Mass Of An Adult |publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays |access-date=31 Desember 2017 |language=az |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222000855/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml |archive-date=22 Desember 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nes met baie ander toestande, word gewig en liggaamstipe beïnvloed deur beide [[genetika]] en die omgewing, en verskil dit grootliks tussen individue (soos oorgewig).<ref>{{cite book |author=Kushner, Robert |title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology) |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |year=2007 |page=158 |isbn=1-59745-400-1 |url=https://books.google.com/?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121&lpg=PA121&dq=measurement+of+metabolism+in+obese+Bessesen |doi= |accessdate=5 April 2009}}</ref><ref name=Anes2000>{{cite journal |vauthors=Adams JP, Murphy PG |title=Obesity in anaesthesia and intensive care |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=85 |issue=1 |pages=91–108 |year=2000 |pmid=10927998 |doi=10.1093/bja/85.1.91}}</ref> Dit lyk of mense amper geen hare het nie in vergelyking met ander primate; daar is hoofsaaklik hare op die kop, onder die arms en om die geslagsdele. Die gemiddelde mens het egter meer [[haarsakkie]]s aan sy liggaam as die gemiddelde sjimpansee. Die grootste verskil is dat die mens se hare korter en dunner is en minder pigment bevat, en dit is dus moeiliker om te sien.<ref>''Why Humans and Their Fur Parted Way'' by Nicholas Wade, ''New York Times'', 19 Augustus 2003.</ref> Die mens het omtrent 2&nbsp;miljoen sweetkliere wat oor sy hele liggaam versprei is – baie meer as die sjimpansee, wat min sweetkliere het wat hoofsaaklik aan die palm van die hand en aan die voetsole voorkom.<ref>{{cite web |last=Kirchweger |first=Gina |title=The Biology of Skin Color: Black and White |url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |work=Evolution: Library |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020171423/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mens het ’n korter [[verhemelte]] en kleiner [[tand]]e as ander primate. Hulle is die enigste primate wat kort, redelik gelyk slagtande het. Mense se tande sit gewoonlik teenmekaar en gate wat op ’n jong ouderdom ontstaan vanweë tande wat wissel, word gou gevul. Mense verloor algaande hul verstandtande; party mense het geen verstandtande nie vanweë oorerflikheid.<ref name="Revolution">{{cite book |author=Collins, Desmond |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist |year=1976 |page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]}}</ref> === Genetika === [[Lêer:Human karyotype with bands and sub-bands.png|duimnael|200px|’n Grafiese voorstelling van die standaard- menslike [[kariotipe]], insluitende beide die manlike (XY) en vroulike (XX) geslagschromosome.]] Soos alle soogdiere, is die mens ’n [[Ploïdie| diploïede]], [[Eukarioot|eukariotiese]] spesie. Elke liggaamsel het twee stelle van 23 [[Chromosoom|chromosome]], een stel van elke ouer. [[Gameet|Gamete]] het net een stel chromosome, wat ’n mengsel van die ouerstelle is. Onder die 23 paar chromosome is daar 22 paar outosome (wat oorerflike eienskappe bepaal) en een paar geslagschromosome. Nes ander soogdiere het mense ’n XY-geslagsbepalingstelsel: Vroue het die geslagschromosome XX en mans XY.<ref name="Therman1980">{{cite book |last=Therman |first=Eeva |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects |url=https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=Springer US |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3}}</ref> Die volgorde van een menslike genoom is in 2003 ten volle bepaal en tans word probeer om ’n monster van die genetiese diversiteit van die spesie te verkry. Mense het na raming sowat 22&nbsp;000 [[Geen|gene]].<ref name=Pertea2010>{{cite journal |author1=Pertea, Mihaela |author2=Salzberg, Steven L. |title=Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes |journal=Genome Biology |year=2010 |volume=11 |issue=5 |page=206 |doi=10.1186/gb-2010-11-5-206 |pmc=2898077 |pmid=20441615}}</ref> Die verskille in menslike [[DNS]] is baie klein in vergelyking met ander spesies; dit dui op ’n moontlike bevolkingsbottelnek in die laat [[Pleistoseen]] (sowat 100&nbsp;000 jaar gelede), toe die menslike bevolking tot ’n klein getal teelpare verminder is.<ref name=Harpending1998>{{cite journal |last1=Harpending |first1=H. C. |last2=Batzer |first2=M. A. |last3=Gurven |first3=M. |last4=Jorde |first4=L. B. |last5=Rogers |first5=A. R. |last6=Sherry |first6=S. T. |title=Genetic traces of ancient demography |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=95 |issue=4 |pages=1961–67 |year=1998 |pmid=9465125 |pmc=19224 |doi=10.1073/pnas.95.4.1961}}</ref><ref name=Jorde1997>{{cite journal |vauthors=Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC |title=Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=7 |pages=3100–03 |year=1997 |pmid=9096352 |pmc=20328 |doi=10.1073/pnas.94.7.3100}}</ref> [[Nukleotied]]diversiteit is gebaseer op enkele mutasies bekend as enkelnukleotiedpolimorfismes (SNP's). Die nukleotieddiversiteit tussen mense is sowat 0,1%; dit is een verskil per duisend [[Basispaar|basispare]].<ref name=Jorde04>{{cite journal |last1=Jorde |first1=Lynn B |last2=Wooding |first2=Stephen P |title=Genetic variation, classification and 'race' |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S28–33 |year=2004 |pmid=15508000 |doi=10.1038/ng1435}}</ref><ref name=Tishkoff04>{{cite journal |vauthors=Tishkoff SA, Kidd KK |title=Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine |journal=Nature Genetics |volume=36 |issue=11 Suppl |pages=S21–7 |year=2004 |pmid=15507999 |doi=10.1038/ng1438}}</ref> ’n Verskil van een in duisend nukleotiede tussen twee mense wat lukraak gekies is, kom neer op sowat 3&nbsp;miljoen nukleotiedverskille, want die menslike genoom het sowat 3&nbsp;miljard nukleotiede. Die meeste van hierdie SNP's is neutraal, maar sowat 3% tot 5% is funksioneel en beïnvloed [[Fenotipe|fenotipiese]] verskille tussen mense deur [[Alleel|allele]]. Deur die dele van die genoom wat nie onder natuurlike seleksie is nie en dus mutasies teen ’n redelik bestendige tempo versamel, met mekaar te vergelyk is dit moontlik om ’n genetiese boom saam te stel wat die hele menslike spesie omvat sedert die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Elke keer wanneer ’n sekere mutasie (SNP) in ’n individu voorkom en na sy afstammelinge oorgedra word, word ’n [[haplogroep]] gevorm wat al die afstammelinge van die individu insluit wat ook daardie mutasie sal hê. Deur [[mitochondriale DNS]], wat net van die ma geërf word, te vergelyk het genetici tot die gevolgtrekking gekom die laaste gemeenskaplike vroulike voorouer wie se genetiese merker in alle moderne mense aangetref word, die sogenaamde [[mitochondriale Eva]], moes tussen sowat 90&nbsp;000 en 200&nbsp;000 jaar gelede gelewe het.<ref name="pmid3025745">{{Citation |vauthors=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC |title=Mitochondrial DNA and human evolution |journal=Nature |volume=325 |issue=6099 |pages=31–36 |year=1987 |pmid=3025745 |doi=10.1038/325031a0 |ref=harv |bibcode=1987Natur.325...31C}}</ref><ref>{{Citation |vauthors=Soares P, Ermini L, Thomson N |title=Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=84 |issue=6 |pages=740–59 |date=June 2009 |pmid=19500773 |pmc=2694979 |doi=10.1016/j.ajhg.2009.05.001 |url=|display-authors=etal}}. [http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history University of Leeds – New 'molecular clock' aids dating of human migration history] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |date=20 Augustus 2017 }}</ref><ref name=poz>{{cite journal |vauthors=Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD |title=Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females |journal=Science |volume=341 |issue=6145 |pages=562–65 |date=August 2013 |pmid=23908239 |doi=10.1126/science.1237619 |pmc=4032117}}</ref> === Lewensiklus === [[Lêer:Views of a Foetus in the Womb detail.jpg|duimnael|links|160px|’n Fetus in die baarmoeder. Skets deur [[Leonardo da Vinci]].]] {{Dubbelbeeld|regs|Redheaded child mesmerized 2.jpg|100| Burkina Faso girl.jpg |106|’n Seun en meisie voor puberteit.}} {{Dubbelbeeld|regs|Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100|Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|105|’n Adolessente man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Pataxo001.jpg|100|Punjabi woman smile.jpg|102|’n Volwasse man en vrou.}} {{Dubbelbeeld|regs|Alison Phillips.jpg|105|HappyPensioneer.jpg|100|’n Bejaarde man en vrou.}} Nes by ander soogdiere, vind menslike [[voortplanting]] plaas as interne [[bevrugting]] deur middel van [[seksuele omgang]]. Tydens dié proses plaas die man sy [[Ereksie|stywe]] [[penis]] in die vrou se [[vagina]] en [[Ejakulasie|ejakuleer]] [[semen]], wat [[sperm]]a bevat. Die sperma beweeg deur die vagina en serviks tot in die [[baarmoeder]] vir die bevrugting van die [[Eier (biologie)|eiersel]]. Dié ontwikkel van ’n [[sigoot]] tot ’n [[embrio]] en dan tot ’n [[fetus]]. Sowat 38 weke ná bevrugting word die fetus as volgroeide baba gebore, gewoonlik vaginaal, en haal die nuwe organisme vir die eerste keer onafhanklik asem. In vergelyking met ander soortgelyke spesies is die [[geboorte]] lank en pynlik. Dit kan tot 24 uur duur en tot die dood van die ma, kind of albei lei. Dit is veral weens die relatief groot kop van die fetus en die vrou se relatief nou bekken.<ref name=LaVelle1995>{{cite journal |author=LaVelle, M. |title=Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis |journal=American Journal of Physical Anthropology |volume=98 |issue=1 |pages=59–72 |year=1995 |pmid=8579191 |doi=10.1002/ajpa.1330980106}}</ref><ref name=Correia2005>{{cite journal |author1=Correia, H. |author2=Balseiro, S. |author3=De Areia, M. |title=Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis |journal=Homo |volume=56 |issue=2 |pages=153–60 |year=2005 |pmid=16130838 |doi=10.1016/j.jchb.2005.05.003}}</ref> Die kans op ’n suksesvolle geboorte het in die 20ste eeu aansienlik in ryker lande toegeneem danksy die ontwikkeling van die mediese tegnologie. In [[ontwikkelende land]]e bly die gevare groot, met sterftegevalle van ma's wat tot 100 so groot is as in [[ontwikkelde land]]e. <ref name=Rush2000>{{cite journal |author=Rush, David |title=Nutrition and maternal mortality in the developing world |journal=American Journal of Clinical Nutrition |volume=72 |issue=1 Suppl |pages=212S–40S |year=2000 |pmid=10871588 |url=<!-- http://www.ajcn.org/content/72/1/212S.full -->http://ajcn.nutrition.org/content/72/1/212s.abstract}}</ref> In ontwikkelde lande is babas gewoonlik tussen 50 en 60&nbsp;cm lank by geboorte en weeg hulle tussen 3 en 4&nbsp;kg.<ref>{{cite web |url=http://childinfo.org/areas/birthweight/ |title=Low Birthweight |access-date=30 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080518104014/http://www.childinfo.org/areas/birthweight/ |archive-date=18 Mei 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Laer gewig is egter algemeen in ontwikkelende lande en dra by tot die hoë voorkoms van kindersterftes in dié gebiede.<ref name=Khor2003>{{cite journal |author=Khor, G. |title=Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia |journal=Nepal Medical College Journal |volume=5 |issue=2 |pages=113–22 |year=2003 |pmid=15024783}}</ref> ’n Mens is hulpeloos by geboorte en hou ’n paar jaar lank aan groei, gewoonlik totdat hulle op 12 tot 15 jaar seksuele rypheid bereik. Vroue hou aan ontwikkel tot op omtrent 18 en mans tot omtrent 21. Die menslike lewe kan verdeel word in ’n paar fases: die babajare, kinderjare, adolessensie, jong volwassenheid, volwassenheid en bejaardheid. Die duur van die fases verskil van kultuur tot kultuur en van tyd tot tyd. In vergelyking met ander primate ondervind die mens ’n tydperk van ongewoon vinnige groei tydens adolessensie, wanneer die liggaamsgrootte met sowat 25% toeneem. Sjimpansees groei byvoorbeeld net 14%, sonder ’n tydperk van vinnige groei.<ref name=Leakey1993>{{cite book |author1=Leakey, Richard |author2=Lewin, Roger |title=Origins Reconsidered: In Search of What Makes Us Human |url=https://archive.org/details/originsreconside00rich |year=1993 |publisher=Anchor Books |location=New York City |isbn=978-0-385-46792-6}}</ref> Die rede vir die tydperk van vinnige groei by mense is waarskynlik om die kind fisiek klein te hou todat hy sielkundig ryp is. Mense is een van die min spesies by wie [[menopouse]] voorkom. Daar is voorgestel die menopouse vergroot die vrou se algemene voortplantingsukses deur haar meer tyd te gee om aan haar bestaande kinders te bestee en ook aan haar kleinkinders, in plaas daarvan om nog kinders te hê wanneer sy bejaard is.<ref name=Diamond1997>{{cite book |author=Diamond, Jared |authorlink=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=167–70 |isbn=0-465-03127-7}}</ref><ref name=Peccei2001>{{cite journal |last1=Peccei |first1=Jocelyn Scott |title=Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013}}</ref> Getuiegebaseerde studies dui aan die lewensduur van ’n individu hang van twee faktore af: genetika en leefstylkeuses.<ref name=USC>{{Cite news |first=Carl |last=Marziali |date=7 Desember 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-date=13 Desember 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |accessdate=7 Desember 2010}}</ref> Om verskeie redes, insluitende biologiese/genetiese redes,<ref>{{cite web |last=Kalben |first=Barbara Blatt |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |access-date=19 Januarie 2018 |archive-date= 1 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=dead }}</ref> lewe vroue gemiddeld vier jaar langer as mans – in 2013 was die wêreldwye lewensverwagting van ’n meisie by geboorte 70,2 jaar in vergelyking met die 66,1 jaar vir ’n seun.<ref name=CIA-world>{{cite web |title=CIA World Factbook – World entry |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |work=Central Intelligence Agency |access-date=5 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200518002143/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html |archive-date=18 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is aansienlike geografiese variasies in menslike lewensverwagting, wat veral te doen het met ekonomiese ontwikkeling. Die lewensverwagting in [[Hongkong]] is byvoorbeeld 84,8&nbsp;jaar vir meisies en 78,9 vir seuns. In [[eSwatini]], hoofsaaklik weens [[vigs]], is dit 31,3&nbsp;jaar vir albei geslagte.<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/ "Human Development Report 2006,"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011205535/http://hdr.undp.org/hdr2006/ |date=11 Oktober 2007 }} United Nations Development Programme, bl. 363–66, 9 November 2006</ref> Terwyl een uit vyf Europeërs 60&nbsp;jaar of ouer is, is een uit 20 Afrikane 60 of ouer.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ ''The World Factbook''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ |date=12 September 2009 }}, U.S. Central Intelligence Agency. Besoek op 2 April 2005.</ref> Die getal mense ouer as 100 jaar is in 2002 deur die VN op 210&nbsp;000 geraam.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 Februarie 2002 |access-date=2 April 2005 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080130150637/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=30 Januarie 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Minstens een mens, Jeanne Calment, het 122 jaar oud geword.<ref name=Maier2010>{{cite book |author=Maier, Heiner |title=Supercentenarians |year=2010 |publisher=Springer |location=Heidelberg, Germany |isbn=978-3-642-11519-6 |page=288 |url=https://books.google.com/books?id=0Fjkhcn3oeIC&pg=PA288}}</ref> Aanspraak is al gemaak op hoër ouderdomme, maar dit is onbevestig. === Dieet === [[Lêer:Preparing The Feast.jpg|duimnael|links|Mense maak kos in [[Bali]], [[Indonesië]].]] Mense is [[Omnivoor|omnivore]], wat ’n verskeidenheid [[plant]]- en [[dier]]materiaal kan verorber.<ref>{{cite journal |author=Haenel H |title=Phylogenesis and nutrition |journal=Nahrung |volume=33 |issue=9 |pages=867–87 |year=1989 |pmid=2697806}}</ref><ref>{{cite book |editor=Peter S. Ungar |year=2007 |author=Cordain, Loren |title=Evolution of the human diet: the known, the unknown and the unknowable |url=https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4 |chapter=Implications of Plio-pleistocene diets for modern humans |pages=[https://archive.org/details/evolutionofhuman0000unse_y2i4/page/264 264]–65}}</ref> Mensegroepe het ’n groot verskeidenheid diëte na gelang van beskikbare voedselbronne in ’n streek of kultuur- en godsdiensnorme – van uitsluitlik plante tot hoofsaaklik diere. In sommige gevalle kan dieetbeperkings lei tot siektes weens tekorte; stabiele groepe het egter aangepas by baie dieetpatrone.<ref>{{cite journal |journal=Journal of the American Dietetic Association |year=2003 |volume=103 |issue=6 |pages=748–65 |title=Vegetarian Diets |doi=10.1053/jada.2003.50142 |pmid=12778049 |last1=American Dietetic |first1=Association |last2=Dietitians Of |first2=Canada}}<!-- [http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/ada/hs.xsl/advocacy_933_ENU_HTML.htm online copy available] --></ref> Kos speel ’n groot rol in die menslike kultuur. Tot met die ontwikkeling van landbou sowat 10&nbsp;000 jaar gelede, het ''Homo sapiens'' ’n jag-en-versamel-metode gebruik as die enigste manier van kosversameling. Hulle het kosse soos vrugte, grane, sampioene en inseklarwes gekombineer met wild, wat gejag moes word.<ref>{{cite journal |author=Cordain L |title=Origins and evolution of the Western diet: health implications for the 21st century |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2005-02_81_2/page/341 |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=81 |issue=2 |pages=341–54 |date=Februarie 2005 |pmid=15699220 |name-list-format=vanc |author2=Eaton SB |author3=Sebastian A |display-authors=3 |last4=Mann |first4=N |last5=Lindeberg |first5=S |last6=Watkins |first6=BA |last7=O'Keefe |first7=JH |last8=Brand-Miller |first8=J}}</ref> Daar word gemeen mense gebruik vuur om kos te berei sedert die tyd van ''[[Homo erectus]]''.<ref>{{cite journal |author=Ulijaszek SJ |title=Human eating behaviour in an evolutionary ecological context |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-nutrition-society_2002-11_61_4/page/517 |journal=Proc Nutr Soc |volume=61 |issue=4 |pages=517–26 |date=November 2002 |pmid=12691181 |doi=10.1079/PNS2002180}}</ref> Die ontwikkeling van landbou<ref>[http://www.archaeology.org/9707/newsbriefs/squash.html Earliest agriculture in the Americas] [http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 Earliest cultivation of barley] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070216093200/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2007/213/2 |date=16 Februarie 2007 }} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5038116.stm Earliest cultivation of figs]. Besoek op 19 Februarie 2007</ref> het hul dieet aansienlik verander. Dit het ook gelei tot groter bevolkings, die ontwikkeling van stede en die verspreiding van aansteeklike siektes weens groter bevolkingsdigthede. Mense kan oor die algemeen van twee tot agt weke lank sonder kos oorleef, na gelang van hoeveel vet in die liggaam opgegaar is. Oorlewing sonder water is gewoonlik beperk tot drie tot vier dae. Sowat 36&nbsp;miljoen mense sterf elke jaar aan oorsake wat direk of indirek met verhongering te doen het.<ref>United Nations Information Service. [http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc "Independent Expert On Effects Of Structural Adjustment, Special Rapporteur On Right To Food Present Reports: Commission Continues General Debate On Economic, Social And Cultural Rights"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327010027/http://www.fao.org/righttofood/kc/downloads/vl/docs/Rtf%20hearing%2031%2003%202004.doc |date=27 Maart 2009 }}. United Nations, 29 Maart 2004, bl. 6. </ref> In sommige streke is wanvoeding onder kinders algemeen,<ref>{{cite journal |vauthors=Murray C, Lopez A |title=Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1997-05-17_349_9063/page/1436 |journal=Lancet |volume=349 |issue=9063 |pages=1436–42 |year=1997 |pmid=9164317 |doi=10.1016/S0140-6736(96)07495-8}}</ref> terwyl [[vetsug]] in ander dele van die wêreld vinnig toeneem. Meer as ’n miljard mense wêreldwyd is vetsugtig.<ref name=Haslam>{{cite journal |vauthors=Haslam DW, James WP |title=Obesity |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_october-1-7-2005_366_9492/page/1197 |journal=Lancet |volume=366 |issue=9492 |pages=1197–209 |date=Oktober 2005 |pmid=16198769 |doi=10.1016/S0140-6736(05)67483-1}}</ref> === Biologiese variasie === [[Lêer:Maasai tribe.jpg|duimnael|Mense in warm klimaatstreke is dikwels skraal en het ’n donker vel, soos hierdie [[Masai]]-mans in [[Kenia]].]] [[Lêer:Inuit Amautiq 1995-06-15.jpg|duimnael|Mense in koue streke het dikwels ’n ligter vel, soos hierdie [[Inuïete|Inuïet]]-vroue van [[Kanada]].]] Geen twee mense – nie eens ’n identiese [[tweeling]] – is geneties identies nie. Gene en die omgewing beïnvloed menslike biologiese variasie, van sigbare eienskappe tot vatbaarheid vir siektes tot geestelike vermoëns. Die presiese invloed van gene en die omgewing op sekere eienskappe word nie deeglik verstaan nie.<ref>{{Cite journal |last=Edwards |first=JH |author2=T Dent |author3=J Kahn |title=Monozygotic twins of different sex |journal=Journal of Medical Genetics |volume=3 |issue=2 |pages=117–23 |date=June 1966 |pmid=6007033 |pmc=1012913 |doi=10.1136/jmg.3.2.117 |url= |accessdate=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Machin |first=GA |title=Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs |journal=American Journal of Medical Genetics |volume=61 |issue=3 |pages=216–28 |date=Januarie 1996 |pmid=8741866 |doi=10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S |url= |accessdate=}}</ref> Die meeste huidige genetiese en argeologiese studies ondersteun die teorie dat [[Oos-Afrika]] die plek van oorsprong van alle moderne mense is,<ref name=Liu>{{cite journal |author1=Liu, Hua |author2=Prugnolle, Franck |author3=Manina, Andrea |author4=Balloux, François |title=A geographically explicit genetic model of worldwide human-settlement history |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2006-08_79_2/page/230 |journal=The American Journal of Human Genetics |volume=79 |issue=2 |pages=230–37 |year=2006 |pmid=16826514 |pmc=1559480 |doi=10.1086/505436}}</ref> en dat die eerste migrasies 60&nbsp;000 jaar gelede plaasgevind het. In vergelyking met die groot ape is die menslike geenvolgorde merkwaardig homogeen – selfs onder Afrika-bevolkings.<ref name=REGWG2005>{{cite journal |author1=Race, Ethnicity |author2=Genetics Working Group |title=The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research |journal=American Journal of Human Genetics |volume=77 |issue=4 |pages=519–32 |year=2005 |pmid=16175499 |pmc=1275602 |doi=10.1086/491747}}</ref> Die genetiese ooreenkoms tussen twee individue is oor die algemeen 99,9%.<ref>{{cite web |last=Dr. Shafer |first=Aaron |title=Understanding Genetics |url=http://genetics.thetech.org/ask/ask166 |work=The Tech |publisher=Stanford University |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200120051112/https://genetics.thetech.org/ask/ask166 |archive-date=20 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=science>{{cite web |title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation |url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |work=Human Genetic Variation |publisher=National Institute of Health (NIH) |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421172822/https://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm |archive-date=21 April 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daar is sowat twee tot drie keer groter genetiese diversiteit in die wilde sjimpanseebevolkings as in die hele menslike geenpoel.<ref name=pbs1>{{cite web |title=Human Diversity – Go Deeper |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |work=Power of an Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023200020/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-11.htm |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=oxf>{{cite web |title=Chimps show much greater genetic diversity than humans |url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |work=Media |publisher=University of Oxford |access-date=13 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728162107/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html |archive-date=28 Julie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name="roberts1">{{cite book |last=Roberts |first=Dorothy |title=Fatal Invention |url=https://archive.org/details/fatalinventionho0000robe |year=2011 |publisher=The New Press |location=Londen, New York}}</ref> Die menslike liggaam se vermoë om by verskillende soorte omgewingstres aan te pas is merkwaardig, en dit laat mense toe om by ’n groot verskeidenheid temperature, [[humiditeit]]e en hoogtes te woon. As gevolg hiervan is die mens ’n kosmopolitiese spesie wat in feitlik alle wêreldstreke voorkom, insluitende tropiese [[reënwoud]]e, [[woestyn]]e, arktiese streke en dig bevolkte stede. Die meeste ander spesies is beperk tot ’n paar geografiese gebiede vanweë ’n beperkte mate van aanpasbaarheid.<ref name=adapt1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Human Biological Adaptability; Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Daar is [[biologie]]se variasie in die menslike spesie – met verskille in [[bloedgroep]]e, [[brein]]groottes, oog- en haarkleur, lengte, liggaamsbou en velkleur. Menslike liggaamstipes varieer aansienlik. Die tipiese lengte van ’n volwassene is tussen 1,4 en 1,9&nbsp;m, hoewel dit aansienlik verskil na gelang van onder meer geslag en etniese oorsprong.<ref name=adapt2>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to Climate Extremes |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106211840/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |author=de Beer H |title=Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present |journal=Econ Hum Biol |volume=2 |issue=1 |pages=45–55 |year=2004 |pmid=15463992 |doi=10.1016/j.ehb.2003.11.001}}</ref> Liggaamsgrootte hang grootliks af van gene en word ook aansienlik deur omgewingsfaktore soos dieet, oefening en slaappatrone beïnvloed, veral tydens die kinderjare. Volwassenes se lengte volg wat geslag en etniese groep betref min of meer dieselfde patroon. Die aspekte van genetiese variasie wat ’n aanduiding van evolusionêre geskiedenis gee of wat ter sake vir mediese navorsing is, is in die besonder bestudeer. Die gene wat volwassenes byvoorbeeld in staat stel om [[laktose]] te verteer, is volop in bevolkings met ’n lang geskiedenis van beesboerdery, en dit dui daarop dat natuurlike seleksie voorkeur aan daardie geen gegee het in bevolkings wat van koeimelk afhanklik is. Sommige oorerflike siektes soos [[sekelsel-anemie]] kom dikwels voor in bevolkings waar [[malaria]] deur die geskiedenis [[endemie]]s was – daar word geglo dieselfde gene gee groter weerstand teen malaria aan die mense wat draers van die geen is sonder dat hulle siek word. Net so is mense wat ’n lang tyd in spesifieke klimate gwoon het, soos arktiese, tropiese of hoë streke, geneig om spesifieke fenotipes te ontwikkel het wat voordelig is vir die bewaring van energie in daardie omgewings – kort, stewige liggame in koue streke; lang, lenige liggaamsbou in warm streke en ’n groot longkapasiteit in hoë streke. Net so verskil velkleur klinies, met donkerder velkleure om die ewenaar – waar die bykomende beskerming teen die [[son]] se [[ultraviolet]]strale vermoedelik ’n evolusionêre voordeel verskaf – en ligter velkleure nader aan die pole.<ref name="Hedrick 2011">{{Cite journal |author=Hedrick PW |title=Population genetics of malaria resistance in humans |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2011-10_107_4/page/n4 |journal=Heredity |year=2011 |volume=107 |issue=4 |pages=283–304 |pmid=21427751 |doi=10.1038/hdy.2011.16 |pmc=3182497}} </ref><ref name="Weatherall 2008">{{cite journal |author=Weatherall DJ |title=Genetic variation and susceptibility to infection: The red cell and malaria |journal=British Journal of Haematology |year=2008 |volume=141 |issue=3 |pages=276–86 |doi=10.1111/j.1365-2141.2008.07085.x |pmid=18410566}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Beja-Pereira A, etal |year=2003 |title=Gene-culture coevolution between cattle milk protein genes and human lactase genes |url= |journal=Nat Genet |volume=35 |issue= |pages=311–13 |doi=10.1038/ng1263}}</ref><ref name=jabl04>{{cite journal |last=Nina |first=Jablonski |title=The evolution of human skin and skin color |journal=Annual Review of Anthropology |year=2004 |volume=33 |pages=585–623 |doi=10.1146/annurev.anthro.33.070203.143955}}</ref> Die kleur van die menslike vel en hare word bepaal deur die teenwoordigheid van [[pigment]] wat [[melanien]] genoem word. Velkleur kan wissel van donkerbruin tot ligperske, of feitlik wit of kleurloos.<ref name="roberts1"/> Haarkleur wissel van wit tot rooi tot blond tot bruin tot swart, waarvan laasgenoemde die algemeenste is.<ref>{{cite journal |author1=Rogers, Alan R. |author2=Iltis, David |author3=Wooding, Stephen |year=2004 |title=Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair |url=https://archive.org/details/sim_current-anthropology_2004-02_45_1/page/105 |journal=Current Anthropology |volume=45 |issue=1 |pages=105–08 |doi=10.1086/381006}}</ref> Haarkleur hang af van die hoeveelheid melanien (’n doeltreffende sonblokpigment) in die vel en hare. Haarmelanien-konsentrate neem met die ouderdom af en dit gee aanleiding tot grys of selfs wit hare. Die meeste navorsers glo velverdonkering is ’n aanpassing wat ontwikkel het om mense teen die son se ultravioletstrale te beskerm, want dit help om [[foliensuur]] te balanseer wat deur ultravioletstrale vernietig word. Ligte velpigmentasie beskerm mense teen die uitputting van [[vitamien D]], wat deur sonlig geproduseer word.<ref>Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). ''[http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf The evolution of human skin coloration] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120114203210/http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf |date=14 Januarie 2012 }}'' (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57–106.</ref> ==== Struktuur van variasie ==== [[Lêer:Seti1a.jpg|duimnael|’n [[Berbers|Libiër]], [[Nubië|Nubiër]], [[Sirië|Siriër]] en [[Antieke Egipte|Egitenaar]]. Tekening deur ’n onbekende kunstenaar na aanleiding van ’n muurskildering in die tombe van [[Seti I]].]] [[Lêer:Yanomami Woman & Child.jpg|duimnael|’n Yanomami-vrou en -kind van [[Brasilië]].]] [[Lêer:Paris - Playing chess at the Jardins du Luxembourg - 2966.jpg|duimnael|’n Bejaarde man speel skaak in [[Parys]].]] Binne die menslike spesie kom die grootste mate van genetiese variasie tussen mans en vroue voor. Terwyl die nukleotied- genetiese variasie tussen mense van dieselfde geslag wêreldwyd nie groter as 0,1% is nie, is die genetiese verskil tussen mans en vroue tussen 1% en 2%. Dit is amper dieselfde as die genetiese verskil tussen mans en sjimpanseemannetjies, en tussen vroue en sjimpanseewyfies. Die genetiese verskil tussen die geslagte gee aanleiding tot anatomiese, hormonale, neurale en fisiologiese verskille tussen hulle, hoewel die presiese omvang en aard van sosiale en omgewingsinvloede op die geslagte nie heeltemal verstaan word nie. Mans is oor die algemeen 15% swaarder en 15&nbsp;cm langer as vroue. Daar is ’n verskil tussen liggaamstipes, organe en liggaamstelsels, hormoonvlakke, sintuie en spiermassa tussen mans en vroue. Daar is ’n verskil van gemiddeld 40-50% in die krag in die bolyf en 20-30% in die onderlyf. Vroue het gewoonlik ’n groter hoeveelheid liggaamsvet as mans. Hulle het ligter velle as mans van dieselfde bevolking; dit is al toegeskryf aan ’n groter behoefte aan vitamien D in vroue tydens [[swangerskap]] en borsvoeding. Omdat daar chromosomale verskille tussen die geslagte is, raak sekere toestande wat met óf die X- óf die Y-chromosoom verband hou, net vroue of net mans. Ander verskille hou nie verband met die geslagschromosome nie. Mans se stem is gewoonlik ’n oktaaf dieper as vroue s’n. Vroue het ’n langer lewensverwagting in feitlik elke bevolking in die wêreld.<ref name="Birke, Lydia 2001">Birke, Lydia. The Gender and Science Reader ed. Muriel Lederman and Ingrid Bartsch. New York, Routledge, 2001. 306–22</ref><ref name="Gustafsson">{{cite journal |vauthors=Gustafsson A, Lindenfors P |year=2004 |title=Human size evolution: no allometric relationship between male and female stature |journal=Journal of Human Evolution |volume=47 |pages=253–66 |doi=10.1016/j.jhevol.2004.07.004 |pmid=15454336 |issue=4}}</ref><ref>''Dominance and the evolution of sexual dimorphism in human voice pitch'' Puts, David Andrew and Gaulin, Steven J.C and Verdolini, Katherine; Evolution and Human Behavior, {{ISSN|1090-5138}}, 2006, Volume 27, Issue 4, bl. 283–96</ref><ref name="NHANES_III_data">{{cite web |url=https://www.cdc.gov/nchs/data/ad/ad347.pdf |title=Ogden et al (2004). Mean Body Weight, Height, and Body Mass Index, United States 1960–2002 ''Advance Data from Vital and Health Statistics'', Number 347, 27 Oktober 2004. |format=PDF |accessdate=27 Julie 2013}}</ref><ref name="Stephens">{{cite web |url=http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |title=Gender Differences in Endurance Performance and Training |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100127173555/http://home.hia.no/~stephens/gender.htm |archivedate=27 January 2010}}</ref> Mans het gewoonlik groter lugpype en vertakkende brongi, met ’n 30% groter longvolume per eenheid liggaamsmassa. Hulle het groter harte, 10% meer [[rooibloedsel]]le en meer [[hemoglobien]], en het dus ’n groter suurstofdraende kapasiteit. Hulle het ook hoër bloedstollingsfaktore ([[vitamien K]], [[trombien|protrombien]] en [[bloedplaatjie]]s). Dit lei daartoe dat wonde vinniger genees en tot ’n hoër toleransie vir periferale pyn.<ref name="Glucksman">{{cite book |author=Alfred Glucksman |year=1981 |title=Sexual Dimorphism in Human and Mammalian Biology and Pathology |url=https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-286960-0 |pages=[https://archive.org/details/sexualdimorphism0000gluc/page/66 66]–75 |oclc=7831448}}</ref> Vroue het gewoonlik meer [[witbloedsel]]le (geberg en sirkulerend), meer [[korrelsel]]le en B- en T-[[limfsel]]le. Hulle vervaardig meer teenliggaampies teen ’n vinniger tempo. Hulle kry dus minder aansteeklike siektes en kry dit vir korter tydperke.<ref name="Glucksman" /> Volgens Daly en Wilson "verskil die mensgeslagte meer as by monogame soogdiere, maar minder as by uiters poligame soogdiere".<ref>{{cite book |author1=Martin Daly |author2=Margo Wilson |year=1996 |chapter=Evolutionary psychology and marital conflict |title=Sex, Power, Conflict: Evolutionary and Feminist Perspectives |url=https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse |editor=David M. Buss & Neil M. Malamuth |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/sexpowerconflict0000unse/page/13 13] |isbn=978-0-19-510357-1}}</ref> Maar aangesien [[geslagsdimorfie]] in die mens se naaste verwante baie groter is as by die mens, moet tot die gevolgtrekking gekom word geslagsdimorfie in die menslike [[klade]] neem af, moontlik vanweë minder mededingende paringsmetodes. Een voorgestelde verduideliking is dat menslike seksualiteit meer soortgelyk aan dié van sy nabye verwant die [[bonobo]] ontwikkel – dié toon ’n soortgelyke geslagsdimorfie, het meer as een seksmaat en gebruik ontspanningseks om sosiale bande te vestig en aggressie te verminder.<ref>{{Cite book |author1=Christopher Ryan |author2=Cacilda Jethá |year=2010 |title=Sex at Dawn: The Prehistoric Origins of Modern Sexuality |url=https://archive.org/details/sexatdawnprehist0000ryan |publisher=Harper |isbn=978-0-06-170780-3}}</ref> Mense van dieselfde geslag is geneties 99,9% identies. Daar is ’n uiters klein variasie tussen geografiese bevolkings; die grootste variasie kom voor op ’n persoonlike vlak binne plaaslike bevolkings.<ref name="roberts1"/><ref name=hgp>{{cite web |title=The Science Behind the Human Genome Project |url=http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |work=Human Genome Project |publisher=US Department of Energy |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130708174955/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/project/info.shtml |archive-date= 8 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref name=enr1>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Ethnicity and Race: Overview |url=http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |archive-date= 6 Januarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130106212622/http://anthro.palomar.edu/ethnicity/ethnic_1.htm#return_from_ethnic_identity_question |url-status=dead }}</ref> Van die 0,1% menslike genetiese differensiasie kom 85% voor in enige plaaslike bevolking, hetsy [[Italië|Italianers]], [[Koreane]] of [[Koerde]].<ref name="roberts1"/><ref name=science /><ref name="goodman1">{{cite web |last=Goodman |first=Alan |title=Interview with Alan Goodman |url=https://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |work=Race Power of and Illusion |publisher=PBS |access-date=6 Januarie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027011046/http://www.pbs.org/race/000_About/002_04-background-01-07.htm |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>Marks, J. (2010) Ten facts about human variation. In: Human Evolutionary Biology, edited by M. Muehlenbein. New York: Cambridge University Press {{cite web |url=http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |title=Archived copy |accessdate=5 September 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120415012646/http://personal.uncc.edu/jmarks/pubs/tenfacts.pdf |archivedate=15 April 2012 |df=}}</ref> Twee lukraak gekose Koreane kan geneties in dieselfde mate verskil as ’n Koreaan en ’n Italianer. Huidige genetiese navorsing dui aan die grootste genetiese verskille kom voor in mense in Afrika.<ref name=Jorde2000>{{cite journal |author1=Jorde, L. |author2=Watkins, W |author3=Bamshad, M |author4=Dixon, M |author5=Ricker, C. |author6=Seielstad, M. |author7=Batzer, M. |title=The distribution of human genetic diversity: a comparison of mitochondrial, autosomal, and Y-chromosome data |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-03_66_3/page/979 |journal=American Journal of Human Genetics |volume=66 |issue=3 |pages=979–88 |year=2000 |pmc=1288178 |pmid=10712212 |doi=10.1086/302825}}</ref> Die genetiese struktuur van Afrikane is teruggespeur na 14 voorouergroepe. Hoe verder bevolkings van Afrika af is, hoe minder verskil hulle geneties; dit is vermoedelik vanweë bottelnekke tydens menslike migrasies.<ref name="sciencedaily.com"> {{cite web |date=19 Julie 2007 |title=New Research Proves Single Origin Of Humans In Africa |url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/07/070718140829.htm |publisher=Science Daily |accessdate=5 September 2011}}</ref><ref> {{cite journal |last1=Manica |first1=A |last2=Amos |first2=W |last3=Balloux |first3=F |last4=Hanihara |first4=T |year=2007 |title=The effect of ancient population bottlenecks on human phenotypic variation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-07-19_448_7151/page/346 |journal=Nature |volume=448 |issue=7151 |pages=346–48 |bibcode=2007Natur.448..346M |doi=10.1038/nature05951 |pmc=1978547 |pmid=17637668}}</ref> Omdat mense die langste in Afrika gewoon het, het ’n groter diversiteit in dié bevolkings ontstaan. Omdat net ’n klein deel van Afrika se bevolking uit die kontinent migreer het, het hulle net ’n deel van die oorspronklike Afrika- genetiese variëteit met hulle saamgeneem. Afrika-bevolkings het genetiese allele wat nêrens anders in die wêreld aangetref word nie, maar alle allele wat buite Afrika aangetref word, kom ook in Afrika voor.<ref name="roberts1"/> Aanpasbaarheid onder mense verskil beide van persoon tot persoon en van bevolking tot bevolking. Die kliniese geografiese genetiese variasie word verder gekompliseer deur migrasie en die vermenging van bevolkings sedert prehistoriese tye.<ref name="roberts1"/><ref name=adapt3>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Adapting to High Altitude |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130106210055/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_3.htm |archivedate=6 Januarie 2013 |df=}}</ref><ref name=adapt03>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |work=Human Biological Adaptability |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm |archivedate=6 Maart 2013 |df=}}</ref> Menslike variasie is hoogs nie-ooreenstemmend: Die meeste gene word nie saam oorgeërf nie. Vel- en haarkleur hou nie verband met lengte, gewig of atletiese vermoëns nie. Mense met donker velle in Afrika, Australië en Suid-Asië is nie naby verwant aan mekaar nie.<ref>{{cite web |last=O'Neil |first=Dennis |title=Overview |url=http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |work=Modern Human Variation |publisher=Palomar College |accessdate=6 Januarie 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105101522/http://anthro.palomar.edu/vary/vary_1.htm |archivedate=5 November 2012 |df=}}</ref> [[Pigmee|Pigmeë]] in Suidoos-Asië het soortgelyke fisieke eienskappe as dié in Afrika: kort lywe, donker velle en krulhare. Hulle is egter geneties nie naby verwant nie.<ref name=liu>Liu, James J.Y. The Chinese Knight Errant. London: Routledge and Kegan Paul, 1967 {{ISBN|0-226-48688-5}}.</ref> == Psigologie == [[Lêer:Human brain NIH.jpg|duimnael|180px|links|’n Mens se [[brein]].]] Die menslike brein, die fokuspunt van die [[sentrale senuweestelsel]], beheer die [[perifere senuweestelsel]]. Benewens die beheer van die "laer", onwillekeurige of hoofsaaklik outonome aktiwiteite soos asemhaling en vertering, is dit ook die ligging van "hoër" funksies soos gedagtes, redenasie, [[bewussyn]] en abstrakte denke.<ref>[https://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html 3-D Brain Anatomy], ''The Secret Life of the Brain'', Public Broadcasting Service. Besoek op 3 April 2005.</ref> Hierdie kognitiewe prosesse word saam met die gedragsgevolge daarvan in [[Sielkunde|psigologie]] bestudeer. Daar word geglo die menslike brein is oor die algemeen "intelligenter" as dié van enige ander bekende spesie. Terwyl ander spesies strukture kan skep en eenvoudige gereedskap kan gebruik – meestal deur middel van instink en nabootsing – is die menslike tegnologie veel ingewikkelder, en ontwikkel en verbeter dit algaande. === Slaap en droom === Mense is gewoonlik bedags bedrywig. Die algemene slaapbehoefte is tussen sewe en nege uur per dag vir ’n volwassene en tussen nege en tien uur vir ’n kind; ouer mense slaap gewoonlik tussen ses en sewe uur. Hoewel baie mense minder slaap, kan te min slaap negatiewe gesondheidsgevolge hê. Net vier uur slaap per dag kan veranderings in die fisiologiese en geestelike toestand hê, insluitende ’n swakker geheue, moegheid, aggressie en liggaamlike ongemak.<ref name=Grandner2010>{{cite journal |author1=Grandner, Michael A. |author2=Patel, Nirav P. |author3=Gehrman, Philip R. |author4=Perlis, Michael L. |author5=Pack, Allan I. |title=Problems associated with short sleep: bridging the gap between laboratory and epidemiological studies |journal=Sleep Medicine Reviews |year=2010 |volume=14 |issue=4 |pages=239–47 |pmid=19896872 |pmc=2888649 |doi=10.1016/j.smrv.2009.08.001}}</ref> Tydens slaap droom mense. Dan ervaar hulle sintuiglike beelde en klanke in ’n volgorde wat hulle gewoonlik ervaar as ’n skynbare deelnemer eerder as ’n waarnemer. Droom word deur die [[pons]] gestimuleer en vind meestal plaas tydens die vinnige-oogbewegingsfase, of REM-fase, van slaap. === Bewustheid en gedagtes === Mense is een van net ’n paar spesies wat voldoende selfbewustheid het om hulself in ’n spieël te herken.<ref name="Rochat1995">{{cite book |author=P. Rochat |title=The Self in Infancy: Theory and Research |url=https://books.google.com/books?id=L0rf6v4xaycC&pg=PA4 |accessdate=28 Maart 2016 |date=30 Oktober 1995 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-054263-8 |page=4}}</ref> Op 18 maande is die meeste kinders al bewus daarvan dat die beeld in ’n spieël nie iemand anders is nie.<ref>{{cite web |url=http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |title=Consciousness and the Symbolic Universe |author=Jack Palmer |access-date=17 Maart 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020606190142/http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm |archive-date= 6 Junie 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die menslike brein neem die eksterne wêreld waar deur middel van die [[Sintuig|sintuie]], en elke individu word grootliks deur sy ondervindings beïnvloed, en dit lei tot subjektiewe menings. Die mens beskik oor ’n verstand, en dit sluit in eienskappe soos selfbewustheid, gevoel, wysheid en die vermoë om die verhoudings tussen homself en sy omgewing waar te neem. Oor die omvang waartoe die verstand die buitewêreld ondervind, word gedebatteer, asook die definisies en geldigheid van baie van die terme wat hier bo gebruik is. Die fisieke aspekte van die verstand en brein, en daardeur ook die [[senuweestelsel]], word bestudeer in [[neurologie]], die gedragswetenskapdeel van psigologie, en ’n soms losweg gedefinieerde gebied tussenin, [[psigiatrie]], wat ondersoek instel na geestesiektes en gedragsafwykings. Psigologie verwys nie noodwendig na die brein of senuweestelsel nie, en kan ook in terme van [[fenomenologie]]se of inligtingsverwerkingsteorieë van die verstand beskou word. ’n Begrip van breinfunksies word egter al hoe meer deel gemaak van psigologiese teorie en praktyk, veral in velde soos [[kunsmatige intelligensie]], neuropsigologie en kognitiewe neurowetenskap. Die aard van denke is die kern van psigologie en verwante velde. Kognitiewe psigologie bestudeer bewussyn, die geestelike prosesse agter gedrag. Dit gebruik inligtingsverwerking as ’n raamwerk om die verstand te verstaan. Waarneming, die leerproses, probleemoplossing, geheue, aandag, taal en emosie is ook goed bestudeerde velde. Ontwikkelingspsigologie fokus in ’n groot mate op die ontwikkeling van die menslike verstand deur sy lewe en probeer verstaan hoe mense dinge waarneem, verstaan en hoe hulle optree, en hoe hierdie prosesse met die ouderdom verander. Psigoloë het intelligensietoetse en die begrip [[IK]] ontwikkel om mense se relatiewe intelligensie te beoordeel en die verspreiding daarvan te bestudeer. === Motivering en emosie === [[Lêer:Plate depicting emotions of grief from Charles Darwin's book The Expression of the Emotions.jpg|duimnael|200px|Illustrasie van verdriet uit [[Charles Darwin]] se boek ''The Expression of the Emotions in Man and Animals''.]] Motivering is die dryfkrag van begeerte agter al die mens se doelbewuste aksies. Motivering is gebaseer op emosie – spesifiek op die soeke na bevrediging (positiewe emosionele ondervindings) en die vermyding van konflik. "Positief" en "negatief" word bepaal deur die toestand van die individu se brein, wat deur sosiale norme beïnvloed kan wees. Iemand kan homself beseer of geweld pleeg omdat sy brein gekondisioneer is om ’n positiewe reaksie op hierdie aksies te hê. Motivering is belangrik omdat dit betrokke is by die uitvoering van alle aangeleerde prosesse. In psigologie word konflikvermyding en die [[libido]] as primêre motiverings beskou. In die ekonomie word motivering dikwels beskou as geskoei op aansporing; dit kan finansieel, moreel of dwingend wees. [[Godsdiens]]te stel gewoonlik goddelike of duiwelse invloede voorop. Emosionele ondervindings wat as aangenaam waargeneem word, soos liefde, bewondering of vreugde, staan teenoor dié wat as onaangenaam ervaar word, soos haat, afguns of verdriet. ’n Onderskeid word dikwels gemaak tussen emosies wat sosiaal aangeleer is en dié wat op oorlewing geskoei is en as aangebore beskou word. In sommige kulture word emosie verbind met fisieke gesondheid en word dit nie as iets afsonderliks beskou nie. Die [[Stoïsisme|Stoïsyne]] het geglo oormatige emosie is skadelik, terwyl sommige [[Soefisme|Soefistiese]] opvoeders gevoel het sekere ekstreme emosies kan ’n volmaaktheid teweegbring, iets wat dikwels ekstase genoem word. === Seksualiteit en liefde === [[Lêer:Sweet Baby Kisses Family Love.jpg|duimnael|links|200px|Menslike ouers sorg tot lank ná hul kinders se geboorte vir hulle.]] Vir mense het seksualiteit belangrike sosiale funksies: Benewens vir [[voortplanting]], skep dit fisieke intimiteit, bande en hiërargieë onder individue. Die geslagsdrang, of libido, word beskou as ’n liggaamlike behoefte wat dikwels gepaardgaan met sterk emosies soos liefde, ekstase en jaloesie. Seksualiteit in die menslike spesie word weerspieël deur ’n aantal fisieke eienskappe, waaronder verborge [[ovulasie]], die ontwikkeling van ’n eksterne [[skrotum]] en (onder ape) ’n relatief groot [[penis]] wat dui op spermmededinging, die afwesigheid van ’n [[penisbeen]], permanente sekondêre seksuele eienskappe en die vorming van pare wat gebaseer is op seksuele aantrekkingskrag as ’n algemene sosiale struktuur. Anders as ander primate wat gewoonlik wys hulle is bronstig, het vroue geen sigbare tekens van ovulasie nie en ondervind hulle seksuele begeerte buite die tydperke waarin hulle vrugbaar is. Dit wys daarop dat menslike seksualiteit ’n lang evolusiegeskiedenis het.<ref name=Haviland2010>{{cite book |author1=Haviland, Wiliam A. |author2=Prins, Harald E.L. |author3=McBride, Bunny |author4=Walrath, Dana |title=Cultural Anthropology: The Human Challenge |year=2010 |publisher=Wadsworth/Cengage Learning |location=Belmont, California |page=82 |isbn=978-0-495-81082-7 |url=https://books.google.com/books?id=yP6TrXRpPdMC&pg=PA82}}</ref> Die mens se reaksie op seksuele begeerte word gewoonlik beïnvloed deur sosiale norme. Beperkings word dikwels bepaal dur godsdiens of sosiale gebruike. Die beroemde navorser [[Sigmund Freud]] het geglo die mens word veelvormig pervers gebore, wat beteken verskeie voorwerpe kan ’n bron van plesier wees. Volgens hom gaan die mens ná geboorte deur vyf fases van psigoseksuele ontwikkeling, en hy kan op enige fase fikseer vanweë verskeie traumas tydens die proses. Vir [[Alfred Kinsey]], nog ’n invloedryke seksnavorser, kan ’n mens op enige plek op ’n skaal van seksuele oriëntasie lê en net ’n klein minderheid van mense is ten volle [[heteroseksueel]] of [[homoseksueel]].<ref name="Book-2009">{{cite book |author=MobileReference |title=The Illustrated Encyclopedia of North American Mammals |url=https://books.google.com/books?id=VxK4KWrGn2cC&pg=PT601 |page=601 |date=15 Desember 2009 |work=MobileReference |accessdate=10 Augustus 2013}}</ref> Onlangse neorologiese en genetiese studies dui daarop die mens kan met ontvanklikheid vir verskeie seksuele neigings gebore word.<ref name=Buss2003>{{cite book |author=Buss, David M. |year=2003 |title=The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Revised Edition |url=https://archive.org/details/evolutionofdesir00buss |location=New York City |publisher=Basic Books |isbn=978-0-465-00802-5}}</ref> == Gedrag == {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" style="width:308px; float:right; border:1px solid gray; border-collapse:collapse; font-size:100%; margin:0 0 .5em 1em;" ! colspan="2" style="background:Lightgrey; text-align:center;"| Statistieke: menslike gemeenskap |- |Wêreld- bevolking<ref name="UNDES-Pop">{{cite web |url=http://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |title=File POP/1-1: Total population (both sexes combined) by major area, region and country, annually for 1950-2100: Medium fertility variant, 2015–2100 |work=World Population Prospects, the 2015 Revision |publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division, Population Estimates and Projections Section |date=Julie 2015 |access-date=2 Oktober 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170315185833/https://esa.un.org/unpd/wpp/DVD/Files/1_Indicators%20%28Standard%29/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2015_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.XLS |archive-date=15 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | 7,6 biljoen |- |Bevolkings- digtheid<ref name="UNDES-Pop"/><ref name=CIA-world /> |15/km² volgens totale gebied 51/km² volgens grondgebied |- | valign="top" | Wêreld se grootste stede<ref>{{cite web|url=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/urbanization/the_worlds_cities_in_2016_data_booklet.pdf|title=The World's Cities in 2016|publisher=United Nations|access-date=16 Oktober 2017}}</ref> | style="text-align: left;" | [[Tokio]], [[Delhi]], [[Sjanghai]], [[Mumbai]], [[São Paulo]], [[Beijing]], [[Meksikostad]], [[Osaka]], [[Kaïro]], [[New York Stad|New York]]-[[Newark, New Jersey|Newark]], [[Dhaka]], [[Karatsji]], [[Buenos Aires]], [[Kolkata]], [[Istanboel]], [[Chongqing]], [[Lagos]], [[Manila]], [[Guangzhou]], [[Rio de Janeiro]], [[Los Angeles]]-[[Long Beach]]-[[Santa Ana, Kalifornië|Santa Ana]], [[Moskou]], [[Kinshasa]], [[Tianjin]], [[Parys]], [[Shenzhen]], [[Djakarta]], [[Bangalore]], [[Londen]], [[Chennai]], [[Lima]] |- | valign="top" | Mees gesproke plaaslike tale<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |title=Statistical Summaries |publisher=Ethnologue |access-date=10 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123063409/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size |archive-date=23 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> | style="text-align: left;" | [[Chinees]], [[Spaans]], [[Engels]], [[Hindi]], [[Arabies]], [[Portugees]], [[Bengaals]], [[Russies]], [[Japannees]], [[Javaans]], [[Duits]], [[Pandjabi]], [[Telugu]], [[Marathi]], [[Tamil]], [[Frans]], [[Viëtnamees]], [[Koreaans]], [[Oerdoe]], [[Italiaans]], [[Indonesies]], [[Persies]], [[Turks]], [[Pools]], [[Oriya]] |- | valign="top" | Gewildste godsdienste<ref name=CIA-world /> | style="text-align: left;" | [[Christendom]], [[Islam]], [[Hindoeïsme]], [[Boeddhisme]], [[Sikhisme]], [[Judaïsme]], [[Baha’i]] |} Die mens is ’n hoogs sosiale wese en woon dikwels in groot, komplekse sosiale groepe. Hy is meer as enige ander spesie in staat om kommunikasiestelsels te gebruik vir selfuitdrukking, die uitruil van idees en organisasie; hy het komplekse sosiale strukture geskep wat uit baie samewerkende of mededingende groepe bestaan. Menslike groepe wissel van families tot nasies. ’n Groot hoeveelheid waardes, norme en rituele is vasgestel wat saam die grondslag van die menslike gemeenskap vorm. Kultuur word hier gedefinieer as patrone van komplekse simboliese gedrag, dus alle gedrag wat nie aangebore is nie, maar wat aangeleer is deur sosiale wisselwerking met ander. Dit sluit in die gebruik van sekere materiale, taal, tradisies, godsdiens en tegnologie. === Taal === Hoewel baie spesies kommunikeer, is taal uniek aan die mens. Anders as die beperkte stelsels van ander diere, is die mens se taal oop – ’n oneindigende aantal bedoelings kan weergegee word deur ’n beperkte getal simbole te kombineer. Dit kan ook gebruik word vir gebeure en voorwerpe wat nie tot die hede behoort nie, maar in die gedeelde verbeelding bestaan.<ref name="Revolution"/> Dit verskil van ander vorme van kommunikasie deurdat dit nie tot ’n sekere medium beperk is nie – dieselfde idees kan verbaal, skriftelik, deur gebaretaal of met [[braille]] weergegee word. Taal bind nasies, kulture en etniese groepe saam. Die uitvinding van [[skryfstelsel]]s minstens 5&nbsp;000 jaar gelede het die mens in staat gestel om taal op materiale te verewig en het gelei tot ’n groot tegnologiese voorsprong. Sowat 6&nbsp;000 verskillende tale word tans gepraat, en nog duisende het uitgesterf.<ref name=Comrie1996>{{cite book |author1=Comrie, Bernard |author2=Polinsky, Maria |author3=Matthews, Stephen |title=The Atlas of Languages: The Origin and Development of Languages Throughout the World |url=https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse |year=1996 |publisher=Facts on File |location=New York City |pages=[https://archive.org/details/atlasoflanguages0000unse/page/15 13]–15 |isbn=978-0-8160-3388-1}}</ref> === Geslagsrolle === Die verdeling van mense in ’n manlike en vroulike geslag of gender word weerspieël in ’n ooreenstemmende verdeling van rolle, norme, praktyke, kleredrag, regte, pligte, gedrag, status en mag. Kultuurverskille volgens geslag het vermoedelik natuurlik ontstaan; vroue se rol as versorgers spruit byvoorbeeld waarskynlik uit die feit dat hulle die lewe skenk. Geslagsrolle verskil deur die geskiedenis en oorheersende gendernorme het al in baie gemeenskappe voor uitdagings te staan gekom. === Familieskap === [[Lêer:Contest Entry (33048411606).jpg|duimnael|links|’n Gesin span uit in die natuur.]] Alle menslike gemeenskappe organiseer, erken en klassifiseer soorte sosiale verhoudings geskoei op die verhoudings tussen ouers en kinders (gesinne) en deur die huwelik (families). In die meeste gemeenskappe hou familieskap wedersydse verantwoordelikhede en verwagtings van solidariteit in tussen lede van die familie. Familieskap kan lei tot afstammingsgroepe wat as politieke eenhede funksioneer, soos clans. Dit kan bande deur huwelike versterk, en dit kan dikwels polities en ekonomies belangrik wees en lei tot die vorming van politieke organisasies wat verder as die gemeenskap strek. Daar is gewoonlik duidelike aanduidings oor met wie ’n mens mag trou en met wie nie. Feitlik alle gemeenskappe het ’n verbod op [[bloedskande]], of ’n huwelik tussen nabye familielede. In baie gemeenskappe kan families ook uitgebrei word deur middel van aanneming, voogskap of ’n saamwonery. === Etnisiteit === Mense vorm dikwels etniese groepe, wat groter as families is en om ’n sekere gesamentlike identiteit gebou word, soos afstamming en geskiedenis, gedeelde kultuurnorme en taal of biologiese fenotipe. Sulke ideologieë word dikwels verewig deur kragtige, fassinerende oorvertellings wat geldigheid en kontinuïteit verleen aan die stel gedeelde waardes. Etniese groepe stem dikwels ooreen met die een of ander vorm van politieke organisasie soos ’n stam, stadstaat of nasie. Hoewel etniese groepe deur die geskiedenis ontstaan en verdwyn, glo sulke groepe dikwels hul geskiedenis strek tot ver in die verlede. Dit help om ’n sosiale identiteit te vorm en solidariteit tussen lede van ’n etnies-politieke eenheid te skep. Hierdie verenigende aspek hou ook verband met die opkoms van die nasiestaat as die belangrikste vorm van politieke organisasie in die 19de en 20ste eeu.<ref>J. Hutchinson & A.D. Smith (eds.), ''Oxford readers: Ethnicity'' (Oxford 1996), "Introduction"</ref><ref>Smith, Anthony D. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford University Press. bl. 4–7</ref><ref>{{cite journal |last1=Banton |first1=Michael |title=Max Weber on 'ethnic communities': a critique |url=https://archive.org/details/sim_nations-and-nationalism_2007-01_13_1/page/19 |journal=Nations and Nationalism |volume=13 |issue=1 |year=2007 |pages=19–35 |doi=10.1111/j.1469-8129.2007.00271.x}}</ref><ref>Delanty, Gerard & Krishan Kumar (2006) The SAGE Handbook of Nations and Nationalism. SAGE. {{ISBN|1412901014}} bl. 171</ref><ref name="cohen">Ronald Cohen 1978 "Ethnicity: Problem and Focus in Anthropology" in ''Annual Review of Anthropology'' 7: 383 Palo Alto: Stanford University Press</ref><ref>Thomas Hylland Eriksen (1993) Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives. London: Pluto Press</ref> === Gemeenskap, regering en politiek === [[Lêer:United Nations Headquarters in New York City, view from Roosevelt Island.jpg|duimnael|200px|Die hoofkwartier in [[New York Stad|New York]] van die [[Verenigde Nasies]], een van die wêreld se grootste politieke organisasies.]] [[Gemeenskap]] is die stelsel organisasies en instellings wat ontstaan uit die wisselwerking tussen mense. In ’n gemeenskap kan mense verdeel word in verskillende groepe volgens hul inkomste, rykdom, mag, reputasie, ens., maar die struktuur van sosiale lae en die mate waarin mense daarin rondbeweeg, verskil, veral tussen moderne en tradisionele gemeenskappe.<ref>{{cite web |url=http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |title=Social Stratification |last=Schizzerotto |first=Antonio |publisher=University of Trento |access-date=3 Julie 2017 |archive-date=20 Maart 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150018/http://web.unitn.it/files/download/8481/srs_schizzerotto_social_stratification_2_as.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Staat]] is ’n georganiseerde politieke gemeenskap wat ’n sekere gebied beslaan. Dit het ’n georganiseerde regering en het interne en eksterne soewereiniteit. Erkenning deur ander state van ’n staat se aanspraak op onafhanklikheid, wat dit die mag gee om internasionale ooreenkomste aan te gaan, is dikwels belangrik vir die vestiging van sy posisie. [[Regering]] kan gedefinieer word as die politieke middel vir die skep en afdwing van wette, gewoonlik deur ’n burokratiese hiërargie. [[Politiek]] is die proses waardeur besluite in groepe geneem word; dié proses behels dikwels konflik sowel as skikking. Hoewel die term politiek gewoonlik op regerings van toepassing is, kan dit in alle menslike wisselwerkings waargeneem word, insluitende korporatiewe, akademiese en godsdiensinstellings. Voorbeelde van regerings sluit in [[Monargie|monargieë]], [[Kommunisme|kommunistiese state]], militêre [[diktatorskap]]pe, [[Teokrasie|teokrasieë]] en liberale [[Demokrasie|demokrasieë]], waarvan laasgenoemde vandag as die volopste beskou word. === Handel en ekonomie === [[Lêer:Tengeru market.jpg|duimnael|200px|Kopers en verkopers op ’n mark.]] [[Handel]] is die willekeurige uitruil van goedere en dienste en is ’n vorm van ekonomie. ’n Meganisme wat handel toelaat, word ’n [[Mark (ekonomie)|mark]] genoem. Handelaars onderhandel gewoonlik deur ’n uitruilmedium, soos [[geld]]. Vanweë spesialisering of die verdeling van arbeid konsentreer die meeste mense op ’n klein aspek van vervaardiging of dienste en ruil hul arbeid vir geld of produkte. Handel vind ook tussen streke plaas omdat sekere streke die enigste of grootste vervaardiger van ’n sekere produk is, of omdat sekere streke die voordeel van massaproduksie het. [[Ekonomie]] is ’n sosiale wetenskap wat die vervaardiging, handel en verbruik van goedere en dienste bestudeer. Dit fokus op meetbare veranderlikes en word breedweg in twee hooftakke verdeel: [[mikro-ekonomie]], wat met individuele agente soos huishoudings en besighede te doen het, en [[makro-ekonomie]], wat te doen het met die ekonomie as ’n geheel, soos totale vraag en aanbod na geld, kapitaal en goedere. Belangrike aspekte van ekonomie is vervaardiging, verspreiding, handel en mededinging. === Oorlog === [[Lêer:Bataille Waterloo 1815 reconstitution 2011 3.jpg|duimnael|200px|Mans in periodekostuums beeld soldate uit in ’n uitbeelding van die [[Slag van Waterloo]] in 1815.]] [[Oorlog]] is ’n toestand van georganiseerde gewapende konflik tussen state of ander magte. Dit word gebruik om militêre doelwitte af te dwing. Ander, spontane konflikte soos rebellies en opstande word nie as oorlog beskou nie. [[Rewolusie]]s kan niegewelddadig wees, of ’n georganiseerde en gewapende opstand wat dui op ’n staat van oorlog. In die 20ste eeu het na raming tussen 167&nbsp;miljoen en 188&nbsp;miljoen mense in oorloë gesterf.<ref>Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, Sep./Okt. 2006</ref> ’n Algemene definisie van oorlog is ’n reeks militêre veldtogte tussen minstens twee opponerende kante weens ’n dispuut oor byvoorbeeld soewereiniteit, grondgebied, bronne of godsdiens. ’n Oorlog tussen interne elemente van ’n staat is ’n [[burgeroorlog]]. Verskillende soorte oorloë het al in die geskiedenis plaasgevind, soos hand-, wapen-, vloot- en lugoorloë. Militêre intelligensie het al dikwels ’n rol gespeel in die bepaling van oorwinnings en neerlae. Propaganda, wat dikwels inligting, verwronge menings en [[disinformasie]] insluit, speel ’n sleutelrol in die handhawing van eenheid in ’n oorlogsparty en om onmin tussen partye te saai. In moderne oorlogvoering word soldate op die grond gebruik, [[Skip|skepe]] ter see en [[Vliegtuig|vliegtuie]] in die lug. Soms oorvleuel dié velde in die vorm van see- en valskermsoldate, [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] en [[grond-tot-lugmissiel]]e. === Materiale en tegnologie === [[Lêer:Néolithique 0001.jpg|duimnael|200px|Verskillende artefakte uit die Steentydperk, insluitende armbande, bylkoppe, beitels en poleergereedskap.]] Steengereedskap is minstens 2,5&nbsp;miljoen jaar gelede al deur proto-mense gebruik.<ref name=Clark1994>{{cite journal |author1=Clark, J.D. |author2=de Heinzelin, J. |author3=Schick, K.D. |title=African ''Homo erectus'': old radiometric ages and young Oldowan assemblages in the Middle Awash Valley, Ethiopia |journal=Science |year=1994 |volume=264 |issue=5167 |pages=1907–10 |pmid=8009220 |doi=10.1126/science.8009220|display-authors=etal}}</ref> Die beheerde gebruik van vuur het sowat 1,5&nbsp;miljoen jaar gelede begin. Sedertdien het die mens geweldige vooruitgang gemaak en ingewikkelde tegnologie ontwikkel om gereedskap te maak om hul lewe te vergemaklik en hul kultuur uit te brei. Groot spronge in tegnologie sluit in die uitvinding van [[landbou]] in wat bekend is as die [[Neolitikum|Neolitiese Rewolusie]] en van outomatiese masjiene in die [[Nywerheidsrewolusie]]. Met [[argeologie]] word gepoog om die storie van die verlede of van verlore kulture te vertel deur onder meer die bestudering van die artefakte wat hulle vervaardig het. Vroeë mense het steengereedskap, potte en juwele agtergelaat wat eie is aan ’n spesifieke streek of tyd. ==== Voorkoms ==== Deur die geskiedenis het mense hul voorkoms verander deur klere<ref>{{cite journal |vauthors=Kvavadze E, Bar-Yosef O, Belfer-Cohen A, Boaretto E, Jakeli N, Matskevich Z, Meshveliani T |title=30,000-year-old wild flax fibers |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-09-11_325_5946/page/1359 |journal=Science |volume=325 |issue=5946 |page=1359 |year=2009 |pmid=19745144 |doi=10.1126/science.1175404}}</ref> en bykomstighede te dra, deur hul hare te knip of te skeer en deur middel van liggaamsmodifikasies. Laasgenoemde is die doelbewuste verandering van die liggaam om niemediese redes, soos estetika, seksuele voordeel, rites, godsdiensredes, om groepsaffiliasie te toon, liggaamskuns te skep, te skok of jouself uit te druk.<ref name="DeMello2007"/> In ’n breë sin beteken dit plastiese snykunde, sosiaal aanvaarbare versierings soos in gaatjies in die ore, en godsdienstige rituele soos [[besnydenis]].<ref name="DeMello2007">{{cite book |author=Margo DeMello |title=Encyclopedia of Body Adornment |url=https://books.google.com/books?id=s0122BsqrZwC&pg=PR17 |accessdate=6 April 2012 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-33695-9 |pages=17–}}</ref> === Filosofie en selfrefleksie === [[Lêer:Confuciusstatue.jpg|duimnael|180px|’n Standbeeld van [[Confucius]] in Sjanghai.]] [[Filosofie]] is ’n dissipline of studieveld wat die ondersoek, ontleding en ontwikkeling van idees behels op ’n algemene, abstrakte of basiese vlak. Dit probeer realiteit, redenering en waardes verstaan. Belangrike velde van filosofie sluit in [[logika]], [[metafisika]], [[epistemologie]] en [[aksiologie]] of waardeleer (wat [[etiek]] en [[estetika]] insluit). Dit dek ’n groot verskeidenheid benaderings en word gebruik om te verwys na ’n wêreldmening, ’n perspektief op ’n sekere saak of die menings van ’n spesifieke filosoof of filosofieskool. === Godsdiens en spiritualiteit === [[Godsdiens]] word gewoonlik gedefinieer as ’n geloofstelsel wat verband hou met die bonatuurlike, heilige of goddelike, asook die praktyke, waardes, instellings en rituele wat met die geloof verbind word. Die evolusie en geskiedenis van die eerste godsdienste het in onlangse jare velde van aktiewe wetenskaplike navorsing geword.<ref>{{cite web |url=http://evolution.binghamton.edu/religion/ |title=Evolutionary Religious Studies: A New Field of Scientific Inquiry |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620174124/http://evolution.binghamton.edu/religion/ |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref name=Boyer2008>{{cite journal |author=Boyer, Pascal |title=Being human: Religion: bound to believe? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-10-23_455_7216/page/1038 |journal=Nature |volume=455 |issue=7216 |pages=1038–39 |year=2008 |pmid=18948934 |doi=10.1038/4551038a}}</ref><ref name=Emmons2003>{{Cite journal |author1=Emmons, Robert A. |author2=Paloutzian, Raymond F. |title=The psychology of religion |journal=Annual Review of Psychology |year=2003 |pmid=12171998 |volume=54 |issue=1 |pages=377–402 |doi=10.1146/annurev.psych.54.101601.145024}}</ref> Deur die eeue het godsdiens baie vorme aangeneem wat van kultuur tot kultuur en individu tot individu verskil. Van die belangrikste sake wat godsdienste ondersoek, sluit in die lewe ná die dood of die hiernamaals, die oorsprong van die [[lewe]], die aard van die [[heelal]] en sy uiteindelike lot, en wat moreel of immoreel is. ’n Gemeenskaplike bron van hierdie antwoorde is die geloof in bosintuiglike goddelike wesens soos [[Godheid|gode]] of ’n enkele [[God]], hoewel nie alle godsdienste [[teïsme|teïsties]] is nie. Spiritualiteit, geloof of sielsake is van die baie verskillende benaderings van mense om basiese vrae te beantwoord oor die mensdom se plek in die heelal, die doel van die lewe en die ideale manier om ’n mens se lewe te lei. Hoewel hierdie onderwerpe ook in filosofie en in ’n mate in wetenskap ondersoek word, is spiritualiteit uniek in die sin dat dit op mistieke of bonatuurlike begrippe fokus soos [[karma]] en God. Dit is moeilik om die presiese omvang van godsdienstigheid te meet,<ref name=Hall2008>{{cite journal |author1=Hall, Daniel E. |author2=Meador, Keith G. |author3=Koenig, Harold G. |title=Measuring religiousness in health research: review and critique |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion-and-health_2008-06_47_2/page/134 |journal=Journal of Religion and Health |volume=47 |issue=2 |pages=134–63 |year=2008 |pmid=19105008 |doi=10.1007/s10943-008-9165-2}}</ref> maar die meerderheid mense hang die een of ander godsdienstige of spirituele geloof aan. Baie is egter nie godsdienstig nie. [[Humanisme]] is ’n filosofie wat die hele mensdom en al die aspekte wat die mens raak, wil saamvat; dit is gewoonlik niegodsdienstig. Die meeste godsdienste kan duidelik onderskei word van wetenskap, op beide ’n filosofiese en metodologiese vlak, maar die twee sluit mekaar nie noodwendig uit nie; baie mense huldig ’n mengsel van godsdienstige en wetenskaplike menings. Die onderskeid tussen godsdiens en filosofie is aan die ander kant soms minder duidelik en die twee word soms verbind in velde soos die filosofie van godsdiens of teologie. === Kuns, musiek en letterkunde === [[Lêer:Lorenzo Lippi 001.jpg|duimnael|180px|''Allegorie van Musiek'' (c. 1594), ’n skildery van ’n vrou wat bladmusiek skryf deur Lorenzo Lippi.]] [[Kuns]] is ’n algemene kultuurbegrip en kunswerke is minstens sedert die dae van die [[Cro-Magnon-mens]] gemaak. Kuns kan gedefinieer word as ’n vorm van kultuuruitdrukking en kan dui op voorwerpe of uitvoerings, huidig of histories, en die prestige daarvan word ondervind deur diegene wat dit gemaak het, ontdek, uitstal of besit. In die moderne gebruik van die woord dui kuns gewoonlik op die proses of resultaat van die maak van materiële werke wat van die konsepvorming tot die uitvoering daarvan, getrou bly aan die "kreatiewe impuls" van mense. [[Musiek]] is ’n natuurlike intuïtiewe verskynsel wat gebaseer is op drie strukture wat onderling verband hou: ritme, harmonie en melodie. Om na musiek te luister is waarskynlik een van die algemeenste vorme van vermaak, terwyl om dit te leer en verstaan gewilde dissiplines is. Daar is ’n groot verskeidenheid [[musiekgenre]]s en soorte etniese musiek. [[Letterkunde]], wat kreatiewe geskrewe en moontlik gesproke werke is, sluit in [[prosa]], [[poësie]] en [[drama]], beide [[fiksie]] en niefiksie. Dit sluit genres in soos [[epos]]se, [[gedig]]te, [[legende]]s, [[mite]]s en [[folklore]]. === Wetenskap === Nog ’n unieke aspek van die mensdom is die ontwikkeling van ingewikkelde metodes om kennis op te doen deur waar te neem, te kwantifiseer en te verifieer. Die [[wetenskaplike metode]] is ontwikkel om kennis op te doen van die fisiese wêreld en die reëls, prosesse en beginsels waaruit dit bestaan. Saam met [[wiskunde]] maak dit die voorspelling van ingewikkelde patrone van oorsaak en gevolg moontlik. Die mens het die vermoë om groot, selfs abstrakte, kwantiteite te verstaan en erken, en om [[Algoritme|algoritmiese patrone]] te verstaan en erken wat [[rekenkunde]] en [[algebra]] moontlik maak, iets wat nie in ander spesies aangetref word nie. Wetenskap kan in drie groot takke verdeel word: die formele wetenskappe (bv. [[logika]] en [[wiskunde]]), wat te doen het met formele stelsels; die [[toegepaste wetenskap]]pe (bv. [[ingenieurswese]] en [[geneeskunde]]), wat op praktiese toepassing fokus; en die [[Empiries|empiriese wetenskappe]], wat geskoei is op proefondervindelike waarnemings en op sy beurt ingedeel word in [[natuurwetenskap]]pe (bv. [[fisika]], [[chemie]] en [[biologie]]) en sosiale wetenskappe (bv. [[Sielkunde|psigologie]], [[ekonomie]] en [[sosiologie]]).<ref>{{cite web |url=https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |title=Branches of Science |publisher=University of Chicago |access-date=20 Januarie 2018 |archive-date=23 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423062909/https://pmr.uchicago.edu/sites/pmr.uchicago.edu/files/uploads/BranchesofSciencePresentation.pdf |url-status=dead }}</ref> ’n [[Pseudowetenskap|Skynwetenskap]] is ’n aktiwiteit wat verkeerdelik deur sy aanhangers as wetenskaplik beskou word.<ref>{{cite web |url=https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |title=Science and Pseudo-Science |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |access-date=3 Julie 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417084230/https://plato.stanford.edu/entries/pseudo-science/ |archive-date=17 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [http://www.archaeologyinfo.com/homosapiens.htm Argeologie: inligting] * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-sapiens ''Homo sapiens'']&nbsp;– Smithsonian-instituut * Sien die [http://www.ensembl.org/Homo_sapiens/Info/Index menslike genoom ] by Ensembl * [http://humanorigins.si.edu/evidence/human-evolution-timeline-interactive Menslike tydlyn (interaktief)] – Smithsonian-instituur (Augustus 2016). * {{Commons-kategorie inlyn|People}} * {{Wikispecies-inlyn|Homo sapiens sapiens}} * {{Wikt-inlyn|mens}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Menslike evolusie}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mense| ]] ejp8no238lf14a0ki7mt2ltrbalswbc 0 14828 2970357 2849086 2026-09-24T00:28:30Z ~2026-51591-38 215038 2970357 wikitext text/x-wiki [[Beeld:25 pair color code chart.svg|links|duimnael|100px|[[25-paar kleurkode]] Kaart]] [[Beeld:10baseT cable.jpeg|regs|duimnael|125px|10BASE-T Kabel]] '''Gedraaide Draadpaarkabels''' (Engels: ''twisted pair'') is 'n algemene vorm van bedrading waar twee geleiers om mekaar gewen word met die doel om [[elektromagnetiese steuring]] uit te skakel wat [[oorspraak]] tot gevolg kan hê. Die aantal draaie per [[meter]] maak 'n belangrike deel uit van die spesifikasie van 'n gegewe soort kabel. Hoe groter die aantal draaie, hoe meer word oorspraak verminder. Die draai van die drade verminder steurings omdat: * Die gebied tussen die kabels (wat die magnetiese koppeling na die sein bepaal) word soveel moontlik verminder. * Die rigting van die stroom wat deur 'n eenvormige magnetiese veld geskep word, word met elke draai omgekeer sodat die strome in opeenvolgende draaie mekaar uitkanselleer. == Kabelsoorte == [[Beeld:Twisted pair sfftp.svg|duimnael|150px|regs|Afgeskermde gedraaide draadpaarkabel SF/FTP]] ===Afgeskermde Gedraaide Draadpaar (''STP'')=== Hierdie kabel het 'n geweefde geleier of foelie omhulsel vir elke paar en bied teoreties baie goeie beskerming teen steuring en oorspraak. Dit is voorheen algemeen gebruik vir [[token ring]] netwerke. Afgeskermde koeksisterpaarkabels (Engels: ''Shielded Twisted Pair'' of ''STP'') word egter deesdae min gebruik omdat die potensiële verhoging in werkverrigting bo dié van Onafgeskermde gedraaide draadpare (Engels: ''Unshielded Twisted Pair'' of ''UTP'') nie die veel hoër koste regverdig nie. [[Beeld:Twisted pair uftp.svg|150px|U/FTP]] [[Beeld:Twisted pair futp.svg|150px|F/UTP]] [[Beeld:Twisted pair fftp.svg|150px|F/FTP]] [[Beeld:Twisted pair sutp.svg|150px|S/UTP]] [[Beeld:Twisted pair sftp.svg|150px|S/FTP]] [[Beeld:Twisted pair sfutp.svg|150px|SF/UTP]] [[Beeld:Twisted pair uutp.svg|duimnael|150px|regs|Onafgeskermde gedraaide draadpaarkabel U/UTP]] === Onafgeskermde Gedraaide Draadpaar (''UTP'') === Onafgeskermde gedraaide draadpaarkabel (Engels: UTP, Unscreened Twisted Pair) is nie met enige afskerming omring nie. Dit is die soort kabel wat hoofsaaklik gebruik word vir die plaaslike gedeelte van [[telefoon]]netwerke en is baie algemeen in [[rekenaarnetwerk]]e veral omdat die kabels baie buigbaar is en maklik is om te lê. Koeksisterpaarkabels word gestandaardiseer in verskeie kategorieë volgens nommer wat verskeie integriteitseienskappe van die sein aandui. [[Kategorie 4 kabel]] en [[Kategorie 5 kabel]] word algemeen gebruik in [[Ethernet]] netwerke met [[10BASE-T]] of [[100BASE-TX]]. Vir nuwe installasies word deesdae pleks van 'n [[Kategorie 5 kabel]] - die verbeterde [[Kategorie 5e kabel]], (Engels: ''Cat5e'' = ''enhanced'') gebruik. == Kategorieë == * [[Kategorie 1 kabel]] (''Cat1'') * [[Kategorie 2 kabel]] (''Cat2'') * [[Kategorie 3 kabel]] (''Cat3'') * [[Kategorie 4 kabel]] (''Cat4'') * [[Kategorie 5 kabel]] (''Cat5''/''Cat5e'') * [[Kategorie 6 kabel]] (''Cat6'') * [[Kategorie 7 kabel]] (''Cat7'') == Telefoonkabels == Vir telefonie-toepassings word onafgeskermde gedraaide draadpaarkabels gegroepeer in stelle van 25 pare volgens 'n standaard [[25-paar kleurkode]] wat oorspronklik deur [[AT&T]] ontwikkel is. 'n Tipiese substel van hierdie kleure (wit/blou, blou/wit, wit/oranje, oranje/wit) kom in die meeste onafgeskermde gedraaide draadpaarkabels voor. Daar word tans telefoonkabels van tot 200 en meer pare gebruik. Die draadpaarkabels moet met verskillende draaie per meter vervaardig word om kruisgeraas (Engels: ''crosstalk''), te voorkom. == Eksterne skakels == * [http://www.pcnineoneone.com/howto/cat5diy1.html Hoe om 'n Kategorie 5 netwerkkabel te bedraad] [[Kategorie:Rekenaars]] 7ug034iu8ym3eltqw9jn1a13nx0bmh0 0 16187 2970246 1888526 2026-09-23T18:55:40Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970246 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Valparaíso'''</span><br /> [[Lêer:Ciudad-Puerto-de-Valparaíso.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Comuna de Valparaíso.svg|180px]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Escudo_de_Valparaíso_(Chile).svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Valparaiso, Chile.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Chili}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Valparaiso Region, Chile.svg|20px]] Valparaíso |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1536]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 401,6 [[vierkante kilometer|vk km]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 10 m |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2002) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 275&nbsp;982 |- | &nbsp;- Metropolitaanse Gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 930&nbsp;220 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 690/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | CLT ([[UTC]] -4) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Somertyd''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | CLST (UTC -3) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Jorge Castro (UDI) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.municipalidaddevalparaiso.cl/ ''municipalidaddevalparaiso.cl''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Valparaíso''' is die grootste hawestad van [[Chili]] en hoofstad van die gelyknamige provinsie. Die stad is in [[1536]] deur die [[Spanje|Spanjaarde]] onder [[Juan de Saavedra]] gestig. Met 'n bevolking van 276&nbsp;014 in [[2004]] en 'n oppervlakte van 401,6 km² is dit die tweede grootste stad van Chili. Die stad is ongeveer 70 km ten weste van die hoofstad [[Santiago de Chile|Santiago]] aan die [[Stille Oseaan]] geleë. Voorbeelde van Valparaíso se eertydse glorie sluit in Latyns-Amerika se oudste aandelebeurs, die vasteland se eerste vrywilliger brandweer, [[Chili]] se eerste openbare biblioteek, en die oudste Spaanse taal koerant in deurlopende publikasie in die wêreld, El Mercurio de Valparaíso. Die opening van die Panamakanaal en die vermindering in die skip verkeer hanteer 'n geweldige slag te Valparaíso, al is die stad het opgevoer 'n indrukwekkende Renaissance in die afgelope jaar. Hoewel die nabygeleë San Antonio het geword van die land se mees kommersieel belangrike hawe in terme van tonnemaat verskuif, die Stad van Valparaíso bly 'n lewendige sentrum van Chili kultuur. Die [[Groter Valparaíso]] metropolitaanse gebied (wat Valparaíso, [[Viña del Mar]], [[Quilpué]] en [[Villa Alemana]]) het die derde grootste konsentrasie van die bevolking in die land na die [[Groter Santiago]] en [[Groter Concepción]]. [[Lêer:Valpo1830.jpg|duimnael|links|Valparaíso in 1830.]] Die Desventuradas-eilande, wat 1&nbsp;000 km van die kus van Chili afgeleë is, maak deel uit van die stadsgebied. Terwyl Santiago die hoofstad van Chili is, is in Valparaíso die kongres van Chili gesetel. Valparaíso is veral bekend as kulturele hoofstad van Chili, "Klein [[San Francisco]]" en die "Juweel van die Stille Oseaan". Die oustad is in [[2003]] deur [[UNESCO]] as 'n [[wêrelderfenisgebied]] gelys. == Geografie == Valparaíso is geleë in die sentrale [[Chili]], 120 km (75 myl) in die noordweste van die hoofstad [[Santiago]]. Valparaíso, soos die meeste van Chili, is kwesbaar vir aardbewings. Voor die aardbewing van [[2010 Chili aardbewing|27 Februarie 2010]], wat gemeet 8,8 op die oomblik 'n skaal, die laaste katastrofiese aardbewing te staak Valparaíso verwoes die stad in Augustus 1906, het die doodmaak van byna 3000 mense. Ander groot aardbewings die stad te beïnvloed was die 1730 Valparaíso aardbewing, die 1985 Santiago aardbewing en die 2008 Papudo aardbewing. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/959.htm Amptelike UNESCO bladsy] {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Chili]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Suid-Amerika]] 3ak8p9ovylbgbau24lmiscsn0dy7kfh 0 16302 2970247 2699928 2026-09-23T18:55:47Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970247 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Transrapid 07 Muenchen Airport Center.jpg|duimnael|regs|250px|Transrapid 07 in die München Airport Center]] Die '''Transrapid''' is 'n hoësnelheidstrein, wat in [[Duitsland]] ontwikkel is en vir die vervoer van passasiers en goedere gebruik kan word. Hierdie moderne [[magneetsweeftrein]]-vervoerstelsel word deur die Duitse maatskappy ''Transrapid International GmbH & Co. KG'' gebou, 'n gemeenskaplike onderneming van ''Siemens AG'' en ''ThyssenKrupp AG''. Sedert die jaar [[1969]] is sowat een miljard [[Euro]] aan die ontwikkeling van die Transrapid-tegnologie bestee, maar die ontwerp het nog geen kommersiële sukses geword nie. In [[2006]] bestaan daar net een gereelde Transrapid-verbinding in die [[Volksrepubliek China]]. Ander lyne word in die [[Verenigde State]] (aan die Ooskus en tussen [[Los Angeles]] en [[Las Vegas]]) beplan. == Reissnelheid == Op die toetslyn in Duitsland bereik die Transrapid binne drie minute 'n snelheid van 300 kilometer per uur, terwyl die eerste kommersiële lyn in die Volksrepubliek China Sjanghai en die internasionale Pudong-lughawe teen 'n reissnelheid van meer as 400 km/h met mekaar verbind. Die Duitse vervaardigers sê dat die Transrapid teoreties 'n maksimale reissnelheid van 900 km/h kan bereik. == Geskiedenis == Reeds in die jaar [[1922]] het die Duitse ingenieur Hermann Kemper met die ontwikkeling van tegnologieë vir 'n magneetsweeftrein begin. Op [[14 Augustus]] [[1934]] is die Rykspatent 643&nbsp;316 vir die tegnologie van elektromagnetiese sweefvoertuie aan hom verleen. Aanvanklik is die bou van 'n toetslyn vir hoësnelheidstreine oorweeg, maar weens die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog is hierdie planne uiteindelik nie geïmplementeer nie. [[Beeld:Transrapid 08.jpg|duimnael|links|250px|Die Transrapid op 'n toetslyn in Duitsland]] [[Beeld:TR06.jpg|duimnael|regs|250px|Die prototipe ''Transrapid 06'' voor die Duitse Museum in [[Bonn]]]] Eers in [[1969]] het die Wes-Duitse regering die Transrapid-ontwerp vir 'n magneetsweeftrein, wat deur die Duitse maatskappy Thyssen ontwikkel is, goedgekeur. Die eerste magneetsweeftrein, wat ook passasiers kon vervoer, die magneetsweef-toetsvoertuig ''Transrapid 2'', is op [[11 Oktober]] [[1971]] deur die Wes-Duitse maatskappy Messerschmitt-Bölkow-Blohm (MBB) in München-Allach aan die publiek bekend gestel. Die Wes-Duitse regering het die projek van 'n magneetsweeftrein nou amptelik begin bevorder, en in [[1973]] het die natuurkundiges Götz Heidelberg en professor Herbert Weh aan die Tegniese Universiteit van Braunschweig die ontwerp van 'n hoësnelheidsmagneetsweef-toetslyn weer heervat. Die basiese tegnologie is in die tydperk tussen 1971 en [[1977]] deur die Duitse maatskappye Krauss-Maffei, MBB en 'n konsortium, wat uit die ondernemings AEG, Siemens en BBC bestaan het, ontwikkel. In [[1979]] is gedurende die Internasionale Vervoertentoonstelling IVA in [[Hamburg]] die eerste magneetsweeftrein, wat ook vir die vervoer van passasiers toegelaat is, bekend gestel. Die trein het vervolgens in Hamburg gery en sowat 50&nbsp;000 passasiers teen 'n reissnelheid van 50 kilometer per uur vervoer. Die eerste toetslyn met 'n lengte van 31,5 kilometer is vanaf [[1980]] in die Wes-Duitse streek Eemsland opgerig en in [[1984]] in bedryf gestel. 'n Tweede lyn met 'n lengte van 1,6 kilometer is in [[Berlyn]] gebou. Hierdie sogenaamde ''M-Bahn'' was aanvanklik as 'n openbare vervoerstelsel beplan, sy lyn is egter ná die Duitse hereniging vir die heroprigting van 'n voormalige moltreinlyn benodig en die projek derhalwe in [[1992]] gestaak. [[Beeld:Maglev june2005.jpg|duimnael|regs|250px|'n Chinese magneetsweeftrein in Sjanghai (Junie 2005)]] [[Beeld:Shanghai Transrapid 002.jpg|duimnael|links|250px|'n Transrapid-trein in Sjanghai]] Die magneetsweeftrein ''Transrapid 06'' het in [[1988]] met 'n snelheid van 412,6 kilometer per uur 'n nuwe wêreldrekord opgestel. 'n Beplande magneetsweeftrein-verbinding tussen die metropole Hamburg en Berlyn, wat op [[2 Maart]] [[1994]] deur die federale Duitse regering goegekeur is, het later geblyk om ekonomies nie vatbaar te wees nie en is in 2000 gestaak. Alternatiewe lyne is in die Ruhrgebied en in München oorweeg. Die eerste kommersiële magneetsweeftreinprojek, 'n verbinding tussen Sjanghai en die internasionale Pudong-lughawe in die [[Volksrepubliek China]] is deur 'n konsortium van Duitse vervaardigers gebou en op [[31 Desember]] [[2002]] feestelik geopen. Vroeg in 2004 is die Chinese lyn as die snelste passasierstrein ter wêreld ook vir die publiek geopen. Ook in die [[Verenigde State]] word die bou van twee lyne sedert die jaar 2001 beplan. In 2005 het die Amerikaanse Kongres besluit om 90 miljoen VSA-dollar aan 'n studie oor die ekonomiese en tegniese vatbaarheid van die projek te bestee. In Duitsland het daar in 2006 nog onsekerheid oor die toekoms van die Transrapid bestaan. Veral die geraas, wat die trein teen 'n reissnelheid van 430 km/h sou veroorsaak, maak die oprigting van lyne in bewoonde gebiede minder waarskynlik. == Die Duitse Transrapid-ongeluk in 2006 == Op [[22 September]] [[2006]] is 23 mense dood en 10 ernstig beseer in 'n Transrapid-ongeluk naby Lathen in die Eemsland. 'n Magneetsweeftrein met 29 passasiers het op die toetslyn teen 'n snelheid van sowat 200 kilometer per uur met 'n tegniese voertuig, wat gereeld gebruik word om die spoor skoon te maak, gebots. Inligting oor die aanwesigheid van die voertuig is blykbaar nie aan die personeel van die magneetsweeftrein se tegniese sentrale oorgedra nie. Alhoewel daar blykbaar geen tegniese probleme met die magneetsweeftrein ondervind is nie, maak die ongeluk duidelik hoe kwesbaar magneetsweeftreine onder meer vir aanslae is. Enige voorwerp wat op die spoor beland, kan teen 'n reissnelheid van 500 km/h katastrofiese gevolge hê. == Eksterne skakels == * [http://www.maglevboard.net Amptelike webblad van die Internasionale Maglev-raad] {{Hoësnelheidstreine}} {{Normdata}} [[Kategorie:Spoorvervoer in Duitsland]] [[Kategorie:Spoorvervoer]] kg5v3yfdrfs1gw11ivrv2e1vkj3cq6m 0 16973 2970491 2251202 2026-09-24T11:40:00Z Pynappel 70858 2970491 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Koi | status = DOM | image = Six koi.jpg | image_width = 220px | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | subphylum = [[Vertebrata]] | subphylum_authority = ([[Cuvier]], [[1812]]) | infraphylum = [[Gnathostomata]] | superclassis = [[Osteichthyes]] | superclassis_authority = ([[Thomas Henry Huxley|Huxley]], [[1880]]) | classis = [[Actinopterygii]] | subclassis = [[Neopterygii]] | infraclassis = [[Teleostei]] | superordo = [[Ostariophysi]] | ordo = [[Cypriniformes]] | familia = [[Cyprinidae]] | genus = [[Cyprinus]] | species = '''''[[C. carpio]]''''' | subspecies = '''''C. c. haematopterus''''' | trinomial = ''Cyprinus carpio haematopterus''<ref> {{Cite web|url=http://www.fishbase.org/photos/thumbnailssummary.php?ID=1450 |title=Pictures available for Cyprinus carpio haematopterus. |publisher=www.fishbase.org |accessdate=2010-10-31 }} </ref> | trinomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''Koi''' (''Cyprynis carpio'') is gewilde ornamentele [[vis]]se soortgelyk aan die [[goudvis]]. Die woord ''koi'' kom van die [[Japan]]nese woord wat ''[[karp]]'' beteken, want alle koi-visse is karpe. Die ornamentele koi word meer spesifiek '''nishikigoi''' genoem. Koi kan 'n redelike lang lewe hê en daar is historiese bewyse dat sommige koi oor 'n honderd jaar oud kan word. == Geskiedenis == Koitelery het gewild begin word in die 18de eeu in Japan. [[Rys]]boere het gekleurde karpe uitgesoek en hulle so begin teel. Die buitewêreld het koi eers ontdek in 1914 toe van hulle as 'n geskenk deur Keiser [[Hirohito]] gegee is. Daarna het die aanvraag na koi gegroei en vandag is hierdie gekleurde karpvisse volop beskikbaar en word dwarsoor die wêreld geteel. == Variasies == Koi kom in verskeie kleure voor. Oranje, rooi, geel, wit en swart kom die meeste voor. Die volgende is die mees dominante variasies: * Kohaku – 'n wit koi met 'n rooi patroon * Taisho Sanshoku (Sanke) – 'n wit koi met 'n rooi en swart patroon * Showa Sanshoku (Showa) – 'n swart koi met 'n rooi en wit patroon * Ogon – 'n koi wat eenkleurig is * KinGinRin - koi met helder goue kleure * Tancho – wit koi met 'n rooi voorkop == Koi in aanhouding == Koi is sterk visse en kan maklik aangehou word. Hulle is kouewatervisse so enige skoudam moet ten minste 1,5&nbsp;meter diep wees. Omdat koi helder kleure het, is hulle maklike prooi vir roofdiere en is dit aanbevole om 'n skuiling oor 'n skoudam te plaas. Koi en alle karpverwante visse het 'n vinnige metabolisme en sodoende kan hulle maklik hul eie water besoedel, dus is dit noodsaaklik om 'n goeie filterpomp in 'n visdam te installeer. == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van visse]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse visse volgens wetenskaplike name]] * [[Lys van varswater visfamilies]] * [[Lys van visfamilies]] == Eksterne skakel == * http://fishbase.org/summary/Cyprinus-carpio+carpio.html == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.nishikigoi-info.com/ Nishikigoi Information Directory] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Beenvisse]] [[ja:コイ#観賞魚・錦鯉（ニシキゴイ）]] i2nrim6aoo9zsi7ilzfbc8i6uagwisu 0 18135 2970418 2916007 2026-09-24T07:48:39Z JMK 649 teksdetails 2970418 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk |naam=Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika (GKSA) |beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg |breedte=200px |onderskrif=<small>Die embleem van die GKSA </small> |denominasie=[[Protestants]] - [[Calvinisme]] |afgestig=[[Nederduitsch Hervormde Kerk]] |stigting=[[1859]] <small>([[Rustenburg]])</small> |webtuiste=https://gksa.org.za/ |belydende_lidmate=100 000 <small>(2012)</small><ref>{{cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |title=Statistiek |website=gksa1.businesscatalyst.com |access-date=3 February 2022 |archive-url=https://archive.today/20140401145325/http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |archive-date=1 April 2014 |url-status=dead}}</ref> |eerste_predikant=[[Dirk Postma]]<ref name=gksa-ge>{{cite web |url=https://gksa.org.za/storage/2021/02/Ontstaan-van-die-Gereformeerde-Kerke-in-Suid-Afrika.pdf|title= Onstaan van die Gereformeerde Kerke in Suid Afrika |access-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130141009/https://gksa.org.za/storage/2021/02/Ontstaan-van-die-Gereformeerde-Kerke-in-Suid-Afrika.pdf |archive-date=30 January 2024 |url-status=live}}</ref> |vorige_naam={{bulleted list| De Gereformeerde Kerk in dezen land <ref name=gksa-ge/></br><small>(12 Februarie 1859)</small>| De Gereformeerde Kerk in de Zuid-Afrikaansche Republiek<ref name=gksa-ge/></br><small>(14 Februarie 1859)</small>| De Gereformeerde Kerk in ZAR <ref name=gksa-ge/></br><small>(16 April 1859)</small> }} }} Die '''Gereformeerde Kerke''' is 'n [[Christendom|Christelike kerk]] in [[Suid-Afrika]] wat in [[1859]] in [[Rustenburg]] gestig is.<ref name="gksa-ge" /> Lede van die kerk word soms na verwys as ''Doppers''.<ref name="pettman-151">{{cite book|last=Pettman|first=Charles|title=Africanderisms; a glossary of South African colloquial words and phrases and of place and other names|year=1913|publisher=Longmans, Green and Co.|page=151|url=https://archive.org/stream/cu31924026563795#page/n171/mode/2up}}</ref> As een van die oudste kerkverbande onder die [[Afrikaners]], word dit beskou as een van die [[Drie Susterkerke]]. == Geskiedenis van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika == [[File:Syringa Tree Monument 2.JPG|thumb|[[Seringboom]] monument, Kerkstraat, [[Rustenburg]], (SAHRA9/2/263/0016)]] [[Lêer:Gereformeerde_kerk_Potchefstroom-Die_Bult_(4).jpg|duimnael|regs|210px|Die [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Heilbron GGSA.jpg|duimnael|regs|210px|Die [[Gereformeerde kerk Heilbron]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Pretoria GGSA.jpg|duimnael|links|210px|Die [[Gereformeerde kerk Pretoria]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Wonderboom-Suid GGSA.jpg|duimnael|regs|210px|Die [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid]].]] [[Beeld:Reddersburg GK Suid-oos aansig.JPG|duimnael|links|200x200px|Die [[Gereformeerde kerk Reddersburg]].]] [[Beeld:Gereformeerde Kerk, Heidelberg.JPG|duimnael|regs|180px|Die [[Gereformeerde kerk Heidelberg]], ontwerp deur [[Pieter Dykstra]].]] [[Lêer:Ds Dirk Postma.jpg|duimnael|270x270px|links|Ds. [[Dirk Postma]], grondlegger van die Kerk.]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Burgersdorp.jpg|duimnael|regs|190px|Die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Steynsburg 3.jpg|duimnael|regs|190px|Die [[Gereformeerde kerk Steynsburg]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Venterstad.jpg|duimnael|220px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Venterstad]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Colesberg.jpg|duimnael|190px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Colesberg]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Bethulie Wynand Louw.jpg|duimnael|200px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Bethulie]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Elliot.jpg|duimnael|200px|regs|Die Gereformeerde kerk, [[Elliot]].]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Aliwal-Noord.jpg|duimnael|200px|regs|Die [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Sannieshof.jpg|duimnael|regs|170px|Die [[Gereformeerde kerk Sannieshof]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Postmasburg.jpg|regs|200px|duimnael|Die [[Gereformeerde kerk Postmasburg]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Port Elizabeth.jpg|regs|220px|duimnael|Die [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth]].]] [[Beeld:Gereformeerde kerk Fauresmith GGSA.jpg|duimnael|regs|220px|Die [[Gereformeerde kerk Fauresmith]].]] In die vroeë 1800's het die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Kaapkolonie]] vanaf Nederland die "nuwe" Psalmboek ingevoer in die erediens. Baie van die liedere in hierdie boek het die Belydenisskrifte ([[Nederlandse Geloofsbelydenis]], [[Heidelbergse Kategismus]] en die [[Dordtse Leerreëls]]) soos vasgestel by die [[Sinode van Dordrecht|Sinode van Dordtrecht]] in 1618/1619, weerspreek. Die wyse van kerkregering het toenemend mag aan die staat en sinodale vergaderings gegee, en die gesag van plaaslike kerkrade daaraan ondergeskik gemaak. Hierdie veranderinge het toenemend onrus onder 'n klein hoeveelheid lidmate veroorsaak. Van die begin af was daar lidmate wat nie die gesange wou sing nie. Die uitgangspunt onder hulle was: "In Gods huis Gods lied".<ref>{{cite web|url=http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=13271&lg=eng|title=Address data base of Reformed churches and institutions|first=Christoph|last=Fasse|website=Reformiert-online.net|access-date=30 Januarie 2024|archive-date= 8 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108145123/http://www.reformiert-online.net/adressen/detail.php?id=13271&lg=eng|url-status=dead}}</ref> In [[1859]] het 15 broeders besluit om hulle af te skei van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] in [[Transvaal]]. Onder hulle was onder andere [[Paul Kruger]], latere president van die [[Zuid-Afrikaanse Republiek]]. Hulle het op [[10 Februarie]] [[1859]] 'n vergadering belê onder 'n [[seringboom]] by [[Rustenburg]]. By hierdie vergadering het 300 lidmate hulle laat inskrywe as lidmate van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/geskiedenis |title=Geskiedenis |access-date=28 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727044357/http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/geskiedenis |archive-date=27 July 2013 |url-status=dead }}</ref> Ds. [[Dirk Postma]], wat 'n besoekende predikant uit [[Nederland]] was, is gevra om hulle predikant te wees, en hy het die beroep aangeneem en hom in [[Suider-Afrika]] gevestig. Daar het spoedig die behoefte ontstaan vir die opleiding van predikante en onderwysers. Die eerste opleiding is op [[Burgersdorp]] in die [[Oos-Kaap]] gedoen waar die [[Teologiese Skool Burgersdorp]] in 1869 geopen het, maar na die [[Anglo-Boereoorlog]] is dit in 1905 verskuif na [[Potchefstroom]]. Uit hierdie skool het die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] gegroei tot 'n volwaardige universiteit, met die Fakulteit Teologie wat onder andere dien as 'n teologiese skool vir die opleiding van predikante. == Die Gereformeerde Kerke vandag == Die volle naam van die Kerkverband is '''Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika (GKSA)'''. Die Algemene sinode vergader al om die derde jaar in [[Potchefstroom]], met die laaste sinodevergadering in 2026.<ref>{{Cite web |title=Sinode 2023 |url=https://gksa.org.za/sinode-2023/ |access-date=2025-07-18 |website=GKSA |language=en-US}}</ref> Die GKSA het 378 gemeentes wat in 15 tale bedien, met gemeentes in Suid-Afrika, [[Namibië]], [[Zimbabwe]] en [[Zambië]].<ref>{{Cite web |title=Soek 'n Gemeente |url=https://gksa.org.za/soek-n-gemeente/ |access-date=2025-07-18 |website=GKSA |language=en-US}}</ref> Verder het die Kerke ekumeniese bande met kerke op al die bewoonde [[Kontinent|kontinente]].<ref>{{Cite web |title=Ekumeniese Bande |url=https://gksa.org.za/ekumeniese-bande/ |access-date=2025-07-18 |website=GKSA |language=en-US}}</ref> == Liedboek van die Gereformeerde Kerke == Die Gereformeerde Kerke gebruik vandag nog net [[Skrifberymings]] saam met die [[Psalms]] in hulle liedboek. 'n Skrifberyming is 'n gedeelte van die Bybel wat omdig is. Tot onlangs nog was daar net 50 Skrifberymings, maar nuwe skrifberymings word bygevoeg. Buiten die liedere bevat die liedboek ook nog die volgende: * [[Drie Formuliere van Eenheid]] wat bestaan uit die Nederlandse Geloofsbelydenis, die Heidelbergse Kategismus en die Dordtse Leerreëls.<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/geloofsbelydenisse--confessions.html |title=Geloofsbelydenisse / Confessions - GKSA |access-date=28 March 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130407194001/http://www.gksa.org.za/geloofsbelydenisse--confessions.html |archive-date=7 April 2013 |url-status=dead }}</ref> * Die formuliere vir die doop van kinders, belydenis van Geloof, die doop van volwassenes, die nagmaal, ban of afsnyding, heropname, die bevestiging van ouderlinge en diakens, die bevestiging van predikante, en bevestiging in die huwelik. * Die Kerkorde.<ref name="businesscatalyst1">{{Cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/FAQRetrieve.aspx?ID=50298 |title = Church Order of the Reformed Churches in South Africa |archive-url=https://archive.today/20130616054722/http://gksa1.businesscatalyst.com/FAQRetrieve.aspx?ID=50298 |archive-date=16 June 2013 |url-status=dead}}</ref> * 'n Aantal Gebede. == Teologie == === Geloofsbelydenisse === *[[Apostoliese Geloofsbelydenis]] *[[Geloofsbelydenis van Athanasius]] *[[Geloofsbelydenis van Nicea]] === Konfessies === * [[Dordtse Leerreëls]] * [[Nederlandse Geloofsbelydenis]] * [[Heidelbergse Kategismus]]<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/Hulpbronne/english-documents |title=English documents |access-date=5 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130614225357/http://www.gksa.org.za/Hulpbronne/english-documents |archive-date=14 Junie 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Wat%20ons%20glo/belydenisskrifte |title=Belydenisskrifte |website=gksa1.businesscatalyst.com |access-date=3 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.today/20130616054715/http://gksa1.businesscatalyst.com/Wat%20ons%20glo/belydenisskrifte |archive-date=16 Junie 2013 |url-status=dead}}</ref> == Kerkregering == Soos in die Calvinistiese kerkbeskouing, is Christus self die Hoof van die Kerk.<ref>[http://www.kerkrecht.nl/node/1355 Wettige roeping tot bepaalde diens] Afgehaal 30 Januarie 2024</ref> Die kerk volg die presbiteriale kerkregeringstelsel,<ref>{{cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/kerkregering |title=Kerkregering |website=gksa1.businesscatalyst.com |access-date=3 Februarie 2022 |archive-url=https://archive.today/20130616001603/http://gksa1.businesscatalyst.com/Oor%20die%20GKSA/kerkregering |archive-date=16 Junie 2013 |url-status=dead}}</ref> waar die ouderling Christus se regering in die lig van die Skrif uitdra. Elke gemeente is selfstandig deel van die liggaam van Christus. Daarom word daar na die kerkverband in die meervoud verwys, naamlik die Gereformeerde kerk''e'' in Suid-Afrika. Gemeentes werk saam in kleiner streke (Klassisse genoem), groter streke (Streeksinodes) en almal kom saam in die Algemene sinode. Besluite wat hier geneem word is besluite van al die gemeentes gesamentlik. Die kerk bestaan uit die Oostelike Streeksinode, die Bosveldsinode, die Noordwes-sinode, die Streeksinode van Vrystaat en KwaZulu-Natal, die Suidelike Streeksinode en die Randvaalse Streeksinode.<ref>{{Cite web |url=http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |title=Statistiek |access-date=29 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225020850/http://www.gksa.org.za/Oor%20die%20GKSA/Geskiedenis/statestiek |archive-date=25 Desember 2013 |url-status=dead }}</ref> Die Kerke verkies by wyse van die Streeksinodes in die jaar voorafgaande die Algemene Sinode, Kuratore vir ‘n dienstydperk van drie jaar met die oog op die voorsiening vir, die sorg van en die toesig oor die diens van predikantsopleiding. Hulle is gevolglik verantwoordelik om uitvoering te gee aan besluite oor teologiese- en predikantsopleiding en te sorg dat die teologiese- en predikantsopleiding geskied. Hulle opdrag word deur die Algemene Sinode gegee en hulle doen verslag aan die Algemene Sinode.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://gksa.org.za/vrae-dikwels-gevra/|title=Vrae dikwels gevra|date=4 Maart 2024|website=Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304173321/https://gksa.org.za/vrae-dikwels-gevra/|archive-date=2024-03-04|access-date=4 Maart 2024}}</ref> == Kweekskool == Die GKSA het 'n Teologiese Skool in [[Potchefstroom]] (TSP) opgerig om in die opleiding van studente (kandidate) deur geroepe ampsdraers (teologiese professore), volgens 'n leerplan wat deur die Kerke goedgekeur is, te voorsien.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://www.gksa.co.za/kerke/tsp.htm|title=Die Teologiese Skool|archive-url=https://web.archive.org/web/20031007233700/http://www.gksa.co.za/kerke/tsp.htm|archive-date=7 Oktober 2003|access-date=28 Maart 2013|url-status=dead}}</ref> Vanaf 1921 kon kandidate grade in Teologie by die [[Noordwes-Universiteit|PUK]] ontvang, in 1945 het 'n kontraktuele ooreenkoms tussen die GKSA en die PUK/PU vir CHO bepaal dat die beroepe professore ook dosente in die Fakulteit van Teologie sal wees, en dat die universiteit aan kandidate as ingeskrewe studente grade in die teologie sou toeken. Die Kerke het inspraak in die kurrikulum gehad en kon die professore vir die onderrig hiervan aan die PUK beskikbaar stel.<ref name=":0" /> Die PUK, mettertyd die PU vir CHO en sedert 2004 die NWU, het die akademiese onderrig behartig en die Teologiese skool het saam gesmelt in die universiteit.<ref name="bbk.gkv.nl2">{{cite web|url=http://www.bbk.gkv.nl/zuid-afrika/717/|title=BBK.GKV » Zuid-Afrika|website=Bbk.gkv.nl}}</ref> Die keuring, onderrig en begeleiding van kandidate met die oog op kerklike eksaminering en beroepbaarstelling om as predikante te dien, is en word steeds deur die TSP behartig. Die Kerke kan nie sonder die TSP hulle taak om predikante vir die GKSA op te lei, uitvoer nie.<ref name=":0" /> In 2019 het die NWU formeel kennis gegee dat sekere bepalings van die huidige ooreenkoms, bekend as die 2006-ooreenkoms, op grond van die onderwyswet en statute van die NWU vir hulle ʼn risiko inhou en dat hulle hierdie bepalings gevolglik nie meer sal kan nakom nie Die NWU gaan verder ook nie meer deur beroeping professore as dosente aanstel nie en normale arbeidswetgewingpraktyk gaan toegepas word vir die aanstelling van NWU teologiese personeel.<ref name=":0" /> Aan die begin van 2023 het die NWU kennis gegee dat die ooreenkoms beëndig sal word. Die 2006-ooreenkoms bepaal egter dat die bepalinge wat daarin vervat is vir drie jaar na beëindiging nog sal geld.<ref name=":0" /> === Gereformeerde Teologiese Akademie === Tydens die 2018 sinode was daar aan die Kuratore opdrag gegee om die wenslikheid van ‘n eie akademiese instelling te ondersoek. Sedert 2018 het die NWU daarop aangedring dat die Kerke so ‘n akademiese instelling oprig, met wie ‘n akademiese ooreenkoms onder bepaalde voorwaardes gesluit sou kon word. Die Kuratore het toe besluit om ‘n akademiese instelling op te rig en volgens die owerhede se vereistes as ‘n nie winsgewende maatskappy te registreer. Dit staan bekend as die Gereformeerde Teologiese Akademie (GTA). Algemene Sinode 2023 het hierdie oprigting aanvaar en opdrag aan die Kuratore gegee om die GTA tot sy volle potensiaal te ontwikkel, wat insluit dat die GTA kwalifikasies en programme ontwikkel en akkrediteer wat nodig is vir die opleidingsbehoeftes van die GKSA.<ref name=":0" /> == Sendingwerk == Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika het 'n aantal groeiende plaaslike gemeentes. Die denominasie het plaaslike uitreike in [[Botswana]] en [[Mosambiek]]. Daar is kerke wat sendelinge in [[Burundi]] ondersteun. Die Gereformeerde Kerk in [[Rustenburg]] het ooreenkoms met Koshin Presbiteriaanse Kerk in Korea om evangelisasie te ondersteun en nuwe multikulturele kerke in Rustenburg area te stig. Die kerk werk saam met die Presbiteriaanse Kerk van Brasilië in sendings in [[Angola]] en [[Mosambiek]]. Dit is ook betrokke by 'n Gereformeerde kerkaanleg in [[Hanoi]]. Deur lidmaatskap van die ''[http://www.wrf.global/ World Reformed Fellowship]'' werk Gereformeerde Gemeentes saam met die WRF, byvoorbeeld in die Internasionale Instituut vir Islamitiese Studies.<ref>{{Cite web |url=http://gksa1.businesscatalyst.com/Deputate/sending-deputate |title = Sending |archive-url=https://archive.today/20130616001542/http://gksa1.businesscatalyst.com/Deputate/sending-deputate |archive-date=16 June 2013 |url-status=dead}}</ref> ==2026 Algemene Sinode== Die Algemene Sinode van Januarie 2026, gehou in Potchefstroom, het die langdurige dispuut oor Vroue in die Amp (VIDA), rakende die ordening van vroue tot die ampte van predikant en ouderling, aangespreek. ===Agtergrond=== Die Algemene Sinode van 2009 het beslis dat vroue nie in die ampte van predikant en ouderling mag dien nie, met verwysing na 1 Timoteus 2:11-14 en 1 Korintiërs 14:34-35. Ten spyte van hierdie besluit het 'n aantal gemeentes voortgegaan om vroue as ouderlinge te orden. Daaropvolgende sinodes in 2015, 2016 en 2018 het appèlle teen die 2009-uitspraak verwerp.<ref name=":5">{{Cite web |date=7 Januarie 2026 |title=ALGEMENE SINODE VAN GKSA 2026 SE VERDERE BESLUITE OOR SUSTERS IN DIE OUDERLINGE AMP (afkorting: VIDA) & VERDERE REAKSIES OP SINODE-BESLUITE |url=https://proregno.com/2026/01/07/algemene-sinode-van-gksa-2026-se-verdere-besluite-oor-susters-in-die-ouderlinge-amp-afkorting-vida/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117183100/https://proregno.com/2026/01/07/algemene-sinode-van-gksa-2026-se-verdere-besluite-oor-susters-in-die-ouderlinge-amp-afkorting-vida/ |archive-date=17 Januarie 2026 |access-date=17 Januarie 2026 |website=PRO REGNO |language=af}}</ref> In 2023 het die Algemene Sinode Deputate aangestel om advies voor te berei oor hoe om gemeentes aan te spreek wat nie aan sinodale besluite voldoen nie. Twee verslae is by die Sinode van 2026 ingedien: 'n Meerderheidsverslag (Agenda 20.5), wat voorgestel het om verskillende praktyke binne die denominasie te akkommodeer, en 'n Minderheidsverslag (Agenda 20.6), wat verpligte nakoming versoek het.<ref name=":5" /> ===Besluit=== Die Sinode het die Meerderheidsverslag verwerp en die Minderheidsverslag met 'n aansienlike meerderheid aangeneem. Die aangeneemde resolusie het bepaal dat nie-nakoming van die 2009-besluit ongehoorsaamheid aan Christus daarstel en neerkom op self-losmaking van die denominasie. Gemeentes met vroue wat as ouderlinge dien, is twaalf maande gegee om hul besluite te herroep en vroue uit hul amp te ontslaan. Versuim om teen Januarie 2027 na te kom, sou lei tot formele erkenning van hul afskeiding van die GKSA.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |last=Du Toit |first=Josef |date=2026-01-12 |title=Vroue in die amp: Doppers hou sinode |url=https://maroelamedia.co.za/debat/diskoers/vroue-in-die-amp-doppers-hou-sinode/ |url-status= |access-date=2026-01-17 |website=Maroela Media |language=af}}</ref> Die Sinode het Deputate aangestel om Klassisse en Streeksinodes by te staan met implementering, insluitend sake rakende eiendom, finansies en die versorging van emerituspredikante.<ref name=":5" /> ===Ekumeniese Implikasies=== Die Sinode het ook gestem om die Memorandum van Ekumeniese Samewerking met die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NGK)<ref name=":7">{{Cite web |last=Schoeman |first=Le Roux |date=2026-01-13 |title=GKSA hou sinode op Potch: Eie gemeentes móét nou konformeer of uit verband tree + Verhouding met NGK afgeskaal |url=https://kerkbode.christians.co.za/2026/01/13/gksa-hou-sinode-op-potch-eie-gemeentes-moet-nou-konformeer-of-uit-verband-tree-verhouding-met-ngk-afgeskaal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117183922/https://kerkbode.christians.co.za/2026/01/13/gksa-hou-sinode-op-potch-eie-gemeentes-moet-nou-konformeer-of-uit-verband-tree-verhouding-met-ngk-afgeskaal/ |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=Kerkbode |language=af}}</ref> op te skort, wat kanseluitruiling tussen die twee denominasies toegelaat het. Gemeenskap is beëindig met verskeie internasionale liggame, insluitend die Nederlandse Gereformeerde Kerken (NedlGK) in Nederland wat gevorm is uit die vorige susterkerk van die GKSA, die ''Gereformeerde Kerken Vrijgemaakt (GKV)'',<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 8 - Deputies Ecumenicity International - The Netherlands |url=https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.14-Rapport-8-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Nederland.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185248/https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.14-Rapport-8-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Nederland.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za}}</ref> die Gereformeerde Kerk in Japan,<ref>{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 4 - Deputies Ecumenicity International - The East (Japan and Korea |url=https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.10-Rapport-4-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Ooste-Japan-Korea.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117184746/https://gksa.org.za/storage/2025/10/16.10-Rapport-4-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Ooste-Japan-Korea.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za |language=af}}</ref> en die Christelik Gereformeerde Kerk in Noord-Amerika.<ref name="rep9d">{{Cite web |date=2026-01-08 |title=Report 9d - Deputies Ecumenicity International - North America and Canada - PCA and CRCNA |url=https://gksa.org.za/storage/2025/12/16.27-Rapport-9d-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Noord-Amerika-en-Kanada-PCA-en-CRCNA.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185112/https://gksa.org.za/storage/2025/12/16.27-Rapport-9d-Deputate-Ekumenisiteit-Buitelands-2026-Noord-Amerika-en-Kanada-PCA-en-CRCNA.pdf |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=gksa.org.za}}</ref> Die GKSA het aangedui dat hulle voorneme is om bande met meer konserwatiewe liggame soos die Vrye Gereformeerde Kerke van Suid-Afrika (VGKSA) te versterk.<ref name="rep9d" /> ===Ontvangs=== Die besluit het gemengde reaksies ontvang. Kritici, insluitend teoloë van die NGK en die Nederduitse Gereformeerde Kerk (NHKA), het die uitspraak as uitsluitend en diskriminerend gekarakteriseer. Prof. Tanya van Wyk van die [[Universiteit van Pretoria]] het verklaar dat die besluit 'n "sistemiese sosiale probleem" weerspieël wat die status van vroue raak.<ref name=":7" /> Onder interne kritici het dr. Wim Vergeer, 'n predikant by die [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|GK Krugersdorp]], die denominasie as 'n mankultus beskryf in 'n artikel wat deur ''[[Netwerk24]]'' gepubliseer is. GK Krugersdorp is een van verskeie gemeentes wat vroue as ouderlinge georden het in stryd met die 2009-besluit.<ref>{{Cite web |last=Vergeer |first=Wim |date=2026-01-11 |title=Mening: Is die Gereformeerde Kerk dan ’n mannekultus? |url=https://www.netwerk24.com/stemme/menings/mening-is-die-gereformeerde-kerk-dan-n-mannekultus-20260110-1057 |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260117185531/https://www.netwerk24.com/stemme/menings/mening-is-die-gereformeerde-kerk-dan-n-mannekultus-20260110-1057 |archive-date=2026-01-17 |access-date=2026-01-17 |website=Netwerk24 |language=af-ZA}}</ref> == Verhoudings met ander Gereformeerde Kerke == Die GKSA is deel van die ''World Reformed Fellowship''<ref>{{cite web|url=http://www.wrfnet.org/web/guest/aboutwrf/membershiplist |archive-url=https://web.archive.org/web/20120730014055/http://www.wrfnet.org/web/guest/aboutwrf/membershiplist|url-status=dead |archive-date=30 Julie 2012|title=The World Reformed Fellowship – Membership List|date=30 Julie 2012|access-date=18 April 2019}}</ref> en die Internasionale Konferensie van Gereformeerde Kerke.<ref>{{cite web|url=http://www.icrconline.com/members.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717064352/http://www.icrconline.com/members.html|url-status=dead|archive-date=17 Julie 2012|title=The International Conference of Reformed Churches |date=17 Julie 2012|access-date=18 April 2019}}</ref> Die Gereformeerde Kerke het ekumeniese eenheid met die volgende kerke:<ref name="gksa-bande">{{cite web|url=https://gksa.org.za/ekumeniese-bande/|title=Ekumeniese Bande|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130144309/https://gksa.org.za/ekumeniese-bande/|archive-date=30 Januarie 2024|access-date=30 Januarie 2024|url-status=live}}</ref> *''Eglise Reformee Confessante au Congo (ERCC)'' *''Orthodox Presbyterian Church in America (OPC)'' *''Reformed Churches of New Zealand (RCNZ)'' *''Kosin Presbyterian Church in Korea (KPCK)'' *''Christian Reformed Churches of Australia (CRCA)'' *''Christian Reformed Church'' *''Reformed Church Botswana (RCB)'' *''Nederlands Gereformeerde Kerken (NedlGK)'' *''Free Church of Scotland (FCS)'' *''Free Church of Scotland (Continuing) (FCS(C))'' *''Londenbediening'' *''Reformed Church of East Africa (RCEA)'' *''Presbyterian Church Australia (PCAus)'' *''United Reformed Church of Congo (URCC)'' *''Sudanese Reformed Churches (SRC)'' *''African Evangelical Presbyterian Churches(AEPC)'' *''Presbyterian Church in America (PCA)'' Verder het die GKSA ekumeniese bande met die volgende kerke:<ref name=gksa-bande/> * ''International Presbyterian Church (IPC)'' * ''Iglesia Nacional Presbiteriana de México, A.R. (INPM)'' * ''Reformed Presbyterian Church in Africa (Uganda)'' * ''Reformed Presbyterian Church of India (RPCI)'' * ''Gereformeerde Evangeliese Kerk van Australië (GEKA)'' * ''Igreja Presbiteriana de Angola (IPB Angola)'' In Suid-Afrika is die GKSA in ekumeniese gesprek met:<ref name=gksa-bande/> * [[Afrikaanse Protestantse Kerk|Afrikaanse Protestantse Kerk (APK)]] * Calvyn Protestantse Kerk van Suid-Afrika * Die Vrye Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika * [[Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika|Nederduitsch Hervormde Kerk van Afrika (NHK)]] * Rynse Kerk van Suid-Afrika == Verwysings == '''Algemeen''' * {{af}} "Professor Dirk Postma (1818 - 1890)", dr. [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], Pro Rege-Pers, 1958 * {{af}} "Handleiding vir die studie van Kerkgeskiedenis, Prof. S. du Toit, Pro Rege Pers, 1970 * {{en}} "Hope and Disilussionment, a basic introduction to the history of Christianity", Prof. B.A. Zuiddam, Importantia, Dordrecht 2010 '''Verdere Verwysings''' <references /> === Gemeentes === # [[Gereformeerde kerk Agulhas]] # [[Gereformeerde kerk Akasia]] # [[Gereformeerde kerk Alberton]] # [[Gereformeerde kerk Alberton-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Aliwal-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Amanzimtoti]] # [[Gereformeerde kerk Andeon]] # [[Gereformeerde kerk Aranos]] # [[Gereformeerde kerk Barberton]] # [[Gereformeerde kerk Barkly-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Beestekraal]] # [[Gereformeerde kerk Belfast]] # [[Gereformeerde kerk Bellville]] # [[Gereformeerde kerk Bellville-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Benoni]] # [[Gereformeerde kerk Benoni-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Bergbron]] # [[Gereformeerde kerk Bergsig]] # [[Gereformeerde kerk Bethal]] # [[Gereformeerde kerk Bethanie]] # [[Gereformeerde kerk Bethlehem]] # [[Gereformeerde kerk Bethulie]] # [[Gereformeerde kerk Biermanskool]] # [[Gereformeerde kerk Birchleigh]] # [[Gereformeerde kerk Bitterwater]] # [[Gereformeerde kerk Bloemburg]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Bloemfontein-Suidheuwels]] # [[Gereformeerde kerk Bloemhof]] # [[Gereformeerde kerk Bloempark]] # [[Gereformeerde kerk Boksburg]] # [[Gereformeerde kerk Boksburg-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Boshof]] # [[Gereformeerde kerk Bothaville]] # [[Gereformeerde kerk Brackenhof]] # [[Gereformeerde kerk Brackenhurst]] # [[Gereformeerde kerk Brakpan]] # [[Gereformeerde kerk Brakpan-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Brandfort]] # [[Gereformeerde kerk Brits]] # [[Gereformeerde kerk Brits-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Bronkhorstspruit]] # [[Gereformeerde kerk Buffeldoorns]] # [[Gereformeerde kerk Bulawayo]] # [[Gereformeerde kerk Bultfontein]] # [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]] # [[Gereformeerde kerk Cachet]] # [[Gereformeerde kerk Carletonville]] # [[Gereformeerde kerk Carolina]] # [[Gereformeerde kerk Centurion]] # [[Gereformeerde kerk Chinhoyi]] # [[Gereformeerde kerk Christiana]] # [[Gereformeerde kerk Clanwilliam]] # [[Gereformeerde kerk Colesberg]] # [[Gereformeerde kerk Cradock/Somerset-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Cullinan]] # [[Gereformeerde kerk Daniëlskuil]] # [[Gereformeerde kerk Daspoort]] # [[Gereformeerde kerk De Aar]] # [[Gereformeerde kerk Delarey]] # [[Gereformeerde kerk Delareyville]] # [[Gereformeerde kerk Delmas]] # [[Gereformeerde kerk Delportshoop]] # [[Gereformeerde kerk Dendron]] # [[Gereformeerde kerk Derdepoort]] # [[Gereformeerde kerk Die Kandelaar]] # [[Gereformeerde kerk D'Kar]] # [[Gereformeerde kerk Dordrecht]] # [[Gereformeerde kerk Drieviersboom]] # [[Gereformeerde kerk Duineveld]] # [[Gereformeerde kerk Durban]] # [[Gereformeerde kerk Durban-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Durban-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Eden]] # [[Gereformeerde kerk Edenvale]] # [[Gereformeerde kerk Eendracht]] # [[Gereformeerde kerk Eikenhof]] # [[Gereformeerde kerk Elandskraal]] # [[Gereformeerde kerk Elandspoort]] # [[Gereformeerde kerk Eldoret]] # [[Gereformeerde kerk Elliot]] # [[Gereformeerde kerk Eloffsdal]] # [[Gereformeerde kerk Empangeni]] # [[Gereformeerde kerk Ermelo]] # [[Gereformeerde kerk Erongo]] # [[Gereformeerde kerk Estcourt]] # [[Gereformeerde kerk Evander]] # [[Gereformeerde kerk Fauresmith]] # [[Gereformeerde kerk Ficksburg]] # [[Gereformeerde kerk Florida]] # [[Gereformeerde kerk Fort Victoria-Nuanetsi]] # [[Gereformeerde kerk Frankfort]] # [[Gereformeerde kerk George]] # [[Gereformeerde kerk Germiston]] # [[Gereformeerde kerk Ghanzi]] # [[Gereformeerde kerk Glencoe]] # [[Gereformeerde kerk Gobabis]] # [[Gereformeerde kerk Goedgegun]] # [[Gereformeerde kerk Goeie Hoop]] # [[Gereformeerde kerk Graaff-Reinet]] # [[Gereformeerde kerk Griekwaland-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Groblersdal]] # [[Gereformeerde kerk Grootfontein]] # [[Gereformeerde kerk Gwelo-Gatooma]] # [[Gereformeerde kerk Harare]] # [[Gereformeerde kerk Harrismith]] # [[Gereformeerde kerk Hartbeespoort]] (tot 2009 Die Moot) # [[Gereformeerde kerk Heidelberg]] # [[Gereformeerde kerk Heilbron]] # [[Gereformeerde kerk Hendrina]] # [[Gereformeerde kerk Hennenman]] # [[Gereformeerde kerk Hentiesbaai]] # [[Gereformeerde kerk Hermanus]] # [[Gereformeerde kerk Hoedspruit]] # [[Gereformeerde kerk Hoëveld]] # [[Gereformeerde kerk Hofmeyr]] # [[Gereformeerde kerk Humpata]] # [[Gereformeerde kerk Indwe]] # [[Gereformeerde kerk Innesdal]] # [[Gereformeerde kerk Jacobsdal]] # [[Gereformeerde kerk Jamestown]] # [[Gereformeerde kerk Jeffreysbaai]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Kaapstad]] # [[Gereformeerde kerk Kamanjab]] # [[Gereformeerde kerk Kameeldrift]] # [[Gereformeerde kerk Karasburg]] # [[Gereformeerde kerk Kathu]] # [[Gereformeerde kerk Keetmanshoop]] # [[Gereformeerde kerk Kemptonpark]] # [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Mooifontein]] # [[Gereformeerde kerk Kemptonpark-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Khomas-Hoogland]] # [[Gereformeerde kerk Kimberley]] # [[Gereformeerde kerk Kleinmond]] # [[Gereformeerde kerk Klerksdorp]] # [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Klerksdorp-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Klipriviersberg]] # [[Gereformeerde kerk Koedoesrand]] # [[Gereformeerde kerk Koffiefontein]] # [[Gereformeerde kerk Komatipoort]] # [[Gereformeerde kerk Koperstreek]] # [[Gereformeerde kerk Koppies]] # [[Gereformeerde kerk Koster]] # [[Gereformeerde kerk Kriel]] # [[Gereformeerde kerk Krokodilrivier]] # [[Gereformeerde kerk Kroonstad]] # [[Gereformeerde kerk Krugersdorp]] # [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Krugersdorp-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Kuruman]] # [[Gereformeerde kerk Ladybrand]] # [[Gereformeerde kerk Ladysmith]] # [[Gereformeerde kerk Laeveld]] # [[Gereformeerde kerk Lichtenburg]] # [[Gereformeerde kerk Linden]] # [[Gereformeerde kerk Lindley]] # [[Gereformeerde kerk Louis Trichardt]] # [[Gereformeerde kerk Lusaka]] # [[Gereformeerde kerk Lydenburg]] # [[Gereformeerde kerk Lyttelton]] # [[Gereformeerde kerk Maclear]] # [[Gereformeerde kerk Maclear-Elliot]] # [[Gereformeerde kerk Mafikeng]] # [[Gereformeerde kerk Magalakwin]] # [[Gereformeerde kerk Magaliesburg]] # [[Gereformeerde kerk Magol]] # [[Gereformeerde kerk Marble Hall]] # [[Gereformeerde kerk Mariental]] # [[Gereformeerde kerk Matlabas]] # [[Gereformeerde kerk Messina]] # [[Gereformeerde kerk Meyerspark]] # [[Gereformeerde kerk Meyerton]] # [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap]] # [[Gereformeerde kerk Middelburg, Mpumalanga]] # [[Gereformeerde kerk Middelburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Midrand]] # [[Gereformeerde kerk Molopo]] # [[Gereformeerde kerk Molteno]] # [[Gereformeerde kerk Mosselbaai]] # [[Gereformeerde kerk Naboomspruit]] # [[Gereformeerde kerk Namib-Kus]] # [[Gereformeerde kerk Nelspruit]] # [[Gereformeerde kerk Newcastle]] # [[Gereformeerde kerk Nigel]] # [[Gereformeerde kerk Noordbrug]] # [[Gereformeerde kerk Noord-Oosrand]] # [[Gereformeerde kerk Noordrand]] # [[Gereformeerde kerk Noupoort]] # [[Gereformeerde kerk Nylstroom]] # [[Gereformeerde kerk Odendaalsrus]] # [[Gereformeerde kerk Okahandja]] # [[Gereformeerde kerk Olifantshoek]] # [[Gereformeerde kerk Ontdekkers]] # [[Gereformeerde kerk Oos-Londen]] # [[Gereformeerde kerk Oos-Moot]] # [[Gereformeerde kerk Orania]] # [[Gereformeerde kerk Oranjerivier]] # [[Gereformeerde kerk Orkney]] # [[Gereformeerde kerk Oshakati]] # [[Gereformeerde kerk Otjiwarongo]] # [[Gereformeerde kerk Oudtshoorn]] # [[Gereformeerde kerk Outjo]] # [[Gereformeerde kerk Paarl]] # [[Gereformeerde kerk Parys]] # [[Gereformeerde kerk Paulpietersburg]] # [[Gereformeerde kerk Petrusburg]] # [[Gereformeerde kerk Phalaborwa]] # [[Gereformeerde kerk Philippolis]] # [[Gereformeerde kerk Philipstown]] # [[Gereformeerde kerk Piet Retief]] # [[Gereformeerde kerk Pietermaritzburg]] # [[Gereformeerde kerk Pietersburg]] # [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Pietersburg-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Pinetown]] # [[Gereformeerde kerk Pongola]] # [[Gereformeerde kerk Port Elizabeth]] # [[Gereformeerde kerk Postmasburg]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Die Bult]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Mooirivier]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Potchefstroom-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Potgietersrus]] # [[Gereformeerde kerk Potgietersrus-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Alkantrant]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Annlin]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Brooklyn]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Magalieskruin]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Meintjeskop]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Montanapoort]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Rooiwal]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Sunnyside]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Pretoria-Wonderboom-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Primrose]] # [[Gereformeerde kerk Que]] # [[Gereformeerde kerk Queenstown]] # [[Gereformeerde kerk Randburg]] # [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Randfontein]] # [[Gereformeerde kerk Randfontein-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Reddersburg]] # [[Gereformeerde kerk Reitz]] # [[Gereformeerde kerk Rietvallei]] # [[Gereformeerde kerk Roodepoort]] # [[Gereformeerde kerk Rooihuiskraal]] # [[Gereformeerde kerk Rundu]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Noordoos]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Rustenburg-Wes]] # [[Gereformeerde kerk Sannieshof]] # [[Gereformeerde kerk Sanveld]] # [[Gereformeerde kerk Sasolburg]] # [[Gereformeerde kerk Sasolburg-Grootfontein]] # [[Gereformeerde kerk Schweizer-Reneke]] # [[Gereformeerde kerk Secunda]] # [[Gereformeerde kerk Secunda-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Senekal]] # [[Gereformeerde kerk Silverton]] # [[Gereformeerde kerk Skeurvallei]] # [[Gereformeerde kerk Springs]] # [[Gereformeerde kerk Springs-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Standerton]] # [[Gereformeerde kerk Stegi]] # [[Gereformeerde kerk Stellenbosch]] # [[Gereformeerde kerk Sterkstroom]] # [[Gereformeerde kerk Steynsburg]] # [[Gereformeerde kerk Steynsrus]] # [[Gereformeerde kerk Stilbaai]] # [[Gereformeerde kerk Stilfontein]] # [[Gereformeerde kerk Stoffberg]] # [[Gereformeerde kerk Strand]] # [[Gereformeerde kerk Strydenburg]] # [[Gereformeerde kerk Suidkus]] # [[Gereformeerde kerk Swartruggens]] # [[Gereformeerde kerk Thabazimbi]] # [[Gereformeerde kerk Theunissen]] # [[Gereformeerde kerk Totiusdal]] # [[Gereformeerde kerk Transkei]] # [[Gereformeerde kerk Tsumeb]] # [[Gereformeerde kerk Tweespruit]] # [[Gereformeerde kerk Uitenhage]] # [[Gereformeerde kerk Uitschot]] # [[Gereformeerde kerk Upington]] # [[Gereformeerde kerk Usakos]] # [[Gereformeerde kerk Vaalharts]] # [[Gereformeerde kerk Vaalpark]] # [[Gereformeerde kerk Vaalwater]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Vanderbijlpark-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Ventersburg]] # [[Gereformeerde kerk Ventersdorp]] # [[Gereformeerde kerk Venterstad]] # [[Gereformeerde kerk Vereeniging]] # [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Vereeniging-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Viljoenskroon]] # [[Gereformeerde kerk Virginia]] # [[Gereformeerde kerk Vleuels]] (ou Bloemfontein-Wes) # [[Gereformeerde kerk Volksrust]] # [[Gereformeerde kerk Voortrekkerhoogte]] # [[Gereformeerde kerk Vrede]] # [[Gereformeerde kerk Vredenburg/Saldanha]] # [[Gereformeerde kerk Vryburg]] # [[Gereformeerde kerk Vryheid]] # [[Gereformeerde kerk Walvisbaai]] # [[Gereformeerde kerk Wapadrant]] # [[Gereformeerde kerk Warmbad]] # [[Gereformeerde kerk Waterberg]] # [[Gereformeerde kerk Waterkloofrand]] # [[Gereformeerde kerk Waterval-Boven]] # [[Gereformeerde kerk Welkom]] # [[Gereformeerde kerk Welkom-Noord]] # [[Gereformeerde kerk Wepener]] # [[Gereformeerde kerk Wesrand]] # [[Gereformeerde kerk Westonaria]] # [[Gereformeerde kerk Wierdapark]] # [[Gereformeerde kerk Wilropark]] # [[Gereformeerde kerk Windhoek]] # [[Gereformeerde kerk Windhoek-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Witbank]] # [[Gereformeerde kerk Witbank-Oos]] # [[Gereformeerde kerk Witbank-Suid]] # [[Gereformeerde kerk Witbank-Suidoos]] # [[Gereformeerde kerk Witpoortjie]] # [[Gereformeerde kerk Witrivier]] # [[Gereformeerde kerk Wolmaransstad]] # [[Gereformeerde kerk Wonderboompoort]] # [[Gereformeerde kerk Wondersig]] # [[Gereformeerde kerk Worcester]] # [[Gereformeerde kerk Zastron]] # [[Gereformeerde kerk Zeerust]] # [[Gereformeerde kerk Zoutpansberg]] === Instellings === # [[Normaalskool Steynsburg]] # [[Teologiese Skool Burgersdorp]] === Mense === # [[Predikante van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] # [[Willem Johannes de Klerk]] # [[Wicus du Plessis]] # [[C.J.H. de Wet]] # [[Douw Venter]] # [[Dirk Postma jr.]] # [[Flippie Snyman]] # [[Johannes Cornelis van Rooy]] # [[Petrus Postma]] # [[Marthinus Postma]] # [[Dirk Postma, seun van Marthinus]] # [[Stephanus Postma]] # [[Willem Postma]] # [[Johan van Ryssen]] == Eksterne skakels == * {{Af}}[http://www.kerkrecht.nl/node/1349 Kerkregering] * {{Af}}[http://www.gksa.org.za Die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]. * {{Af}}[http://www.kerkbode.co.za/Voorbladartikel.asp Die Kerkbode berig oor terugslag vir eenheid met NG Kerk]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. * {{Af}}[http://www.volksblad.com/Suid-Afrika/Nuus/Spanning-in-kerk-loop-uit-op-breuk-20120106 "Spanning in kerk loop uit op breuk"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120109152036/http://www.volksblad.com/Suid-Afrika/Nuus/Spanning-in-kerk-loop-uit-op-breuk-20120106 |date= 9 Januarie 2012 }} {{GKSA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika| ]] axhri17aog3f6ocxsa0ztmx174d5i0l 0 21210 2970188 2921929 2026-09-23T14:01:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970188 wikitext text/x-wiki {{Elementboks_opskrif | getal=48 | simbool=Cd | naam=kadmium | links=[[silwer]] | regs=[[indium]] | bo=[[sink|Zn]] | onder=[[kwik|Hg]] | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks_reeks | [[oorgangsmetaal|oorgangsmetale]] }} {{Elementboks_groepperiodeblok | groep=12 | periode=5 | blok=d }} {{Elementboks_voorkoms_beeld | Cadmium-crystal_bar| silwerige grys metaal }} {{Elementboks_atoommassa_gpm | 112.411 [[Lys van elemente volgens atoommassa|(8)]] }} {{Elementboks_ekonfig | &#91;[[krypton|Kr]]&#93; 4d¹⁰ 5s² }} {{Elementboks_eperskil | 2, 8, 18, 18, 2 }} {{Elementboks_afdeling_fisieseiensk | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks_fase | [[vastestof]] }} {{Elementboks_digtheid_gpcm3nkt | 8.65 }} {{Elementboks_digtheidvl_gpcm3sp | 7.996 }} {{Elementboks_smeltpunt | k=594.22 | c=321.07}} {{Elementboks_kookpunt | k=1040 | c=767 }} {{Elementboks_smeltwarm_kjpmol | 6.21 }} {{Elementboks_verdampwarm_kjpmol | 99.87 }} {{Elementboks_warmtekap_jpmolkteen25 | 26.020 }} {{Elementboks_dampdruk_katpa | 530 | 583 | 654 | 745 | 867 | 1040 | kommentaar= }} {{Elementboks_afdeling_atoomeiensk | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks_kristalstruktuur | heksagonaal }} {{Elementboks Strukturbericht|A3}} {{Elementboks_oksiedtoest | 2<br />(matige [[basis|basiese]] oksied) }} {{Elementboks_elektroneg_pauling | 1.69 }} {{Elementboks_ioonenergie3 | 867.8 | 1631.4 | 3616 }} {{Elementboks_atoomradius_pm | 155 }} {{Elementboks_atoomradiusber_pm | 161 }} {{Elementboks_kovalenteradius_pm | 148 }} {{Elementboks_vanderwaalsradius_pm | 158 }} {{Elementboks_afdeling_diverse | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} {{Elementboks_magneties | geen data }} {{Elementboks_eweerstand_ohmm | (22&nbsp;°C) 72.7 n}} {{Elementboks_termiesegeleiding_wpmkteen300k | 96.6 }} {{Elementboks_termieseuitsetting_umpmkteen25 | 30.8 }} {{Elementboks_spoedvanklank_staafmpsteen20 | 2310 }} {{Elementboks_youngsemodulus_gpa | 50 }} {{Elementboks_skuifmodulus_gpa | 19 }} {{Elementboks_massamodulus_gpa | 42 }} {{Elementboks_poissonverhouding | 0.30 }} {{Elementboks_mohsehardheid | 2.0 }} {{Elementboks_brinellhardheid_mpa | 203 }} {{Elementboks_cas_nommer | 7440-43-9 }} {{Elementboks_isotope_begin | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black|isotopevan=Kadmium }} {{elementboks_isotope_verval | mg=106 | sim=Cd | nv=1.25% | hl=&gt;9.5&times;10¹⁷ y | vm=[[dubbele elektronvangs|ee2?]] | ve=- | pg=106 | ps=[[palladium|Pd]] }} {{elementboks_isotope_verval | mg=108 | sim=Cd | nv=0.89% | hl=&gt;6.7&times;10¹⁷ y | vm=[[dubbele elektronvangs|ee2?]] | ve=- | pg=108 | ps=[[palladium|Pd]] }} {{elementboks_isotope_verval | mg=109 | sim=Cd | nv=[[sintetiese radio-isotoop|sin]] | hl=462.6 d | vm=[[elektronvangs|e]] | ve=0.214 | pg=109 | ps=[[silwer|Ag]] }} {{Elementboks_isotope_stabiel | mg=110 | sim=Cd | nv=12.49% | n=62 }} {{Elementboks_isotope_stabiel | mg=111 | sim=Cd | nv=12.8% | n=63 }} {{Elementboks_isotope_stabiel | mg=112 | sim=Cd | nv=24.13% | n=64 }} {{elementboks_isotope_verval | mg=113 | sim=Cd | nv=12.22% | hl=7.7&times;10¹⁵ y | vm=[[beta verval|ß^-]] | ve=0.316 | pg=113 | ps=[[indium|In]] }} {{elementboks_isotope_verval2 | mg=113[[kernisomeer|m]] | sim=Cd | nv=[[sintetiese radio-isotoop|sin]] | hl=14.1 y | vm1=[[beta verval|ß^-]] | ve1=0.580 | pg1=113 | ps1=[[indium|In]] | vm2=[[isomeriese oorgang|IO]] | ve2=0.264 | pg2=113 | ps2=Cd }} {{elementboks_isotope_verval | mg=114 | sim=Cd | nv=28.73% | hl=&gt;9.3&times;10¹⁷ y | vm=[[dubbele beta verval|ßß2?]] | ve=- | pg=114 | ps=[[tin|Sn]] }} {{elementboks_isotope_verval | mg=116 | vm=[[dubbele beta verval|ßß2?]] | ve=- | sim=Cd | nv=7.49% | hl=2.9&times;10¹⁹ y | pg=116 | ps=[[tin|Sn]] }} {{Elementboks_isotope_eindig}} {{Elementboks_voetskrif | kleur1=#ffc0c0 | kleur2=black }} '''Kadmium''' is 'n [[chemiese element]] met die simbool Cd en [[atoomgetal]] van 48. Kadmium is 'n betreklik skaars, blouerige wit oorgangsmetaal en is 'n bekende [[Karsinogeen|karsinogeniese]] (kankerwekkende) stof wat in [[sink]]ertse voorkom. Kadmium word hoofsaaklik in [[battery]]e en [[pigment]]e (byvoorbeeld in plastiekprodukte) gebruik. == Ontginning == Kadmium is 'n algemene onsuiwerheid in [[sink]] en word dikwels onttrek tydens die vervaardiging van sink. [[Sulfied|Sinksulfiedertse]] word in die teenwoordigheid van [[suurstof]] gerooster om die [[sinksulfied]] na die [[oksied]] om te skakel. Sinkmetaal word dan vervaardig deur die oksied saam met [[koolstof]] te smelt of deur [[elektrolise]] in [[swaelsuur]]. Kadmium word geïsoleer vanuit die sinkmetaal deur [[vakuumdistillasie]] van die gesmelte in sink of dit kan verkry word deur kadmiumsulfaat uit die elektrolitiese oplossing neer te slaan.<ref>[http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cd/key.html Kadmium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509144754/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cd/key.html |date= 9 Mei 2008 }} artikel by WebElements.com</ref> == Kenmerkende eienskappe == Kadmium is 'n sagte, smeebare, pletbare, giftige, blouerig-wit bivalente metaal. Die eienskappe daarvan is soortgelyk aan [[sink]] maar dit reageer om meer komplekse verbindings te vorm. Die algemeenste [[oksidasietoestand]] van kadmium is +2, maar daar is seldsame voorbeelde van +1 verbindings met kadmium bekend. == Gebruike == Ongeveer driekwart kadmium word gebruik in [[battery]]e (veral [[nikkel-kadmium battery|Ni-Cd]] batterye) en die grootste hoeveelheid van die res word hoofsaaklik benut vir [[pigment]]e, bedekkings en platerings en as stabiliseerders vir [[plastiek]]e. Ander gebruike sluit in: * In baie laagsmeltende [[legering]]s * In legerings vir laers, vanweë 'n lae [[wrywingskoëffisiënt]] en baie goeie vermoeidheidsweerstand * In [[elektroplatering]] (6% kadmium) * In baie soorte [[soldeersel]] * As 'n versperring om [[kernfisie]] (kernsplitsing) te beheer * In swart en wit [[televisie|televisie-fosfors]] en in die blou en groen fosfors vir kleurtelevisiebuise * In verfpigmente: Kadmium vorm verskeie soute met [[kadmiumsulfied]] die algemeenste. Hierdie sulfied word gebruik as 'n geel pigment. [[Kadmiumselenied]] kan gebruik word as 'n rooi pigment. * In sommige [[halfgeleier]]s soos kadmiumsulfied, kadmiumselenied en kadmiumtelluried, wat gebruik kan word as ligbespeuring of [[sonsel]]le. HgCdTe is sensitief vir [[infrarooilig]]. * In [[PVC]] as stabiliseerders. * In molekulêre biologie word dit gebruik om die spanningsafhanklike kalsiumkanale te blokkeer teen kalsiumioonvloei. == Toksisiteit == Kadmium bind aanvanklik aan metallotioneïen en word na die niere vervoer. Toksiese effekte word waargeneem sodra die konsentrasie van kadmium dié van beskikbare metallotioneïen oorskry, maar dit is ook getoon dat die kadmium-metallotioneïenkompleks self skadelik kan wees. Ophoping van kadmium in die niere lei tot verhoogde uitskeiding van noodsaaklike [[proteïen]]e van lae en hoë molekulêre gewig. Kadmium is 'n sinkanaloog met hoë affiniteit en kan in [[sink]] se biologiese prosesse inmeng. Dit bind ook aan die estrogeenreseptor en aktiveer dit, wat waarskynlik die groei van sekere soorte kankerselle stimuleer en ander estrogeniese effekte veroorsaak, soos reproduktiewe disfunksie. Kadmium veroorsaak ook sel-apoptose (seldood) deur mitogeen-geaktiveerde proteïenkinases te aktiveer.<ref name="T3DB">{{cite web|url=http://www.t3db.ca/toxins/T3D0375|publisher=TMIC|title=Cadmium hydroxide (T3D0375)|access-date=24 Maart 2024|archive-date=24 Maart 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240324211814/http://www.t3db.ca/toxins/T3D0375|url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == Kadmium ([[Latyn]]s ''cadmia'', [[Grieks]] ''καδμεία'' wat "[[kalamyn]]" beteken, wat 'n kadmiumdraende mengsel van minerale is en vernoem is na die [[Griekse mitologie]]se karakter, Κάδμος ([[Kadmos]])) is in Duitsland ontdek in 1817 deur [[Friedrich Strohmeyer]]. Strohmeyer het die nuwe element in 'n onsuiwerheid van [[sinkkarbonaat]] (kalamyn) gevind en vir 100 jaar was Duitsland die enigste betekenisvolle produsent van die metaal gewees. Die metaal is vernoem na kalamyn omdat die metaal in hierdie verbinding ontdek is. Strohmeyer het opgemerk dat sommige onsuiwer kalamynmonsters die neiging gehad het om van kleur te verander as dit verhit is, anders as suiwer kalamyn. Ten spyte daarvan dat kadmium en sy verbindings baie giftig is, is kadmiumjodied in die verlede as 'n medisyne gebruik. In 1927 het die [[Internasionale Buro van Gewigte en Mates]] die [[meter]] in terme van die rooi kadmium spektrumlyn (1m = 1 553 164.13 golflengtes) gedefinieer. Hierdie definisie is sedertdien verander (sien [[krypton]]). == Verspreiding == [[Lêer:CadmiumMetalUSGOV.jpg|duimnael|links|Kadmiummetaal]] [[Lêer:Cadmium - world production trend.svg|duimnael|links|Wêreldproduksietendense]] In 2001 was [[China]] die hoofprodusent van kadmium met byna 'n sesde aandeel van wêreldproduksie gevolg deur [[Suid-Korea]] en [[Japan]] volgens die British Geological Survey. Kadmiumdraende ertse is seldsaam en kom in klein hoeveelhede voor. [[Greenokiet]] (CDS), die enigste betekenisvolle mineraal kom bykans altyd saam met [[sfaleriet]] (ZNS) voor. Gevolglik word kadmium hoofsaaklik vervaardig as 'n byproduk van die ontginning van sulfiedertse van sink en tot 'n mindere mate van [[lood]] en [[koper]]. Klein hoeveelhede kadmium, ongeveer 10% van totale verbruik, word verkry vanuit sekondêre bronne, hoofsaaklik uit die stof wat vrygestel word deur die herwinning van [[yster]]- en [[staal]]skroot. == Isotope == [[Lêer:HeCd laser.jpg|duimnael|links|150px|Beeld van die pers lig vanaf 'n [[helium]]-kadmium [[laser|metaaldamplaser]]. Die hoogs [[monochromaties]]e kleur spruit uit die 441.563 nm [[spektrumlyn|oorgangslyn]] van kadmium.]] Kadmium wat in die natuur voorkom bestaan uit 8 [[isotoop|isotope]]. By twee van hierdie isotope is [[radio-aktiwiteit]] waargeneem en daar is voorspel dat drie ander radio-aktief moet wees maar daar is tot op hede geen verval waargeneem nie, vanweë hulle uiters lang [[halfleeftyd|halfleeftye]]. Die twee natuurlik radio-aktiewe isotope is ¹¹³Cd ([[beta-verval]], [[halfleeftyd]] van 7.7 × 10¹⁵ jaar) en ¹¹⁶Cd (twee-neutrino [[dubbele beta-verval]], [[halfleeftyd]] van 2.9 × 10¹⁹ jaar). Die ander drie is ¹⁰⁶Cd, ¹⁰⁸Cd ([[dubbele elektronvangs]] en ¹¹⁴Cd ([[dubbele beta-verval]]). Ten minste drie ander isotope - ¹¹⁰Cd, ¹¹¹Cd en ¹¹²Cd - is geheel en al stabiel. Van die isotope wat afwesig is in natuurlike kadmium is die langslewende ¹⁰⁹Cd met 'n halfleeftyd van 462.6 dae en ¹¹⁵Cd met 'n halfleeftyd van 53.46 uur. Al die oorblywende [[radio-aktiwiteit|radio-aktiewe]] isotope het halfleeftye van minder as 2.5 uur, en die meerderheid van hulle se halfleeftye is selfs korter as 5 minute. Hierdie element het ook 8 bekende [[metatoestande]] met die stabielste hiervan ^113mCd (t_½ 14.1 jaar), ^115mCd (t_½ 44.6 dae)en ^117mCd (t_½ 3.36 uur). Die bekende isotope van kadmium wissel in [[atoommassa]] van 94.950 (⁹⁵Cd) tot 131.946 (¹³²Cd). Die primêre [[vervalmodus]] voor die tweede volopste stabiele isotoop, ¹¹²Cd, is [[elektronvangs]] en die primêre modus daarna is [[betaverval]] en [[elektronvangs]]. Die primêre [[vervalproduk]] voor ¹¹²Cd is element 47 ([[silwer]]) en die primêre produk daarna is element 49 ([[indium]]). == Giftigheid == Kadmium hou 'n beroepsgevaar in wat verband hou met nywerheidsprosesse soos die metaalplatering en die vervaardiging van nikkel-kadmium batterye, pigmente, plastieke en ander sintetiese materiale. Die hoofroete vir blootstelling in nywerheidsomgewings is deur inaseming. Inaseming van kadmiumbevattende dampe kan aanvanklik [[koors]] tot gevolg hê maar later vererger tot chemiese [[pneumonitis]], [[pulmonary edema]] <!-- het die vertaling geken op 'n stadium maar dit ontgaan my nou --> en selfs die dood.<ref>[http://www.ijmt.net/ijmt/4_5/4_5_41.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080321062344/http://www.ijmt.net/ijmt/4_5/4_5_41.html |date=21 Maart 2008 }} Principles and Methods of Toxicology (vierde uitgawe). A. Wallace Hayes. Taylor and Francis Publishing Inc.; Philadelphia, 2001.</ref> Kadmium is ook 'n element wat omgewingsgevare inhou. Menslike blootstelling tot kadmium in die omgewing is hoofsaaklik as gevolg van die verbranding van fossielbrandstowwe en munisipale afval.<ref>[http://www.epa.gov/ttn/atw/hlthef/cadmium.html Die Amerikaanse departement vir omgewingsbeskerming se opsomming oor kadmium] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar was noemenswaardige gevalle van vergiftiging wat die resultaat was van langtermyn blootstelling aan kadmium besmette voedsel en water. In die dekades na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Japannese mynboubedrywighede die [[Jinzu-rivier]] met kadmium en spore van ander [[giftigheid|giftige]] metale besmet. As gevolg daarvan het kadmium opgebou in rysgewasse wat al langs die rivier afstroom van die myne gegroei het. Die plaaslike landelike gemeenskappe het die besmette rys geëet en [[Itai-tai]] siekte asook verskeie nierafwykings ontwikkel.<ref>[http://www.springerlink.com/content/n0773057mw738u05/]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Environmental cadmium exposure, adverse effects, and preventative measures in Japan. Nogowa et al. Biometals. 2004 Okt; 17(5):581-7.</ref> Kadmium is een van ses stowwe wat deur die Europese Unie se ROHS lys van beperkte stowwe voorkom wat karsinogeniese stowwe in rekenaars verbied. Kadmium en verskeie kadmiumbevattende verbindings is ook bekende [[karsinogeen|karsinogene]] en kan vele soorte [[kanker]]s verwek.<ref>[http://ntp.niehs.nih.gov/index.cfm?objectid=32BA9724-F1F6-975E-7FCE50709CB4C932 11th Report on Carcinogens] provided by the National Toxicology Program</ref> Huidige navorsing het bevind dat kadmiumtoksisiteit in die liggaam ingedra kan word deur [[sink]]verbindende proteïene. Sink en kadmium val in dieselfde groep in die periodieke tabel en bevat 'n gemeenskaplike (+2) oksidasietoestand en is bykans dieselfde grootte in 'n geïoniseerde toestand. Om hierdie rede kan kadmium vir sink in baie biologiese stelsels vervang, veral stelsels wat sagter [[ligand]]e soos swael bevat. Kadmium kan soveel as tien keer sterker aan sekere biologiese stelsels verbind en is buitengewoon moeilik om te verwyder. Verder kan kadmium ook vir [[magnesium]] en [[kalsium]] in sekere biologiese stelsels vervang. Sodanige vervangings is egter seldsaam. Die rook van [[tabak]] is die belangrikste enkele bron van kadmiumblootstelling onder bevolkings in die algemeen. Daar word geraam dat ongeveer 10% van die kadmium-inhoud van 'n sigaret ingeasem word. Die absorpsie van kadmium in die longe is baie meer doeltreffend as in die spysverteringskanaal en daar word sowat 50% van die kadmium wat in sigaretrook ingeasem word, geabsorbeer Rokers se kadmiumkonsentrasies in hul bloed is sowat 4-5 keer hoër en die konsentrasie kadmium in hul niere is sowat 2-3 keer meer as in dié van nie-rokers. Ten spyte van die hoë kadmium inhoud in sigaretrook wil dit voorkom asof daar min blootstelling aan kadmium voorkom as gevolg van passiewe rook. Geen beduidende effek in kadmiumkonsentrasies in bloed kon by kinders wat aan tabakrook in hul omgewing blootgestel word bespeur word nie. == Voorsorgmaatreëls == Wanneer daar met kadmium gewerk word is dit belangrik dat dit onder 'n [[dampkas]] gedoen word of dat daar van 'n geskikte asemhalingstoestel gebruik gemaak word om 'n mens teen die gevaarlike dampe te beskerm.<ref>[http://www.osha.gov/SLTC/cadmium/solutions.html OSHA Solutions for workplace cadmium exposure]</ref> [[Soldeersel]] kan byvoorbeeld kadmium bevat en moet met sorg hanteer word. == Verbindings == *Sien [[:Kategorie:Verbindings van kadmium]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Cadmium}} {{Wikt|kadmium}} * [http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol58/mono58-2.htm IARC Monograph "Cadmium and Cadmium Compounds"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051015082333/http://www-cie.iarc.fr/htdocs/monographs/vol58/mono58-2.htm |date=15 Oktober 2005 }} * [http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/17.html National Pollutant Inventory - Cadmium and compounds] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210213049/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/17.html |date=10 Desember 2006 }} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Cd/index.html WebElements.com &ndash; Cadmium] * [http://periodic.lanl.gov/elements/48.html Los Alamos National Laboratory &ndash; Cadmium] * [http://publicdocs.mnr.gov.on.ca/View.asp?Document_ID=10690&Attachment_ID=25585] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090609233824/http://publicdocs.mnr.gov.on.ca/View.asp?Document_ID=10690&Attachment_ID=25585 |date= 9 Junie 2009 }} Warning Moose and Deer Liver * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/Cadmium National Institute for Occupational Safety and Health - Cadmium Page] {{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemiese elemente]] jwni7wcsy70mbjhebs5gzluy9o9v48z 0 22645 2970496 2860785 2026-09-24T11:43:41Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970496 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Soil profile.jpg|duimnael|regs|'n Deursneë van die boonste laag van die aardoppervlak]] '''Grond''' word verskillend gedefinieer deur verskillende dissiplines, maar bestaan gewoonlik uit min of meer verweerde deeltjies van [[gesteentes]], organiese stowwe, [[water]] en [[lug]]. ʼn Loodregte deursnee in die grond toon dikwels horisontale lae wat hulle deur kenmerke soos kleur en humus toestand onderskei van ander lae. Die plantegroei is nie net afhanklik van die chemiese samestelling van die vaste deeltjies nie, maar ook van die opgeloste soute, die hoeveelheid [[water]] in die grond en die lug  en verskil van die in die [[atmosfeer]]. Lewende organismes in die grond – die [[bodemflora]] en -[[fauna]] - is van groot belang vir die plantegroei. Organismes sit byvoorbeeld [[stikstof]] om in [[Nitraat|nitrate]], wat deur plante as voedingstof gebruik kan word. [[Grondsoorte]] verskil baie wat betref hulle vrugbaarheid, tekstuur, struktuur, ensovoorts. Sommig eienskappe kan deur die mens beïnvloed word, soos vrugbaarheid wat byvoorbeeld deur bemesting verbeter kan word. Met die oog op beter benutting van grond word gronde geklassifiseer en word 'n grondkaart of bodemkaart van al die grondsoorte in ʼn land opgestel. == Samestelling == Tot die begin van die 20e eeu is grond nog beskou as materiaal wat nie wetenskaplik bestudeer kan word nie, en vandag word grond nog verskillend gedefinieer deur verskillende dissiplines. Vir die landbouer is grond die medium waarin plante kan groei. Die [[geoloog]] beskou sowel die materiaal waarin plante groei as aile los, verweerde gesteentes as grond. Vir die ingenieur is enige los materiaal wat uit diskrete soliede deeltjies bestaan en waartussen vloeistowwe en gasse voorkom, grond. Dit sluit dan ook 'n groot verskeidenheid materiale soos gruis, sand en klei in. Die landbouer moet egter grond se kompleksiteit in ag neem, en vir hom bestaan grond uit 'n mengsel of samestelling van verweerde en gedeeltelik verweerde gesteentes (die [[Anorganiese chemie|anorganiese]] of minerale bestanddele), die ontbinde reste van plante en diere (die organiese bestanddele), water en lug. As grond moet dien as medium vir plantegroei, moet al 3 fraksies, naamlik vaste stowwe, vloeistof en gas, aanwesig wees. [[Suurstof]], [[koolstofdioksied]] en water, waarin soute kan oplos, is nodig vir die plant se [[lewensprosesse]]. Die vaste stowwe dien as reserwevoorraad van oplosbare voedingstowwe en as ankerplek vir plante. As daar geen water in die grond is nie, kan die hoër plante nie daarin groei nie, en waar suurstof afwesig is, soos in sommige moerasse, kan slegs sekere aangepaste plantsoorte groei. Hoewel daar in die definisie van grond gepraat is van 'n mengsel van die verskillende bestanddele, sal ʼn nadere ondersoek aantoon dat die grond verskillende bestanddele van grond op 'n bepaalde wyse gerangskik is. Wanneer 'n put gegrawe word, sal gemerk word dat die grondvormingsprosesse die minerale en organiese deeltjies in horisontale lae gedifferensieer het. 'n Uitsondering is wanneer dit 'n jong grond is, soos die ongedifferensieerde afsetting van jong [[alluvium]] - sedimente deur water afgeset - of van baarsand. Die horisontale lae word saam die grondprofiel genoem, en die lae die horisonne (of horisonte). Die organiese stowwe kom gewoonlik in die boonste laag van die grondprofiel voor. Die hoeveelheid organiese stowwe kan baie varieer, maar die meeste grondsoorte van Suid-Afrika bevat maar 1 tot 5% organiese stowwe (gemeet volgens volume). In vleie en moerasse kan tot 95 % organiese materiaal akkumuleer weens die stadige tempo van ontbinding van die plantreste in stagnante water. Hierdie gronde word moerasturf of [[veen]] genoem. Sulke organiese gronde kom nie wydverspreid in [[Suid-Afrika]] voor nie en moet nie verwar word met die swart kleigrande van byvoorbeeld die sentrale dele van [[Gauteng]] nie, wat maar 'n lae persentasie humus bevat. Die meeste grondsoorte in Suid-Afrika is dus [[mineraalgronde]], en hulle is landboukundig ook die belangrikste. === Anorganiese bestanddele van grond === Rotse is die moedermateriaal van die minerale (anorganiese) gedeelte van grond en is dikwels, maar nie altyd nie, verantwoordelik vir die kleur, tekstuur en chemiese eienskappe van die grond. Die verwantskap tussen die chemiese eienskappe van die moedergesteente en die van die grond is nie altyd ooglopend nie, aangesien klimaatsfaktore oor 'n lang tydperk inwerk op die fisiese en chemiese eienskappe van die minerale. In gebiede met 'n hoë reënval is daar gewoonlik min ooreenkoms tussen die minerale fraksie van die grond en die oorspronklike rots. In droë streke, waar die verweringsproses hoofsaaklik fisies van aard is, toon die chemiese en mineralogiese samestelling van die grond 'n groter verwantskap met die moedergesteente. Die anorganiese bestanddele van grond kan in 3 hoofgroepe verdeel word: - Primêre [[kristallyne]] bestanddele, meestal kwarts en ander komplekse verbindings van silikon, wat selfs in sterk verweerde toestand herkenbaar is aan hul kleur en hul kristallyne of [[mika]]-agtige vorme. - Oplosbare soute, wat van die primêre kristallyne bestanddele verskil deurdat hulle opgelos kan word en dan tydetik kan uitkristalliseer. In gematigde klimaatstreke is dit gewoonlik kalsiumkarbonate. - Amorfe bestanddele wat, soos die naam aandui, geen vaste vorm het nie. Dit kom meestal voor as dun velletjies op die oppervlak van die kristallyne bestanddele van sekere gronde. Hulle bestaan hoofsaaklik uit die hidroksiede van yster en aluminium wat in chemiese verbinding is met wisselende hoeveelhede watermolekules. Die soliede fraksie van die meeste gronde bestaan hoofsaaklik uit primêre minerale en sekondar gevormde minerale. Die primêre minerale is die verweringsprodukte van die moedergesteentes. Die deeltjies, soos kwarts en veldspaat kan so groot wees so as die van growwe sand tot so klein so as die van klei - minder as 2 duisendstes van 'n millimeter. Die sekondêr gevormde minerale is die kristalle van yster- en [[aluminiumoksiede]] en [[hidroksied]]e, en die [[kleiminerale]] - plaatvormige kristalle van aluminium- of magnesiumsilikate. Hierdie mineraalkristalle is die belangrikste bestanddele in grond, aangesien hulle in groot mate die chemiese en fisiese eienskappe van grond bepaal. Daar is twee hooftipes: die 2:1-tipe, wat bestaan uit 'n laag aluminiumhidroksied tussen 2 lae silika (byvoorbeeld montmorilloniet en illiet), en die 1:1-tipe, wat bestaan uit een laag silika gekoppel aan 'n laag aluminiumhidroksied (byvoorbeeld kaoliniet, 'n seskantige kristal). Die kleimineraal het 'n negatiewe lading wat "gebalanseer" word deur positief gelaaide ione (katione) van byvoorbeeld kalium, kalsium, magnesium, natrium en ammonium. Hierdie [[Ioniese binding|ione]] word deur die kristalle aangetrek en geadsorbeer. Omdat sommige ione, soos kalsium en magnesium, 'n dubbele positiewe lading besit en dus 2 kleideeltjies se negatiewe lading help balanseer, word die kleideeltjies (soos die kristalie van kaoliniet) op mekaar gepak en staan dan bekend as vlokkies. ʼn Groot aantal watermolekules word ook vasgevang deur die kristal se oppervlak en deur die individuele katione (gehidrateerde katione). Alle silika-kleiminerale kan baie watermolekules tussen die saamgepakte kristalle bevat. Montmorilloniet is byvoorbeeld 'n swellende kleimineraal. Die minerale (anorganiese) soute wat in water oplosbaar is, is die belangrikste bron van plantvoedingstowwe. Die molekules van die soute dissosieer om ione te vorm, waarvan die belangrikste die positief gelaaide ione kalsium (Ca++), magnesium (Mg++) en kalium (K+) en die negatief gelaaide ione [[nitraat]] (NO3 -) [[sulfaat]] (SO4--) en [[fosfaat]] (H2PO4 -) is. Hierdie voedingselemente word in ioonvorm deur plantwortels geabsorbeer. Wanneer die plant ʼn positief gelaaide ioon absorbeer, moet dit 'n positief gelaaide ioon uitruil- in hierdie geval 'n waterstofioon (H +). Sodoende behou die plant sy neutrale elektriese lading. Wanneer die plant negatief gelaaide ione soos nilraat of sultaat opneem, ruil die plantwortel negatief gelaaide hidroksiedione uit (OH-). (Twee hidraksiedione vir elke sulfaatioon, wat 'n dubbele negatiewe lading het.) Hierdie uitruil van ione verklaar een van die redes vir die versuring van grand, dil wit die verhoging van die waterstofioon- konsentrasie in die grand. Wanneer soute soos ammoniumsultaat, (NH4)2S04, as kunsmis toegedien word, word die positief gelaaide ammoniumioon (NH4+) vinniger deur die plant opgeneem as die negatief gelaaide sulfaatioon (S04 --). Meer [[waterstofione]] word dus deur die plant uitgeruil as hidroksiedione, met 'n verhoging in die waterstofioon-konsentrasie, dit wil sê die versuring van die grond. (Die suurheidsgraad van die grond word gewoonlik met die simbool pH aangedui.) Hoewel voedingselemente in die grond aangevul kan word deur middel van kunsmis, hou die onoordeelkundige toediening daarvan dus sekere gevare in. Die oormatige toediening van stikstof in die vorm van ammoniumsoute dra byvoorbeeld by tot die versuringsproses deurdat die mikroorganismes die ammonium (NH4+) omsit in nitraat (N03-), met die afgee van waterstofione (H+): NH4,+O2 →NO3 - + H+ Die hoë waterstofioon-konsentrasie is nadelig om verskeie redes: [[Kalsium]]- (Ca), [[magnesium]] (Mg) en [[kalium]] (K) ione wat op kleideeltjies geadsorbeer is, word byvoorbeeld deur waterstofione verplaas en dan geloog, dit wil sê deur water weggevoer buite bereik van die plantwortels. Verskeie elemente word by 'n hoër suurheidsgraad minder toeganklik vir plante. Aluminium word in suur grond meer oplosbaar, maar aluminium is toksies (giftig) vir plante. Die ontstaan van suur grond kan voorkom of dit kan herstel word deur die toediening van landboukalk, wat hoofsaaklik uit kalsium- en magnesiumkarbonate bestaan. Die hoeveelheid en tipe kalk wat gebruik moet word, kan slegs deur middel van grondontleding bepaal word. Grondontledings en blaarontledings word gewoonlik as onontbeerlik beskou om die status van die voedingselemente, die pH en die kalkbehoeftes van die grond te bepaal. === Organiese bestanddele van grond === Alle organiese maleriaal wat in die grond te lande kom, word uiteindelik chemies en biologies omgesit in humus. Humus is die eindproduk van die ontbindingsproses. Dit is vormloos en die struktuur van die organiese materiaal waaruit dit ontstaan het, het verlore gegaan. ʼn Aansienlike hoeveelheid organiese en minerale sure word gevorm tydens die ontbinding van organiese materiaal en verskillende tussenvorme ontstaan wat 'n groot invloed het op die struktuur van die grond. Meer as enige ander taktor is humus verantwoordelik vir die vorming van aggregate (krummels of peds) en die stabi liteit van sulke aggregate. Humus oortref selts kleideeltjies in hulle vermoë om water en voedingstowwe vas te vang. Die grootte van humusdeeltjies varieer baie. Hulle kan so klein wees soos die kleideeltjies, maar die vermoë van die humusdeeltjies om katione te adsorbeer, oortref selfs die van montmorilloniet. In baie halfwoestynstreke van die wêreld onderhou die lae reënval gewoonlik nie woude nie maar wel uitgestrekte grasvelde. Die organiese oorblyfsels van die ontbinde gras word oor lang tydperke stadig deur die lae reënval na onder geloog, maar nie buite bereik van die plantwortels nie. So is byvoorbeeld die vrugbare, donker gronde van [[Rusland]], die chernozem, gevorm waarop koring verbou word; ook die "great plains" of prêries van die [[Verenigde State van Amerika]]. === Water en lug in die grond === Wanneer al die porieë tussen die gronddeeltjies met water gevul is, so as na 'n reënbui of tydens besproeiing, is die grond versadig. Onder die invloed van swaartekrag sal die water na onder vloei, mits dit ʼn vryelik dreinerende grond is. Onderkant 'n sekere vlak kan die grond dan versadig wees met water, en hierdie vlak word die watervlak of watertafel genoem. In gronde met swak dreinering, kan die watervlak (watertafel) bo-op 'n onversadigde laag grond voorkom. Dit word 'n sittende of verhewe grondwatervlak genoem. Die waterinhoud van 'n vryelik dreinerende grond wat in die veld met water versadig is en toegelaat word om 2 of 3 dae te dreineer, word veldkapasiteit genoem. Veldkapasiteit is belangrik in die ontwerp en bestuur van besproeiingskemas, maar kan ongelukkig nie baie akkuraat gedefinieer word nie. Verskillende grondsoorte verskil in hulle vermoë om water te berg vir gebruik deur plante (totale opneembare waterhouvermoë). Nie al die grondwater is vir plante opneembaar of toeganklik nie. 'n Sekere hoeveelheid water word deur die vaste stowwe in die grond vasgehou deur adsorbsie. Verder is die·grondwater onderhewig aan 'n aantal spanningsvelde, soos onder andere die aantrekkingskrag tussen die vaste deeltjies en water, die aanwesigheid van soute in oplossing en die invloed van swaartekrag. Namate die grondvog verminder, sal die energie wat nodig is om water uit die grond te onttrek, verhoog, die hidrouliese geleidingsvermoë verlaag en gevolglik is die tempo waarin die water na die wortels beweeg, laer. Namate die konsentrasie oplosbare soute verhoog, sal die osmotiese potensiaal van die grondwater verlaag en 'n toenemende hoeveelheid van die vog is dan nie meer beskikbaar nie. Wanneer die hidrouliese geleiding van die grond in so 'n mate verminder het dat die water nie vinnig genoeg na die omgewing van die plantwortels kan vloei om aan die waterbehoeftes van die plante te voorsien nie, het die grondwatertoestand verwelkpunt bereik. By verwelkpunt sal die meeste plante permanent verwelk. Die samestelling van lug in grond het 'n noue verband met die samestelling van lug in die [[Aarde se atmosfeer|atmosfeer]], wat uit 21% [[suurstof]] word ook beïnvloed deur die tempo waarin die gasse tussen die atmosfeer en die grond versprei (deur diffusie). Onder 'n grasbedekking kan die kooldioksied diep in die grond toeneem tot tussen 5 en 10 %, terwyl die suurstof kan verminder tot 15 en selfs 10 %. In landerye wat nie baie nat is nie skommel die [[kooldioksiedinhoud]] van lug in die grond met om en by 1 %, maar onder baie nat toestande kan die persentasie kooldioksied baie verhoog. (O₂, 78 % stikstof (N₂), ongeveer 0,03 % koolstofdioksied (C_O2) en ongeveer 1 % edelgasse bestaan. 'n Wisselende hoeveelheid waterdamp is ook in die atmosfeer teenwoordig. Die belangrikste verskil tussen die lug in die atmosfeer en die in die grond is dat die kooldioksied in die grond selde laer as 1 % is. Die verhouding suurstof tot kooldioksied in die grond word hoofsaaklik bepaal deur hoe aktief die plantwortels en lewende organismes suurstof verbruik en kooldioksied afgee. Die O₂/CO₂-verhouding. == Fauna en flora == In enige biologiese gemeenskap kan die lewende organismes in 3 hoofgroepe verdeel word: - Die produseerders, wat organiese voedsel opbou uit anorganiese stowwe - meestal groen plante. - Die verbruikers, meestal diere, wat grond die organiese stowwe as voedsel gebruik. - Die ontbinders of [[saprovore]], [[Mikro-organisme|mikroörganismes]] wat dooie organiese materiaal- oak uitwerpsels van diere - volledig afbreek totdat alleen anorganiese stowwe oorbly. Hulle kan ook die mineraliseerders genoem word. Die produseerders, dit wit sê die groen plante, bou nie alleen organiese voedsel op nie. Hulle wortels skei ook tydens die groeiproses stowwe af wat bepaalde mikroorganismes aantrek, soos byvoorbeeld die knoppiesbakterieë wat vrye stikstat saambind tot voordeel van die plant. Die beskikbaarheid van voedingstowwe, water en suurstof en die temperatuur het 'n groat invloed op die samestelling van die fauna en flora in grond. Onder gunstige omstandighede kom 'n groot verskeidenheid lewensvorme in grond voor. Onder minder gunstige omstandighede is die aantal soorte minder en die getal individue van die oorblywende soorte neem aansienlik toe. === Bodemfauna === Met bodemfauna word bedoel die diere wat ten minste tydens die aktiewe gedeelte van hulle lewensiklus in die grond hou. Ruspes wat bogronds kos soek en net in die grond verpop, word nie hierby ingesluit nie, maar ruspes wat van plantwortels lewe, weI. Diere soos molle en muise behoort streng gesproke ingesluit te word, maar met bodemfauna word meestal net die ongewerwelde diere bedoel. 'n Praktiese indeling van die bodemfauna is gebaseer op die grootte van die volgroeide diere. Organismes kleiner as 0,2&nbsp;mm word die mikrofauna genoem; die van 0,2&nbsp;mm tot 4&nbsp;mm die mesofauna en die wat meer as 4&nbsp;mm lank is, die makrofauna. Dit is hoofsaaklik die beweging en die voedingsaktiwiteite van die diertjies wat by die grondstruktuur van belang is. [[Erdwurm]]s (genus ''Lumbricus'') soek byvoorbeeld hul voedsel aan die oppervlak en neem dit dan dieper die grond in. Hierdeur word die grond belug en die grondlae word vermeng ([[homogenisering]]). Deur middel van hul uitwerpsels, wat ook onverteerde en gedeeltelik verteerde stowwe bevat, word organiese materiaal dieper in die grond versprei. Hulle neem ook grondmineraaldeeltjies in en werp groot hoeveelhede gietsels met 'n baie fyn krummelstruktuur uit. Sommige soorte erdwurms werp die gietsels gedeeltelik op die grondoppervlak uit. As gevolg van hul deurkruising van die grond skep die erdwurms geskikte verblyfplekke vir die kleiner grondfauna en mikroorganismes. Sommige soorte beweeg tot meer as 3 m in die grond af. In tropiese dele kan die hoeveelheid grond wat op hierdie manier omgeoorwoel word, tot ongeveer 200 ton per hektaar per jaar beloop. Daar is verskeie soorte larwes wat in mindere mate help om grond te homogeniseer, maar in tropiese en subtropiese dele van die aarde is termiete een van die belangrikste groepe van die grondfauna. Die belangrikheid van termiete in grondvorming te daarin dat hulle ʼn deeglike vermenging van anorganiese en organiese stowwe teweegbring en die afgebreekte produkte van hout by die grond voeg. Materiaal word ook uit die dieper lae van die grond na die oppervlak gebring en daar aan vermenging met [[humus]] blootgestel. In moerasagtige dele kan hulle 'n droë bolaag vorm en sodoende vrugbare grond vir akkerbou geskik maak. In baie dele van tropiese [[Afrika]] is landbou beperk tot die verrykte gronde wat deur die aktiwiteite van termiete ontstaan het. Die diere van die mikro- en mesofauna is minder beweeglik en is meestal beperk tot die omgewing van die voedselbron en kom naby die oppervlak voor. Die bodemfauna kan ook volgens hul voedingsgewoontes ingedeel word in [[Herbivoor|herbivore]] (planteters) en [[Karnivoor|karnivore]] (vleiseters). Die herbivore lewe meestal van lewende plantwortels en maklik bereikbare bogrondse plantdele. Die larwes van die [[meikewer]] (genus ''Mefofontha'') en die [[kniptor]]re (familie ''Elateridae''), sommige vlieglarwes en wortelaalwurms is herbivore. Die karnivore stuit in die [[roofmyte]] (''orde Acari'' of ''Acarina''), [[spinnekop]]pe (orde ''Araneae''), hooiwaens of [[langbeenspinnekop]]pe (suborde ''Palpatores''), [[Duisendpoot|duisendpote]] (kla''s Diplopoda)'' en verskillende soorte [[kewer]]s (orde ''Coleoptera''). === Bodemffora === Die bodemflora sluit in alge, virusse, [[swam]]me (skimmels en [[Swam|fungi]]) en bakterieë. Hiervan is die bakterieë die belangrikste. Hulle is baie klein, maar in een gram grond kan duisende bakterieë voorkom. Sommige lewe onder aërobiese (suurstofryke) omstandighede en ander onder anaërobiese toestande (sonder suurstof).ln die koolstofkringloop dien sekere bakterieë om sellulose af te breek sodat koolstofdioksied afgegee word. Ander bakterieë speel 'n vername rol in die stikstofkringloop. Hulle kan [[ammoniak]] oksideer tot [[nitriet]], en ander bakterieë sit die nitriet om in nitraat, wat deur die plantwortels opgeneem kan word. Onder anaërobiese omstandighede kan sekere bakterieë die [[nitraat]] omsit in vry stikstof. Die belangrikste [[bakterie]]ë vir plantegroei is ongetwyfeld die stikstofbindende (nitrifiserende) [[bakterie]]ë. Sommige van hierdie bakterieë lewe vry in die grond, ander lewe in knoppies wat aan die wortels van sekere soorte plante (veraI peulplante) gevorm word. Sowel die plant as die bakterieë baat by hierdie vennootskap. Dit word [[simbiose]] genoem. In gunstige omstandighede kan die vrylewende vorme 10&nbsp;kg [[stikstof]] en die simbiotiese bakterieë 100&nbsp;kg stikstof per ha per jaar in [[nitraat]] omsit. [[Swam]]me (skimmels of fungi) groei altyd onder aerabiese omstandighede en kom dus naby die grondoppervlak voor. Dikwels is die swamme die voorlopers in die ontbinding van organiese materiaal. Sommige swamme lewe simbioties met plantwortels, wat deur die swam se [[miselium]] (drade) omring word. Die [[virusse]] wat in die grond voorkom, kan verskeie virussiektes by plante veroorsaak. Alge of wiere kom meestal net op die grondoppervlak voor wanneer dit vogtig genoeg is en speel geen noemenswaardige rol in die grondvormingsproses nie. == Klassifikasie en ondersoek == Die primêre doel van 'n grondklassifikasiestelsel is die identifikasie en naamgewing van gronde volgens ʼn ordellke sisteem van gedefinieerde klasse. Hierdeur word die onderlinge verband tussen grondeienskappe duidelik en kommunikasie in verband met gronde op 'n konsekwente manier moontlik. Die eienskappe van grond bepaal die bodemgeskiktheid vir akkerbou of weiding, vir die oprigting van geboue en vir die bou van damme en paaie. Veral die landbouer behoort kennis te dra van die eienskappe van die verskillende grandsoorte wat op sy eiendom voorkom en moet die prosedure van grondbenutting volgens die verskillende gronde kan aanpas. In Suid-Afrika is ondersoek ingestel na die bruikbaarheid van klassifikasiestelsels wat reeds elders in die wêreld bestaan, soos die stelsel van die departement van landbou van die [[Verenigde State van Amerika]] (USDA), maar daar is gevind dat daar geen logiese, eenvoudige stelsel bestaan wat die gronde van [[Suid-Afrika]] bevredigende kon akkommodeer nie. Verskeie veldopnames is in Suid-Afrika gemaak, maar dit was duidelik dat ʼn nuwe klassifikasie nodig was, nie alleen vir beter plaasbeplanning nie, maar ook om grondgebruik landwyd te optimaliseer en om die natuurlike hulpbronpotensiaal van die land ten volle te ontwikkel. Die tweekategorie- of binomiese klassifikasiestelsel vir die identifikasie van Suid-Afrikaanse gronde; wat algemeen deur die landbousektor en die Departement van Landbou en Visserye aanvaar word, word kortliks uiteengesit. Die stelsel bestaan uit slegs 2 vlakke van klasse, naamlik 'n hoër of algemene vlak wat die grondvorme bevat, en 'n laer, meer spesifieke vlak met grondseries. Elke vorm (met een uitsondering) word dus onderverdeel in 'n aantal series (van 2 tot 30 of meer). In hierdie opsig stem die stelsel ooreen met die stelsel wat vir plante en diere gebruik word. Die genusnaam stem ooreen met die grondvorm en die spesienaam met die grondserie. Daar is reeds genoem dat die grondvormingsprosesse neig om die materiale waarop hulle inwerk, te differensieer in lae of horisonne. Die uitgangspunt van die klassifikasiestelsel is dat hierdie horisonne herhaaldelik gevorm sal word onder dieselfde genetiese toestande. Die horisonne van 'n grond ontwikkel nie onafhanklik van mekaar nie, maar word gevorm deur 'n stel prosesse wat die hele grand beïnvloed, hoewel in verskillende grade in die verskillende dele van die profiel. Elke grondvorm verteenwoordig dus gronde met 'n sekere unieke, vertikale opeenvolging van horisonne, dit wit sê gronde met dieselfde horisonne wat in dieselfde volgorde voorkom. Een en veertig verskillende kombinasies van diagnostiese horisonne, dus grondvorme, is tot op datum in Suid-Afrika aangetref. Daar word na elke vorm verwys deur 'n pleknaam. (byvoorbeeld Swartland, Estcourt) wat slegs 'n etiket sonder enige wesenlike betekenis is. Die series het almal die kenmerke van die vorm gemeen (dit wil sê die voorgeskrewe horisonopeenvolging), maar word gedifferensieer op die basis van ander kenmerke soos grondtekstuur, in terme van klei-inhoud en groottegradering van die sandfraksie; basisstatus (uitruil- bare natrium, kalsium, magnesium en kalium) in terme van minimaal tot hoogs geloog; kalkhoudendheid; geaardheid van die onderliggende materiaal, en grandkleur waar dit nie 'n kriterium vir die diagnostiese horison is nie (dit wit sê die horison wat die vorm bepaal). Die uitsondering is die grondvorm Dundee, wat net een serie bevat. Hierdie vorm is 'n jong gestratifiseerde alluvium, met ander woorde ongekonsolideerde materiaal wat deur vloeiende water afgeset is en waar egte genetiese grandhorisonne nog nie ontwikkel het nie. Die eerste stap in die ondersoek, beskrywing en identifikasie van gronde in die veld, is die herkenning van meesterhorisonne. Die belangrikste kenmerke van die sewe meesterhorisonne word kortliks bespreek. Die volgende standaardlettersimbole word gebruik om die meesterhorisonne aan te dui: O - Die boonste deel van die grond wat bestaan uit vars en/of gedeeltelik ontbinde organiese materiaal wat akkumuleer in moerasagtige toestande. A - 'n Horison aan of naby die oppervlak wat hoofsaaklik bestaan uit minerale partikels wat intiem vermeng is met gehumifiseerde organiese materiaal. B - 'n Horison tussen die A - en die C - of A - horison wat gekarakteriseer word deur konsentrasies van silikaklei (deur illuviasie of inwassing, of verandering) of seskwioksiede (soos Fe2O3, ensovoorts, deur illuviasie of residuele akkumulasie) of organiese materiaal (ook deur illuviasie), of kombinasies daarvan. C - Ongekonsolideerde materiaal (insluitende verweerde rots). A - Vaste gesteente, en dus streng gesproke nie 'n horison nie. E - 'n Lig gekleurde minerale horison onder die O- of A-horison (indien aanwesig) met 'n laer gehalte van organiese materiaal en/of seskwioksiede en/of klei as die horison direk daarander, en ʼn relatiewe akkumulasie van kwarts en/of weerstandbiedende minerale. G - 'n Horison met tekens van sterk reduksie (vergleying) onder anaerobiese toestande (afwesigheid van suurstof), gewoonlik met blouerige, groenerige of gryserige kleure. Min gronde bevat al hierdie horisonne, maar alle gronde bevat sommige daarvan en is gewoonlik identifiseerbaar in 'n vertikale blootstelling, so as die wand van ʼn grond put of profielput. Die volgende stap in die identifikasie van 'n grond is die identifikasie van die diagnostiese horisonne, dit wit sê die spesifieke, sigbare en tasbare eienskappe van die meesterhorisonne, wat net so en selfs belangriker is as die meesterhorisonne self wanneer dit by die identifikasie en gebruik van gronde kom. Die meesterhorisonne bevat slegs inligting wat betrekking het op die posisie in die profiel (‘n B-horison, byvoorbeeld, kom onder ʼn A- en bokant 'n C-horison voor) en die aard van die prosesse wat plaasgevind het (die akkumulasie van organiese materiaal of van minerale, ensovoorts). B-horisonne, het byvoorbeeld baie wyd uiteenlopende eienskappe. Hierdie klassifikasiestelsel definieer in redelik streng terme ʼn aantal diagnostiese horisonne wat betrekking het op Suid-Afrikaanse gronde. Hierdie definisies kan ingewikkeld word, aangesien hulle ʼn baie komplekse sisteem beskryf. Die diagnostiese horisonne word derhalwe net kortliks genoem. Vyf spesiale horisonne wat aan die oppervlak voorkom, is gedefinieer as diagnosties op grond van die aanwesigheid van sulke kenmerke soos abnormaal hoe organiese stof, dikte, donker kleure, sterk ontwikkelde struktuur en uitsettingsvermoe, of die afwesigheid daarvan (in die ortiese horison). Die 5 diagnostiese bogrond-horisonne is die volgende: - Organiese O - horison, wat gewoonlik in en rondom strandmere en binnelandse vleie aangetref word. - Humiese A - horison, wat aangetref word in humiede misgordelstreke waar die dreinering goed is. - Melaniese A - horison is ook ʼn donkergekleurde bogrondhorison wat tipies is van droër klimate waar minder loging van oplosbare bestanddele plaasvind. (Humiese, melaniese en vertiese A – horisonne word ook onderskei op grond van basisstatus.) - Vertiese A - horison is gewoonlik swart of baie donker, maar kan ook grys, geelbruin of rooi wees. Die blokkige struktuur vertoon wryfvlakke of skuifvlakke wat gevorm word deur interne beweging. By vlak vertiese horisonne breek die grond op in 'n los deklaag van baie fyn peds (aggregate) wanneer dit geploeg word, maar swet en krimp merkbaar met verandering in vogtoestande as gevolg van swelbare kleiminerale. - Ortiese A - horison kan in 'n mate verdonker wees deur organiese materiaal, maar besit nie die kenmerke van enigeen van die ander 4 A - horisonne nie. Die meerderheid van gronde in Suid-Afrika het bogronde wat deur uitsluiting as orties geklassifiseer word. === Ondergrondhorisonne === Vyftien diagnostiese ondergrondhorisonne is vir die klassifikasiestelsel gedefinieer 'n E - horison ontstaan deur die sywaartse en afwaartse loging (eluviasie,) van klei, yster, aluminium en organiese materiaal. 'n Gebleikte [[Horisontaal|horison]] ontstaan, veroorsaak deur afwisselende vergleying (intense reduksie) deur 'n tydelike watervlak (periodieke versuiptoestande). Die G-horison is 'n stewige gley wat ontwikkel as gevolg van aanhoudende versuiptoestande. Soms word so 'n ferm gley ook potklei genoem. Eenvormigheid van kleur is die hoofkenmerk vir die onderskeiding van rooi apedale, geelbruin apedale en rooi gestruktureerde B - horisonne. (Apedaal beteken sonder peds.) Vyf kutaniese horisonne is gedefinieer: gleykutaniese, prismakutaniese, [[pedokutaniese]], litokutaniese en neokutaniese B - horisonne. (Kutaan = 'n vel of huid.) Die nie-homogeniteit van die kleur van die materiaal waaruit die horisonne bestaan, is die belangrikste kenmerk wat hulle onderskei. In die geval van gley-, [[prisma]]- en pedokutaniese horisonne is die beweging en herverspreiding van materiaal van kleigrootte (in sommige gevalle ook organiese materiaal) hoofsaaklik verantwoordelik vir die nie-homogene kleure. Die veelkleurigheid van die litokutaniese B-horison is te wyte aan differensiele verwering wat vlekke van helder gekleurde materiaal, dikwels in die vorm van tonge, in effens verweerde materiaal veroorsaak. Die neokutaniese B - horison akkommodeer minimale kutaniese ontwikkeling gedurende die vroeë stadium van grondvorming in ongekonsolideerde materiale. Die ferrihumiese B - horison akkommodeer die klassieke konsep van die podzol - B, naamlik 'n ondergrondhorison wat verryk is met gehumifiseerde organiese materiaal tesame met vry ysteroksiede as gevolg van die afwaartse beweging van hierdie materiale. Die beste voorbeelde van ferrihumiese B - horisonne in Suid-Afrika word gevind op sanderige materiaal onder fynbosvegetasie (heide en macchia) in die suidelike en suidwestelike kusstreke van die land. Deur die herkenning van twee plintiese B - horisonne, naamlik sagte plintiet en harde plintiet, word twee betangrike prosesse in ag geneem: die mobilisasie en segregasie van yster in los konkresies en aaneenlopende ysterbanke (hardebank- of heuningkoekferrikreet) onderskeidelik. 'n Laag los, verharde ysterkonkresies staan in ander dissiplines bekend as gruis- ferrikreet of ouklip. Laastens word 2 jong materiale (streng gesproke C - horisonne) as diagnosties erken, naamlik regiese sand en gestratifiseerde alluvium (die reeds genoemde Dundeevorm). Regiese sand word dikwels in woestynagtige streke of kusstreke aangetref. Twee van Suid-Afrika se belangrikste gronde word bespreek as voorbeelde van grondvorme. Die opeenvolging ortiese A - horison op 'n geelbruin apedale B-horison op ʼn sagte plintiese B - horison dui op die Avalonvorm. Dit is 'n ideale grond vir koringverbouing vanweë die uitstekende voghouvermoë. As die grond vlak is, kan dreineringsprobleme egter opduik. Die Huttonvorm kom oor groot dele van Suid-Afrika voor. Die bogrond is 'n ortiese A - horison en die ondergrond 'n rooi apedale B - horison, dit wil sê albei horisonne is struktuurloos. Die onderliggende materiaal kan rots of verweerde gesteentes wees. Gronde van die Huttonvorm is gewoonlik baie diep en dreinering is goed. Baie van die Huttonseries is uitstekende besproeiingsgronde vanweë hul goeie lug-vog-eienskappe. Die rooi kleur word veroorsaak deur oordekkingsn van ysteroksiede op die minerale deeltjies. Nie-swelbare kleiminerale oorheers die kleifraksie, daarom die afwesigheid van struktuurontwikkeling (apedaal). Omdat hierdie gronde oor 'n wye reeks van klimaatstoestande aangetref word, word die volle basisstatusreeks aangetref, dit wil sê van uiters suur en onversadig tot kalkhoudend en soutryk. Hierdie eienskap word onder andere gebruik om die baie series in hierdie vorm te onderskei. === Grondkartering of bodemkartering === Met grondkaart (of bodemkaart) word bedoel 'n kaart waarop die ligging en verbreiding van die verskillende grondsoorte aangegee is. Aangesien daar meer as een grondtipe op een plaas kan voorkom, wissel die skaal van sulke kaarte heelwat. Dit is die ideaal van landboukundiges om gedetailleerde kaarte voor te berei wat die grondtipes op elke plaas in die land sal identifiseer en so die produksiepotensiaal van die landbougrond van Suid-Afrika optimaal te kan benut. Produktiewe en bewerkbare gronde is in Suid-Afrika betreklik beperk. Daar word algemeen aanvaar dat nie meer as 15% van die land se oppervlakte ooit bewerk sal kan word nie, selfs met behulp van besproeiing. Vandaar die doelbewuste poging in die laaste aantal jare om 'n gebruikspatroon beskikbaar te stel wat die produksiegrond potensiaal van grondsoorte akkuraat uitwys. 'n Belangrike hulpmiddel in bodemkartering is lugfoto's. Met behulp van 'n stereoskoop kan die grense van sekere grondsoorte vasgestel word. Sulke foto's moet egter tesame met grondondersoeke ter plaatse gebruik word, aangesien lugfoto's nie inligting oor eienskappe soos die tekstuur, struktuur en chemiese samestelling van grond weergee nie. Die opstel van ʼn akkurate grondkaart behels dus die grawe van profielputte en die boor van gate - met die nodige fisiese ondersoek van die grondhorisonne - en gewoonlik ook chemiese en fisiese analise en ondersoeke in die laboratorium. Grondkaarte help nie net die landbouer met gewaskeuse nie. Die graad van gronderosie word ook bepaal deur die eienskappe van die grondsoorte wat in 'n gebied aangetref word. Gronde wat byvoorbeeld baie slik bevat in die afwesigheid van klei as bindmateriaal is veral kwesbaar. Deur die grondsoorte volgens erosiegevaar te gradeer, is 'n kaart opgestel om die kwesbaarheid van die gronde in die land aan te dui as hulle deur bewerking of oorbeweiding ontbloot sou word. Grondkaarte is ook belangrike hulpmiddels by die beplanning van nuwe dorpsgebiede, stadsuitbreiding, die uitlê van paaie, ensovoorts. Met behulp van grondkaarte kan die uitbreiding van woongebiede op skaars landbougrond vermy word, en die geskikste grond oorgemerk word vir akkerbou, tuinbou of weiding; vir parke, lae of hoë geboue, damme, ontspanningsoorde of sportgeriewe. === Grondondersoek === Die geweldige toename in die grootte van konstruksies soos geboue, brue, damwalle, en so meergedurende die 20e eeu het wetenskaplikes genoodsaak om nuwe tegnieke te ontwikkel vir die analise van grond. Twee aspekte is algemeen geassosieer met die grondmeganika. Die een het betrekking op grond en rots soos dit onversteur in die natuur voorkom. Konstruksies word gewoonlik gefundeer op sulke onversteurde materiaal, en tonnels en uitgrawings word deur sulke natuurlike afsettings gemaak. Die tweede aspek is gewoonlik geassosieer met grond en rots as roumateriaal vir konstruksies. Alle opvullingsmateriaal vir paaie, spoorwee, lughawens en damme het hul oorsprong in die grond. Die onderlinge verhoudings van die massas en volumes van die 3 fases, naamlik soliede, vloeistof en gasfase, is belangrik omdat elkeen individueel en gesamentlik bydra tot die fisiese eienskappe van grond. Die grondmeganika moet ni net die bestanddele en eienskappe van gronde ondersoek nie, maar ook die gedrag van die gronde wanneer dit belas of vervorm word met die aanbring van konstruksies in of op die grond. Grondondersoek in die veld behels onder andere gewoonlik die uitboor van 'n onversteurde grondmonster. Die boorkern verskaf inligting oor die diepte waarop die verskillende grondlae presies voorkom, en ook oor die lae se hardheid, kleur, voggehalte, ensovoorts. By ʼn ander metode word 'n buis of staaf in die grond ingedruk of geslaan en die weerstand wat dit ondervind, word elektronies na 'n rekenaar gevoer. Dit word sondering genoem en een van die apparate wat gebruik word, is die penetrometer. Laboratoriumondersoeke word uitgevoerom byvoorbeeld die  bestanddele en samestelling van gronde te bepaal, die dravermoë, die saamdrukbaarheid of verdigbaarheid, skuifweerstand en deurlaatbaarheid. Die resultate van ʼn grondondersoek het onmisbaar geword vir die wat gemoeid is met die beplanning en bou van paaie, spoorweë, damme, tonnels en feitlik alle groot konstruksies in stede. == Verwysings == * Laker, M.C.: Grond- Ons kwesbare lewensbron. In: Conserva. Departement van Omgewingsake. Deel 9, nr. 3, Mei/Junie 1991. ISSN 0258-3313 * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409508}} band == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|grond}} {{Normdata}} [[Kategorie:Natuurlike materiale]] 8jir71lvbuhswqdvryyggocuemmjaje 0 23045 2970435 2725618 2026-09-24T08:46:01Z Joaquim Link 215060 /* Middeleeue */ 2970435 wikitext text/x-wiki {{Outonome gemeenskap |naam = Katalonië |volle-naam = ''Catalunya''<br />''Catalonha''<br />Katalonië |vlag = Flag of Catalonia.svg |wapen = Coat of Arms of Catalonia.svg |leuse = |volkslied =''[[Els Segadors]]''<br /><center>[[Lêer:Els Segadors.ogg]]</center> |kaart = Localización de Cataluña.svg |hoofstad = [[Barcelona]] {{Koördinate|41|23|N|2|11|O}} |taal = [[Katalaans]], [[Spaans]]<br />en [[Aranees]] ([[Oksitaans]]) |oppervlak = 32&nbsp;108<ref name=idescat-area>{{cite web |url=http://www.idescat.cat/pub/?id=inddt&n=396&lang=en |title=Indicadors geogràfics. Superfície, densitat i entitats de població: Catalunya |publisher=Institut d'Estadística de Catalunya |access-date=23 Maart 2016 |language=ca |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426061452/https://www.idescat.cat/pub/?id=inddt |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |oppervlak-rang = 6de |oppervlak-grootte = |oppervlak-persent = 6,3% |bev = 7&nbsp;522&nbsp;596<ref name=idescat-area /> |bev-rang = 2de |bev-persent = 16% |bev-datum = 2016 |digtheid = 240 |afrikaanse-naam = Katalaan |spaanse-naam = catalán (m); catalana (v) |plaaslike-taal = [[Katalaans]] |plaaslike-naam = català (m); catalana (v) |outonomiteit = [[9 September]] [[1932]]<br />[[18 September]] [[1979]]<br />huidig: [[9 Augustus]] [[2006]] |kongres = 47 afgevaardigdes (van 350) |senaat = 16 senatore (van 264) |president = [[Joaquim Torra i Pla]] (JxCat) |president-skakel = Lys van Presidente van Katalonië |kode = ES-CT |webwerf = [http://www.gencat.cat/index_eng.htm Generalitat de Catalunya] }} '''Katalonië''' ([[Katalaans]]: ''Catalunya'' [kətəˈluɲə] of [kataˈluɲɛ]; [[Aranees]] en [[Oksitaans]]: ''Catalonha'' [kataˈluɲɔ], [[Spaans]]: ''Cataluña'' [kataˈluɲa]) is een van die nasies binne die [[Spanje|Koninkryk Spanje]] wat tans as een van die land se outonome gemeenskappe geadministreer word. Dit grens aan [[Frankryk]] en [[Andorra]] in die noorde, [[Aragon]] in die weste, en [[Valencia (outonome gemeenskap)|Valencia]] in die suide. In die ooste word dit begrens deur 'n 580&nbsp;km kuslyn aan die [[Middellandse See]]. [[Lêer:Si balla la sardana fuori la cattedrale - panoramio.jpg|duimnael|links|Buite die katedraal van [[Barcelona]] kom verbygangers byeen vir 'n spontane ''sardana'', 'n tradisionele dans wat uitdrukking gee aan Katalane se nasionale trots en samehorigheidsgevoel]] [[Lêer:Estelada blava.svg|duimnael|links|Die ''Estelada'', ontwerp deur die Katalaanse nasionalis Vicenç Abert Ballester (1872−1938), baseer op die ''Senyera'', die amptelike vlag van die Outonome Gemeenskap Katalonië, maar simboliseer die Katalaanse Lande of ''Països Catalans'' in hul geheel - naas Katalonië ook die Katalaanssprekende streek [[Valencia, Spanje|Valencia]], die [[Baleariese Eilande]] en dele van Aragón. Die ''Estelada'' dien as simbool van 'n onafhanklike Katalonië en word derhalwe ook deur die Katalaanse onafhanklikheidsbeweging gebruik]] Die Gemeenskap se grondgebied kom ooreen met dié van die historiese gebied van die voormalige [[Prinsdom van Katalonië]] en die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Barcelona]]. Die outonome gemeenskap van Katalonië beslaan 'n oppervlak van 32&nbsp;108&nbsp;km² met 'n amptelike bevolking van 7&nbsp;565&nbsp;603 (2012) waarvan immigrante 'n geskatte 12,3% uitmaak. Die gebiede, waarna vandag as Katalaanse Lande (''Països Catalans'') verwys word, het reeds in die antieke tydperk sekere kenmerke gedeel voordat hulle vanaf die [[Middeleeue]] 'n maatskaplike, ekonomiese en kulturele eenheid begin vorm het. Die Mediterreense kuslyn was die geografiese element wat hulle met mekaar verbind het; die hoogplato in die sentrum van die [[Iberiese Skiereiland]] was hul gemeenskaplike grens teen die naburige [[Kastilië]].<ref>[https://www.uni-frankfurt.de/44860878/Katalanische_Geschichte ''Goethe-Universität Frankfurt am Main - Institut für Romanische Sprachen und Literaturen: Geschichte Kataloniens und der Katalanischen Länder. Besoek op 8 Julie 2018'']</ref> Katalane verwys na hul land dikwels as 'n ''terra de pas'', 'n deurgangsland, histories geleë tussen twee groter moondhede, Frankryk en Spanje, langs 'n roete wat dié twee lande oor eeue heen met mekaar verbind het. 'n Verskeidenheid beskawings en mense het hul spore gelaat, van [[Kelte]], die [[Kartago|Kartagiese]] veldheer [[Hannibal]] met 'n strydmag wat 2&nbsp;200 [[olifant]]e ingesluit het, en Romeine tot migrante uit Afrika en Asië wat destyds werk kom soek het in Katalonië se florerende vrugtebedryf rondom Lleida, die grootste stad in die binneland.<ref>Michael Eaude: ''Catalonia - a Cultural History''. Oxford: Oxford University Press 2008, bl. viii</ref> Die toekomstige politieke status van Katalonië sal moontlik deur die snelgroeiende Katalaanse onafhanklikheidsbeweging bepaal word.<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2016/09/20/catalonia-dreams-of-a-european-future-as-other-nations-try-to-turn-back-the-clock/?noredirect=on&utm_term=.8e00005cc91a ''The Washington Post, 20 September 2016: Catalonia sees itself as the nation-state of the future. Besoek op 8 Julie 2018'']</ref> Die Spaanse bewind se optrede teen die beweging en die inhegtenisneming van Katalaanse regeringslede is onder meer deur die gewese president van [[Brasilië]], [[Dilma Rousseff]], openlik gekritiseer. Rousseff het Katalonië se reg op selfbeskiking beklemtoon.<ref>[https://www.elnacional.cat/es/politica/dilma-rousseff-brasil-catalunya_212823_102.html ''El Nacional, Barcelona: 15 November 2017: Rousseff defiende "la autodeterminación" y condena el encarcelamiento del Govern. Besoek op 8 November 2018'']</ref> Die politieke geskil tussen Madrid en Barcelona oor die herstelling van Katalonië se onafhanklikheid is ook 'n stryd tussen twee kulture. Tradisioneel het die grondslag van Katalane se welvaart op ambagte en seehandel berus. In Katalaanse stede het 'n selfbewuste burgerdom ontstaan wat baie ooreenkomste getoon het met dié van [[Hanse]]stede en [[Italië|Italiaanse]] stadrepublieke.<ref>[https://www.sueddeutsche.de/kultur/spanische-geschichte-der-streit-zwischen-spaniern-und-katalanen-ist-ein-konflikt-der-kulturen-1.3687852 ''Süddeutsche Zeitung, 29 September 2017: Spanische Geschichte - Der Streit zwischen Spaniern und Katalanen ist ein Konflikt der Kulturen. Besoek op 20 Augustus 2019'']</ref> Hierdie burgerdom het 'n politieke bedeling voortgebring waarin die politieke ewewig bewaar is en 'n tradisie van beleidvorming ontstaan het waarvolgens opponerende kragte kompromisse getref het. Die Kastiliaanse samelewing het sterk gekontrasteer met die Katalaanse model. Die Spaans-Kastiliaanse staat is deur 'n magshiërargie gekenmerk wat uit koning, adel, klerus en boere bestaan het. Die laasgenoemdes was gevange in 'n stelsel van afhanklikheid en uitbuiting waarin gedwonge boerdery sentraal gestaan het. Ook ná die ontdekking van Amerika deur Spaanse seevaarders het die Spaaanse ekonomie nie danksy handel en tegnologiese vernuwing gefloreer nie, maar die Spaanse elite het hulle eerder beperk tot die genadelose plundering van Indiaanse ryke in Sentraal- en Suid-Amerika, waaronder dié van die [[Asteke]] en [[Inka]]s. Die oorgrote meerderheid van die bevolking is tot in die moderne tyd deur 'n baie klein heersende elite, wat hul selektiewe en partikuliere belange bevorder het, van die politieke besluitnemingsprosesse uitgesluit. == Geskiedenis == === Voor-Romeinse tydperk === Katalonië is reeds sedert prehistoriese tye bewoon. Die instroming van [[Kelte|Keltiese]] stamme na die [[Iberiese Skiereiland]] het gelei tot die ontwikkeling van die Keltiberiërs. In 575 v.C. het die Antieke Grieke die gebied gekoloniseer en die dorp Empúries gestig aan die kus van die [[Middellandse See]], wat saam met Rode (Roses), ook in Katalonië, die mees westelike Griekse dorpe sou word. Die Keltiberiese kultuur is deur die aankoms van die Grieke, Feniciërs en Kartagers beïnvloed.<ref name="gencat">[http://www.gencat.net/ Generalitat de Catulunya] [http://www.gencat.net/catalunya/eng/historia/historia1.htm History: History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703060845/http://www.gencat.net/catalunya/eng/historia/historia1.htm |date= 3 Julie 2007 }}, besoek op 27 Junie 2007</ref> [[Lêer:Roman Aqueduct, Tarragona Spain.jpg|duimnael|links|250px|Romeinse [[akwaduk]] naby Tarragona]] [[Lêer:Charlemagne et Louis le Pieux.jpg|duimnael|links|250px|[[Karel die Grote]] en die jong Louis die Vrome]] === Romeinse bewind === Dit sou egter die Romeine se aankoms in die Iberiese Skiereiland wees wat die grootste en mees blywende indruk op Katalonië sou hê. Die aankoms van Romeinse administratiewe en institusionele strukture het gelei tot 'n netwerk van stede en paaie, die invoer van landbou gegrond op graankosse, druiwe en olywe, die invoer van besproeiing die ontwikkeling van Romeinse Reg, en die aanneming van die [[Latyn]]se taal, waarvan al drie tale wat amptelike status in Katalonië het, Spaans, Katalaans en die Oksitaanse variant Aranees, afstam.<ref name="gencat" /> Die Romeinse era het aangebreek met die aankoms van Gnaeus Cornelius Scipio Calvus in Empúries met die doelwit om toevoerlyne vir [[Hannibal]] se Kartaagse leër af te sny tydens die [[Puniese Oorloë|Tweede Puniese oorlog]]. Nadat Kartage verslaan en verskeie Iberiese opstande onderdruk is, is Romeinse heerskappy teen 195 v.C. oor die gebied wat later Katalonië sou word volledig bewerkstellig. Die grootste deel van Katalonië het eers deel geword van die Romeinse provinsie [[Hispania Citerior]]; na 27 v.C. het dit deel geword van Tarraconensis, met die hoofstad Tarraco (nou [[Tarragona]]). === Wes-Gote en Franke === In die [[5de eeu]] het die [[Wes-Gote]] as deel van die [[Germane|Germaanse]] inval van die [[Romeinse Ryk]] onder Athaulf hulle in Tarraconensis ([[410]]) gevestig en toe die Wes-Gotiese koning Euric in [[475]] die koninkryk van Tolosa (moderne [[Toulouse]], Frankryk) gestig het, het hy die gebied wat ooreengekom het met vandag se Katalonië daarby ingesluit. Die Wes-Gote het die gebied oorheers tot aan die begin van die [[8ste eeu]], eers uit Toulouse en later uit Toledo. In [[718]], het die [[Moslem]]-verowering van Spanje die noordwestelike deel van die skiereiland bereik en invalle in Septimania uitgevoer. Die gebied wat aan die Frankiese Ryk gegrens het is egter geleidelik vanuit die noorde verower en binne 'n enkele eeu is Katalonië deur die [[Franke]] verower. Girona het reeds in [[785]] geval en in [[801]] het [[Karel die Grote]] se seun, Louis, Barcelona verower. Die grensgebied tussen die Frankiese Ryk en die More het bekend gestaan as ''Marca Hispanica'' (Spaans: Moerasse) en is deur die Graaf van Barcelona regeer.<ref name="gencat" /> === Middeleeue === Tydens die [[10de eeu]] het die Katalaanse Grawe al hoe meer onafhanklik van die Karolingiese mag geword. Die [[11de eeu]] is gekenmerk deur die ontwikkeling van 'n [[feodalisme|feodale]] samelewing. Die oorwinning van Ramon Berenguer I oor die ander Katalaanse grawe het die graafskappe van Katalonië onder die Barceloonse kroon verenig. Die naam ''Catalonia'' is vanaf die middel van die [[12de eeu]] af begin gebruik om na die groep graafskappe waaruit die ''Marca Hispanica'' bestaan het te verwys. Tot op die tydstip het die Grawe van Barcelona gepoog om hulle gebied in veelvuldige rigtings uit te brei en is die graafskap Besalú, deel van die [[Empúries]], Cerdanya en vir 'n kort tydjie selfs die graafskap van [[Provence]] verower. Die verowerde gebied suid van die historiese ''Marca Hispanica'' het as ''Catalunya Nova'' ("Nuwe Katalonië") bekend gestaan en is teen die einde van die 12de eeu deur [[Katalane]] herbevolk.<ref name="gencat" /> [[Lêer:Cort general del Principat de Catalunya.jpg|duimnael|Cort general del Principat de Catalunya]] Die huwelik tussen die Graaf Ramon Berenguer IV, van die huis van Barcelona, met Petronila, dogter van die Koning van Aragon, in [[1137]] het die vereniging met die Kroon van Aragon en verdere feodale uitbreiding na die Moorse suide en weste moontlik gemaak. Tortosa is in [[1148]] verower en Lleida in [[1149]]. Ramon Berenguer IV het "Aragon" as sy hooftitel en die naam van sy koningshuis gebruik. Ramon en Peronella se seun het die titel ''Rex'' ("koning") van Aragon geneem. Katalonië en Aragon het egter hulle bepaalde tradisionele regte behou en Katalonië sy eie persoonlikheid met een van die eerste parlemente in [[Europa]], die ''Corts catalanes''.{{feit}} Oor die volgende aantal eeue sou Katalonië onder die Aragonese kroon een van die belangrikste gebiede in Europa word wat 'n maritieme ryk sou domineer wat van die westelike [[Middellandse See]] tot by [[Italië]] sou strek na die oorwinning van [[Valencia (outonome gemeenskap)|Valencia]], [[Majorka]] en die res van die [[Baleariese Eilande]], [[Sardinië]], en deur die opvolging van die konings van Aragaon ook [[Sisilië]]. Verdrae met Die Koninkryk van Kastilië het bepaal watter gebiede die twee koninkryke van die More sou probeer herower tydens die ''Reconquista''. In [[1213]] het die nederlaag en dood van Pieter II van Aragon 'n einde gebring aan 'n projek om Katalaanse mag oor [[Provence]] te verstewig. Sy opvolger Jakobus I van Aragon het eers teen [[1227]] daarin geslaag om sy mag oor Katalonië te konsolideer en daarna voortgegaan om Majorka en Valencia te verower. Laasgenoemde het 'n derde koninkryk onder die kroon van Aragon geword. Majorka saam met die graafskappe Cerdanya en Roussillon en die stad [[Montpellier]] is as die aparte Koninkryk van Majorka aan sy seun Jakobus II van Majorka gelaat. Stryd wat op die verdeling gevolg het is beëindig met die anneksasie van die Koninkryk van Majorka deur die Kroon van Aragon in [[1344]].{{feit}} [[Lêer:ConstitucionsCatalanesVolumIr.jpg|duimnael|links|220px|Constitucions Catalanes, 1702]] [[Lêer:Corona aragonum 1441.svg|duimnael|300px|Die grondgebied onder die Kroon van Aragon in 1441]] === Vereniging met Kastilië === Die dood van Martin I van Aragon in [[1410]] sonder 'n erfgenaam het tot 'n opvolgingskrisis gelei. Na twee jaar is die krisis ten gunste van Ferdinand van Antequera van die Kastiliaan se koningshuis beslis. Ferdinand se opvolger Alfonso V het gebiedsuitbreiding verder geneem met die verowering van die Koninkryk van Napels in [[1443]]. In Katalonië sou daar egter 'n kleinboere-opstand plaasvind in [[1462]] (die ''remença''). In [[1493]] het Frankryk die graafskappe Roussillon en Cerdanya wat dit tydens die konflik beset het geannekseer. Ferdinand se huwelik met Isabella van Kastilië in [[1469]] het 'n dinastiese vereniging van die Kroon van Aragon met Kastilië meegebring en in [[1516]] is die monargieë formeel in die Koninkryk van Spanje verenig. Die twee koninkryke het egter hulle afsonderlike politieke instellings, howe, wette, administrasie en geld behou.{{feit}} [[Lêer:Catalonia2.png|duimnael|250px|Verdeling van Katalonië in 1659]] Die ontdekking van die [[Amerikas]] deur die Spaans geborgde [[Christopher Columbus]] het die klem van Europa se aandag van die [[Middellandse See]] na die [[Atlantiese Oseaan]] verskuif. Die verowering van [[Sentraal-Amerika]] en [[Suid-Amerika]] is uit Kastilië bedryf, en is as uitbreidings van Kastilië gesien, eerder as uit Katalonië en tot [[1778]] sou [[Seville]] die enigste hawe wees wat toegelaat is om handel te dryf met Amerika. Die klemverskuiwing sou Katalonië minder belangrik maak. Die Koninkryk van Valencia het die belangrikste van die voormalige Aragonese konfederasie geword en onder [[Filips II van Spanje|Philip II van Spanje]] het die Katalaanse ekonomie, taal, en kultuur begin agteruitgaan. Onder Philip IV is 'n sentraliseringsbeleid gevolg en is die streke van Spanje swaar belas om oorsese ondernemings te finansieer. === Stryd vir onafhanklikheid === Tydens die Dertigjarige oorlog tussen Spanje en Frankryk lei 'n opstand deur plaaslike kleinboere in Barcelona, die ''Corpus de Sang''. Die opstand is deur die Generalitat de Catalonia gebruik om 'n 'n oorlog vir Katalaanse onafhanklikheid te bewerkstellig. 'n Republiek is onder die beskerming van [[Lodewyk XIII van Frankryk]] uitgeroep. Teen [[1652]] het Spaanse troepe egter daarin geslaag om Katalonië te herbeset. Toe is vrede uiteindelik in [[1659]] met die [[Vrede van die Pireneë]] bewerkstellig. Roussillon, Conflent, Vallespir, Capcir, en die noordelike helfte van Cerdanya is volgens die verdrag aan Frankryk afgestaan.{{feit}} In die [[Spaanse Opvolgingsoorlog]] het Aragon aan die kant van die Heilige Romeinse Keiser I van Habsburg geveg. Dit sou rampspoedige gevolge vir Katalonië hê. Na die val van Barcelona op [[11 September]] [[1714]] het die triomfantlike magte Katalaanse instellings stelselmatig afgetakel in 'n proses wat sou eindig met die ''Nueva Planta''-uitvaardigings wat die Katalaanse grondwette opgehef het, nuwe gebieds- en administratiewe strukture gevestig het, die Katalaanse universiteite onderdruk het en die administratiewe gebruik van die Katalaanse taal opgehef het.{{feit}} 'n Eeu later is Katalaans ook in primêre en sekondêre skole verbied.{{feit}} [[Lêer:Map administrative divisions of the First French Empire 1812-en.svg|duimnael|250px|Katalonië binne die Franse Keiserryk onder [[Napoleon Bonaparte]] in 1812]] Na die [[Franse Rewolusie]] is Katalonië tydens die [[Napoleontiese Oorloë]] tussen [[1812]] en [[1813]] deur Frankryk geannekseer en eers as vier en later twee [[département]]e georganiseer voor die [[Franse]] weer in [[1814]] onttrek het na die ondertekening van 'n vredesverdrag. Onder Ferdinand VII het verskeie Katalaanse opstande plaasgevind en na sy dood het die konflik oor opvolging tussen absolutistiese "Carliste"-ondersteuners van Infante Carlos en die liberale ondersteuners van Isabella II gelei tot die Eerste Carliste-oorlog. Baie Katalane en [[Baske]] het aan die Carliste-kant geveg in die hoop dat dit tot herstel van streeksoutonomiteit sou lei. === Renaixença en industrialisering === In die [[19de eeu]] het Katalonië tydens die sogenaamde ''Renaixença'' (Renaissance) ekonomiese vooruitgang beleef. Dit het die mees geïndustrialiseerde deel van Spanje geword. Die verandering het begin met die tekstielbedryf vanaf [[1833]] toe die eerste stoomaangedrewe fabriek in Barcelona opgerig is. Teen die [[Eerste Wêreldoorlog]] is Katalonië as volledig geïndustrialiseer beskou. Industrialisasie het gelei tot 'n nuwe soort samelewing wat verskil het van die res van Spanje met al hoe meer maatskaplike konflik en wrywing met die Spaanse staat. Die Renaixença was aanvanklik 'n kulturele, historiese en literêre beweging. Na die Spaanse rewolusie van [[1868]] het die beweging 'n meer politiese aard begin kry wat gemik is op die verkryging van selfregering vir Katalonië binne die Spaanse staat. Die verlies van Spanje se laaste kolonies in [[1898]], [[Kuba]] en die [[Filippyne]], het 'n hupstoot gegee aan politiese Katalanisme. In [[1907]] wen die Lliga Regionalista saam met ander Katalanistiese partye as deel van die ''Solidaritat Catalana'' die verkiesing in Katalonië. In [[1914]] word die eerste vorm van selfregering, ''Mancomunitat de Catalunya'', gevestig. Dit word egter deur die diktatorskap Generaal Primo de Rivera (1923–1930) opgehef. Die Katalaanse arbeidersbeweging na die draai van die eeu het drie neigings gehad: sindikalisme, [[sosialisme]], en [[anargisme]]. Barcelona in besonder was die middelpunt van radikale arbeidsoptrede met talle algemene stakings, sluipmoorde en die opkoms van die anargistiese ''Confederación Nacional del Trabajo'' ("Nasionale Confederasie van Arbeid" of "CNT"). Die stygende geweld tussen Katalaanse werkers en die Katalaanse [[bourgeoisie]] het daartoe gelei dat laasgenoemde die diktatorskap van Primo de Rivera aanvaar het ten spyte van sy sentraliseringsgesindheid.<ref name="gencat" /> === Spaanse burgeroorlog === Die uitroep van die Tweede Republiek in [[1931]] het outonomie aan Katalonië herstel. Dit sou egter 'n kortstondige tussenpose wees wat beëindig is deur die uitbreek van die [[Spaanse Burgeroorlog]]. In die winter van [[1939]] is Katalonië deur Generaal Franco se leër beset. Talle Katalaanse republikeine, werkerspartylede en vakunie-aktiviste is verban, tereggestel en onderdruk. Die Statuut van Katalonië is opgehef en alle vorms van Katalanisme en die openbare gebruik van die Katalaanse taal is verbied. Ten spyte van die nadelige politiese toestande sou die Katalaanse ekonomie egter tussen [[1945]] en [[1975]] sterk groei. Katalonië se bevolking sou in die tydperk styg van minder as 3 na 6 miljoen inwoners teen 1980.<ref name="gencat" /> === Herstel van demokratiese bewind === Toe Franco in 1975 sterf het Spanje in 'n demokratiese en outonomiese staat ontwikkel. Die Generalitat van Katalonië is voorlopig herstel. In [[1979]] is die Statuut van Outonomie van Katalonië goedgekeur. In [[1986]] het Spanje by die [[Europese Unie]] aangesluit. Katalonië het in die Europese Unie voorbrand gemaak vir die rol wat streke kan speel in ekonomiese en maatskaplike vooruitgang.<ref name="gencat" /> == Geografie == Katalonië is 'n klein outonome gebied in die noordoostelike hoek van die [[Iberiese Skiereiland]]. Die 32&nbsp;000 [[vierkante meter|m²]] gebied het 'n kuslyn van 580&nbsp;km wat strek van die Franse grens tot by die [[Ebro]]rivierdelta. Katalonië het 'n merkwaardige verskeidenheid landskappe op so 'n klein grondgebied wat van die Pireneë-bergreeks tot by die Katalaanse Kusdepressie (''Depressió Litoral Catalana'') strek.<ref name="villascostabrava">[http://www.villascostabrava.net/ villascostabrava.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708172503/http://www.villascostabrava.net/|date=8 Julie 2007}} [http://www.villascostabrava.net/travelguide/geo.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626153321/http://www.villascostabrava.net/travelguide/geo.php|date=26 Junie 2007}}, besoek op 1 Julie 2007</ref><ref>[http://www.gencat.net/ Generalitat de Calunya] [http://www.gencat.net/catalunya/eng/territori.htm Territory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627032744/http://www.gencat.net/catalunya/eng/territori.htm |date=27 Junie 2007 }}, besoek op 1 Julie 2007</ref> In die noorde word Katalonië, en die Iberiese Skiereiland in die algemeen, van Frankryk geskei deur die [[Pireneë]] wat oor 'n afstand van sowat 430 kilometer van die Golf van Biskaje in die [[Atlantiese Oseaan]] tot by die Kaap Creus aan die Middellandse See strek. Katalonië se hoogste berg, die 3 143 meter hoë [[Pica d'Estats]], is in die Pireneë tussen die Katalaanse distrik Pallars Sobirà en die Franse distrik Ariège geleë.<ref name="villascostabrava" /> Van die sneeubedekte pieke van die Pireneë daal die landskap deur welige denne- en spar-bedekte valleie, kristalhelder mere en kleiner bergreekse. Dit sluit die gebluste vulkane om Olot in en ook die rotsspitse van [[Montserrat (berg)|Montserrat]] verder suid.<ref name="villascostabrava" /> Die berge gaan oor in golwende heuwels in Katalonië se vrugbare binneland. Sedert Romeinse tye is die heuwels met wingerde en koringlande beplant wat deur rotsriwwe geskei word. In die suidweste is die landskap platter en droër met karooagtige grys en gebrande [[Oker (kleur)|okerkleure]]. Besproeiing uit die Ebrorivier maak reeds vir eeue lank die verbouing van wyndruiwe, olyfolie en vrugte moontlik.<ref name="villascostabrava" /> [[Lêer:Cap de creus 1.jpg|duimnael|250px|Cap de Creus]] Die 910&nbsp;km lange Ebro met sy oorsprong by Pico de los Tres Mares (piek van drie seë waar drie riviere hulle oorsprong het) naby Reinosa in die Cordillera Cantábrica in Cantabria vloei in die Middellandse See in deur die 320&nbsp;km² groot Ebrorivierdelta (''Delta de Ebro''). Die Ebrodelta is een van die belangrikste moerasgebiede in Europa en 'n belangrike rusplek vir trekvoëls. Rysakkers bedek byna 60% van die delta en aanplantings hoër op in die rivier verminder die natuurlike afloop van 745 m3/s na 430.<ref name="villascostabrava" /> Noord van die Ebrodelta loop die ''Costa Dorada'' (Goue kus), met eindelose strande en witgekalkte vissersdorpies, tot by Tarragona, die ou Romeinse hoofstad van Noordoostelike Spanje. Tussen Tarragona en Barcelona word talle strandoorde en die Penedès, een van Europa se belangrikste wyngebiede, aangetref. 95% van die wêreld se cava, Spanje se vonkelwyn, word in Penedès geproduseer. Die gebied is ook bekend vir die groot aantal Cisterciënsiese kloosters soos: Santes Creus, Poblet, en Vallbona de les Monges.<ref name="villascostabrava" /> Noord van Barcelona tot by Blanes strek 'n byna ononderbroke kuslyn my talle marinas. By Blanes begin die beroemde [[Costa Brava]]. Die kusgebied met goue sandstrande, kristalhelder see en rotsuitsteeksels en -inhamme, regaf kranse en denne en eikewoude is 'n gesogte toeristebestemming. Aan die binneland van die Costa Brava word goed bewaarde [[Middeleeue|Middeleeuse]] dorpies in tipies mediterreense landskappe aangetref. In die voetheuwels van die Pireneë word forelgevulde strome en beskermde mere aangetref.<ref name="villascostabrava" /> Katalonië se klimaat is tipies mediterreens met lang sonnige dae, matige winters en warm somers. Die Pireneë en omliggende hoogliggende gebied het 'n klimaat tipies van hoogliggend gebiede met temperature wat onder vriespunt daal, jaarlikse reënval van meer as 1000&nbsp;mm en volop sneeu in die winter. Langs die kus is die klimaat matig met warmer weer in die suide en natter toestande in die noorde. In die binneland weg van die see het Katalonië 'n kontinentale Mediterreense klimaat met koue winter- en baie warm somersdae.<ref>[http://www.catalunyarecerca.info/ Research in Catalonia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070618224624/http://www.catalunyarecerca.info/ |date=18 Junie 2007 }}, [http://www.catalunyarecerca.info/guia/ang/03_130_Clima.asp Climate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510082119/http://www.catalunyarecerca.info/guia/ang/03_130_Clima.asp |date=10 Mei 2007 }}, besoek op 1 Julie 2007</ref> == Taal == [[Lêer:Paisos catalans.svg|duimnael|250px|Ligging van die Katalaanse lande (''Països Catalans'') in grys]] [[Lêer:Mapa dialectal del català-valencià.png|duimnael|250px|[[Dialek|Dialekte]] in die [[Katalaans|Katalaanssprekende]] gebiede]] Katalaans, wat as Katalonië se eie taal beskou word, is een van drie tale wat amptelike status in Katalonië geniet.<ref>[http://www.gencat.cat/generalitat/eng/estatut/ Statute of Autonomy of Catalonia]</ref> Die ander is Spaans, of beter Kastiliaans, wat die amptelike taal in die hele Spanje is, en Aranees (as variant van [[Oksitaans]]) wat in die Val d'Aran (Aranvallei) gepraat word. Al drie Katalonië se tale is [[Romaans]]e tale en stam van die alledaagse vorm van [[Latyn]] af wat in die gebied gepraat is na die romanisering van die Iberiese Skiereiland. Die oudste bekende tekste wat in Katalaans geskryf is, is fragmente van die Katalaanse weergawe van die ''Forum ludicum'' en die boek van preke ''Les Homilies d'Organyà'' wat uit die [[12de eeu]] dateer. In die [[13de eeu|13de]] en [[14de eeu]]e het Katalaans die hoogtepunt van gegrafiese uitbreiding bereik soos die Aragonese kroon sy gebied uitgebrei het. Die vooruitgang van Katalaans is egter beëindig met die vereniging van die kroon van Katalonië en Kastilië in [[1474]]. Na die [[Spaanse Opvolgingsoorlog]] (1705–1715) het Philip V die amptelike gebruik van Katalaans verbied en is Katalaans ten gunste van Spaans onderdruk. Eers tydens die Katalaanse renaissance (''Renaixença'') in die laat [[19de eeu]] sou die taal 'n herlewing begin. Katalaans is weer as literêre taal gebruik en Katalaans as Kultuurtaal is gestimuleer deur onder meer die ''Jocs Florals'' (Gebloemde Spele) digkompetisies. In [[1906]] het die eerste Katalaanse Taalkongres 3000 deelnemers getrek en in 1907 is die ''Institut d'Estudis Catalans'' gestig wat in [[1913]] die ''Normes ortogràfiques'' (Spelreëls) en in [[1917]] die ''Diccionari ortogràfic'' (Spelwoordeboek) gepubliseer het. Dit is in [[1918]] gevolg deur die ''Gramàtica catalana'' (Katalaanse grammatika) deur [[Pompeu Fabra]] in 1918. Tydens die Tweede Spaanse Republiek (1931–1939), is Katalaans se amptelike status vir die eerste keer in verskeie eeue herstel. Die [[Spaanse Burgeroorlog]] en die diktatorskap van Franco (1939–1975) sou die proses egter verder vertraag en Katalaans is weereens as openbare taal verbied. Met die demokratisering van Spanje in die laat 1970's is die status van Katalaans herstel en kon die taal uiteindelik volledig herstel. Dit word tans in skole, die media, ekonomiese en kulturele sfere gebruik. Katalaans is die taal van die outonome regering en openbare instansies in Katalonië. Openbare onderwys is hoofsaaklik in Katalaans en besighede word verplig om alle inligting (bv. spyskaarte, plakkate ens.) in Katalaans te vertoon en kan beboet of andersins gestraf word indien die regulasies oortree word. Dit is moontlik gemaak deur 'n regeringsbeleid wat sedert [[1983]] die taal beskerm en ondersteun en deur die invoer van 'n taalwet in [[1997]] wat vermeerderde gebruik van Katalaans ten doel het en aksies in plek stel waar dit die nodigste is.<ref>[http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ca-l1-1998.html Catalonia's linguistic law]</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=li0Fmtfxd6kC&pg=PA64&ots=wZKdr8Yxeq&dq=linguistic+policy+Catalonia&sig=_XXKHeB8_QEDLJDSTjLGsPrlLYE Multilingualism in Spain: Sociolinguistic and Psycholinguistic Aspects of Linguistic Minority Groups]</ref> Die wette van Katalonië erken egter ook die regte van die groot aantal Spaanssprekende inwoners van Katalonië, en Spaans kan in alle gevalle sonder diskriminasie vir openbare en privaat doeleindes gebruik word.<ref>[http://noticias.juridicas.com/base_datos/CCAA/ca-l1-1998.html Second article of Catalonia's linguistic law]</ref> Die Statuut van Outonomie van 1979 het ook die Oksitaanse taal in sy Aranese variëteit erken met spesiale beskerming in die Aranvallei. Die klein gebied met 7&nbsp;000 inwoners is tans die enigste plek ter wêreld waar Oksitaans, wat hoofsaaklik in die Suide van Frankryk en in 'n paar Italiaanse valleie gepraat word, amptelike status geniet. Sedert [[9 Augustus]] [[2006]] geniet Aranees ook amptelike status in die hele Katalonië. {| style="border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; float: center;" border=1 align=left |- style="color: black; background-color: lawngreen;" | colspan="4" align ="center" | '''Taal waarmee Katalane hulle identifiseer''' (2003) <ref>[http://www.idescat.net/cat/idescat/publicacions/cataleg/pdfdocs/eulc2003.pdf IDESCAT 2003]</ref> |- style="background-color:#CCCCCC;" | | Moedertaal | Eie-taal | Gebruikstaal |- style="background-color:#E4E4E4;" | Katalaans | align="right" | 40,4% | align="right" | 48,8% | align="right" | 50,1% |- style="background-color:#E4E4E4;" | Spaans | align="right" | 53,5% | align="right" | 44,3% | align="right" | 44,1% |- style="background-color:#E4E4E4;" | Beide | align="right" | 2,8% | align="right" | 5,2% | align="right" | 4,7% |- style="background-color:#E4E4E4" | Aranees | align="right" | 0,1% | align="right" | 0,0% | align="right" | 0,0% |- style="background-color:#E4E4E4" | Ander tale | align="right" | 3,2% | align="right" | 1,7% | align="right" | 1,1% |} <br style="clear:both;" /> == Kultuur == [[Lêer:Barri Gòtic at night.jpg|duimnael|links|250px|Nagtelike straattoneel in die Barri Gòtic]] [[Lêer:Sagrada família shadow detail.jpg|duimnael|250px|'n Detail van [[Antoni Gaudí]] se [[Sagrada Família]]]] Katalonië het 'n ryk [[kultuur]] en het oor die eeue beroemde persoonlikhede in byna alle kuns- en kultuurgebiede gelewer. Die hoofstad Barcelona het deurgaans 'n belangrike rol in Europese kultuur gespeel. In terme van [[argitektuur]] spog Katalonië met [[boukuns]] en ingenieursprestasies uit die Romeinse tydperk tot die jongste argitektoniese neigings soos gesien in die Torre Telefónica ontwerp deur [[Santiago Calatrava]] en die Torre Agbar deur die Franse argitek Jean Nouvel, beide in Barcelona. Die stad is waarskynlik die bekendste vir die Gotiese argitektuur van die Barri Gòtic, die Katalaanse Modernisme wat 'n eiesoortige vorm van [[Art Nouveau]] is, en die bekendste eksponent daarvan [[Antoni Gaudí]]. Daar is ook talle voorbeelde van Renaissance, Barok en Neoklassieke argitektuur. In die 1920's het argitekturale rasionalisme in die GATPAC-groep gefloreer met argitekte soos Josep Lluís Sert, Torres Clavé en Churruca. Eietydse argitekte en stadsbeplanners wat interessante werk doen sluit in Josep A. Coderch, die Bohigas-Martorell-Mackay span en Ricard Bofill.<ref name="gencat-culture">[http://www.gencat.net/ Generalitat de Catalunya], [http://www.gencat.net/catalunya/eng/cultura/cultura1.htm Culture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070625123124/http://www.gencat.net/catalunya/eng/cultura/cultura1.htm |date=25 Junie 2007 }}, Besoek 1 Julie 2007</ref> Katalonië het ook van die wêreld se bekendste kunstenaars opgelewer. [[Salvador Dalí]], [[Joan Miró]], Antoni Tàpies en Ramon Casas i Carbó is in Katalonië gebore. Hoewel [[Pablo Picasso|Picasso]] in Andalusië gebore is en in [[Madrid]] studeer het, het hy aan die begin van die [[20ste eeu]] sy tyd tussen Barcelona en [[Parys]] verdeel en het 'n lewenslange verhouding met die stad gehandhaaf. Die Picasso-museum in Barcelona huisves meer as 3&nbsp;500 van Picasso se werke in die [[museum]] se permanente versameling.<ref name="gencat-culture" /> == Ekonomie == === Internasionale handelsbetrekkinge === Katalonië handhaaf sy eie internasionale handelsbetrekkinge. Vir handel met die buiteland is internasionale handelskamers gestig soos die ''Cambra de Comerç Brasil-Catalunya''.<ref>[http://www.cambra-brasilcatalunya.com/'' CCBC - Amptelike webtuiste. Besoek op 8 Julie 2018'']</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Catalonia|Katalonië}} * {{en}} {{Wikivoyage|Catalonia|Katalonië}} * {{ca}} {{en}} {{es}} [http://web.gencat.cat/ Amptelike webwerf van die Generalitat de Catalunya] * {{ca}} {{en}} {{es}} [http://www.catalunya.com/ Toerisme in Katalonië] * {{ca}} {{en}} {{es}} [http://www.poblesdecatalunya.cat/ Besienswaardighede in Katalonië] {{Navigasie indeling Spanje}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Katalonie}} [[Kategorie:Katalonië| ]] kqwzxy3mec1w87epybkdshj7cs225cl 0 26289 2970500 2770946 2026-09-24T11:58:43Z Sobaka 328 sien ook 2970500 wikitext text/x-wiki {{Versmelt|Sjangaans}} {{Etniese groep| |beeld = [[Beeld:Shangaan.jpg|250px]] |caption = | groep=Tsonga | bevolking=''onbekend'' | plek=[[Suid-Afrika]], [[Mosambiek]]. | taal=[[Tsonga]], [[Portugees]] | geloof=Christene | verwante= [[Ngoni]], [[Zoeloe]], [[Ndebele]], [[Xhosa]]. }} Die '''Tsonga''' is 'n bevolkingsgroep wat hoofsaaklik [[Tsonga]] as [[taal]] gebruik. == Geskiedenis == Vroeë [[Portugese]] verslae dui aan dat die Tsonga alreeds in [[1554]] in die Maputo-gebied van [[Mosambiek]] woonagtig was. Aan die begin van die negentiende eeu was hulle egter nog beperk tot die sentrale en suidelike dele van Mosambiek tussen die [[Indiese Oseaan]] en die [[Lebomboberge]]. Volgens klassifikasie kan die Tsonga-groep in drie hoofgroepe verdeel word: die suidelike groep (Maputa, Mpfumo en Tembe, waarna saam verwys word as Ronga), 'n sentrale groep (Khosa, Kuna, Mavunda, Valoyi, Maluleke en Nhlanganu) en 'n noordelike groep (Hlengwe en Tswa). Ons weet baie min van die vroeë geskiedenis van die Tsonga, en tradisies wissel van stamgroep tot stamgroep. Wat ons wel weet, is dat hulle 'n redelik geïsoleerde landboukundige volk was wat oor 'n lang tydperk in verspreide nedersettings gewoon het. Eers toe die Nguni-indringers hul vreedsame bestaan verwoes het, is baie van hulle uitgedryf na die Laeveld-gebiede van die [[Limpopo]]-provinsie naby die [[Nasionale Krugerwildtuin]]. Daarvandaan het party weswaarts na die binnelandse plato getrek, terwyl sommiges in Mosambiek gebly het. As gevolg van hierdie migrasies word daar deesdae na die Tsonga verwys as òf die Tsongas van Mosambiek òf die Tsongas van Suid-Afrika. == Vandag == Kenmerkend van hierdie mense is dat hulle reeds honderde jare lank seelewe langs die strande van [[Maputaland]] oes. Hulle is nog steeds hoogs bekwame [[visvang|vissers]] en hul viskrale en -fuike dateer waarskynlik baie eeue terug. Die visdryfjag is een van hul mees fassinerende tradisies en vind gewoonlik in die wintermaande plaas, wanneer baie van die streek se panne opdroog. Wanneer die watervlakke laag was, sou die mans bymekaarkom en - gewapen met spiese en vismandjies - afsit na die panne toe. 'n Groep sou tot by die middel in die water inloop en die water "klop", waardeur hulle die [[vis]] oor die pan sou dryf. Wanneer hulle 'n skool visse geïsoleer het, sou hulle die vis in die mandjies vasvang. Deur 'n gat bo in die mandjie kon hulle dan die visse met die hand vang of met 'n spies steek. Die Tsonga-viskrale en -fuike, wat in hul eenvoudige prag byna na beeldhoukuns lyk, word nog steeds in die helder water van [[Kosibaai]] gebou. Dit bestaan uit 'n omheining van dun pale met riete vervleg, wat noukeurig in die waterweë geplaas word op so 'n wyse dat visse wat vanuit die see inswem, of die meer verlaat, in die ronde kraal ingelei en daar vasgekeer word. Hierdie unieke Tsonga-gebruik word van generasie tot generasie gehandhaaf, met elke familie wat sy eie fuik besit. Tsonga-mans is deskundige vlegters en vorm nie net hul eie fuike uit die blare van [[inheems]]e plante nie, maar ook ander vlegwerk. ==Sien ook== * [[Xibelani-dans]] ==Bibliografie== * Roux, Heléne: Tsonga se toeka lewe. In: Omgewing RSA. Departement Omgewingsake. Deel 12, nr. 11, November / Desember 1985 {{Saadjie}} {{Navigasie etniese groepe in Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Tsonga}} [[Kategorie:Etniese groepe in Mosambiek]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Zimbabwe]] [[Kategorie:Bantoevolke]] qujijql4ol1d9hgiou8c9a0hb53oc2y 0 26806 2970330 2435312 2026-09-23T21:42:25Z Taurëendil 125486 2970330 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+'''Gipuzkoa''' '''Guipúzcoa''' |- | bgcolor="#ffffff" align=center colspan=2 | {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 |- | align=center width=148 | [[Lêer:Flag of Guipúzcoa.svg|100px|raam]] | align=center width=148 | [[Lêer:Coat of Arms of Gipuzkoa.svg|100px]] |- | align=center width=148 | Vlag | align=center width=148 | Wapen |} |- | bgcolor="#c6c6c6" align="center" colspan="2" | [[Lêer:Localización de la provincia de Guipúzcoa.svg|250px]] |- | Land | {{vlagland|Spanje}} |- | Outonome Gemeenskap | [[Lêer:Flag of the Basque Country.svg|23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]] |- | [[Hoofstad]] | [[San Sebastián]] |- | [[Oppervlak]]<br />&nbsp;– Totaal<br />&nbsp;– % van Spanje | Gelys 50^ste<br />&nbsp;1&nbsp;980&nbsp;km²<br />&nbsp;0,38% |- | [[Bevolking]]<br />&nbsp;– Totaal (2014)<br />&nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] | Gelys 19^de<br />&nbsp;715&nbsp;148<br />&nbsp;360/km² |- | Parlementêre verteenwoordiging<br />&nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres<br />&nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat<br />&nbsp;– Setels in die ''Juntas Generales'' | valign=bottom |<br /><br />&nbsp;6 (van 350)<br /><br />&nbsp;4 (van 264)<br /><br />51 |- | [[President]] | [[Markel Olano]] (EAJ) |- | align=center colspan=2 | [http://www.gipuzkoa.eus/ Gipuzkoako Foru Aldundia] |} '''Gipuzkoa''' ([[Spaans]]: ''Guipúzcoa'', [[Baskies]]: ''Gipuzkoa'') is 'n provinsie van die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]] in [[Spanje]]. Dit word begrens deur die provinsies [[Biskaje]] in die weste en [[Álava]] in die suide, die Outonome gemeenskap van [[Navarra]] in die ooste, die [[Frankryk|Franse]] département [[Pyrénées-Atlantiques]] in die noordooste, en die [[Golf van Biskaje]] in die noorde. Dit is aan die oostelike punt van die Kanteberiese See aan die Baai van of Biskaje geleë en beskik oor 66&nbsp;km kuslyn. Die provinsie se Atlantiese klimaat beteken dat die landskap oorwegend groen is. Die totale oppervlak van die provinsie is 1&nbsp;980&nbsp;km² wat beteken dat dit die kleinste provinsie in Spanje is. Die provinsie se bevolking is 682&nbsp;977 (2002), waarvan omtrent 'n kwart in die hoofstad, [[San Sebastián]], woon. Ander belangrike dorpe is [[Irun]], [[Errenteria]], [[Zarautz]], [[Arrasate]], [[Oñati]], [[Éibar]], [[Tolosa, Spain|Tolosa]], [[Beasain]] en [[Pasaia]]. Gipuzkoa bestaan uit 'n reeks van ses byna parallelle valleie met ses ooreenkomstige riviere. Die belangrikste bevolkingssentra word aangetref waar die riviere in die see in vloei. Die provinsie se ligging tussen die ander twee Baskiese provinsies het dit in staat gestel om die taal en tradisies van die [[Baske]] beter te bewaar as in die ander twee provinsies. [[Gipuzkera]] is 'n dialek van die [[Baskies|Baskiese taal]] wat in die grootste deel van die gebied gepraat word, sowel as in die naburige dele van [[Navarra]]. == Geskiedenis == Die naam Gipuzkoa is van die einde van die [[10de eeu]] vir 'n geografiese gebied gebruik. Gipuzkoa is in [[1200]] as 'n graafskap met [[Kastilië]] verenig. Die belangrikste dorpe is in die [[13de eeu|13de]] en [[14de eeu]]e gestig of herbevolk. Die Gipuzkoa Broederskap is in [[1397]] in die Kerk van San Salvador van Getaria gestig. Die alliansie van villas en valleie sou die bron van die huidige gebied van Gipuzkoa word.<ref>[http://www.gipuzkoaturismo.net/WAS/CORP/DITPortalTurismoPublicoWEB/CambioIdioma.do?idioma=en Gipuskoa Tourism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017134258/http://gipuzkoaturismo.net/WAS/CORP/DITPortalTurismoPublicoWEB/CambioIdioma.do?idioma=en |date=17 Oktober 2007 }}, [http://webwpub1.gipuzkoa.net/WAS/CORP/DITPortalTurismoPublicoWEB/NavegaMenu.do?destino=navegarMenu&zg=todoGipuzkoa&tt=&nivel0=todoGipuzkoa&nivel1=GuaPractica&nivel2=A.6&nivel3=&nivel4=&seccion=PAGINA_DETALLE&buscaFN=false A little bit of history]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Besoek op 18 Oktober 2007</ref> Gipuzkoa is in [[1980]] saam met [[Álava]] en [[Biskaje]] in die nuut gestigte [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]], in [[Spanje]] opgeneem. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{es}} {{eu}} [http://www.gipuzkoa.eus/ Amptelike webwerf] [[Kategorie:Baskeland]] [[Kategorie:Provinsies van Spanje]] edatow5r275eejsmedmpoqzmsv90l0n 0 26838 2970420 2380373 2026-09-24T08:12:05Z Taurëendil 125486 2970420 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+'''Álava'''<br />'''Araba''' |- | bgcolor="#ffffff" align=center colspan=2 | {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 |- | align=center width=148 | [[Lêer:Flag of Álava.svg|100px]] | align=center width=148 | [[Lêer:Coat of Arms of Álava.svg|100px]] |- | align=center width=148 | Vlag | align=center width=148 | Wapen |} |- | bgcolor="#c6c6c6" align="center" colspan="2" | [[Lêer:Localización de la provincia de Álava.svg|250px]] |- | Land | {{vlagland|Spanje}} |- | Outonome Gemeenskap | [[Lêer:Flag of the Basque Country.svg|23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]] |- | [[Hoofstad]] | [[Vitoria-Gasteiz]] |- | [[Oppervlak]]<br />&nbsp;– Totaal | <br />&nbsp;2&nbsp;963&nbsp;km² |- | [[Bevolking]]<br />&nbsp;– Totaal (2011)<br />&nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] | Gelys 41^ste<br />&nbsp;322&nbsp;557<br />&nbsp;110/km² |- | Parlementêre verteenwoordiging<br />&nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres<br />&nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat<br />&nbsp;– Setels in die ''Juntas Generales'' | valign=bottom |<br /><br />&nbsp;4 (van 350)<br /><br />&nbsp;4 (van 264)<br /><br />51 |- | [[President]] | [[Ramiro González]] (EAJ) |- | align=center colspan=2 | [http://www.araba.eus/ Diputación Foral de Álava] |} '''Álava''' ([[Baskies]]: ''Araba'') is 'n provinsie in [[Spanje|Noord-Spanje]] in die suidelike deel van die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]] en een van die tradisionele gebiede van die historiese [[Baskeland]]. Die provinsie het 'n bevolking van 322&nbsp;557 en 'n oppervlak van 2&nbsp;963&nbsp;km². Dit word begrens deur die provinsies Burgos, [[La Rioja]], [[Navarra]], [[Gipuzkoa]], en [[Biskaje]]. Binne Álava is Condado de Treviño, 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie Burgos, [[Kastilië en León]]. Die hoofstad van Álava is [[Vitoria-Gasteiz]] ([[Spaans]]: ''Vitoria'', Baskies: ''Gasteiz''), wat ook as hoofstad van die outonome gemeenskap dien. Die provinsie word in sewe graafskappe (''cuadrillas'') verdeel: Añana; Ayala; Campezo; Laguardia; Salvatierra; [[Vitoria-Gasteiz|Vitoria]] en [[Zuya]]. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Álava-Araba}} * {{es}} {{eu}} [http://www.araba.eus/ Amptelike webwerf] {{DEFAULTSORT:Alava}} [[Kategorie:Provinsies van Spanje]] [[Kategorie:Baskeland]] pu8hopixyx5s4jrt5y6u9png4gl1x1l 2970421 2970420 2026-09-24T08:12:25Z Taurëendil 125486 2970421 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+'''Álava'''<br />'''Araba''' |- | bgcolor="#ffffff" align=center colspan=2 | {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 |- | align=center width=148 | [[Lêer:Flag of Álava.svg|100px]] | align=center width=148 | [[Lêer:Coat of Arms of Álava.svg|100px]] |- | align=center width=148 | Vlag | align=center width=148 | Wapen |} |- | bgcolor="#c6c6c6" align="center" colspan="2" | [[Lêer:Localización de la provincia de Álava.svg|250px]] |- | Land | {{vlagland|Spanje}} |- | Outonome Gemeenskap | [[Lêer:Flag of the Basque Country.svg|23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]] |- | [[Hoofstad]] | [[Vitoria-Gasteiz]] |- | [[Oppervlak]]<br />&nbsp;– Totaal | <br />&nbsp;2&nbsp;963&nbsp;km² |- | [[Bevolking]]<br />&nbsp;– Totaal (2011)<br />&nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] | Gelys 41^ste<br />&nbsp;322&nbsp;557<br />&nbsp;110/km² |- | Parlementêre verteenwoordiging<br />&nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres<br />&nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat<br />&nbsp;– Setels in die ''Juntas Generales'' | valign=bottom |<br /><br />&nbsp;4 (van 350)<br /><br />&nbsp;4 (van 264)<br /><br />51 |- | [[President]] | [[Ramiro González]] (EAJ) |- | align=center colspan=2 | [http://www.araba.eus/ Diputación Foral de Álava] |} '''Álava''' ([[Baskies]]: ''Araba'') is 'n provinsie in [[Spanje|Noord-Spanje]] in die suidelike deel van die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland]] en een van die tradisionele gebiede van die historiese [[Baskeland]]. Die provinsie het 'n bevolking van 322&nbsp;557 en 'n oppervlak van 2&nbsp;963&nbsp;km². Dit word begrens deur die provinsies [[Provinsie Burgos|Burgos]], [[La Rioja]], [[Navarra]], [[Gipuzkoa]], en [[Biskaje]]. Binne Álava is Condado de Treviño, 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie Burgos, [[Kastilië en León]]. Die hoofstad van Álava is [[Vitoria-Gasteiz]] ([[Spaans]]: ''Vitoria'', Baskies: ''Gasteiz''), wat ook as hoofstad van die outonome gemeenskap dien. Die provinsie word in sewe graafskappe (''cuadrillas'') verdeel: Añana; Ayala; Campezo; Laguardia; Salvatierra; [[Vitoria-Gasteiz|Vitoria]] en [[Zuya]]. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Álava-Araba}} * {{es}} {{eu}} [http://www.araba.eus/ Amptelike webwerf] {{DEFAULTSORT:Alava}} [[Kategorie:Provinsies van Spanje]] [[Kategorie:Baskeland]] fkp1dmt6zzmtjem4qqx9i5z6rawbfmr 14 27458 2970426 1117412 2026-09-24T08:26:56Z Taurëendil 125486 2970426 wikitext text/x-wiki {{CommonsKategorie|Province of Soria }} [[Kategorie:Provinsies van Spanje|Soria]] [[Kategorie:Kastilië en León|Soria]] 4k4x413zcb8im3ozle63dg1rrbsaauo 0 27520 2970424 2809335 2026-09-24T08:21:02Z Taurëendil 125486 2970424 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+'''Soria''' |- | bgcolor="#ffffff" align=center colspan=2 | {| border=0 cellpadding=2 cellspacing=0 |- | align=center width=148 | [[Lêer:Flag Soria province.svg|100px]] | align=center width=148 | [[Lêer:Coat of Arms of Soria Province.svg|70px]] |- | align=center width=148 | Vlag | align=center width=148 | Wapen |} |- | bgcolor="#c6c6c6" align="center" colspan="2" | [[Lêer:Localización de la provincia de Soria.svg|250px]] |- | Land | {{vlagland|Spanje}} |- | Outonome Gemeenskap | [[Lêer:Flag of Castile and León.svg|23px]] [[Kastilië en León]] |- | [[Hoofstad]] | [[Soria]] |- | [[Oppervlak]]<br />&nbsp;– Totaal<br />&nbsp;– % van Spanje | Gelys 23^ste<br />&nbsp;10&nbsp;303&nbsp;km²<br />&nbsp;2,04% |- | [[Bevolking]]<br />&nbsp;– Totaal (2018)<br />&nbsp;– % van Spanje<br />&nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] | Gelys 50^ste<br />&nbsp;89&nbsp;752<br />0,2%<br />&nbsp;8,7/km² |- | align=center colspan=2 | [http://www.dipsoria.es/ ''dipsoria.es''] |} '''Soria''' is 'n [[Spanje|Sentraal-Spaanse]] provinsie in die ooste van die outonome gewes [[Kastilië en León]] ([[Spaans]]: ''Castilla y León'') met 'n oppervlakte van 10&nbsp;303 vierkante kilometer en 'n bevolking van 89&nbsp;752 van wie sowat 41 persent in die [[Soria|gelyknamige hoofstad]] saamgetrek is. Soria grens aan die provinsies [[La Rioja]], [[Provinsie Zaragoza|Zaragoza]], [[Provinsie Guadalajara|Guadalajara]], [[Provinsie Segovia|Segovia]] en [[Provinsie Burgos|Burgos]]. [[Lêer:Laguna Negra de Urbión.JPG|duimnael|links|Die Laguna Negra de Urbión]] Soria is die mees yl bevolkte provinsie van Spanje met 'n bevolkingsdigtheid van slegs 9,1 inwoners per vierkante kilometer – een van die laagstes in die [[Europese Unie]]. Die provinsie behels meer as 500 nedersettings wat oor 183 munisipaliteite versprei is. Sowat die helfte hiervan het minder as eenhonderd bewoners. Slegs dertien munisipaliteite het 'n bevolking van meer as 1&nbsp;000 mense, en net in Almazán, El Burgo de Osma-Ciudad de Osma en die hoofstad Soria oorskry die inwonertal die 5&nbsp;000-kerf. Soria bestaan uit twee groot landskappe: Die Tierra de Ágreda met die hoofstad Ágreda in die ooste, 'n gebied wat deur landbou- (vrugte) en bosgebiede oorheers word, en die Meseta Soriana, 'n streek waar graan en groente langs die oewers van die [[Douro|Duero-rivier]] verbou word. Die noorde van Soria langs die grens met La Rioja is 'n arm en barre landstreek, wat egter met gefossiliseerde voetspore pronk, terwyl die Zona de Pinares die Picos de Urbión behels. Hierdie bergreeks is die bron van die Duero-rivier, en hier is ook die mitiese Laguna Negra de Urbión geleë – 'n meer wat die digter Antonio Machado tot sy gedig ''La tierra de Alvar González'' geïnspireer het. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Numancia (5).jpg|duimnael|'n Gerekonstruuerde Keltiberiese huis in Numantia]] [[Lêer:Gormaz (Soria) 01.jpg|duimnael|Gormaz]] Rotstekeninge in die kalk- en sandsteengrotte van die gebied getuig van die eerste menslike beskawings wat hier sowat 5&nbsp;000 jaar gelede ontstaan het, terwyl die gefossiliseerde dinosourus-voetspore, wat op talle argeologiese plekke besigtig kan word, selfs uit die tydperk van 140 miljoen jaar gelede dateer. Die sogenaamde "Roete van die Dinosourusse" loop langs die beduidenste vindplekke. === Die Keltiberiese beskawing === Die Keltiberiese bewoners het omstreeks 300 v.C. versterkte dorpe op heuwels bo-oor die vlaktes van Soria opgerig. Numancia ([[Latyn]]s: ''Numantia''), die beduidenste van hierdie nedersettings, het die Romeinse troepe tydens die verowering van die Iberiese Skiereiland meer as twintig jaar lank die hoof gebied voordat sy bewoners gemeenskaplik selfmoord gepleeg en net 'n brandende dorp aan die Romeine oorgehandig het. Numancia het 'n simbool vir die bewoners van Soria geword. === Die Romeinse periode === Die Romeinse heerskappy oor die gebied het in 133 v.C. begin. Die belangrikste argitektoniese erfenis uit hierdie tydperk is die magtige Romeinse boog in Medinaceli, die enigste van sy soort in Spanje. Tydens argeologiese opgrawings is daarnaas ook van die indrukwekkendste Romeinse mosaïeke in Spanje ontdek. Die Romeine het ook die eerste wingerde in die gebied aangelê. === Die Middeleeue === Tydens die Arabiese heerskappy oor die Iberiese Skiereiland het die indrukwekkende kastele en ''atalayas'', 'n soort kommunikasietorings, ontstaan. Soria spog vandag naas die oorblyfsels van hierdie torings oor 'n buitengewoon hoë digtheid Middeleeuse kastele waarvan sommige met die [[Orde van die Tempeliers]] verbind word; die kastele van Ágreda en Castillejo de Robledo is bekende voorbeelde van burge wat deur die orde opgerig is. Die kasteel van [[Gormaz]] was destyds die langste van sy soort in Wes-Europa, en in hierdie streek het die nasionale held van Kastilië, El Cid, talle veldslae vir sowel die konings van Kastilië asook die Arabiese heersers van Zaragoza geveg. As 'n soort van grensgebied tussen die Christelike en Islamitiese dele van die Iberiese Skiereiland het die streek 'n beduidende rol by die ''reconquista'', die Christelike herowering van Spanje, gespeel. == Demografie == Alhoewel Soria 2,4 persent van die totale oppervlakte van Spanje beslaan, verteenwoordig sy inwonertal slegs 0,21 persent van Spanje se totale bevolking. Die gemiddelde jaarlikse aantal geboortes beloop net 292. Die ongunstige demografiese ontwikkeling word daarnaas deur veroudering (tien persent van die inwoners is ouer as 80 jaar - meer as die nasionale gemiddeld van ses persent) en binnelandse migrasie na ander Spaanse provinsies gekenmerk. Intussen woon die meeste ''Sorianos'' in die provinsie Zaragoza, en die bevolkingsdigtheid is selfs laer as in yl bevolkte lande soos [[Mali]] of [[Angola]]. Die owerhede het die isolasie van Soria nog bevorder aangesien daar min aandag aan die ekonomiese ontwikkeling van die provinsie geskenk, spoorlyne gesluit en nie na die opvoedkundige belange van die bevolking omgesien is nie. === Koronaviruspandemie van 2019-20 === Soria is een van die gebiede in Spanje wat die ergste getref is deur die [[Koronaviruspandemie van 2019-20]], met sowat 500 sterfgevalle in April 2020.<ref>[https://apnews.com/10ec44037743b8cd0e085301e13fce00 ''AP News, 5 Mei 2020: Virus deaths hit hard in Spain’s shrinking rural villages. Besoek op 5 Mei 2020'']</ref> == Kultuur == === Argitektuur === [[Lêer:Soria - Ermita de la Virgen del Mirón.JPG|duimnael|Die kluis van die Jonkvrou van Mirón in die hoofstad [[Soria]]]] Die hoofstad Soria het gedurende die Middeleeue sy bloeitydperk beleef en selfs as die hoofstad van Ou Kastilië gedien, die geografiese bakermat van moderne Spaans. Die ekonomiese welvaart van die streek was op die skaapteelt gegrond en word nog steeds in sy ryk argitektoniese erfenis van Romaanse geboue weerspieël. Die kerk van Santo Domingo pronk met een van die pragtigste fasades in die Romaanse boustyl in Spanje. 'n Ander sakrale besienswaardigheid is die geskilderde fresko's in die 11de eeuse kluis van San Baudelio. === Fiestas en tradisies === Soria se tradisies en ''fiestas'' is eeue lank bewaar. Die dorp [[San Pedro Manrique]] is een van min plekke op aarde waar die outydse ritueel van vuurloop op brandende kole in die sogenaamde ''Paso de Fuego'' nog steeds lewendig is. Die stad Soria se beduidendste e kleurrykste fees, wat op die bul gegrond is en ses dae lank gevier word, is dié van San Juan. Elkeen van die ses dae word deur sy eie spesifieke feesvierings gekenmerk, en op die vyfde dag vind 'n pragtige optog in tradisionele kostuums plaas. Die kostuums dateer oorspronklik uit die 13de eeu en het feitlik onveranderd gebly. === Literêre lewe === Alhoewel die digters Antonio Machado (1875–1939) en Gerardo Diego (1896–1987) nie boorlinge van Soria was nie, het die landskap van Soria hulle tot sommige van die beste lirieke werke van Middeleeuse Spaans geïnspireer. Die bekendste Kastiliaanse heldedig ''Cantar del mio Cid'' ("Die Heldedig van Cid") oor die groot Kastiliaanse volksheld het omstreeks die 12de of 13de eeu in Soria ontstaan. === Kookkuns === [[Lêer:Elburgo osma7 lou.jpg|duimnael|El Burgo de Osma huisves eersterangse restourante wat op die plaaslike kookkuns fokus]] Soria se kookkuns baseer hoofsaaklik op [[vleis]] met bok-, lam- en varkensvleis as die hoofbestanddele van die meeste plaaslike geregte wat hier volgens 'n ander metode berei word as in die res van Kastilië en León. Braaivleisgeregte met die bogenoemde vleissoorte is eweneens gewild. Naas vleis is ook sampioene en worsies belangrike bestanddele van 'n verskeidenheid geregte. Wilde sampioene is volop in Soria en lok selfs kopers uit ander Europese lande na Soria. Die provinsie se uitstekende swart truffels is gesogte lekkernye vir Franse en Italiaanse fynproewers en word ook na ander wêrelddele uitgevoer. Soria se klimaat en geografiese besonderhede is uiters geskik vir die vervaardiging van die plaaslike variant van ''[[chorizo]]'', 'n gewilde Spaanse worsspesialiteit wat met gedroogde paprika verfyn word. Beesvleis is 'n verdere bestanddeel wat tot die plaaslike ''chorizo''-wors se kenmerkende tekstuur en smaak bydra. Die soet bloedworsies van Soria is een van die mees ongewone spesialiteite in die provinsie. Die worsies word met rosyntjies en suiker verfyn en dikwels in die oond gebak om as 'n gewilde nagereg bedien te word. Die plaaslike kaassoorte word merendeels van bokmelk gemaak; veral kaassoorte uit die ''sierra'' (bergland) is danksy die bergbokmelk 'n gewilde spesialiteit. Ook botter uit Soria is van hoë gehalte en verskil vanweë sy soetheid en laer vetgehalte van gewone bottersoorte. Stokvis, wat veral van kabeljou gemaak is, was vroeër die grondslag van 'n beduidende plaaslike visbedryf wat voordeel getrek het uit die hoogte en klimaat van Soria. Alhoewel die ou tradisionele droogskure lankal deur moderne fabrieke vervang is, neem gedroogde kabeljou nog steeds 'n belangrike plek in die plaaslike kultuur en kookkuns in. Die tipiese plaaslike geregte word gewoonlik deur Soria se eersterangse wyne van oorsprong (''Ribera del Duero'') vergesel wat onder die bestes in Spanje gereken en veral in die weste van die provinsie verbou word. Die ''bodegas'' of tradisionele wynkroeë bewaar die erfenis van Soria se wynkultuur. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Province of Soria}} ;Amptelike webtuistes ---- * {{es}} [http://www.dipsoria.es/ ''Amptelike webwerf''] ;Geskiedenis en kultuur ---- * [http://www.spanishfootsteps.com/index.php5?action=soriahistory ''www.spanishfootsteps.com: History & culture''] * [https://www.numanciamultimedia.com/en/chapter-7/Numantia-Peregrine-Stadt-im-Zeitalter-des-Augustus/8 ''Numantia - Transit City in the Time of Augustus''] ;Kookkuns ---- * [http://www.spain.info/TourSpain/Gastronomia/Cocina+Regional/Provincial/H/SH/0/Soria.htm?language=EN ''www.spain.info: Die kookkuns van Soria'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.spanishfootsteps.com/index.php5?action=gastron ''Spanish Footsteps: Gastronomy & Wine of Soria''] ;Boukuns ---- * [http://www.castillosdesoria.com/casoria1.htm ''Castillos de Soria – Die kastele van Soria''] ;Munisipaliteite van Soria ---- {| {{tablabonita}} ! ! Naam ! Bevolking (2006) |- | 42001 | [[Abejar]] | align="right" | 406 |- | 42003 | [[Adradas]] | align="right" | 79 |- | 42004 | [[Ágreda]] | align="right" | 3.212 |- | 42006 | [[Alconaba]] | align="right" | 165 |- | 42007 | [[Alcubilla de Avellaneda]] | align="right" | 177 |- | 42008 | [[Alcubilla de las Peñas]] | align="right" | 67 |- | 42009 | [[Aldealafuente]] | align="right" | 120 |- | 42010 | [[Aldealices]] | align="right" | 29 |- | 42011 | [[Aldealpozo]] | align="right" | 26 |- | 42012 | [[Aldealseñor]] | align="right" | 43 |- | 42013 | [[Aldehuela de Periáñez]] | align="right" | 49 |- | 42014 | [[Las Aldehuelas]] | align="right" | 102 |- | 42015 | [[Alentisque]] | align="right" | 38 |- | 42016 | [[Aliud]] | align="right" | 25 |- | 42017 | [[Almajano]] | align="right" | 211 |- | 42018 | [[Almaluez]] | align="right" | 234 |- | 42019 | [[Almarza]] | align="right" | 637 |- | 42020 | [[Almazán]] | align="right" | 5.727 |- | 42021 | [[Almazul]] | align="right" | 121 |- | 42022 | [[Almenar de Soria]] | align="right" | 338 |- | 42023 | [[Alpanseque]] | align="right" | 93 |- | 42024 | [[Arancón]] | align="right" | 105 |- | 42025 | [[Arcos de Jalón]] | align="right" | 1.863 |- | 42026 | [[Arenillas]] | align="right" | 29 |- | 42027 | [[Arévalo de la Sierra]] | align="right" | 80 |- | 42028 | [[Ausejo de la Sierra]] | align="right" | 64 |- | 42029 | [[Baraona]] | align="right" | 198 |- | 42030 | [[Barca]] | align="right" | 113 |- | 42031 | [[Barcones]] | align="right" | 35 |- | 42032 | [[Bayubas de Abajo]] | align="right" | 240 |- | 42033 | [[Bayubas de Arriba]] | align="right" | 63 |- | 42034 | [[Beratón]] | align="right" | 45 |- | 42035 | [[Berlanga de Duero]] | align="right" | 1.080 |- | 42036 | [[Blacos]] | align="right" | 67 |- | 42037 | [[Bliecos]] | align="right" | 41 |- | 42038 | [[Borjabad]] | align="right" | 49 |- | 42039 | [[Borobia]] | align="right" | 334 |- | 42041 | [[Buberos]] | align="right" | 43 |- | 42042 | [[Buitrago]] | align="right" | 55 |- | 42043 | [[Burgo de Osma-Ciudad de Osma]] | align="right" | 5.055 |- | 42044 | [[Cabrejas del Campo]] | align="right" | 75 |- | 42045 | [[Cabrejas del Pinar]] | align="right" | 432 |- | 42046 | [[Calatañazor]] | align="right" | 61 |- | 42048 | [[Caltojar]] | align="right" | 97 |- | 42049 | [[Candilichera]] | align="right" | 185 |- | 42050 | [[Cañamaque]] | align="right" | 36 |- | 42051 | [[Carabantes]] | align="right" | 31 |- | 42052 | [[Caracena]] | align="right" | 20 |- | 42053 | [[Carrascosa de Abajo]] | align="right" | 34 |- | 42054 | [[Carrascosa de la Sierra]] | align="right" | 14 |- | 42055 | [[Casarejos]] | align="right" | 244 |- | 42056 | [[Castilfrío de la Sierra]] | align="right" | 28 |- | 42058 | [[Castillejo de Robledo]] | align="right" | 160 |- | 42057 | [[Castilruiz]] | align="right" | 258 |- | 42059 | [[Centenera de Andaluz]] | align="right" | 25 |- | 42060 | [[Cerbón]] | align="right" | 42 |- | 42061 | [[Cidones]] | align="right" | 346 |- | 42062 | [[Cigudosa]] | align="right" | 50 |- | 42063 | [[Cihuela]] | align="right" | 80 |- | 42064 | [[Ciria]] | align="right" | 105 |- | 42065 | [[Cirujales del Río]] | align="right" | 33 |- | 42068 | [[Coscurita]] | align="right" | 124 |- | 42069 | [[Covaleda]] | align="right" | 1.846 |- | 42070 | [[Cubilla]] | align="right" | 61 |- | 42071 | [[Cubo de la Solana]] | align="right" | 232 |- | 42073 | [[Cueva de Ágreda]] | align="right" | 91 |- | 42075 | [[Dévanos]] | align="right" | 108 |- | 42076 | [[Deza]] | align="right" | 320 |- | 42078 | [[Duruelo de la Sierra]] | align="right" | 1.473 |- | 42079 | [[Escobosa de Almazán]] | align="right" | 39 |- | 42080 | [[Espeja de San Marcelino]] | align="right" | 224 |- | 42081 | [[Espejón]] | align="right" | 208 |- | 42082 | [[Estepa de San Juan]] | align="right" | 10 |- | 42083 | [[Frechilla de Almazán]] | align="right" | 32 |- | 42084 | [[Fresno de Caracena]] | align="right" | 31 |- | 42085 | [[Fuentearmegil]] | align="right" | 268 |- | 42086 | [[Fuentecambrón]] | align="right" | 56 |- | 42087 | [[Fuentecantos]] | align="right" | 57 |- | 42088 | [[Fuentelmonge]] | align="right" | 105 |- | 42089 | [[Fuentelsaz de Soria]] | align="right" | 57 |- | 42090 | [[Fuentepinilla]] | align="right" | 130 |- | 42092 | [[Fuentes de Magaña]] | align="right" | 75 |- | 42093 | [[Fuentestrún]] | align="right" | 61 |- | 42094 | [[Garray]] | align="right" | 500 |- | 42095 | [[Golmayo]] | align="right" | 1.527 |- | 42096 | [[Gómara]] | align="right" | 407 |- | 42097 | [[Gormaz]] | align="right" | 19 |- | 42098 | [[Herrera de Soria]] | align="right" | 15 |- | 42100 | [[Hinojosa del Campo]] | align="right" | 37 |- | 42103 | [[Langa de Duero]] | align="right" | 864 |- | 42105 | [[Liceras]] | align="right" | 57 |- | 42106 | [[La Losilla]] | align="right" | 13 |- | 42107 | [[Magaña]] | align="right" | 102 |- | 42108 | [[Maján]] | align="right" | 14 |- | 42110 | [[Matalebreras]] | align="right" | 111 |- | 42111 | [[Matamala de Almazán]] | align="right" | 372 |- | 42113 | [[Medinaceli]] | align="right" | 710 |- | 42115 | [[Miño de Medinaceli]] | align="right" | 104 |- | 42116 | [[Miño de San Esteban]] | align="right" | 73 |- | 42117 | [[Molinos de Duero]] | align="right" | 185 |- | 42118 | [[Momblona]] | align="right" | 36 |- | 42119 | [[Monteagudo de las Vicarías]] | align="right" | 252 |- | 42120 | [[Montejo de Tiermes]] | align="right" | 255 |- | 42121 | [[Montenegro de Cameros]] | align="right" | 100 |- | 42123 | [[Morón de Almazán]] | align="right" | 239 |- | 42124 | [[Muriel de la Fuente]] | align="right" | 79 |- | 42125 | [[Muriel Viejo]] | align="right" | 66 |- | 42127 | [[Nafría de Ucero]] | align="right" | 75 |- | 42128 | [[Narros]] | align="right" | 48 |- | 42129 | [[Navaleno]] | align="right" | 964 |- | 42130 | [[Nepas]] | align="right" | 79 |- | 42131 | [[Nolay]] | align="right" | 77 |- | 42132 | [[Noviercas]] | align="right" | 206 |- | 42134 | [[Ólvega]] | align="right" | 3.484 |- | 42135 | [[Oncala]] | align="right" | 104 |- | 42139 | [[Pinilla del Campo]] | align="right" | 21 |- | 42140 | [[Portillo de Soria]] | align="right" | 19 |- | 42141 | [[La Póveda de Soria]] | align="right" | 128 |- | 42142 | [[Pozalmuro]] | align="right" | 105 |- | 42144 | [[Quintana Redonda]] | align="right" | 567 |- | 42145 | [[Quintanas de Gormaz]] | align="right" | 174 |- | 42148 | [[Quiñonería]] | align="right" | 14 |- | 42149 | [[Los Rábanos]] | align="right" | 463 |- | 42151 | [[Rebollar]] | align="right" | 55 |- | 42152 | [[Recuerda]] | align="right" | 102 |- | 42153 | [[Rello]] | align="right" | 31 |- | 42154 | [[Renieblas]] | align="right" | 116 |- | 42155 | [[Retortillo de Soria]] | align="right" | 252 |- | 42156 | [[Reznos]] | align="right" | 39 |- | 42157 | [[La Riba de Escalote]] | align="right" | 24 |- | 42158 | [[Rioseco de Soria]] | align="right" | 129 |- | 42159 | [[Rollamienta]] | align="right" | 42 |- | 42160 | [[El Royo]] | align="right" | 320 |- | 42161 | [[Salduero]] | align="right" | 188 |- | 42162 | [[San Esteban de Gormaz]] | align="right" | 3.263 |- | 42163 | [[San Felices]] | align="right" | 70 |- | 42164 | [[San Leonardo de Yagüe]] | align="right" | 2.294 |- | 42165 | [[San Pedro Manrique]] | align="right" | 562 |- | 42166 | [[Santa Cruz de Yanguas]] | align="right" | 64 |- | 42167 | [[Santa María de Huerta]] | align="right" | 396 |- | 42168 | [[Santa María de las Hoyas]] | align="right" | 183 |- | 42171 | [[Serón de Nágima]] | align="right" | 262 |- | 42172 | [[Soliedra]] | align="right" | 38 |- | 42173 | [[Soria]] | align="right" | 38.004 |- | 42174 | [[Sotillo del Rincón]] | align="right" | 207 |- | 42175 | [[Suellacabras]] | align="right" | 32 |- | 42176 | [[Tajahuerce]] | align="right" | 37 |- | 42177 | [[Tajueco]] | align="right" | 102 |- | 42178 | [[Talveila]] | align="right" | 172 |- | 42181 | [[Tardelcuende]] | align="right" | 557 |- | 42182 | [[Taroda]] | align="right" | 69 |- | 42183 | [[Tejado]] | align="right" | 176 |- | 42184 | [[Torlengua]] | align="right" | 100 |- | 42185 | [[Torreblacos]] | align="right" | 31 |- | 42187 | [[Torrubia de Soria]] | align="right" | 85 |- | 42188 | [[Trévago]] | align="right" | 68 |- | 42189 | [[Ucero]] | align="right" | 102 |- | 42190 | [[Vadillo]] | align="right" | 132 |- | 42191 | [[Valdeavellano de Tera]] | align="right" | 245 |- | 42192 | [[Valdegeña]] | align="right" | 54 |- | 42193 | [[Valdelagua del Cerro]] | align="right" | 17 |- | 42194 | [[Valdemaluque]] | align="right" | 262 |- | 42195 | [[Valdenebro]] | align="right" | 138 |- | 42196 | [[Valdeprado]] | align="right" | 15 |- | 42197 | [[Valderrodilla]] | align="right" | 101 |- | 42198 | [[Valtajeros]] | align="right" | 24 |- | 42200 | [[Velamazán]] | align="right" | 118 |- | 42201 | [[Velilla de la Sierra]] | align="right" | 31 |- | 42202 | [[Velilla de los Ajos]] | align="right" | 38 |- | 42204 | [[Viana de Duero]] | align="right" | 72 |- | 42205 | [[Villaciervos]] | align="right" | 115 |- | 42206 | [[Villanueva de Gormaz]] | align="right" | 19 |- | 42207 | [[Villar del Ala]] | align="right" | 61 |- | 42208 | [[Villar del Campo]] | align="right" | 29 |- | 42209 | [[Villar del Río]] | align="right" | 189 |- | 42211 | [[Los Villares de Soria]] | align="right" | 102 |- | 42212 | [[Villasayas]] | align="right" | 100 |- | 42213 | [[Villaseca de Arciel]] | align="right" | 41 |- | 42215 | [[Vinuesa]] | align="right" | 1.014 |- | 42216 | [[Vizmanos]] | align="right" | 33 |- | 42217 | [[Vozmediano]] | align="right" | 48 |- | 42218 | [[Yanguas]] | align="right" | 124 |- | 42219 | [[Yelo]] | align="right" | 58 |} {{Munisipaliteite in Soria}} [[Kategorie:Provinsie Soria| ]] 4q6wsck4hdpx1tmwr7yk57fbcdeu6s7 14 29303 2970456 1146913 2026-09-24T10:27:45Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Geografie van Rusland]] verwyder; [[:Kategorie:Politieke indelings van Rusland]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970456 wikitext text/x-wiki {{CommonsKategorie|Federal subjects of Russia|Russiese deelgebiede}} :''Hierdie kategorie handel oor gebiede met 'n spesifieke politieke status. Die hoofartikel vir die kategorie is: '''[[Federale deelgebiede van Rusland]]''''' [[Kategorie:Politieke indelings van Rusland|Deelgebiede]] 9sayzp6jfetatojkdu7ipr2h01pvb5x 0 30170 2970151 2465436 2026-09-23T12:31:54Z ~2026-50355-43 214998 Hierdie artikel het geen inteksverwysings nie, en die bronnelys is nie voldoende nie 2970151 wikitext text/x-wiki <code>&#x7B;&#x7B;No footnotes&#x7C;date=September 2026&#x7D;&#x7D;</code>. Die volgende drie '''grondbeginsels van die Afrikaanse spelling''', soos verwoord in die [[Afrikaanse woordelys en spelreëls]], word in wese sedert [[1921]] toegepas: == Grondbeginsel A == Die spelling en skryfwyse waarvolgens Standaardafrikaans gespel en geskryf word, word in 'n hoë mate deur '''tradisie''' bepaal. == Grondbeginsel B == Die spelling van Standaardafrikaans word baseer op die '''klankstelsel''' van Standaardafrikaans. Elke klank in [[Afrikaans]] moet minstens deur een letter voorgestel word. Afrikaans het ook geen stilte-[[Klinker|vokale]], wat baie in Engels en in Frans aangetref word, nie. Daar is wel twee uitsonderings met woorde soos ''terug'' en ''Theron'', wat uit 'n Nederlandse tradisie kom, waar die eerste e nie uitgespreek word nie. Om Afrikaans volgens die klankstelsel behoorlik te kan spel moet 'n goeie begrip van [[Lettergreep|lettergrepe]] gehandhaaf word, veral die onderskeid tussen oop en geslote lettergrepe. Die volgende reëls is van toepassing op lettergrepe: 1. 'n Lettergreep begin altyd voor die [[Konsonant|medeklinker]], bv. dadelik word da·de·lik. 2. 'n [[Deelteken en umlaut|Deelteken]] dui altyd die begin van 'n nuwe lettergreep aan, bv. oë word o·e. 3. 'n Lettergreep sal altyd breek tussen twee medeklinkers, bv. pappa word pap·pa. 'n Oop lettergreep is wanneer dit met 'n vokaal of [[klinker]] eindig (dit wil sê) a, e, i, o, u, y. 'n Geslote lettergreep is wanneer die greep met 'n medeklinker of [[konsonant]] eindig. Om 'n klank te herken moet daar ook tussen tweeklanke of diftonge en lang- en kort klanke onderskei word. Hulle word as volg ingedeel: === Groep 1 (tweeklanke) === {| class="wikitable" |- ! Oop en geslote klanke |- | aai |- | ooi |- | eeu |- | oei |- | au |- | ou |- | ai |- | ui |- | ei |- | y |- |} In die [[Meervoud|meervoudsvorme]] sal slegs 'n ''e'' bygevoeg word by hierdie klanke, bv. boud word boude. === Groep 2 (lang klanke) === (Al die tweeklanke en die rympie: "soen die reus", word op skool geleer as 'n maklike manier om dit te onthou.) {| class="wikitable" |- ! Oop greep !! geslote greep |- | aa || a |- | ee || e (word in baie gevalle as 'n kort "i"-klank uitgespreek) |- | oo || o |- | uu || u |- | oe || o |- | ie || i |- | eu || e (word in party gevalle as 'n eu gelos) |} In meervoude val soms een greep weg en 'n e word bygevoeg, bv. skaap word skape. In ou Afrikaans het skrywers (onder andere [[C.J. Langenhoven|Langenhoven]]) bv. die woord ''vriende'' gespel as ''vrinde''. In die geslote lettergreep word die klinkers a, e, i, o, u as lang klanke uitgespreek. === Groep 3 (kort klanke) === (Die rympie: "arme ek is oupa uil" kom hier goed te pas.) Dié klanke is slegs a, e, i, o en u, en word net soos hulle klanke in die geslote greep uitgespreek. Wanneer 'n woord gespel word volgens beginsels sal die volgende van toepassing word: indien die klank in 'n oop greep val sal dit presies dieselfde bly, bv. die woorde: ver en weg. Wanneer daar 'n toegreep verkies word, maar die woord laat dit nie toe om die medeklinker te verdubbel nie, word 'n [[Kappie (skryfteken)|kappie]] gebruik om die lettergreep te forseer. Bv. word ''môre'' nie as "morre" /{{IFA|morə}}/ of as "more" {{IFA|/muərə/}} uitgespreek nie, maar eerder as die langgerekte kort "o"-klank {{IFA|/moːrə/}}. Die e in die woord ''se'' {{IFA|/sə/}} word as 'n [[schwa]] uitgespreek, maar sodra daar 'n kappie opkom, word hy terug geforseer na ''sê'' toe {{IFA|/seː/}}. In die meervoudsvorm sal die medeklinker verdubbel by groep 3, bv. kat word katte. == Grondbeginsel C == Woorde wat vormlik verwant is, word soveel moontlik '''gelykvormig''' gespel. == Sien ook == * [[Wikipedia:Algemene spelfoute]] * [[Hoofletter]] == Bronnelys == * Afrikaanse Taalhandboek - uitgegee aan [[Hoërskool Die Wilgers]]-studente * A First Guide to Afrikaans, Versamelde Werke van [[C.J. Langenhoven]], Boek XIV, Nasionale Pers Bpk, 1949 [[Kategorie:Afrikaans]] 4ta9y2qprh94eplqdum86zttwomwomk 2970153 2970151 2026-09-23T12:39:29Z ~2026-50355-43 214998 My vorige wysiging het nie gewerk nie. 2970153 wikitext text/x-wiki <code>&#x7B;&#x7B;</code>{{Geen voetnote}}<code>&#x7C;date=September 2026&#x7D;&#x7D;</code>. Die volgende drie '''grondbeginsels van die Afrikaanse spelling''', soos verwoord in die [[Afrikaanse woordelys en spelreëls]], word in wese sedert [[1921]] toegepas: == Grondbeginsel A == Die spelling en skryfwyse waarvolgens Standaardafrikaans gespel en geskryf word, word in 'n hoë mate deur '''tradisie''' bepaal. == Grondbeginsel B == Die spelling van Standaardafrikaans word baseer op die '''klankstelsel''' van Standaardafrikaans. Elke klank in [[Afrikaans]] moet minstens deur een letter voorgestel word. Afrikaans het ook geen stilte-[[Klinker|vokale]], wat baie in Engels en in Frans aangetref word, nie. Daar is wel twee uitsonderings met woorde soos ''terug'' en ''Theron'', wat uit 'n Nederlandse tradisie kom, waar die eerste e nie uitgespreek word nie. Om Afrikaans volgens die klankstelsel behoorlik te kan spel moet 'n goeie begrip van [[Lettergreep|lettergrepe]] gehandhaaf word, veral die onderskeid tussen oop en geslote lettergrepe. Die volgende reëls is van toepassing op lettergrepe: 1. 'n Lettergreep begin altyd voor die [[Konsonant|medeklinker]], bv. dadelik word da·de·lik. 2. 'n [[Deelteken en umlaut|Deelteken]] dui altyd die begin van 'n nuwe lettergreep aan, bv. oë word o·e. 3. 'n Lettergreep sal altyd breek tussen twee medeklinkers, bv. pappa word pap·pa. 'n Oop lettergreep is wanneer dit met 'n vokaal of [[klinker]] eindig (dit wil sê) a, e, i, o, u, y. 'n Geslote lettergreep is wanneer die greep met 'n medeklinker of [[konsonant]] eindig. Om 'n klank te herken moet daar ook tussen tweeklanke of diftonge en lang- en kort klanke onderskei word. Hulle word as volg ingedeel: === Groep 1 (tweeklanke) === {| class="wikitable" |- ! Oop en geslote klanke |- | aai |- | ooi |- | eeu |- | oei |- | au |- | ou |- | ai |- | ui |- | ei |- | y |- |} In die [[Meervoud|meervoudsvorme]] sal slegs 'n ''e'' bygevoeg word by hierdie klanke, bv. boud word boude. === Groep 2 (lang klanke) === (Al die tweeklanke en die rympie: "soen die reus", word op skool geleer as 'n maklike manier om dit te onthou.) {| class="wikitable" |- ! Oop greep !! geslote greep |- | aa || a |- | ee || e (word in baie gevalle as 'n kort "i"-klank uitgespreek) |- | oo || o |- | uu || u |- | oe || o |- | ie || i |- | eu || e (word in party gevalle as 'n eu gelos) |} In meervoude val soms een greep weg en 'n e word bygevoeg, bv. skaap word skape. In ou Afrikaans het skrywers (onder andere [[C.J. Langenhoven|Langenhoven]]) bv. die woord ''vriende'' gespel as ''vrinde''. In die geslote lettergreep word die klinkers a, e, i, o, u as lang klanke uitgespreek. === Groep 3 (kort klanke) === (Die rympie: "arme ek is oupa uil" kom hier goed te pas.) Dié klanke is slegs a, e, i, o en u, en word net soos hulle klanke in die geslote greep uitgespreek. Wanneer 'n woord gespel word volgens beginsels sal die volgende van toepassing word: indien die klank in 'n oop greep val sal dit presies dieselfde bly, bv. die woorde: ver en weg. Wanneer daar 'n toegreep verkies word, maar die woord laat dit nie toe om die medeklinker te verdubbel nie, word 'n [[Kappie (skryfteken)|kappie]] gebruik om die lettergreep te forseer. Bv. word ''môre'' nie as "morre" /{{IFA|morə}}/ of as "more" {{IFA|/muərə/}} uitgespreek nie, maar eerder as die langgerekte kort "o"-klank {{IFA|/moːrə/}}. Die e in die woord ''se'' {{IFA|/sə/}} word as 'n [[schwa]] uitgespreek, maar sodra daar 'n kappie opkom, word hy terug geforseer na ''sê'' toe {{IFA|/seː/}}. In die meervoudsvorm sal die medeklinker verdubbel by groep 3, bv. kat word katte. == Grondbeginsel C == Woorde wat vormlik verwant is, word soveel moontlik '''gelykvormig''' gespel. == Sien ook == * [[Wikipedia:Algemene spelfoute]] * [[Hoofletter]] == Bronnelys == * Afrikaanse Taalhandboek - uitgegee aan [[Hoërskool Die Wilgers]]-studente * A First Guide to Afrikaans, Versamelde Werke van [[C.J. Langenhoven]], Boek XIV, Nasionale Pers Bpk, 1949 [[Kategorie:Afrikaans]] g78iaji1kma5w04h7agazh1abjh6pk6 2970197 2970153 2026-09-23T14:39:23Z Oesjaar 7467 Verwyder nonsens. 2970197 wikitext text/x-wiki Die volgende drie '''grondbeginsels van die Afrikaanse spelling''', soos verwoord in die [[Afrikaanse woordelys en spelreëls]], word in wese sedert [[1921]] toegepas: == Grondbeginsel A == Die spelling en skryfwyse waarvolgens Standaardafrikaans gespel en geskryf word, word in 'n hoë mate deur '''tradisie''' bepaal. == Grondbeginsel B == Die spelling van Standaardafrikaans word baseer op die '''klankstelsel''' van Standaardafrikaans. Elke klank in [[Afrikaans]] moet minstens deur een letter voorgestel word. Afrikaans het ook geen stilte-[[Klinker|vokale]], wat baie in Engels en in Frans aangetref word, nie. Daar is wel twee uitsonderings met woorde soos ''terug'' en ''Theron'', wat uit 'n Nederlandse tradisie kom, waar die eerste e nie uitgespreek word nie. Om Afrikaans volgens die klankstelsel behoorlik te kan spel moet 'n goeie begrip van [[Lettergreep|lettergrepe]] gehandhaaf word, veral die onderskeid tussen oop en geslote lettergrepe. Die volgende reëls is van toepassing op lettergrepe: 1. 'n Lettergreep begin altyd voor die [[Konsonant|medeklinker]], bv. dadelik word da·de·lik. 2. 'n [[Deelteken en umlaut|Deelteken]] dui altyd die begin van 'n nuwe lettergreep aan, bv. oë word o·e. 3. 'n Lettergreep sal altyd breek tussen twee medeklinkers, bv. pappa word pap·pa. 'n Oop lettergreep is wanneer dit met 'n vokaal of [[klinker]] eindig (dit wil sê) a, e, i, o, u, y. 'n Geslote lettergreep is wanneer die greep met 'n medeklinker of [[konsonant]] eindig. Om 'n klank te herken moet daar ook tussen tweeklanke of diftonge en lang- en kort klanke onderskei word. Hulle word as volg ingedeel: === Groep 1 (tweeklanke) === {| class="wikitable" |- ! Oop en geslote klanke |- | aai |- | ooi |- | eeu |- | oei |- | au |- | ou |- | ai |- | ui |- | ei |- | y |- |} In die [[Meervoud|meervoudsvorme]] sal slegs 'n ''e'' bygevoeg word by hierdie klanke, bv. boud word boude. === Groep 2 (lang klanke) === (Al die tweeklanke en die rympie: "soen die reus", word op skool geleer as 'n maklike manier om dit te onthou.) {| class="wikitable" |- ! Oop greep !! geslote greep |- | aa || a |- | ee || e (word in baie gevalle as 'n kort "i"-klank uitgespreek) |- | oo || o |- | uu || u |- | oe || o |- | ie || i |- | eu || e (word in party gevalle as 'n eu gelos) |} In meervoude val soms een greep weg en 'n e word bygevoeg, bv. skaap word skape. In ou Afrikaans het skrywers (onder andere [[C.J. Langenhoven|Langenhoven]]) bv. die woord ''vriende'' gespel as ''vrinde''. In die geslote lettergreep word die klinkers a, e, i, o, u as lang klanke uitgespreek. === Groep 3 (kort klanke) === (Die rympie: "arme ek is oupa uil" kom hier goed te pas.) Dié klanke is slegs a, e, i, o en u, en word net soos hulle klanke in die geslote greep uitgespreek. Wanneer 'n woord gespel word volgens beginsels sal die volgende van toepassing word: indien die klank in 'n oop greep val sal dit presies dieselfde bly, bv. die woorde: ver en weg. Wanneer daar 'n toegreep verkies word, maar die woord laat dit nie toe om die medeklinker te verdubbel nie, word 'n [[Kappie (skryfteken)|kappie]] gebruik om die lettergreep te forseer. Bv. word ''môre'' nie as "morre" /{{IFA|morə}}/ of as "more" {{IFA|/muərə/}} uitgespreek nie, maar eerder as die langgerekte kort "o"-klank {{IFA|/moːrə/}}. Die e in die woord ''se'' {{IFA|/sə/}} word as 'n [[schwa]] uitgespreek, maar sodra daar 'n kappie opkom, word hy terug geforseer na ''sê'' toe {{IFA|/seː/}}. In die meervoudsvorm sal die medeklinker verdubbel by groep 3, bv. kat word katte. == Grondbeginsel C == Woorde wat vormlik verwant is, word soveel moontlik '''gelykvormig''' gespel. == Sien ook == * [[Wikipedia:Algemene spelfoute]] * [[Hoofletter]] == Bronnelys == * Afrikaanse Taalhandboek - uitgegee aan [[Hoërskool Die Wilgers]]-studente * A First Guide to Afrikaans, Versamelde Werke van [[C.J. Langenhoven]], Boek XIV, Nasionale Pers Bpk, 1949 [[Kategorie:Afrikaans]] 5p7my5sdxdhxvnrejvoe2hh5y7s7gab 0 31504 2970311 2969796 2026-09-23T20:02:29Z Rooiratel 90342 Het nog steeds nie bronne nie. Ander mense kan ook bronne byvoeg. 2970311 wikitext text/x-wiki {{Geen bronne}} {{VSA-deelstaat |Naam = New York |Volledige naam = Deelstaat New York |Flag = Flag of New York.svg |Flaglink = Vlag van New York |Seal = Seal of New York (state).svg |Kaart = Map of USA NY.svg |Bynaam = The Empire State |Hoofstad = [[Albany, New York|Albany]] |Amptelike tale = Geen |Tale = [[Engels]], [[Spaans]] (13,61%), [[Chinees]] (2,04%), [[Italiaans]] (1,65%), [[Koreaans]] (0,5%), [[Russies]] (1,23%) |Grootste stad = [[New York Stad]] |Goewerneur = [[Kathy Hochul]] (D) |Luitenant-Goewerneur = [[Antonio Delgado]] (D) |Rang = 27^ste |Totaal = 141&nbsp;297 |Land = 122&nbsp;057 |Water = 19&nbsp;240 |PWater = 13,6 |BevRang = 4^de |2010Bev = 20&nbsp;215&nbsp;751 |DigtheidRang = 7^de |2010Digtheid = 159 |ToelatingRangorde= 11^ste |ToelatingDatum = [[26 Julie]] [[1788]] |Tydsone = [[UTC-05:00|UTC-5]] / [[Somertyd]] [[UTC-04:00|UTC-4]] |Breedtegraad = 40°30'N tot 45°1'N |Lengtegraad = 71°51'W tot 79°46'W |Wydte = 455 |Lengte = 530 |Hoogste punt = Mount Marcy |Hoogste hoogte = 1&nbsp;629 |GemHoogte = 305 |Laagste punt = [[Atlantiese Oseaan]] |Laagste hoogte = 0 |Wetgewer = New York Wetgewer |Hoërhuis = Senaat |Laerhuis = Vergadering |Senatore = Chuck Schumer (D)<br />Kirsten Gillibrand (D) |Poskantoor = NY |ISOCode = US-NY |Webwerf = www.ny.gov }} '''New York''' ([n(j)uː jɔːɹk]) of '''Nieu-York''' is 'n [[deelstaat]] in die Mid-Atlantiese en noordoostelike streek van die [[Verenigde State van Amerika]] met 'n oppervlakte van 141&nbsp;299 vierkante kilometer en 'n bevolking van sowat 19 miljoen mense, die derde grootste van alle Amerikaanse deelstate ná [[Kalifornië]] en [[Texas]]. New York grens in die noorde en noordweste aan die [[Kanada|Kanadese]] provinsies [[Quebec]] en [[Ontario]], in die ooste aan [[Vermont]], [[Massachusetts]] en [[Connecticut]], en in die suide en suidweste aan [[New Jersey]] en [[Pennsilvanië]]. New York het daarnaas 'n watergrens met [[Rhode Island]]. [[Lêer:Hudson river from bear mountain bridge.jpg|duimnael|links|[[Hudsonrivier]], New York]] [[Lêer:Upside down bridge - Lockport NY - July 2011.jpg|duimnael|links|'n Sogenaamde "onderstebo"-spoorwegbrug oor die Erie-kanaal in Lockport]] [[Lêer:Statue of Liberty Island 3.jpg|duimnael|links|[[Vryheidstandbeeld]] in [[New York]]]] [[New York]], amptelik die ''City of New York'', is die grootste stad van die deelstaat en die Verenigde State en staan bekend as die poort na die Verenigde State waar miljoene immigrante voet aan wal gesit het, en as 'n beduidende finansiële, kulturele, vervoer- en nywerheidsentrum. Dit is vernoem na die 17de eeuse hertog van York en latere koning James II en VII van [[Engeland]] en [[Skotland]]. Na die gebiede buite die stadsgrens van New York word in Engels gewoonlik as ''Upstate New York'' verwys. Die beduidendste stede van ''Upstate New York'' naas die administratiewe hoofstad [[Albany, New York|Albany]] is [[Buffalo, New York|Buffalo]], [[Rochester, New York|Rochester]], [[Syracuse, New York|Syracuse]], [[Schenectady, New York|Schenectady]] en [[Utica, New York|Utica]]. Die gebied is in die vroeë 17de eeu – die tydperk toe die eerste Nederlanders en Franse die streek begin verken het – deur Indiaanse stamme soos Algonkin, Irokese en Lenape bewoon. Die eerste Europeër, wat in 1609 amptelik aanspraak op die gebied gemaak het, was Henry Hudson, en in 1614 het die eerste Nederlandse forte in Fort Orange naby die huidige administratiewe hoofstad Albany ontstaan. Die eerste Nederlandse nedersettings is in 1624 in Albany en Manhattan gestig. Veertig jaar later het die Britte die gebied geannekseer. Tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] het sowat 'n derde van die slae van die Rewolusionêre Oorlog tussen Amerikaners en Britte in New York plaasgevind wat op 9 Julie 1776 onafhanklik geword en in 1777 sy eerste grondwet opgestel het. Die deelstaat het op 26 Julie 1788 die grondwet van die Verenigde State van Amerika onderteken om as elfde staat tot die Unie toe te tree. New York dra die amptelike bynaam ''Empire State'' wat vermoedelik op [[George Washington]], die eerste president van die VSA, teruggaan. Tydens 'n reis deur die deelstaat was hy beïndruk deur die gebied se ekonomiese mag en welvaart. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|New York (state)|New York}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} [https://www.ny.gov/ ''Amptelike webtuiste''] * {{en}} [https://data.ny.gov/ ''Open Data Portal''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-York-state|title=New York|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 September 2026}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|New_York_(state)|New York}} * {{en}} [https://www.iloveny.com/travel-tools/contact-us/ ''I ♥ New York''] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.nyhistory.org/ ''New York Historical Society''] {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Normdata}} [[Kategorie:New York| ]] fj66flkcsq5sts2qvmoganyd677t1uc 2970318 2970311 2026-09-23T20:21:57Z Pynappel 70858 New York: https://viva-afrikaans.org/nuus/item/261-liefs-new-york-as-nieu-york-of-nuwe-york 2970318 wikitext text/x-wiki {{Geen bronne}} {{VSA-deelstaat |Naam = New York |Volledige naam = Deelstaat New York |Flag = Flag of New York.svg |Flaglink = Vlag van New York |Seal = Seal of New York (state).svg |Kaart = Map of USA NY.svg |Bynaam = The Empire State |Hoofstad = [[Albany, New York|Albany]] |Amptelike tale = Geen |Tale = [[Engels]], [[Spaans]] (13,61%), [[Chinees]] (2,04%), [[Italiaans]] (1,65%), [[Koreaans]] (0,5%), [[Russies]] (1,23%) |Grootste stad = [[New York Stad]] |Goewerneur = [[Kathy Hochul]] (D) |Luitenant-Goewerneur = [[Antonio Delgado]] (D) |Rang = 27^ste |Totaal = 141&nbsp;297 |Land = 122&nbsp;057 |Water = 19&nbsp;240 |PWater = 13,6 |BevRang = 4^de |2010Bev = 20&nbsp;215&nbsp;751 |DigtheidRang = 7^de |2010Digtheid = 159 |ToelatingRangorde= 11^ste |ToelatingDatum = [[26 Julie]] [[1788]] |Tydsone = [[UTC-05:00|UTC-5]] / [[Somertyd]] [[UTC-04:00|UTC-4]] |Breedtegraad = 40°30'N tot 45°1'N |Lengtegraad = 71°51'W tot 79°46'W |Wydte = 455 |Lengte = 530 |Hoogste punt = Mount Marcy |Hoogste hoogte = 1&nbsp;629 |GemHoogte = 305 |Laagste punt = [[Atlantiese Oseaan]] |Laagste hoogte = 0 |Wetgewer = New York Wetgewer |Hoërhuis = Senaat |Laerhuis = Vergadering |Senatore = Chuck Schumer (D)<br />Kirsten Gillibrand (D) |Poskantoor = NY |ISOCode = US-NY |Webwerf = www.ny.gov }} '''New York''' ([n(j)uː jɔːɹk]) is 'n [[deelstaat]] in die Mid-Atlantiese en noordoostelike streek van die [[Verenigde State van Amerika]] met 'n oppervlakte van 141&nbsp;299 vierkante kilometer en 'n bevolking van sowat 19 miljoen mense, die derde grootste van alle Amerikaanse deelstate ná [[Kalifornië]] en [[Texas]]. New York grens in die noorde en noordweste aan die [[Kanada|Kanadese]] provinsies [[Quebec]] en [[Ontario]], in die ooste aan [[Vermont]], [[Massachusetts]] en [[Connecticut]], en in die suide en suidweste aan [[New Jersey]] en [[Pennsilvanië]]. New York het daarnaas 'n watergrens met [[Rhode Island]]. [[Lêer:Hudson river from bear mountain bridge.jpg|duimnael|links|[[Hudsonrivier]], New York]] [[Lêer:Upside down bridge - Lockport NY - July 2011.jpg|duimnael|links|'n Sogenaamde "onderstebo"-spoorwegbrug oor die Erie-kanaal in Lockport]] [[Lêer:Statue of Liberty Island 3.jpg|duimnael|links|[[Vryheidstandbeeld]] in [[New York]]]] [[New York]], amptelik die ''City of New York'', is die grootste stad van die deelstaat en die Verenigde State en staan bekend as die poort na die Verenigde State waar miljoene immigrante voet aan wal gesit het, en as 'n beduidende finansiële, kulturele, vervoer- en nywerheidsentrum. Dit is vernoem na die 17de eeuse hertog van York en latere koning James II en VII van [[Engeland]] en [[Skotland]]. Na die gebiede buite die stadsgrens van New York word in Engels gewoonlik as ''Upstate New York'' verwys. Die beduidendste stede van ''Upstate New York'' naas die administratiewe hoofstad [[Albany, New York|Albany]] is [[Buffalo, New York|Buffalo]], [[Rochester, New York|Rochester]], [[Syracuse, New York|Syracuse]], [[Schenectady, New York|Schenectady]] en [[Utica, New York|Utica]]. Die gebied is in die vroeë 17de eeu – die tydperk toe die eerste Nederlanders en Franse die streek begin verken het – deur Indiaanse stamme soos Algonkin, Irokese en Lenape bewoon. Die eerste Europeër, wat in 1609 amptelik aanspraak op die gebied gemaak het, was Henry Hudson, en in 1614 het die eerste Nederlandse forte in Fort Orange naby die huidige administratiewe hoofstad Albany ontstaan. Die eerste Nederlandse nedersettings is in 1624 in Albany en Manhattan gestig. Veertig jaar later het die Britte die gebied geannekseer. Tydens die [[Amerikaanse Rewolusie]] het sowat 'n derde van die slae van die Rewolusionêre Oorlog tussen Amerikaners en Britte in New York plaasgevind wat op 9 Julie 1776 onafhanklik geword en in 1777 sy eerste grondwet opgestel het. Die deelstaat het op 26 Julie 1788 die grondwet van die Verenigde State van Amerika onderteken om as elfde staat tot die Unie toe te tree. New York dra die amptelike bynaam ''Empire State'' wat vermoedelik op [[George Washington]], die eerste president van die VSA, teruggaan. Tydens 'n reis deur die deelstaat was hy beïndruk deur die gebied se ekonomiese mag en welvaart. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|New York (state)|New York}} ; Algemene inligting ---- * {{en}} [https://www.ny.gov/ ''Amptelike webtuiste''] * {{en}} [https://data.ny.gov/ ''Open Data Portal''] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/New-York-state|title=New York|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 September 2026}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage|New_York_(state)|New York}} * {{en}} [https://www.iloveny.com/travel-tools/contact-us/ ''I ♥ New York''] ; Geskiedenis ---- * {{en}} [https://www.nyhistory.org/ ''New York Historical Society''] {{Navigasie indeling Verenigde State}} {{Normdata}} [[Kategorie:New York| ]] 7rt2bn8xmr7wxy84opd7zv8s8u6ta8o 0 32747 2970269 2046210 2026-09-23T18:58:37Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970269 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Volkswagen Invoice.jpg|duimnael|regs|300px|'n Geskrewe kwitansie.]] [[Beeld:ReceiptSwiss.jpg|duimnael|regs|300px|'n Gedrukte kwitansie.]] 'n '''Kwitansie''' ([[Engels]]:''Receipt'') is 'n geskrewe of gedrukte erkenning dat spesifieke goedere gekoop was en die som daarvan in [[geld]]waarde ontvang was. Die kwitansie dien as titel tot die goedere ontvang. In die daaglikse besigheidsbedrywighede, kan 'n persoon een van vier kwitansies ontvang. Dit kan 'n gedrukte, 'n getikte, elektroniese (gewoonlik d.m.v 'n e-pos ontvang ) of 'n geskrewe kwitansie wees. Dis heel eenvoudig om die vier van mekaar te onderskei, maar dit maak nie saak watter een ontvang is nie, want alle kwitansies is ewe geldig, solank die datum, die goedere ontvang en die bedrag betaal daarop aangedui word sal dit voldoende wees as 'n geldige bewysstuk in die hof ens. [[Kategorie:Rekeningkunde]] <!-- Interwiki --> nywigix9ecc240ryf0rdkxrly6wjzgc 0 34378 2970373 2969976 2026-09-24T02:06:59Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970373 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Miami'''<br /> [[Lêer:Miami collage 20110330.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Seël''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Miami-Dade County Florida Incorporated and Unincorporated areas Miami Highlighted.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Seal of Miami, Florida.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Miami, Florida.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of the United States.svg|20px]] [[Verenigde State]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Deelstaat''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Florida.svg|20px]] [[Florida]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|25|46|N|80|12|W|aansig=inlyn,titel}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1825]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Geïnkorporeer op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[28 Julie]] [[1896]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 143,1 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 13 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2021) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 439&nbsp;890 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;299,6/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 6&nbsp;091&nbsp;747 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | EST ([[UTC-5]]) <br /> Somertyd: EDT (UTC-4) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Subtropiese klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 27&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 12,5 / 20,3&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1397 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Francis X. Suarez (R) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.miamigov.com/ City of Miami] |} '''Miami''' is 'n groot stad en kusmetropool geleë in Miami-Dade County in die suidooste van Florida. Met 'n bevolking van 442&nbsp;241 in die 2020-sensus,<ref name="QuickFacts">{{cite web |title=QuickFacts: Miami city, Florida |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/miamicityflorida/PST045219 |publisher=United States Census Bureau |access-date=March 23, 2022}}</ref> is dit die tweede grootste stad in die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] van [[Florida]] ná [[Jacksonville]], die elfde-digsbevolkte stad in Suidoos-VSA, en die 44ste mees bevolkte stad in die land. Miami is die kern van die land se negende grootste en wêreld se 34ste grootste metropolitaanse gebied met 'n bevolking van 6,138 miljoen mense in 2020. Miami lê in die suidoostelike deel van Florida, tussen die Florida Everglades en die [[Atlantiese Oseaan]]. Die stad het die derde grootste luglyn in die Verenigde State met meer as 300 hoë geboue,<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/us-cities-with-the-most-skyscrapers.html|title=US Cities With the Most Skyscrapers|website=WorldAtlas|date=6 Februarie 2018|language=en|access-date=18 Junie 2019}}</ref> waarvan 58 hoër as 150 meter (491 vt) is.<ref>{{Cite web|url=http://www.skyscrapercenter.com/quick-lists#q=&page=1&type=building&status=COM&status=UCT&status=STO&min_year=0&max_year=9999&region=0&country=0&city=1632 |title=The Skyscraper Center: Buildings in Miami |website=skyscrapercenter.com |publisher=TBUH |language=en |access-date=18 Junie 2019}}</ref> Miami is 'n belangrike sentrum en leier in finansies, handel, seevervoer, kultuur, kuns en internasionale handel.<ref name=GaWC>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|title=The World According to GaWC 2008|publisher=Globalization and World Cities Study Group and Network, Loughborough University|access-date=March 3, 2009|archive-date=11 Augustus 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811203314/http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/citylist.html |title=Inventory of World Cities |publisher=Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network |access-date=December 1, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014191556/http://www.lboro.ac.uk/gawc/citylist.html |archive-date=October 14, 2013}}</ref> Die Miami-metropolitaanse gebied is verreweg die grootste stedelike ekonomie in Florida en die 12de grootste in die Verenigde State, met 'n BBP van $344,9 miljard teen 2017.<ref name="bea.gov1">{{cite web|url=https://www.bea.gov/system/files/2018-09/gdp_metro0918_0.pdf|title=Gross Domestic Product by Metropolitan Area, 2017|publisher=Bea.gov|access-date=October 23, 2018|archive-date= 9 Oktober 2022|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.bea.gov/system/files/2018-09/gdp_metro0918_0.pdf|url-status=dead}}</ref> In 2020 is Miami deur die GaWC as 'n Beta + vlak wêreldstad geklassifiseer.<ref>{{cite web |title=The World According to GaWC 2020 |url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |website=GaWC – Research Network |publisher=Globalization and World Cities |access-date=August 31, 2020 |archive-date=24 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html |url-status=dead }}</ref> In 2019 was Miami in die sewende plek in die Verenigde State en 31ste wêreldwyd in sakeaktiwiteite, mensekapitaal, inligtingsuitruiling, kulturele ervaring en politieke betrokkenheid.<ref>{{Cite web|url=https://www.atkearney.com/documents/20152/2794549/A+Question+of+Talent%E2%80%942019+Global+Cities+Report.pdf/106f30b1-83db-25b3-2802-fa04343a36e4?t=1559144999157|title=2019 Global Cities Report|website=ATKearney}}</ref> Volgens 'n UBS-studie in 2018 van 77 wêreldstede, is Miami die tweede rykste stad in die Verenigde State en derde rykste wêreldwyd in koopkrag.<ref>{{Cite web|url=http://www.citymayors.com/economics/richest-cities-world.html|title=City Mayors: Richest cities in the world|website=www.citymayors.com|access-date=June 18, 2019}}</ref> Miami is 'n meerderheid-minderheidstad met 'n Spaanse bevolking van 310 472, of 70,2 persent van die stad se bevolking.<ref name="2020Hispanic">{{cite web |title=P2: Hispanic or Latino |url=https://data.census.gov/cedsci/table?q=P2%3A%20HISPANIC%20OR%20LATINO,%20AND%20NOT%20HISPANIC%20OR%20LATINO%20BY%20RACE&g=0100000US%24160000_0400000US72%240500000&tid=DECENNIALPL2020.P2&hidePreview=true |website=2020 Census |publisher=United States Census Bureau |access-date=10 October 2021 |url-status=live}}</ref> Die middestad van Miami het een van die grootste konsentrasies van internasionale banke in die Verenigde State en is die tuiste van baie groot nasionale en internasionale maatskappye.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/scottbeyer/2015/05/07/welcome-to-brickell-miamis-wall-street-south/|title=Welcome To Brickell, Miami's "Wall Street South"|last=Beyer|first=Scott|website=Forbes|language=en|access-date=18 Junie 2019}}</ref> Die Gesondheidsdistrik is die tuiste van verskeie groot Universiteit van Miami-geaffilieerde hospitaal- en gesondheidsfasiliteite, insluitend Jackson Memorial Hospital, die land se grootste hospitaal met 1 547 beddens,<ref>[https://www.beckershospitalreview.com/100-of-the-largest-hospitals-and-health-systems-in-america-2021.html "100 of the largest hospitals and health systems in America,"] ''Becker's Hospital Review'', Julie 2010</ref> en die Leonard M. Miller School of Medicine, die Universiteit van Miami se akademiese mediese sentrum en onderrighospitaal, en ander wat betrokke is by gesondheidsverwante sorg en navorsing. PortMiami, die stad se seehawe, is die besigste vaarthawe in die wêreld in beide passasiersverkeer en vaartlyne, en verwys na homself as die "Cruise Capital of the World".<ref>{{Cite web|url=http://www.miamidade.gov/portmiami/library/2017-cruise-guide.pdf|title=PortMiami 2017 Cruise Guide|access-date=18 Augustus 2022|archive-date=28 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180128061624/http://www.miamidade.gov/portmiami/library/2017-cruise-guide.pdf|url-status=dead}}</ref> Miami is ook 'n belangrike toerismekern vir internasionale besoekers, die tweede plek in die land na New York-stad.<ref>{{cite web|title=Miami Is The Second Most Popular Destination For International Visitors (And Growing Fast)|url=http://www.thenextmiami.com/miami-is-the-second-most-popular-destination-for-international-visitors-and-growing-fast/|publisher=TheNextMiami.com|access-date=5 November 2016}}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Miami word soms die "poort na Latyns-Amerika" genoem vanweë die omvang van sy kommersiële en kulturele bande.<ref>{{Cite web|date=September 2017|title=Florida: Gateway to Latin America and the Caribbean|url=https://www.enterpriseflorida.com/wp-content/uploads/brief-florida-gateway-latin-america-caribbean.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707195916/https://www.enterpriseflorida.com/wp-content/uploads/brief-florida-gateway-latin-america-caribbean.pdf|archive-date=7 July 2021|access-date=29 November 2021}}</ref> Miami is in 1896 vernoem na die Miami-rivier, afgelei van die [[Tequesta]] woord ''Mayaimi'', die historiese naam van die Okeechobee-meer, wat ''soet water'' beteken. == Geskiedenis == Die Tequesta-stam het die Miami-gebied vir ongeveer 2 000 jaar bewoon voor kontak met Europeërs gemaak is. 'n Dorpie van honderde mense, wat dateer uit 500–600 v.C., was aan die monding van die Miami-rivier geleë. Daar word geglo dat die hele stam teen die middel van die 1700's na [[Kuba]] gemigreer het.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2014/02/04/us/florida-indian-village/index.html?hpt=hp_c3|title=Questions of preservation after ancient village found in downtown Miami|author=Smith, Matt|date=4 Februarie 2014|access-date=4 Februarie 2014|publisher=CNN}}</ref> In 1566 het admiraal Pedro Menéndez de Avilés, Florida se eerste goewerneur, die gebied vir Spanje opgeëis. 'n Spaanse sending is een jaar later gebou. Spanje en Brittanje het agtereenvolgens Florida regeer totdat Spanje dit in 1821 aan die Verenigde State afgestaan het. In 1836 het die VSA Fort Dallas op die oewer van die Miami-rivier gebou as deel van hul ontwikkeling van die Florida-gebied en hul poging om die Seminoles te onderdruk en te verwyder. As gevolg hiervan het die Miami-gebied 'n terrein geword van gevegte in die Tweede Seminole-oorlog. [[Lêer:Mouth of Miami River 20100211.jpg|duimnael|links|Die monding van die Miamirivier by Brickell Key, Februarie 2010]] Miami word beskou as die enigste groot stad in die Verenigde State wat deur 'n vrou gestig is. Julia Tuttle, 'n plaaslike sitruskweker en 'n ryk [[Cleveland, Ohio|Cleveland]]-boorling, was die oorspronklike eienaar van die grond waarop die stad gebou is.<ref>{{Cite web|url=https://parade.com/256292/claudiagryvatzcopquin/whats-the-one-major-american-city-founded-by-a-woman/|title=What's the One Major American City Founded by a Woman?|last=Copquin|first=Claudia Gryvatz|date=23 Januarie 2014|website=Parade|language=en|access-date=18 Junie 2019}}</ref> In die laat 19de eeu was die gebied bekend as "Biscayne Bay Country", en berigte het dit beskryf as 'n belowende wildernis en "een van die beste boupersele in Florida".<ref>{{cite news|title=The Day in St. Augustine&nbsp;— The Hack Line to Biscayne Bay|date=January 10, 1893|newspaper=The Florida Times-Union}}</ref><ref>{{cite news| title= A Trip to Biscayne Bay| work= The Tropical Sun| date= March 9, 1893}}</ref> Die Groot Vries van 1894–1895 het Miami se groei versnel, aangesien die oeste daar die enigste in Florida was wat oorleef het. Miami is op 28 Julie 1896 amptelik as 'n stad ingelyf, met 'n bevolking van net meer as 300.<ref>{{cite web|url=http://www.hmsf.org/history/south-florida-brief-history.htm |title=South Florida: A Brief History |author1=Williams, Linda K. |author2=George, Paul S. |publisher=Historical Museum of South Florida |access-date=August 24, 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429002717/http://www.hmsf.org/history/south-florida-brief-history.htm |archive-date=April 29, 2010}}</ref> Afro-Amerikaanse arbeid het 'n deurslaggewende rol in Miami se vroeë ontwikkeling gespeel. Gedurende die vroeë 20ste eeu het migrante uit die Bahamas en Afro-Amerikaners 40 persent van die stad se bevolking uitgemaak. Ten spyte van hul rol in die stad se groei, was hul gemeenskap tot 'n klein ruimte beperk.<ref name="Concrete">{{Cite book|title = A World More Concrete: Real Estate and the Remaking of Jim Crow South Florida|last = Connolly|first = Nathan|publisher = University of Chicago Press|year = 2014|page= 25}}</ref> Nadat [[Fidel Castro]] ná die Rewolusie in 1959 in Kuba aan bewind gekom het, het baie ryk Kubane skuiling in Miami gesoek, wat die stad se bevolking verder vergroot het. Miami het in die 1980's en 1990's nuwe besighede en kulturele geriewe ontwikkel as deel van die Nuwe Suide. Rasse- en kulturele spanning het soms ontstaan, maar die stad het in die laaste helfte van die 20ste eeu ontwikkel as 'n belangrike internasionale, finansiële en kulturele sentrum. Dit is die tweede grootste Amerikaanse stad met 'n Spaanssprekende meerderheid (na [[El Paso]], [[Texas]]), en die grootste stad met 'n Kubaans-Amerikaanse pluraliteit.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1976/03/03/archives/wallace-pressing-the-abortion-issue.html|title=Wallace Pressing the Abortion Issue|first=Roy Reed Special to The New York|last=Times|newspaper=The New York Times|date=March 3, 1976}}</ref><ref name="autogenerated1">U.S. Census, 2010 (Ethnicity) and Census American Community Survey 2008 (language).</ref> == Geografie == [[Lêer:Downtown Miami Panorama from the Rusty Pelican photo Don Ramey Logan.jpg|duimnael|links|850px|Downtown Miami gesien vanaf Virginia Key, 2014]] [[Lêer:Downtown Miami, Miami, FL, USA - panoramio (15).jpg|duimnael|links|850px|Downtown Miami met Interstate 95 in die voorgrond, 2014]] [[Lêer:DowntownMiamiPanorama.jpg|duimnael|links|900px|Downtown Miami gesien vanaf PortMiami, 2009]] {{clear}} Miami en sy voorstede is geleë op 'n breë vlakte tussen die Everglades in die weste en Biscayne-baai in die ooste, wat strek vanaf Lake Okeechobee suidwaarts tot Floridabaai. Die hoogte van die gebied is gemiddeld ongeveer 1,8&nbsp;m (6 voet) bo seespieël in die meeste woonbuurte, veral naby die kus.<ref>{{cite web|url=http://images.jsc.nasa.gov/luceneweb/caption_direct.jsp?photoId=STS062-85-026 |title=Miami, Florida metropolitan area as seen from STS-62 |publisher=[[NASA]] |access-date=August 19, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071201191110/http://images.jsc.nasa.gov/luceneweb/caption_direct.jsp?photoId=STS062-85-026 |archive-date=December 1, 2007}}</ref> Die hoogste punte word gevind langs die Miami Rock Ridge, wat onder die grootste deel van die oostelike Miami-metro lê. Die grootste deel van die stad is aan die kus van Biscaynebaai, wat 'n paar honderd natuurlike en kunsmatige versperring-eilande bevat, waarvan die grootste Miami Beach en South Beach bevat. Die [[Golfstroom]], 'n warm [[seestroom]], loop noordwaarts net 24&nbsp;km van die kus af, sodat die stad se klimaat die hele jaar warm en gematig bly. === Geologie === Onder die vlakte lê die Biscayne-akwifeer, 'n natuurlike ondergrondse bron van vars water wat strek vanaf die suide van Palm Beach County tot in Floridabaai. Dit kom die naaste aan die landoppervlak rondom die stede Miami Springs en Hialeah.<ref>{{cite web|url=http://capp.water.usgs.gov/gwa/ch_g/G-text4.html|title=USGS Ground Water Atlas of the United States|publisher=United States Geological Survey|access-date=February 19, 2006|archive-date=16 Junie 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080616200409/http://capp.water.usgs.gov/gwa/ch_g/G-text4.html|url-status=dead}}</ref> Die grootste deel van die Miami-metropolitaanse gebied kry sy drinkwater van die Biscayne-akwifer. As gevolg van die akwifeer is dit nie moontlik om meer as 5 tot 6 meter te grawe sonder om water te tref nie, wat ondergrondse konstruksie belemmer, alhoewel sommige ondergrondse parkeergarages bestaan. Om hierdie rede is die [[moltrein|massavervoerstelsels]] in en om Miami verhewe of op straatvlak.<ref name="geology">{{cite web|title=Miami Geology|url=http://www.miami-americabeach.com/about_us/Miami_Geology.html|website=miami-americabeach.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314102309/http://www.miami-americabeach.com/about_us/Miami_Geology.html|archive-date=March 14, 2017|access-date=April 3, 2019}}</ref> Die meeste van die westekant van die stad grens aan die Everglades, 'n tropiese moerasland wat die grootste deel van die suidelike gedeelte van Florida dek. Amerikaanse krokodille wat in die vleie woon, het dit in Miami-gemeenskappe en op groot snelweë gewaag.<ref name="geology" /> === Klimaat === Miami het 'n tropiese moessonklimaat ([[Köppen-klimaatklassifikasie]] Am)<ref name="Miami, Florida">{{cite web |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=20227&cityname=Miami%2C+Florida%2C+United+States+of+America&units= |title=Weather: Miami, Florida |work=Weatherbase |access-date=30 Maart 2015 |archive-date=27 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150627112410/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=20227&cityname=Miami%2C+Florida%2C+United+States+of+America&units= |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pdf/kottek_et_al_2006_A4.pdf |title=World Map of Köppen−Geiger Climate Classification}}</ref> met warm en nat somers en warm en droë winters. Die stad se seevlakhoogte, kusligging, posisie net bokant die [[Kreefskeerkring]] en nabyheid aan die [[Golfstroom]] vorm sy klimaat. Die [[tropiese sikloon|orkaanseisoen]] strek amptelik van 1 Junie tot 30 November, hoewel orkane buite daardie datums kan ontwikkel. Die mees waarskynlike tyd vir Miami om getref te word, is tydens die hoogtepunt van die Kaap Verde-seisoen, wat middel Augustus tot einde September is.<ref>{{cite web |url=http://www.weather.com/newscenter/specialreports/hurricanes/vulnerablecities/miami.html |publisher=The Weather Channel |title=Vulnerable cities: Miami, Florida |access-date=February 19, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060427194724/http://www.weather.com/newscenter/specialreports/hurricanes/vulnerablecities/miami.html |archive-date=April 27, 2006}}</ref> Alhoewel tornado's ongewoon in die gebied is, het een in 1925 en nog een in 1997 toegeslaan. Ongeveer 40% van huise in Miami is op vloedvlaktes gebou en word as vloedrisiko-sones beskou.<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/news/united-states/21728964-one-12-americans-now-lives-home-some-risk-flooding-irma-spared-america|title=Irma spared America, but still had a big effect on it|newspaper=The Economist|access-date=26 September 2017|language=en}}</ref> Miami is een van die groot kusstede in die Verenigde State wat die meeste deur [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]] geraak word.<ref>{{Cite web|last=Cusick |first=Daniel |title=Miami Is the "Most Vulnerable" Coastal City Worldwide|url=https://www.scientificamerican.com/article/miami-is-the-most-vulnerable-coastal-city-worldwide/|access-date=November 14, 2020|website=Scientific American|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Florida Climate Outlook: Assessing Physical and Economic Impacts through 2040|url=https://www.rff.org/publications/reports/florida-climate-outlook/|access-date=14 November 2020|website=Resources for the Future|language=en-US}}</ref> Wêreldwyd is dit ook een van die stede wat die meeste gevaar loop, volgens 'n 2020-verslag deur ''Resources for the Future''.<ref>{{Cite web |last=Cusick |first=Daniel |title=Miami Is the "Most Vulnerable" Coastal City Worldwide |url=https://www.scientificamerican.com/article/miami-is-the-most-vulnerable-coastal-city-worldwide/ |access-date=2022-04-22 |website=Scientific American |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=Florida Climate Outlook: Assessing Physical and Economic Impacts through 2040 |url=https://media.rff.org/documents/Florida_Climate_Outlook.pdf |access-date=2022-04-22 |website=Resources for the Future |language=en-US}}</ref> Wêreldwye [[seevlakstyging]], wat in Miami na verwagting 53 tot 100 cm teen 2070 sal wees, sal lei tot 'n toename in stormskade, meer intense oorstromings, en sal ook die stad se watervoorsiening bedreig.<ref>{{Cite web|title=Unified Sea Level Rise Projection Southeast Florida|url=https://southeastfloridaclimatecompact.org/wp-content/uploads/2020/04/Sea-Level-Rise-Projection-Guidance-Report_FINAL_02212020.pdf|access-date=February 11, 2022|website=www.southeastfloridaclimatecompact.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Miami-Dade County – Environment – Impact on South Florida|url=http://www.miamidade.gov/environment/climate-change-impact.asp|access-date=November 14, 2020|website=www.miamidade.gov}}</ref><ref>{{Cite news|last=Luscombe|first=Richard|date=April 21, 2020|title=Will Florida be lost forever to the climate crisis?|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/environment/2020/apr/21/florida-climate-crisis-sea-level-habitat-loss|access-date=November 14, 2020|issn=0261-3077}}</ref> Ander potensiële impakte van klimaatsverandering sluit in hoër orkaanwindsnelhede en hewige donderstorms, wat hael of tornado's kan veroorsaak.<ref name=":1" /> Sommige beskermingspogings is in plek, insluitend voedende strande en die byvoeging van beskermende versperrings, die verhoging van geboue en paaie wat kwesbaar is, en die herstel van natuurlike habitatte soos vleilande.<ref name=":1" /> Miami Beach het $500 miljoen belê om paaie, geboue en waterstelsels te beskerm. Eiendomspryse in Miami weerspieël reeds die styging in pryse vir vaste eiendom op 'n hoër hoogte binne die stad in vergelyking met vaste eiendom op 'n laer hoogte.<ref>{{Cite web|last=Olick|first=Diana|date=August 29, 2018|title=Rising Risks: 'Climate gentrification' is changing Miami real estate values – for better and worse|url=https://www.cnbc.com/2018/08/29/climate-gentrification-is-changing-miami-real-estate-values.html|access-date=14 November 2020|website=CNBC|language=en}}</ref> == Demografie == [[Lêer:Miamimanhattanizationdowntown.jpg|duimnael|upright=1.1|Teen 2006 het die hoë konstruksie in Miami die gewilde mening oor "Miami se Manhattanization" geïnspireer.]] Die binnestad is die tuiste van minder as een dertiende van die bevolking van Suid-Florida. Miami is die 44ste meesbevolkte stad in die Verenigde State. Die Miami-metropolitaanse gebied, wat die graafskappe Miami-Dade, Broward en Palm Beach insluit, het 'n bevolking van 6,1 miljoen mense, die agtste meeste in die Verenigde State.<ref name="2009 Pop. Est.">{{cite web|url=http://emiami.condos/CBSA-EST2009-01.xlsx|title=Annual Estimates of the Population of Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas: April 1, 2000 to July 1, 2009|work=2009 Population Estimates|publisher=United States Census Bureau, Population Division|date=March 19, 2010|access-date=September 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016090520/http://emiami.condos/CBSA-EST2009-01.xlsx|archive-date=October 16, 2015|url-status=dead}}</ref> In 1960 het Hispane ongeveer 5% van die bevolking van Miami-Dade County uitgemaak. Tussen 1960 en 2000 was 90% van die bevolkingsgroei in die land uit Hispane bestaan, wat die Spaanse gedeelte van die bevolking teen 2000 tot meer as 57% verhoog het.<ref>{{cite web |date=September 2003 |title=Demographic Profile: Miami–Dade County, Florida 1960–2000 |url=http://www.miamidade.gov/planzone/Library/Census/demographic_profile.pdf |publisher=Miami–Dade County Department of Planning and Zoning |location=Miami, Florida |page=iii (p. 5 of PDF) |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320082430/http://www.miamidade.gov/planzone/Library/Census/demographic_profile.pdf| archive-date=March 20, 2012 |access-date=January 19, 2020}}</ref> In 1970 het die Sensusburo gerapporteer dat Miami se bevolking 45% Spaans, 32,9% nie-Spaans wit en 22,7% swart was.<ref>{{cite web|title=Florida – Race and Hispanic Origin for Selected Cities and Other Places: Earliest Census to 1990 |publisher=U.S. Census Bureau |url=https://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |access-date=April 21, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812191959/http://www.census.gov/population/www/documentation/twps0076/twps0076.html |archive-date=August 12, 2012}}</ref> Miami se plofbare bevolkingsgroei is aangedryf deur interne migrasie uit ander dele van die land, hoofsaaklik tot in die 1980's, sowel as deur immigrasie, hoofsaaklik van die 1960's tot die 1990's. Immigrasie na Miami gaan steeds voort en Miami se groei vandag word grootliks toegeskryf aan sy vinnige verstedeliking en hoë konstruksie, wat die bevolkingsdigthede van die middestad vergroot het, soos in Downtown, Brickell en Edgewater. Miami word meer as 'n multikulturele mosaïek beskou as 'n smeltkroes, met inwoners wat steeds hul [[kultuur|kulturele kenmerke]] behou. Die algehele kultuur van Miami word sterk beïnvloed deur sy groot bevolking van Hispane uit die Karibiese Eilande en Suid-Amerika en swart mense hoofsaaklik van die Karibiese eilande.<ref>[http://www.miamidadematters.org/demographicdata 2020 Demographics]. Miami Matters. Besoek 23 Junie 2020</ref> == Ekonomie == [[Lêer:Brickell1.JPG|duimnael|upright=1.1|Downtown Miami is 'n sentrale nasionale spilpunt vir finansies, handel en internasionale besigheid. Brickelllaan in die middestad van Miami het die grootste konsentrasie internasionale banke in die land.]] [[Lêer:Brickell Avenue 20100203.jpg|duimnael|upright=1.1|Brickelllaan in die middestad van Miami se Brickell Finansiële Distrik, Februarie 2010.]] Miami is 'n belangrike sentrum van handel en finansies en spog met 'n sterk internasionale sakegemeenskap. Volgens die 2020-ranglys van wêreldstede wat deur die ''Globalization and World Cities Research Network'' (GaWC) onderneem is, gebaseer op die vlak van teenwoordigheid van globale korporatiewe diensorganisasies, word Miami as 'n Beta +-vlak wêreldstad beskou, saam met [[Atlanta]], [[Dallas]] en [[Houston]]. Volgens die Amerikaanse sensus tussen die jare 2015–2019 het Miami egter 'n gebrek ondervind aan eienaarbehuising, rekenaar- en internetgebruik, onderwys met betrekking tot baccalaureusgraad of hoër, gemiddelde huishoudelike inkomste, per capita-inkomste, terwyl dit 'n hoër persentasie persone in armoede het.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|title=GaWC – The World According to GaWC 2018|website=www.lboro.ac.uk|access-date=June 18, 2019|archive-date=24 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200824031341/https://www.lboro.ac.uk/gawc/world2020t.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=US Census 2015–2019|url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/houstoncitytexas,atlantacitygeorgia,dallascitytexas,miamicityflorida/PST045219}}</ref> Miami het 'n bruto metropolitaanse produk van $257 miljard, 11de in die Verenigde State en 20ste wêreldwyd in GMP.<ref>{{cite web|title=Which are the largest city economies in the world and how might this change by 2025?|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID%3D1562 |website=[[PricewaterhouseCoopers]] UK|access-date=2009-11-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531000745/http://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562 |archive-date=May 31, 2013}}</ref><ref>{{cite web|title=Gross Metropolitan Product|url=http://greyhill.com/gross-metropolitan-product|publisher=Greyhill Advisors|access-date=September 29, 2011}}</ref> Gedurende die middel-2000's het die stad sy grootste eiendomsoplewing sedert die Florida-grondoplewing van die 1920's beleef, en die stad het meer as honderd goedgekeurde hoë konstruksieprojekte gehad. Slegs 50 is uiteindelik gebou.<ref>[http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101321&bt=2&ht=3&sro=1 Miami: High rise buildings–All] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040701225556/http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101321&bt=2&ht=3&sro=1 |date= 1 Julie 2004 }}. Emporis. Besoek 25 Augustus 2007.</ref> Snelle hoë konstruksie het gelei tot vinnige bevolkingsgroei in die binneste woonbuurte van Miami, met Downtown, Brickell en Edgewater wat die vinnigsgroeiende gebiede van die stad geword het. Die stad het tans die sewe hoogste (sowel as vyftien van die top twintig) wolkekrabbers in die staat Florida, met die hoogste die 265 meter- Panoramatoring.<ref name=emporis>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/ci/bu/sk/li/?id=101321&bt=9&ht=2&sro=1|title=Miami:High rise buildings–Completed|publisher=Emporis|access-date=August 19, 2007|archive-date=30 Maart 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330203800/http://www.emporis.com/city/miami-fl-usa/all-buildings/highrise|url-status=dead}}</ref> As gevolg van sy sterkte in internasionale besigheid, finansies en handel, het die stad een van die grootste konsentrasie internasionale banke in die land, hoofsaaklik langs Brickelllaan in Brickell, Miami se finansiële distrik. Miami was die gasheerstad van die 2003 Free Trade Area of the Americas- onderhandelinge. Miami is die tuiste van die Nasionale Orkaansentrum en die hoofkwartier van die Verenigde State se suidelike bevel, verantwoordelik vir militêre operasies in Sentraal- en Suid-Amerika. Miami is ook 'n industriële sentrum, veral vir klipgroewe en pakhuise. Hierdie nywerhede is grootliks gesentreer op die westekant van die stad naby Doral en Hialeah. Volgens die Amerikaanse Sensusburo in 2012 het Miami die vierde hoogste persentasie gesinsinkomste onder die federale armoedelyn uit alle groot stede in die Verenigde State gehad, na onderskeidelik [[Detroit|Detroit, Michigan]], [[Cleveland, Ohio]] en [[Cincinnati, Ohio]]. Miami is ook een van die min stede in die VSA waar die plaaslike regering insolvent gegaan het, in 2001. <ref>{{citation|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,135186,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930034506/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,135186,00.html|url-status=dead|archive-date=September 30, 2007|title=Gloom over Miami|last=Cohen|first=Adam|date=June 24, 2001|magazine=Time magazine|access-date=September 2, 2007|archivedate=28 Februarie 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100228053601/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,135186,00.html}}</ref> Aan die ander kant het Miami toekennings vir sy omgewingsbeleid gewen: in 2008 is dit volgens Forbes as "Amerika se skoonste stad" geklassifiseer vir sy goeie luggehalte, groot groen ruimtes, skoon drinkwater, skoon strate en herwinningsprogramme oor die hele stad.<ref name="Van Riper">{{cite news|url=https://www.forbes.com/business/2008/03/17/miami-seattle-orlando-biz-logistics-cx_tvr_0317cleanest.html|title=America's cleanest cities|last=Van Riper|first=Tom|date=March 17, 2008|work=[[Forbes]]|access-date=February 23, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529143525/http://www.forbes.com/2008/03/17/miami-seattle-orlando-biz-logistics-cx_tvr_0317cleanest.html|archive-date=May 29, 2010}}</ref> == Kultuur == Miami geniet 'n lewendige kultuur wat beïnvloed word deur 'n diverse bevolking van regoor die wêreld. Miami staan bekend as die "Magic City" omdat dit oënskynlik oornag opgeduik het as gevolg van sy jong ouderdom, massiewe groei en sy estetika van neon art deco. Die stad self is berug vir sy dwelmoorlog in die vroeë 1980's. Dit word ook die "hoofstad van Latyns-Amerika" genoem vanweë die groot bevolking van Spaanssprekendes.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-36281648|title=How Miami became the capital of affluent Latin America|last=Fajardo|first=Luis|date=May 16, 2016|website=[[BBC News]]|access-date=May 16, 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2014/07/20/us/20miami.html|title=Influx of South Americans Drives Miami's Reinvention|last=Alvarez|first=Lizette|date=July 19, 2014|website=[[The New York Times]]|access-date=July 19, 2014}}</ref> === Vermaak en uitvoerende kunste === [[Lêer:Knightconcerthall.jpg|duimnael|upright=1.1|Adrienne Arsht Sentrum vir die Uitvoerende Kunste, die tweede grootste sentrum vir uitvoerende kunste in die Verenigde State.]] Benewens jaarlikse feeste soos die Calle Ocho-fees, is Miami die tuiste van baie vermaaklikheidsplekke, teaters, museums, parke en sentrums vir uitvoerende kunste. Die nuutste toevoeging tot die Miami-kunstetoneel is die Adrienne Arsht-sentrum vir die uitvoerende kunste, die tuiste van die Florida Grand Opera en die tweede grootste sentrum vir uitvoerende kunste in die Verenigde State na Lincoln-sentrum in New York.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2007/02/04/arts/music/04tomm.html|title=Carnival Center for the Performing Arts – Miami – Music|last=Tommasini|first=Anthony|date=4 Februarie 2007|work=The New York Times|access-date=29 Mei 2018|language=en|issn=0362-4331}}</ref> Die sentrum lok baie grootskaalse operas, ballette, konserte en musiekblyspele van regoor die wêreld. Ander uitvoerende kunste-lokale in Miami sluit die Olympia-teater, Wertheim Performing Arts Centre, die Fair Expo-sentrum, die Tower-teater en die Bayfront Park-amfiteater in. Nog 'n gevierde gebeurtenis is die Miami Internanionale Filmfees, wat elke jaar vir 10 dae rondom die eerste week van Maart plaasvind, waartydens onafhanklike internasionale en Amerikaanse [[rolprent]]e regoor die stad vertoon word. Miami het meer as 'n halfdosyn onafhanklike filmteaters.<ref>{{Cite web|url=https://miamifilmfestival.com/|title=Miami International Film Festival|website=Miami Film Festival|language=en-US|access-date=20 Junie 2019}}</ref> Miami lok 'n groot aantal musikante, sangers, akteurs, dansers en orkesspelers. Die stad het talle orkeste, simfonieë en konservatoriums vir uitvoerende kuns. Dit sluit in die ''Florida Grand Opera, FIU School of Music, Frost School of Music'' en die ''New World School of the Arts''. Miami is ook 'n groot modesentrum, die tuiste van modelle en van die topmodelagentskappe ter wêreld. Die stad is gasheer vir baie modevertonings en -geleenthede, insluitend die jaarlikse Miami Modeweek en die Mercedes-Benz Modeweek Miami, wat in die Wynwood Kunsdistrik gehou word.<ref>{{cite web|url=http://www.miamifashionweek.com/new_admin/html/Overview.html|title=Miami Fashion Week|publisher=Miami Fashion Week|access-date=20 April 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511195801/http://www.miamifashionweek.com/new_admin/html/Overview.html|archive-date=11 Mei 2008}}</ref> === Museums en visuele kuns === Sommige van die museums in Miami sluit in die Frost Kunsmuseum, Frost Museum of Science, HistoryMiami, Institute of Contemporary Art, Miami Kindermuseum, Pérez Kunsmuseum, Lowe Kunsmuseum, en die Vizcaya Museum and Gardens, 'n Nasionale Historiese Landmerk geleë op 'n 28-akker vroeë 20ste-eeuse landgoed in Coconut Grove. === Kookkuns === Die kookkuns van Miami is 'n weerspieëling van sy diverse bevolking, met 'n groot invloed van die Karibiese en Latyns-Amerikaanse kookkuns. Deur die twee met Amerikaanse kookkuns te kombineer, het dit 'n unieke Suid-Florida -kookstyl geskep wat bekend staan as Floribbean-kombuis. Dit is wyd beskikbaar in Miami en Suid-Florida en word in restaurantkettings soos Pollo Tropical gevind. Kubaanse immigrante in die 1960's het die Kubaanse toebroodjie en medianoche, Kubaanse espresso, Bistec de Palomilla en croquetas gebring, wat almal in gewildheid toegeneem het onder alle inwoners van Miami en simbole geword van die stad se gevarieerde kosse. Vandag is dit deel van die plaaslike kultuur en kan hulle oral in die stad by vensterkafees gevind word, veral buite supermarkte en restaurante.<ref>[http://whatscookingamerica.net/History/Sandwiches/CubanSandwich.htm Cuban Sandwich, History of Cuban Sandwich, History of Cubano Sandwich]. Whatscookingamerica.net. Besoek op 8 Oktober 2012.</ref><ref>[http://www.frommers.com/destinations/miami/0017024034.html Local Cuisine in Miami at Frommer's] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121004143352/http://www.frommers.com/destinations/miami/0017024034.html |date= 4 Oktober 2012 }}. Frommers.com. Besoek op 8 Oktober 2012.</ref> Sommige van hierdie plekke, soos die Versailles-restaurant in Little Havana, is landmerk-eetplekke van Miami. Geleë aan die Atlantiese Oseaan, en met 'n lang geskiedenis as 'n hawe, is Miami ook bekend vir sy seekos, met baie seekosrestaurante langs die Miami-rivier en in en om Biscaynebaai.<ref>{{cite news |url=http://www.miaminewtimes.com/restaurants/search/cuisine:Seafood/ |title=Miami Cuisine: Seafood Restaurants Guide – Miami Dining Guide |archive-url=https://web.archive.org/web/20120720222320/https://www.miaminewtimes.com/restaurants/search/cuisine%3ASeafood/ |archive-date=20 Julie 2012 |newspaper=Miami New Times |access-date= 8 Oktober 2012}}</ref> Die stad is ook die hoofkwartier van restaurantkettings soos [[Burger King]] en Benihana. == Onderwys == === Kolleges en universiteite === [[Lêer:Florida International University Parkview Housing.jpg|duimnael|upright=1.1|Florida Internasionale Universiteit, met sy hoofkampus in die nabygeleë Universiteitspark, is die grootste universiteit in Suid-Florida en die vierde grootste universiteit deur inskrywing in die Verenigde State. Dit is ook een van Florida se primêre navorsingsuniversiteite]] [[Lêer:University of Miami Otto G. Richter Library.jpg|duimnael|upright=1.1|Die Universiteit van Miami in die nabygeleë Coral Gables, wat in 1925 gestig is, is Florida se top-private instelling vir hoër onderwys.]] Miami-Dade County het meer as 200,000 studente wat by plaaslike kolleges en universiteite ingeskryf is, wat dit sewende in die land plaas in per capita universiteitsinskrywing. In 2010 het die stad se vier grootste kolleges en universiteite, Miami Dade College, Florida International University, University of Miami en Barry University, 28 000 studente gegradueer.<ref>{{cite web|url=http://www.miamiherald.com/2012/04/02/2728287/jobs-education-and-miami-dades.html |archive-url=https://archive.today/20120908025159/http://www.miamiherald.com/2012/04/02/2728287/jobs-education-and-miami-dades.html |url-status=dead |archive-date=September 8, 2012 |title=Jobs, education and Miami-Dades future |work=The Miami Herald |access-date=April 3, 2012}}</ref> Miami is ook die tuiste van winsgewende en nie-winsgewende organisasies wat 'n reeks professionele opleiding en ander verwante opvoedkundige programme bied. Per Scholas is byvoorbeeld 'n nie-winsgewende organisasie wat gratis professionele sertifiseringsopleiding bied wat daarop gemik is om CompTIA A+ en Network+ sertifiseringseksamens suksesvol te slaag as 'n roete om werk te kry en loopbane te bou.<ref>{{cite news|title = Helping Veterans Find Civilian Jobs|url =https://www.nytimes.com/2010/11/11/giving/11VETS.html |work=The New York Times|first=Elizabeth|last=Olson|date = November 10, 2010}}</ref> <ref>{{cite web|title=Training Workers for Good Jobs|url=http://www.perscholas.org/articles/News%20NYT.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080820024613/http://perscholas.org/articles/News%20NYT.pdf|url-status=dead|archive-date=August 20, 2008}}</ref><ref>{{cite web|title=Building a Career Path Where There Was Just a Dead End|url=http://www.perscholas.org/articles/Building-a-Career-Path.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20080720181355/http://www.perscholas.org/articles/Building-a-Career-Path.pdf|url-status=dead|archive-date=July 20, 2008}}</ref> Kolleges en universiteite in en om Miami: # [[Barry University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.barry.edu/en/about-barry|title=Why Barry? – Barry University|access-date=February 27, 2022}}</ref> # [[Broward College]] (publiek)<ref>{{Cite web|url=https://www.broward.edu/|title=Broward College Homepage|website=Broward.edu|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Carlos Albizu University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.albizu.edu/miami/|title=Miami Campus – Carlos Albizu University|website=albizu.edu|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Florida Atlantic University]] (publiek)<ref>{{Cite web|url=https://www.fau.edu/about/locations/|title=FAU Campuses|website=[[Florida Atlantic University]]|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Florida International University]] (publiek)<ref>{{Cite web|url=https://www.fiu.edu/|title=Florida International University official website|website=fiu.edu|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Florida Memorial University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.fmuniv.edu/|title=Florida Memorial University webpage|website=fmuniv.edu|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Keiser University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.keiseruniversity.edu/why-keiser/|title=Why Keiser?|publisher=[[Keiser University]]|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Manchester Business School]] (satellietligging, VK-publiek)<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/10270256|title=Manchester Business School opens Miami base|date=8 June 2010|website=[[BBC News]]|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Miami Culinary Institute]] (publiek)<ref>{{Cite web|url=https://www.mdc.edu/culinary/|title=Miami Dade College: Miami Culinary Institute|website=mdc.com|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Miami Dade College]] (publiek)<ref>{{Cite web|url=https://www.mdc.edu/|title=About MDC|website=[[Miami Dade College]]|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Miami International University of Art & Design]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.artinstitutes.edu/miami|title=Miami International University of Art & Design – The Art Institutes|website=artinstitutes.edu|access-date=July 31, 2022|archive-date=19 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819211324/https://www.artinstitutes.edu/miami|url-status=dead}}</ref> # [[Nova Southeastern University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.nova.edu/|title=Nova Southeastern University Homepage|website=nova.edu|access-date=July 31, 2022}}</ref> # [[Palm Beach State College]] (publiek) # [[St. Thomas University (Florida)|St. Thomas University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.stu.edu/about-stu/|title=About St. Thomas University|access-date=February 27, 2022}}</ref> # [[Southeastern College]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://www.sec.edu/about/|title=History and Mission of Southeastern College|access-date=February 27, 2022}}</ref> # [[Talmudic University]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://talmudicu.edu/about/|title=About the Yeshiva|access-date=February 27, 2022}}</ref> # [[University of Miami]] (privaat)<ref>{{Cite web|url=https://welcome.miami.edu/about-um/index.html|title=About UM – University of Miami|website=miami.edu|access-date=February 26, 2022}}</ref> == Media == Miami het een van die grootste televisiemarkte in die land en die tweede grootste in die staat Florida na Tampabaai. Miami het verskeie groot koerante, die belangrikste en grootste koerant is ''The Miami Herald''. ''El Nuevo Herald'' is die belangrikste en grootste Spaanstalige koerant. Die Miami Herald en El Nuevo Herald is Miami en Suid-Florida se belangrikste en grootste koerante. Die koerante het hul jarelange tuiste in die middestad van Miami in 2013 verlaat. Die koerante het nou hul hoofkwartier by die voormalige tuiste van die Amerikaanse suidelike bevel in Doral.<ref>{{cite web|url=http://miami.cbslocal.com/2013/05/16/its-moving-day-for-miami-herald-staff-reporters/ | publisher=CBSMiami |title=It's Moving Day for Miami Herald Staff, Reporters | date=May 16, 2013 | access-date=July 28, 2013}}</ref> Ander groot koerante sluit in ''Miami Today'', met sy hoofkwartier in Brickell, ''Miami New Times'', hoofkwartier in Midtown, ''Miami Sun Post, South Florida Business Journal, Miami Times'', en ''Biscayne Boulevard Times''. 'n Bykomende Spaanstalige koerant, ''Diario Las Americas'', bedien ook Miami. Die ''Miami Herald'' is Miami se primêre koerant met meer as 'n miljoen lesers en het sy hoofkwartier in Downtown in Herald Plaza. Verskeie ander studentekoerante van die plaaslike universiteite, soos die oudste, die Universiteit van Miami se The Miami Hurricane, Florida International University se The Beacon, Miami-Dade College se The Metropolis, Barry University se The Buccaneer, onder andere. Baie woonbuurte en naburige gebiede het ook hul eie plaaslike koerante soos die Aventura News, Coral Gables Tribune, Biscayne Bay Tribune en die Palmetto Bay News. 'n Aantal tydskrifteword in die groter Miami-gebied versprei, insluitend Miami Monthly, Suidoos-Florida se enigste stad/streek; Ocean Drive, 'n brandpunt sosiale toneel- glansblad; en South Florida Business Leader. == Sport == [[Lêer:200127-H-PX819-0092.jpg|regs|duimnael|upright=1.1|Hard Rock Stadium is die tuisveld vir die Miami Dolphins van die National Football League, die Miami Hurricanes-sokkerspan van die Universiteit van Miami, en College Football Playoff se Orange Bowl- wedstryd wat jaarliks in Januarie gehou word]] [[Lêer:Miami Jai Alai fronton.jpg|duimnael|upright=1.1|Casino Miami, bekend as "The Yankee Stadium of Jai Alai"]] Miami se vernaamste vyf sportspanne is Inter Miami CF in Major League Soccer (MLS),<ref>{{Cite web|url=https://www.intermiamicf.com/club/about|title=About the Club |website=Inter Miami CF|access-date=February 27, 2022}}</ref> die Miami Dolphins in die National Football League (NFL),<ref>{{Cite web|url=https://www.miamidolphins.com/|title=The Official website of the Miami Dolphins|website=Miami Dolphins|access-date=July 31, 2022}}</ref> die Miami Heat van die National Basketball Association (NBA),<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/heat/team/history|title=Miami Heat History|website=HEAT.com|access-date=February 26, 2022}}</ref> die Miami Marlins van Major League Baseball (MLB),<ref>{{Cite web|url=https://www.mlb.com/marlins/history/timeline-1980s|title=Miami Marlins Franchise Timeline|website=Marlins.com|access-date=February 26, 2022}}</ref> en die Florida Panthers van die National Hockey League (NHL).<ref>{{Cite web|url=https://www.nhl.com/panthers|title=Official website of the Florida Panthers|website=NHL.com|publisher=National Hockey League|access-date=February 27, 2022}}</ref> Die Miami Ope, 'n jaarlikse tennistoernooi, is voorheen in Key Biscayne gehou voordat dit na Hard Rock-stadion verskuif is het nadat die toernooi in 2019 deur die Miami Dolphins-eienaar Stephen Ross gekoop is. Die stad is die tuiste van talle marinas, Jai Alai-venues en gholfbane. Die stad se strate het in die verlede professionele motorrenne aangebied, veral die oopwiel Grand Prix van Miami, die sportmotor Grand Prix van Miami, en die [[Formule Een]] [[Miami Grand Prix]].<ref>{{Cite web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.miami-grand-prix-to-join-f1-calendar-in-2022.44Dqc0CfhQzb7bb7MIjkqX.html|title=Miami Grand Prix to join F1 calendar in 2022, with exciting new circuit planned|date=April 18, 2021|website=Formula1.com|access-date=March 9, 2022}}</ref> Die Homestead-Miami Speedway-ovaal bied NASCAR-renne aan.<ref>{{Cite web|url=https://www.homesteadmiamispeedway.com/track-history/|title=Track History and Records|website=homestead Miami speedway.com|access-date=March 9, 2022}}</ref> Die Heat en die Marlins speel binne Miami se stadsgrense, onderskeidelik by die FTX Arena in Downtown en LoanDepot Park in Little Havana. Marlins Park is gebou op die terrein van die ou Miami Orange Bowl-stadion. Die Miami Dolphins speel by Hard Rock Stadium in die voorstedelike Miami Gardens, terwyl die Florida Panthers in die nabygeleë Sunrise by die FLA Live Arena speel. Inter Miami CF speel by die DRV PNK-stadion in die nabygeleë [[Fort Lauderdale]], tydelik totdat 'n stadion in Miami gebou word. Miami is ook die tuiste van vele universiteitsportspanne. Die twee grootstes is die Universiteit van Miami Hurricanes, wie se sokkerspan in die Hard Rock-stadion speel en Florida International University Panthers, wie se sokkerspan by die Ricardo Silva-stadion speel. Miami was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2026]]. == Toerisme == Toerisme is een van Miami se grootste private sektor- nywerhede, wat verantwoordelik is vir meer as 144 800 werksgeleenthede in Miami-Dade County.<ref>{{cite web|url=https://www.globest.com/2018/05/02/greater-miami-tourism-industry-setting-records/?slreturn=20180904191824|title=Greater Miami Tourism Industry Setting Records|last=Jordan|first=John|website=globest.com|publisher=GlobeSt|date = May 2, 2018|access-date=April 1, 2019}}</ref> Die stad se gereelde uitbeelding in musiek, film en populêre kultuur het die stad en sy landmerke wêreldwyd herkenbaar gemaak. In 2016 het dit die tweede hoogste aantal buitelandse toeriste van enige stad in die Verenigde State gelok, na New York City, en is onder die top 20 stede wêreldwyd volgens internasionale besoekersbesteding. Meer as 15.9 miljoen besoekers het in 2017 in Miami aangekom en $26,1 miljard tot die ekonomie bygedra.<ref>{{cite news|url = https://www.miamiherald.com/latest-news/article210209129.html|publisher = Miami Herald|title = Despite Irma, Miami tourism grew in 2017. Will Asia flights make 2018 even better?|last = Herrera|first = Chabeli|website=miamiherald.com|date = May 1, 2018|access-date=April 1, 2019}}</ref> Met 'n groot hotelinfrastruktuur en die nuut opgeknapte Miami Beach Convention Centre, is Miami 'n gewilde bestemming vir jaarlikse konferensies. == Vervoer == Miami Internasionale Lughawe (MIA) en PortMiami is van die land se besigste toegangshawens, veral vir vrag uit Suid-Amerika en die Karibiese Eilande. PortMiami is die wêreld se besigste vaarthawe, en MIA is die besigste lughawe in Florida en die grootste poort tussen die Verenigde State en Latyns-Amerika.<ref>{{cite news|title=New figures show PortMiami retained No. 1 cruise port ranking|url=http://www.bizjournals.com/southflorida/news/2012/12/24/portmiami-drops-behind-port-canaveral.html|work=Business Journal|access-date=March 31, 2013}}</ref> Miami is die tuiste van een van die grootste hawens in die Verenigde State, die PortMiami. Dit is die grootste vaarthawe ter wêreld, en word dikwels die "Cruise Capital of the World" en die "Cargo Gateway of the Americas" genoem.<ref name=miamiport>{{cite web|url=http://www.miamidade.gov/portmiami/|title=Port of Miami|work=Miami-Dade County|access-date=October 28, 2008}}</ref> Dit het vir meer as 'n dekade sy status as die nommer een vaar-/passasiershawe in die wêreld behou, en akkommodeer die grootste vaartuie en die groot vaartfirmas. In 2017 het die hawe 5 340 559 passasiers bedien.<ref name="portreport">{{cite web|url = http://www.miamidade.gov/portmiami/library/brochures/2017-statistics-brochure.pdf|title = 2017–18 Port Report|publisher = PortMiami|access-date = 18 Augustus 2022|archive-date = 5 Oktober 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20181005071916/http://www.miamidade.gov/portmiami/library/brochures/2017-statistics-brochure.pdf|url-status = dead}}</ref> Boonop is die hawe een van die land se besigste vraghawens en het 9 162 340 ton vrag in 2017 ingevoer.<ref name="portreport" /> Onder Noord-Amerikaanse hawens is dit tweede na New Orleans se hawe van Suid-Louisiana in vragtonnemaat wat uit Latyns-Amerika ingevoer word. Die hawe beslaan 2 vk km en het sewe passasiersterminale. China is die hawe se nommer een invoerland en nommer een uitvoerland. Miami het die wêreld se grootste aantal hoofkwartiere van vaartmaatskappye, die tuiste van Carnival Cruise Line, Celebrity Cruises, Norwegian Cruise Line, Oceania Cruises en Royal Caribbean International. In 2014 is die Port of Miami-tonnel geopen, wat die MacArthur Causeway met PortMiami verbind.<ref>{{cite news|last1=Cordle|first1=Ina Paiva|title=The new PortMiami tunnel's opening is delayed until mid-June|url=http://www.miamiherald.com/2014/05/28/4143644/the-new-portmiami-tunnels-opening.html|access-date=June 6, 2014|newspaper=The Miami Herald|date=May 28, 2014}}</ref> == Sien ook == * [[Bermudadriehoek]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Miami, Florida}} * {{en}} [http://www.miamigov.com/ Miami se amptelike webwerf] {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Florida]] qzu127tfxqdcpytjkb5a79iekzytozf 0 34931 2970425 2885746 2026-09-24T08:24:11Z Taurëendil 125486 Verwerklik burgemeester. 2970425 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Miranda de Ebro'''</span><br />[[Lêer:Puente Carlos III Miranda.JPG|270px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Municipio Miranda de Ebro (España).png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of Arms of Miranda de Ebro.svg|90px|senter|border]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Bandera de Miranda de Ebro.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Castile and León.svg|22px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag Burgos Province.svg|22px]] [[Burgos]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|42|41|N|02|56|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[757]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 101,33 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 471 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2011) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 38&nbsp;930 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 384,19 vk/km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Aitana Hernando Ruiz (2015-) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.mirandadeebro.es/ mirandadeebro.es] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Miranda de Ebro''' is 'n [[Spanje|Spaanse]] stad en munisipaliteit in die [[provinsie Burgos]], wat deel uitmaak van die outonome gewes Kastilië en León. Die stad is aan die [[Ebro]] geleë en na dié rivier genoem. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * [http://www.mirandadeebro.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] 1pvil19gp35csik7hjfqafx0qm71sjb 2970430 2970425 2026-09-24T08:30:58Z Taurëendil 125486 2970430 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Miranda de Ebro'''</span><br />[[Lêer:Puente Carlos III Miranda.JPG|270px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Municipio Miranda de Ebro (España).png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of Arms of Miranda de Ebro.svg|90px|senter|border]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Bandera de Miranda de Ebro.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlag|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Castile and León.svg|22px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag Burgos Province.svg|22px]] [[Burgos]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|42|41|N|02|56|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[757]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 101,33 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 471 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2011) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 38&nbsp;930 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 384,19 vk/km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Aitana Hernando Ruiz (2015-) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.mirandadeebro.es/ mirandadeebro.es] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Miranda de Ebro''' is 'n [[Spanje|Spaanse]] stad en munisipaliteit in die [[provinsie Burgos]], wat deel uitmaak van die outonome gewes Kastilië en León. Die stad is aan die [[Ebro]] geleë en na dié rivier genoem. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * [http://www.mirandadeebro.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] [[Kategorie:Provinsie Burgos]] 3urbj0rx2zsy23bofrmjqhdu6qpszjc 0 36132 2970412 2964162 2026-09-24T07:02:08Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970412 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Anacortes Refinery 31911.JPG|regs|duimnael|285px|Anacortes Raffinadery in March Point in die V.S.A]] 'n '''Olieraffinadery''' is 'n nywerheidsaanleg waar [[ru-olie]] verwerk word na nuttiger produkte, soos [[petrol]], [[diesel]], teer, verhittingsolie, paraffien en vloeibare petroleumgas.<ref name=Handwerk>{{cite book|author=Gary, J.H. and Handwerk, G.E.|title=Petroleum Refining Technology and Economics|url=https://archive.org/details/petroleumrefinin002edgary_p5f5|edition=2nd |publisher=Marcel Dekker, Inc|year=1984|isbn=0-8247-7150-8}}</ref><ref name=Leffler>{{cite book|author=Leffler, W.L. |title=Petroleum refining for the nontechnical person|url=https://archive.org/details/petroleumrefinin0000leff_2edi |edition=2nd |publisher=PennWell Books|year=1985|isbn=0-87814-280-0}}</ref> Olieraffinaderye is gewoonlik uitgebreide nywerheidskomplekse met baie pypwerk daardeur wat vloeistof- en gasstrome heen en weer tussen groot chemiese verwerkingsaanlegte vervoer. == Werking == [[Lêer:Crude Oil Distillation-af.svg|duimnael|250px|[[Ru-olie]] word geskei in verskeie fraksies deur fraksionele distillasie. Die fraksies aan die bopunt van die distillasiekolom het 'n laer [[kookpunt]] as die fraskies aan die onderpunt. Die swaarder bodemfraksies word dikwels gekraak om ligter, meer nuttige produkte te lewer. Al die fraksies word verder verwerk in ander eenhede in die raffinadery.]] Rou of onverwerkte ru-olie is nie baie nuttig in sy onverwerkte vorm nie aangesien dit net so uit die grond uit kom. Alhoewel "ligte, soet" ru-olie (dit wil sê ru-olie met 'n lae viskositeit en lae swaelinhoud) al direk gebruik is as brandstof in die oliebranders van skepe se stoomturbines, hou die ligter elemente 'n ontploffingsgevaar in. Daarom word die honderde verskillende koolwaterstofmolekules wat in ru-olie teenwoordig is geskei in 'n raffinadery in komponente wat gebruik kan word as [[brandstof]] of [[smeermiddel]]s en as voerstrome vir petrochemiese prosesse waar produkte soos [[plastiek]], skoonmaakmiddels, oplosmiddels, elastomere (rubberagtige materiale) en vesels soos [[nylon]] en poliëster gemaak word. [[Fossielbrandstof|Fossielbrandstowwe]] afkomstig van ru-olie word in [[binnebrandenjin]]s gebruik om krag te lewer wat skepe, motorvoertuie, vliegtuie, grassnyers, kettingsae en ander toerusting kan aandryf. [[koolwaterstof|Koolwaterstowwe]] het verskillende [[kookpunt]]e, wat beteken dat hulle deur middel van [[distillasie]] geskei kan word. Aangesien daar 'n groot aanvraag is vir die ligter vloeistofprodukte, oftewel produkte met 'n laer kookpunt, vir gebruik in binnebrandenjins is, sal 'n moderne raffinadery die swaarder koolwaterstowwe, oftewel stowwe met 'n hoër kookpunt, omskakel na ligter gas- en vloeistofprodukte. Olie kan op baie maniere benut word omdat dit koolwaterstowwe van verskeie molekulêre massas, vorms en lengtes bevat soos [[paraffien]]e, aromate, naftene (of [[Sikloalkaan|sikloalkane]]), [[alkeen|alkene]], diëne en [[alkyn]]e. Terwyl die molekules in ru-olie baie verskillende atome soos swael en stikstof bevat is die mees algemene molekules teenwoordig koolwaterstowwe wat bestaan uit molekules van [[waterstof]] en [[koolstof]], asook 'n klein hoeveelheid [[suurstof]] in verbinding met mekaar met 'n wisselende lengte en kompleksiteit. Die verskille in die struktuur van hierdie molekules is wat die variasie in hul fisiese en chemiese eienskappe veroorsaak en dit is hierdie variasies wat ru-olie so 'n nuttige voermateriaal maak om 'n wye verskeidenheid produkte te vervaardig. [[Beeld:Haifa Refinery by David Shankbone.jpg|duimnael|links|Die olieraffinadery in [[Haifa]] het die vermoë om 9 miljoen ton (66 miljoen vate) [[ru-olie]] per jaar te verwerk.]] Na die komponente geskei en gesuiwer is van kontaminante en onsuiwerhede, kan die brandstof of smeermiddel verkoop word sonder enige verdere verwerking. Kleiner molekules soos isobutaan en propileen of butilene kan herkombineer word om aan spesifieke [[oktaangetal]] vereistes te voldoen deur van prosesse soos alkilering of, minder algemeen, dimerisasie gebruik te maak. Die oktaangehalte van petrol kan verbeter word deur katalitiese hervorming wat die waterstofatome uit koolwaterstowwe verwyder om aromate te lewer wat oor 'n baie hoër oktaangetal beskik. Intermediêre produkte kan verder verwerk word om die swaar, lang ketting olies na ligter kort ketting molekules om te skakel deur verskeie soorte krakingsprosesse soos vloeier katalitiese -, termiese - en hidrokraking. Die finale stap in petrolproduksie is die vermenging van brandstowwe met verskillende oktaangehaltes, [[dampdruk]] en ander eienskappe om 'n produk te lewer met die verlangde eienskappe. Olieraffinaderye is grootskaalse aanlegte wat van 'n honderd duisend tot verskeie honderd duisende vate ru-olie per dag kan verwerk. Vanweë die hoë kapasiteit word baie van die eenhede kontinu bedryf (eerder as om per lot te verwerk) by [[gestadigde toestand]]e of by benaderd gestadigde toestande vir lang periode aaneen (van maande tot jare). Hierdie hoë kapasiteit maak prosesoptimering en gevorderde prosesbeheer baie wenslik. == Hoofprodukte van olieraffinaderye == Die meeste produkte van olieverwerking word gewoonlik in drie kategorieë verdeel: ligte distillate (VPG, petrol, nafta), middel distillate (paraffien, diesel), swaar distillate en residu (brandolie, smeerolies, was, teer). Hierdie klassifikasie is gebaseer op die manier waarop ru-olie gedistilleer word en in fraksies geskei word. * [[Vloeibare petroleumgas]] (VPG) * [[Petrol]] * Nafta * [[Paraffien]] (keroseen) en verwante stralerbrandstowwe * [[Diesel]] * Brandolies * [[Smeermiddel|Smeerolies]] * Paraffienwas * Teer * Petroleumkooks == Algemene verwerkingseenhede == Raffinaderye se kompleksiteit wissel ten opsigte van die aard en getal verwerkingseenhede. Algemene eenhede wat aangetref word is: * Ontsoutereenhede wat sout uit die ru-olie was voordat dit na die atmosferiese distillasiekolom gestuur word. * Atmosferiese [[Distillasie]] eenhede wat ru-olie in verskeie fraksies skei. * Vakuumdistillasie eenhede wat die residuele bodemprodukte verder skei. * Nafta hidrogeneringseenhede wat waterstof gebruik om die swawel uit die nafta te verwyder. Dit is gewoonlik belangrik dat die nafta gehidrogeneer word alvorens dit na die Katalitiese Hervormer gestuur word. * Katalitiese hervormingseenhede wat gebruik word om die molekules in die nafta kookpuntgebied om te skakel na hoë [[oktaangetal|oktaan]] produkte. Die hervormde produk het 'n hoër aromaat en sikliese koolwaterstof inhoud. 'n Belangrike byproduk van die hervormer is waterstof wat vrygestel word tydens die katalitiese reaksie. Die waterstof word gebruik in die hidrogeneringsaanlegte of die hidrokraker. * Distillaat hidrogeneringseenhede wat die swawel in die distillate (soos diesel) verwyder. * Katalitiese krakingseenhede wat swaarder fraksies omskakel na ligter, meer waardevolle produkte. * Hidrokrakereenhede wat waterstof benut om swaarder fraksies na ligter, meer waardevolle produkte omskakel. * Termiese krakingseenhede wat swaar residuele olies na ligter, meer waardevolle produkte omskakel deur hulle te kraak. * Merox-eenhede om VPG, paraffien of stralerbrandstowwe behandel deur merkaptane te oksideer na organiese disulfiede. * Kooksaanleg waar swaar residuele olies verwerk word tot petrol en diesel en 'n petroleumkooks agterlaat as 'n residuele produk. * Alkileringsaanlegte wat hoë oktaan komponente skep vir petrolvermenging. * Dimerisasie eenhede wat olefiene na hoër oktaan petrol vermengingskomponente omskakel. Buteen kan byvoorbeeld omgeskakel word na iso-okteen wat gehidrogeneer kan word om [[Oktaan#Isomere|iso-oktaan]] te lewer. Daar bestaan ook verskeie ander gebruike van die dimerisasie proses. * Isomerisasie eenhede wat lineêre molekules na vertakte molekules omskakel met 'n hoër oktaangehalte vir vermenging in petrol of as voer na alkileringsaanlegte. * Stoomhervormerseenhede wat waterstof produseer vir die hidrogeneringsaanlegte en die hidrokrakers. * Stoortenks vir die berging van vervloeide [[propaan]] en soortgelyke gasagtige brandstowwe teen drukke wat hoog genoeg is om die stowwe in vloeistofvorm te hou. Hierdie tenks is gewoonlik sferies of horisontaal silindries van aard. * Stoortenke vir die stoor van ru-olie en verwerkte produkte, gewoonlik vertikaal silindriese tenke met 'n uitlaatgasbeheerstelsel wat omring word deur 'n berm om lekkasies te beperk. * 'n [[Amienwas|Amienwas-eenheid]] of [[Claus-proses|Claus-eenheid]] en uitlaatgas behandeling vir die omskakeling van [[waterstofsulfied]] wat afkomstig is van die hidro-onswawelingseenhede na elementêre swawel. * Nutseenhede soos koeltorings vir die sirkulasie van verkoelingswater, Ketels vir die maak van [[stoom]], instrumentelug vir pneumaties beheerde [[beheerklep]]pe en elektriese substasies. * Stelsels vir die versamel en behandeling van afvalwater wat bestaan uit olie-waterskeiers, opgeloste lug flotasie eenhede en verdere behandelings om die water geskik te maak vir [[hergebruik]] of storting.<ref name=Beychok>{{cite book|author=Beychok, Milton R.|title=Aqueous Wastes from Petroleum and Petrochemical Plants|url=https://archive.org/details/aqueouswastesfro0000beyc|edition=1st |publisher=John Wiley & Sons|year=1967|id= Library of Congress Control Number 67019834}}</ref> * Raffineringseenhede wat oplosmiddels soos kresol of furfural gebruik om ongewensde teeragtige materiale uit smeerolies of diesel te verwyder. * Wasverwyderingseenhede wat oplosmiddels gebruik om die swaar wasagtige materiale vanuit die vakuumdistillasieprodukte te verwyder. === Vloeidiagram van 'n tipiese raffinadery === Die beeld hieronder is 'n skematiese prosesvloeidiagram van 'n tipiese olieraffinadery wat die verskeie chemiese eenheidswerkinge en die vloei van intermediêre produkstrome uiteensit. Die diagram is 'n voorstelling van slegs een van letterlik honderde moontlike konfigurasies wat 'n raffinadery kan hê. Die diagram sluit ook die gewone nutsfasiliteite uit wat hulpbronne soos stoom, verkoelingswater, elektriese krag asook stoortenke vir ru-olie, intermediêre produkte en eindprodukte uit.<ref name=Handwerk/><ref>[http://www.chevron.com/products/prodserv/fuels/bulletin/motorgas/3_refining-testing/pg2.asp Oorsig oor die Raffinering van ru-olie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060808061657/http://www.chevron.com/products/prodserv/fuels/bulletin/motorgas/3_refining-testing/pg2.asp |date= 8 Augustus 2006 }} by [[Chevron Corporation|Chevron Oil]] se webwerf</ref><ref>[http://www.uop.com/refining/1010.html Raffinadery vloeidiagram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060628032708/http://www.uop.com/refining/1010.html |date=28 Junie 2006 }} by [[UOP LLC|Universal Oil Products]] se webwerf</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20010622025743/http://www.cheresources.com/refining15.gif 'n Voorbeeld van 'n vloeidiagram] van die verksillende fraksies van ru-olie by 'n olieraffinadery</ref> [[Lêer:Raffinaderyvloeidiagram.png|duimnael|600px|Vloeidiagram]] Daar bestaan vele proseskonfigurasies wat van dié een hierbo verskil. Die vakuumdistillasie eenheid kan byvoorbeeld ook verskeie fraksies produseer vir ander doeleindes soos ligte masjienolie, smeerolies ensomeer. == Plasing van olieraffinaderye == Die beginsels wat geld vir die kies van 'n ligging vir raffinaderye is soortgelyk aan dié vir ander chemiese aanlegte: * Dit moet ver genoeg buite woongebiede geleë wees. * Fasiliteite om toegang te verkry tot rou materiale en die lewer van produkte moet maklik wees om daar te stel. * Energiebehoeftes moet maklik voorsien kan word (d.w.s. infrastruktuur vir elektrisiteits- en/of natuurlike gasvoorsiening ensovoorts). * Dit moet maklik wees om van afvalprodukte ontslae te raak. == Veiligheids- en omgewingskwessies == [[Lêer:MiRO1.jpg|duimnael|300px|Die ''MiRO'' raffinadery te [[Karlsruhe]]]] Die raffineringsproses stel verskeie chemiese stowwe in die atmosfeer vry; gevolglik is die mate van [[lugbesoedeling]] beduidend<ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/ttn/chief/ap42/index.html |title=AP 42, Compilation of Air Pollutant Emission Factors |access-date= 2 April 2009 |archive-date=24 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924132127/http://www.epa.gov/ttn/chief/ap42/index.html |url-status=dead}}</ref> en is daar gewoonlik merkbare reuke wat 'n tipiese raffinadery vergesel. Buiten lugbesoedeling is daar ook probleme met afvalwater en risiko's van nywerheidsongelukke soos brande en ontploffings asook geraasbesoedeling. In die meeste het regerings beperkinge geplaas op die besoedeling wat olieraffinaderye vrystel en moet raffinadery noodgedwonge toerusting installeer aan die bepalings van omgewingswetgewing te voldoen. In die V.S.A is daar sterk druk om die ontwikkeling van nuwe raffinaderye te voorkom en is daar nie weer 'n groot raffinadery gebou sedert die aanbou van die Marathon oliemaatskappy se raffinadery in [[Louisiana]] in 1976 nie. Baie raffinaderye het egter uitgebrei in daardie tydperk. Omgewingsbeperkinge en druk om die aanbou van nuwe raffinaderye te voorkom kon moontlik egter bygedra het tot stygende brandstofkostes.<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2007/04/17/news/economy/refineries/index.htm |title=Behind high gas prices: The refinery crunch |access-date= 2 April 2009 |archive-date=21 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321214749/http://money.cnn.com/2007/04/17/news/economy/refineries/index.htm |url-status=dead }}</ref> Verder het baie raffinaderye (meer as 'n 100 sedert die 1980's) gesluit as gevolg van veroudering en/of samesmeltings binne-in die nywerheid. Omgewingsdruk en kommer oor veiligheid bring mee dat olieraffinaderye soms ver van groot woongebiede geleë is. Daar is egter baie gevalle waar raffinaderye naby aan bewoonde gebiede is en 'n gesondheidsgevaar vir die bevolking inhou. == Geskiedenis == Die wêreld se eerste olieraffinadery is gebou deur [[Ignacy Łukasiewicz]] naby Jasło in die Oostenrykse ryk (tans in [[Pole]]) in die jare 1854–56<ref>{{cite book|author=Frank, Alison Fleig|title=Oil Empire: Visions of Prosperity in Austrian Galicia (Harvard Historical Studies)|edition=|publisher=Harvard University Press|year=2005|isbn=0-674-01887-7}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.geo.uw.edu.pl/BOBRKA/DATY/daty.htm |title=Warsaw University timeline |access-date= 2 April 2009 |archive-date=19 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519031720/http://www.geo.uw.edu.pl/BOBRKA/DATY/daty.htm |url-status=dead }}</ref> maar hulle was egter klein bedrywe gewees aangesien daar op die tydstip nie 'n groot aanvraag was vir geraffineerde brandstowwe nie. Soos Łukasiewicz se olielamp gewilder geword het, het die raffineringsbedryf in die gebied gegroei. Die eerste groot olieraffinadery is te Ploieşti in [[Roemenië]] in 1856 gebou.<ref>[http://www.pbs.org/eakins/we_1844.htm WORLD EVENTS: 1844–1856] www.pbs.org</ref> Verskeie ander raffinaderye is in die omgewing gebou met beleggings vanuit die V.S.A. voor Nazi Duitsland se oorname tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Die meeste van hierdie raffinaderye is vernietig tydens die V.S.A. se bombardement tydens Operation Tidal Wave op 1 Augustus 1943. Die raffinaderye is sedertdien herbou en uitgebrei. 'n Ander vroeë voorbeeld is te Oljeön in [[Swede]] en is nou 'n museum in die [[wêrelderfenisgebied]] in Engelsberg. Die raffinadery is in 1875 in bedryf gestel. Op 'n tyd was Ras Tanura in [[Saudi-Arabië]] wat deur Saudi Aramco besit word, die grootste raffinadery ter wêreld gewees. Vir 'n groot deel van die 20^ste eeu was die grootste raffinadery in die wêreld die Abadan Raffinadery in [[Iran]] gewees. Hierdie raffinadery is kwaai beskadig tydens die Iran-Irak oorlog. Die wêreld se grootste raffineringskompleks is die "Cento de Refinación de Paraguaná" wat deur PDVSA in [[Venezuela]] besit word met 'n vermoë van 152&nbsp;000&nbsp;m³/dag. SK Energy se Ulsan raffinadery in Suid-Korea (134&nbsp;000&nbsp;m³/dag) en Reliance Petroleum se Jamnagar Raffinadery in Indië (105&nbsp;000&nbsp;m³/dag) is onderskeidelik die tweede en derde grootste. == Sien ook == *[[API olie-waterskeier]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemiese ingenieurswese]] 6h8jgm4oja918li6hwap21yeu12zaup 0 39343 2970288 2969809 2026-09-23T19:22:43Z BurgertB 2401 2970288 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumea-familie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsingsfamilie. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Eienskappe== [[Beeld:Animation of Haumea orbit.gif|links|thumb|Animasie van Haumea se wentelbaan (van 2000 tot 2400)<br/>{{legend0|Yellow| Son}}{{·}}{{legend0|Cyan | Neptunus}}{{·}}{{legend0|Magenta| Haumea}}]] Haumea se [[massa]] is omtrent {{breuk|1|3}} van [[Pluto]] s’n en {{breuk|1|1 400}} van dié van die [[Aarde]]. Tot onlangs is geglo sy [[swaartekrag]] is groot genoeg om hom rond te druk, maar berekenings dui daarop dat sy hoofas twee keer so lank as sy kort as is. Haumea se langwerpige vorm, vinnige rotasie en hoë [[albedo]] (van ’n oppervlak van [[kristal]]agtige [[water]][[ys]]) is vermoedelik die gevolg van ’n reusebotsing, wat daartoe gelei het dat Haumea die grootste lid van ’n botsingsfamilie is wat verskeie groot TNV's en Haumea se twee bekende mane, [[Haumea se natuurlike satelliete|Hiʻiaka en Namaka]], insluit. Haumea is tans die derde grootste TNV, naas [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en Pluto. Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3,<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die [[Kuipergordel]], naas [[Pluto]] en {{dp|Makemake}}, en maklik deur ’n [[Teleskoop|amateurteleskoop]] sigbaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Omdat die [[planete]] en meeste [[klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] ’n wentelvlak deel vanweë die [[protoplanetêre skyf]] waaruit hulle gevorm het met die ontstaan van die [[Son]], het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op hierdie vlak, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003">{{cite journal| author = C. A. Trujillo| author2 = M. E. Brown| title = The Caltech Wide Area Sky Survey| pages = 92–99| issue = 1–4| volume = 112| date = Junie 2003| doi = 10.1023/B:MOON.0000031929.19729.a1| journal = Earth, Moon, and Planets| bibcode = 2003EM&P...92...99T}}</ref> Nadat die streek naby die sonnebaan goed verken was, was latere opnames gemik op voorwerpe met groter [[baanhelling]]s. Tydens dié opnames is Haumea eindelik ontdek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] 09bvodqhmmtlb2ebxte5mn6bf6yfy3h 2970303 2970288 2026-09-23T19:41:41Z BurgertB 2401 Besig 2970303 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] nbvwr48yo4tihst3lnxxbxpg42pov0q 2970328 2970303 2026-09-23T21:23:02Z BurgertB 2401 Besig 2970328 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] rcshkv0ve9jk31p8ltaicqipi9kqmr4 2970329 2970328 2026-09-23T21:38:47Z BurgertB 2401 Besig 2970329 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. == Ring == [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] n67hpz2o0y1ctq19v77mysqfk3z75bk 2970333 2970329 2026-09-23T21:59:52Z BurgertB 2401 Klaar vertaal 2970333 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. == Ring == [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] t4qcafz2122cnnd1k3mfugu8izdbnea 2970337 2970333 2026-09-23T22:10:12Z BurgertB 2401 /* Ring */ 2970337 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike staelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka]], en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] 0jste8hwpc2tdhxsmc2r5y5mgj2xt53 2970338 2970337 2026-09-23T22:10:41Z BurgertB 2401 /* Ring en mane */ 2970338 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike satelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka]], en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] 108mr08gqprtugw7jptqoa4jroyqqf7 2970340 2970338 2026-09-23T22:11:46Z BurgertB 2401 /* Ring en mane */ 2970340 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Planeet | bgcolour = #6295DA | name = Haumea | symbol= [[Lêer:Haumea symbol (bold).svg|24px|alt=🝻|Haumea se sterrekundige simbool]] | image = [[Lêer:Haumea Hubble.png|frameless]] | caption = Die [[Hubble-ruimteteleskoop]] se foto van Haumea (middel) en sy twee mane, Hiʻiaka (bo) en Namaka. | discovery = yes | discoverer = [[Michael E. Brown|Brown]] et al., [[José Luis Ortiz Moreno|Ortiz]] et al. | discovered = [[28 Desember]] [[2004]] (Brown et al.) <br/>Julie [[2005]] (Ortiz et al.) | mpc_name = (136108) Haumea | note = yes | alt_names = 2003&nbsp;EL₆₁ | named_after = [[Haumea (mitologie)|Haumea]] | mp_category = [[Dwergplaneet]], [[Pluto|plutoïde]], [[TNV]] (nie meer [[cubewano]])<ref name="K10H75">{{en}} {{cite web | title = MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT) | date = 2010-04-10 | publisher = Minor Planet Center | url = http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K10/K10H75.html | accessdate = 2010-07-02 | format = [http://cfa-www.harvard.edu/iau/mpec/K06/K06X45.html 2006 provisional Cebuano listing] }} </ref><ref name="Buie">{{en}} {{cite web | author = Marc W. Buie | date = 2008-06-25 | title = Orbit Fit and Astrometric record for 136108 | publisher = Southwest Research Institute (Space Science Department) | url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html | accessdate = 2008-10-02 }} </ref> | orbit_ref = <ref name="jpldata">{{en}} {{cite web | date = 2008-05-10 | title = Jet Propulsion Laboratory Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003&nbsp;EL₆₁) | publisher = NASA's Jet Propulsion Laboratory | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=136108 | accessdate = 2008-06-11 }} </ref> | epoch = 30 November 2008 ([[Juliaanse dag|JD]] 2 454 800,5) | aphelion = 51,544&nbsp;AE7 (710&nbsp;Tm) | perihelion = 34,721&nbsp;AE {5,194&nbsp;Tm) | semimajor = 43,132&nbsp;AE (6,452&nbsp;Tm) | eccentricity = 0,195&nbsp;01 | period = 283,28 jaar <br/>(103&nbsp;468 dae) | inclination = 28,22° | asc_node = 121,10° | arg_peri = 239,18° | mean_anomaly = 202,67° | avg_speed = 4,484 km/s | satellites = [[Haumea se natuurlike satelliete|2]] | physical_characteristics = yes | dimensions = ≈1&nbsp;960&nbsp;×&nbsp;1&nbsp;518&nbsp;×&nbsp;996&nbsp;km <br/>([[W.M. Keck-sterrewag|Keck]])<ref name="Rabinowitz2005">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | year = 2006 | title = Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003&nbsp;EL₆₁, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 | journal = Astrophysical Journal | volume = 639 | issue = 2 | pages = 1238–1251 | doi = 10.1086/499575 | bibcode = 2006ApJ...639.1238R | arxiv = astro-ph/0509401 }} </ref> | mean_radius = ≈789 km ([[Spitzer-ruimteteleskoop|Spitzer]])<ref name="spitzer">{{en}} {{cite journal | author = J. Stansberry, W. Grundy, M. Brown | title = Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope | journal = The Solar System beyond Neptune | publisher = University of Arizona Press | year = 2008 | arxiv = astro-ph/0702538 | bibcode = 2008ssbn.book..161S }} </ref> <br/>{{nowrap|~650 km}} ([[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel]])<ref name="Lellouch2010">{{en}} {{cite journal | author = E. Lollouch | year = 2010 | title = "TNOs are cool": A survey of the trans-Neptunian region II. The thermal lightcurve of (136108) Haumea | journal = Astronomy and Astrophysics | volume = 518 | page = L147 | doi = 10.1051/0004-6361/201014648 | bibcode = 2010A&A...518L.147L }} </ref> | surface_area = ≈2⁷ km² | volume = | mass = (4,006 ± 0,040)²¹ kg<ref name="RagozzineBrown2009">{{en}} {{cite journal | author = D. Ragozzine , M. E. Brown | year = 2009 | title = Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61 | journal = The Astronomical Journal | arxiv = 0903.4213 | bibcode = 2009AJ....137.4766R | doi = 10.1088/0004-6256/137/6/4766 | volume = 137 | issue = 6 | pages = 4766 }} </ref> <br/>(0,00066 [[aardmassa]]s) | density = 2,6-3,3 g/cm³<ref name="Rabinowitz2005"/> | surface_grav = 0,44 m/s² | escape_velocity = 0,84 km/s | sidereal_day = 0,163&nbsp;146&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;004 <br/>d (3,915&nbsp;5&nbsp;±&nbsp;0,000&nbsp;1 h)<ref name="hour">{{en}} {{cite journal | author = P. Lacerda, D. Jewitt and N. Peixinho | year = 2008 | title = High-Precision Photometry of Extreme KBO 2003 EL61 | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-05_135_5/page/1749 | journal = Astronomical Journal | volume = 135 | issue = 5 | pages = 1749–1756 | doi = 10.1088/0004-6256/135/5/1749 | bibcode = 2008AJ....135.1749L }} </ref> | spectral_type = B-V&nbsp;=&nbsp;0,64, V-R&nbsp;=&nbsp;0,33, <br/>B₀-V₀&nbsp;=&nbsp;0,646<ref name="Rabinowitz2008">{{en}} {{cite journal | author = D. L. Rabinowitz | title = The Youthful Appearance of the 2003 EL₆₁ Collisional Family | url = https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-10_136_4/page/1502 | year = 2008 | doi = 10.1088/0004-6256/136/4/1502 | journal = The Astronomical Journal | volume = 136 | issue = 4 | pages = 1502 | arxiv = 0804.2864 |bibcode = 2008AJ....136.1502R }} </ref> | magnitude = 17,3 ([[Opposisie (astronomie)|opposisie]])<ref name="AstDys">{{en}} {{cite web | title = AstDys (136108) Haumea Ephemerides | publisher = Department of Mathematics, University of Pisa, Italy | url = http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | accessdate = 2009-03-19 | archive-date = 2011-06-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110629202435/http://hamilton.dm.unipi.it/astdys/index.php?pc=1.1.3.0&n=Haumea | url-status = dead }}</ref><ref name="Horizons">{{en}} {{cite web | title = HORIZONS Web-Interface | publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory Solar System Dynamics | url = http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi?find_body=1&body_group=sb&sstr=2003EL61 | accessdate = 2008-07-02 }} </ref> | abs_magnitude = {{nowrap|0,01053 ± 0,44}}<ref name="jpldata"/> | single_temperature = <50&nbsp;[[Kelvin|K]]<ref name="Trujillo 2006">{{en}} {{cite journal | author = Chadwick A. Trujillo, Michael E. Brown, Kristina Barkume, Emily Shaller, David L. Rabinowitz | year = 2007 | title = The Surface of 2003&nbsp;EL₆₁ in the Near Infrared | url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2007-02-01_655_2/page/1172 | journal = Astrophysical Journal | volume = 655 | issue = 2 | pages = 1172–1178 | doi = 10.1086/509861 | arxiv = astro-ph/0601618 | bibcode = 2007ApJ...655.1172T }} </ref> }} '''Haumea''' ([[kleinplaneet]]nommer '''136108''') is ’n [[dwergplaneet]] wat buite [[Neptunus]] se [[wentelbaan]] geleë is.<ref name="iau" /> Dit is in 2004 ontdek deur ’n span onder leiding van [[Michael E. Brown|Mike Brown]] van die Kaliforniese Tegnologiese Instituut (Caltech) by die [[Palomar-sterrewag]] en in 2005 formeel aangekondig deur ’n span van die Sierra Nevada-sterrewag in [[Spanje]] wat dit daardie jaar in voorafontdekkingsbeelde ontdek het wat in 2003 deur die span geneem is. Ná die aankondiging het dit die voorlopige benaming {{mp|2003 EL|61}} ontvang. Op 17 September 2008 is dit genoem na Haumea, die [[Hawaii|Hawaise]] godin van geboorte en vrugbaarheid, in verwagting van die [[Internasionale Sterrekundige Vereniging]] (IAU) dat dit as ’n dwergplaneet geklassifiseer sou word. Na raming is dit die derde grootste bekende [[trans-Neptunus-voorwerp]] (TNV), ná [[Eris (dwergplaneet)|Eris]] en [[Pluto]], en ongeveer so groot soos Uranus se maan [[Titan (maan)|Titan]]. Voorafontdekkingsbeelde van Haumea is teruggevoer tot 22 Maart 1955.<ref name="jpldata" /> Haumea se massa is ongeveer 'n derde dié van Pluto en 1/1 400 dié van [[Aarde|die Aarde]]. Hoewel sy vorm nie direk waargeneem is nie, stem berekeninge uit sy [[ligkurwe]] ooreen met dié van ’n [[ellips]], met sy [[lengteas]] twee keer so lank soos sy breedteas. In Oktober 2017 het sterrekundiges die ontdekking van ’n ringstelsel om Haumea aangekondig, die eerste een wat om ’n trans-Neptunus-voorwerp en ’n dwergplaneet ontdek is. Daar is tot onlangs gemeen Haumea se swaartekrag is voldoende om dit in [[hidrostatiese ewewig]] te hou, hoewel dit nou onseker is. Daar word gemeen Haumea se uitgerekte vorm, tesame met sy vinnige rotasie, ringe en hoë [[albedo]] (as gevolg van ’n oppervlak van kristallyne waterys), is die gevolge van ’n [[Ruimtebotsing|reusebotsing]], wat Haumea as die grootste lid van ’n botsingsfamilie (die Haumeafamilie) gelaat het. Hierdie familie sluit verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe in, asook Haumea se twee bekende mane, Hi{{okina}}iaka en Namaka. ==Geskiedenis== ===Ontdekking=== Twee spanne maak aanspraak op die ontdekking van Haumea. ’n Span onder Mike Brown van Caltech het Haumea op 28 Desember 2004 ontdek op beelde wat hulle op 6 Mei 2004 geneem het. Op 20 Julie 2005 het hulle ’n aanlynopsomming van ’n verslag gepubliseer wat bedoel was om die ontdekking by ’n konferensie in September 2005 aan te kondig.<ref name="trail"/> Omstreeks dié tyd het José Luis Ortiz Moreno en sy span by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje Haumea gevind op beelde wat op 7-10 Maart 2003 geneem is.<ref name="Sanz"/> Ortiz het die nag van 27 Julie 2005 ’n e-pos aan die [[Kleinplaneetsentrum]] (KPS) gestuur om hulle ontdekking bekend te maak.<ref name="Sanz" /> Brown het aanvanklik aan Ortiz die erkenning vir die ontdekking gegee,<ref>[[Michael E. Brown]]. ''How I Killed Pluto and Why It Had It Coming'', hoofstuk 9: "The Tenth Planet"</ref> maar die Spaanse span later van bedrog begin verdink nadat hy verneem het die Spaanse sterrewag het die dag voor die aankondiging van die ontdekking toegang tot Brown se waarnemingslogboeke verkry, ’n feit wat hulle nie in die aankondiging bekend gemaak het nie. Dié logboeke het genoeg inligting bevat om die Ortiz-span in staat te stel om Haumea in hulle 2003-beelde vooraf te ontdek, en hulle het weer toegang daartoe verkry kort voordat Ortiz teleskooptyd geskeduleer het om bevestigingsbeelde vir ’n tweede aankondiging aan die KPS op 29 Julie te kry. Ortiz het later erken hy het toegang tot die Caltech-waarnemingslogboeke verkry, maar enige oortreding ontken en verklaar hy wou bloot verifieer of hulle ’n nuwe voorwerp ontdek het.<ref name="ortiz1" /> Die IAU-protokol bepaal erkenning vir die ontdekking van ’n [[kleinplaneet]] gaan aan die persoon wat eerste ’n verslag by die KPS indien met genoeg posisionele data vir ’n redelike bepaling van sy wentelbaan, en dat die erkende ontdekker voorkeur het met die keuse van ’n naam. Die IAU se aankondiging op 17 September 2008 dat Haumea benoem is deur ’n gesamentlike komitee wat ingestel is vir liggame wat na verwagting dwergplanete sou wees, het egter geen ontdekker genoem nie. Die plek van ontdekking is as die Sierra Nevada-sterrewag van die Spaanse span aangedui,<ref name="usgs" /><ref name="marsden" /> maar die gekose naam, Haumea, was die Caltech-voorstel. Ortiz se span het "Ataecina", die antieke Iberiese godin van die lente, voorgestel;<ref name="Sanz" /> as ’n [[Chtoniese gode|chtoniese godheid]] sou dit gepas gewees het vir ’n [[plutino]], wat Haumea nie was nie. ===Naam en simbool=== Voordat dit ’n permanente naam gekry het, het die Caltech-ontdekkingspan die bynaam "[[Vader Kersfees|Santa]]" onder mekaar gebruik, omdat hulle Haumea op 28 Desember 2004, net ná Kersfees, ontdek het.<ref name="Santa2005" /> Die Spaanse span was die eerste om in Julie 2005 ’n aanspraak op die ontdekking by die KPS in te dien. Op 29 Julie 2005 het Haumea die voorlopige benaming '''2003 EL₆₁''' gekry gebaseer op die datum van die Spaanse ontdekkingbeeld. Op 7 September 2006 is dit genommer en in die amptelike katalogus van kleinplanete opgeneem as (136108) 2003 EL₆₁. Ingevolge riglyne wat destyds deur die IAU vasgestel is, waarvolgens klassieke [[Kuipergordel]]voorwerpe]] name moet kry van mitologiese wesens wat met skepping verbind word,<ref name="IAU-Naming of Minor planets" /> het die Caltech-span in September 2006 formele name uit die Hawaise mitologie aan die IAU voorgelê vir beide (136108) 2003 EL₆₁ en sy mane, "om hulde te bring aan die plek waar die satelliete ontdek is".<ref name="mike" /> Die name is voorgestel deur David Rabinowitz van die Caltech-span.<ref name="iau" /> ''Haumea '' is die moedergodin van die eiland [[Hawaii (eiland)|Hawai{{okina}}i]], waar die Gemini-sterrewag en [[W.M. Keck-sterrewag]] op [[Mauna Kea]] geleë is. Daarbenewens word sy met Papa, die godin van die aarde en vrou van Wākea (ruimte), geïdentifiseer.<ref name="craig" /> Dit het destyds gepas gelyk omdat daar gemeen is Haumea bestaan byna geheel en al uit soliede rots, sonder die dik yslaag oor ’n klein rotsagtige kern wat tipies is van ander bekende Kuipergordel-voorwerpe.<ref name="iaunews" /><ref name="BrownBarkume2007" /> Laastens is Haumea die godin van vrugbaarheid en geboorte, met baie kinders wat uit verskillende dele van haar liggaam voortgespruit het;<ref name="craig" /> dit stem ooreen met die swerm ysagtige liggame wat vermoedelik tydens ’n antieke botsing van die hoofliggaam afgebreek het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Die twee bekende mane, wat ook vermoedelik op hierdie manier gevorm het,<ref name="BrownBarkume2007" /> is gevolglik genoem na twee van Haumea se dogters, Hi{{okina}}iaka en Nāmaka.<ref name="iaunews" /> In 2008 het die IAU aangekondig die naam van die dwergplaneet sou Haumea wees, eerder as Ataecina, die voorstel van die Ortiz-span.<ref>{{Cite web |title=International Astronomical Union |url=https://iauarchive.eso.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |access-date=2026-06-12 |website=iauarchive.eso.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Courtland |first=Rachel |title=Controversial dwarf planet finally named 'Haumea' |url=https://www.newscientist.com/article/dn14759-controversial-dwarf-planet-finally-named-haumea/ |access-date=2026-06-12 |work=New Scientist |language=en-US}}</ref> Die huidige riglyne bepaal name van onderwêreldgode (soos Ataecina) word eerder vir [[Plutino|plutino's]] gebruik. Plutino’s is in ’n [[Baanresonansie|3:2-resonansie]] met Neptunus,<ref>{{Cite web |last=WGSBN |date=22 February 2025 |title=Rules and Guidelines for Naming Non-Cometary Small Solar-System Bodies |url=https://www.wgsbn-iau.org/documentation/NamesAndCitations.pdf |website=wgsbn-iau.org}}</ref> terwyl Haumea in ’n swak 7:12-resonansie is.<ref>{{Cite journal |last=Baransky |first=A |date=2020 |title=Astrometric and photometric observations of six brightest trans-Neptunian objects at the Kyiv comet station |url=https://arxiv.org/abs/2107.02771 |journal=Advances in Astronomy and Space Physics |via=arxiv}}</ref> ’n Planetêre simbool vir Haumea is in [[Unicode]] op U+1F77B ingesluit.<ref>{{Cite web |url=https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |title=Proposed New Characters: The Pipeline |access-date=2022-01-29 |archive-date=2022-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220129110620/https://www.unicode.org/alloc/Pipeline.html |url-status=live }}</ref> Planetêre simbole word nie meer algemeen in die sterrekunde gebruik nie, maar meestal deur [[Astrologie|astroloë]].<ref name=miller>{{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|title=Unicode request for dwarf-planet symbols|last=Miller|first=Kirk|date=26 October 2021|website=unicode.org|access-date=6 August 2022|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323174107/https://web.archive.org/web/20220323174107/https://www.unicode.org/L2/L2021/21224-dwarf-planet-syms.pdf|url-status=live}}</ref> Dit is egter ook deur [[Nasa]] gebruik.<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 22 April 2015 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2021-09-24 |archive-date= 2021-01-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210119181743/https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |url-status= live }}</ref> [[Beeld:Quaoar Haumea Makemake orbits 2018.png|links|290px|thumb|Haumea se wentelbaan buite Neptunus (blou) is soortgelyk aan dié van [[Makemake]] (groen). Die posisies is dié van 1 Januarie 2018.]] ==Wentelbaan== Haumea het ’n wentelperiode van 284-285 [[Jaar|aardjare]], ’n [[perihelium]] van 35 [[Astronomiese eenhede|AE]] en ’n [[baanhelling]] van 28°.<ref name="jpldata" /><ref name="s017">{{cite web | title=Haumea | publisher=NASA Science | date=2017-11-14 | url=https://science.nasa.gov/dwarf-planets/haumea/ | access-date=2026-08-16}}</ref> Dit het vroeg in 1992 deur [[afelium]] beweeg en is tans meer as 50&nbsp;AE van die Son af.<ref name="AstDys" /> Dit sal in 2133 sy [[perihelium]] bereik.<ref name="perihelion" /> Haumea se wentelbaan het ’n effens groter [[Eksentrisiteit (sterrekunde)|eksentrisiteit]] as dié van die ander lede van sy botsings. Dit is vermoedelik te wyte aan Haumea se swak 7:12-wentelresonansie met Neptunus, wat sy aanvanklike wentelbaan geleidelik oor die verloop van ’n miljard jaar verander het.<ref name="BrownBarkume2007" /><ref name="largest" /> Met ’n [[skynbare magnitude]] van 17,3<ref name="AstDys" /> is Haumea die derde helderste voorwerp in die Kuipergordel ná Pluto en {{dp|Makemake}}, en dit is maklik met ’n groot amateurteleskoop waarneembaar.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die planete en die meeste [[Klein Sonnestelselliggaam|klein Sonnestelselliggame]] deel egter ’n gemeenskaplike baanoriëntasie wat ontstaan het tydens hulle vorming in die [[protoplanetêre skyf|oerskyf]] van die Sonnestelsel. Daarom het die meeste vroeë opnames van verafgeleë voorwerpe gefokus op die projeksie van hierdie gemeenskaplike vlak aan die hemel, wat die [[sonnebaan]] genoem word.<ref name="TrujilloBrown2003" /> Namate die hemelgebied naby die sonnebaan deeglik ondersoek is, het latere opnames begin soek na voorwerpe wat dinamies in wentelbane met groter hellings gebring is, asook na meer verafgeleë voorwerpe met stadiger gemiddelde bewegings oor die hemel.<ref name="Brown2004" /><ref name="Schwamb2008" /> Dié opnames het uiteindelik die ligging van Haumea gedek, met sy groot baanhelling en huidige posisie ver van die sonnebaan. Dit is onwaarskynlik dat Haumea se toekomstige wentelbaan oor die bestaan van die Sonnestelsel stabiel sal wees. ’n Studie waarin die toekomstige wentelbane van 34 trans-Neptunus-voorwerpe gesimuleer is, het getoon Haumea is statisties die waarskynlikste om binne die volgende miljard jaar uit sy wentelbaan na die interstellêre ruimte of die binneste Sonnestelsel uitgeslinger te word.<ref name="Munoz-Gutierrez2021" /> ===Moontlike resonansie met Neptunus=== Haumea is vermoedelik in ’n 7:12-baanresonansie met Neptunus.<ref name="BrownBarkume2007" /> Sy [[Knoop (sterrekunde)#Onderskeid|stygende knoop]] Ω presesseer met ’n periode van ongeveer 4,6&nbsp;miljoen jaar, en die resonansie word twee keer per presessiesiklus verbreek, of elke 2,3&nbsp;miljoen jaar, net om ongeveer honderdduisend jaar later terug te keer.<ref name="Buie"/> Aangesien dit nie ’n stabiele resonansie is nie, klassifiseer die Amerikaanse [[sterrekundige]] Marc Buie dit as nieresonerend.<ref>{{Cite web|title=Orbit and Astrometry for 136108|url=https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|access-date=2020-07-14|website=www.boulder.swri.edu|archive-date=2020-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200713100758/https://web.archive.org/web/20200713100758/https://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136108.html|url-status=live}}</ref> ==Fisiese eienskappe== ===Grootte, vorm en samestelling=== Die grootte van ’n Sonnestelselvoorwerp kan uit sy optiese magnitude, sy afstand en sy albedo afgelei word. Voorwerpe lyk vir waarnemers op Aarde helder óf omdat hulle groot is óf omdat hulle hoogs weerkaatsend is. Indien hulle weerkaatsing (albedo) bepaal kan word, kan ’n ruwe skatting van hulle grootte gemaak word. Vir die meeste verafgeleë voorwerpe is die albedo onbekend, maar Haumea is groot en helder genoeg dat sy termiese uitstraling gemeet kan word. Dit verskaf ’n benaderde waarde vir sy albedo en gevolglik sy grootte.<ref name="spitzer"/> Die berekening van sy afmetings word egter bemoeilik deur sy vinnige rotasie. Daar word gemeen die grootste deel van die wisseling in Haumea se helderheid word nie deur plaaslike verskille in albedo veroorsaak nie, maar deur die afwisseling tussen die syaansig en die aansig van die punte soos dit vanaf die Aarde gesien word.<ref name="Rabinowitz2005"/> Daar word aangevoer die rotasie en amplitude van Haumea se [[ligkurwe]] plaas sterk beperkings op sy samestelling. Indien Haumea in [[hidrostatiese ewewig]] was en ’n lae [[digtheid]] soos Pluto gehad het, met ’n dik mantel van [[ys]] oor ’n klein rotsagtige kern, sou sy vinnige rotasie dit in ’n groter mate verleng het as wat die wisselings in sy helderheid toelaat. Dié oorwegings beperk sy digtheid tot ’n reeks van 2,6-3,3&nbsp;g/cm³.<ref name="Lockwood2014" /><ref name="Rabinowitz2005" /> In vergelyking het Hi{{okina}}iaka, wat rotsagtig is, ’n digtheid van 3,3&nbsp;g/cm³, terwyl Pluto, wat tipies is van ysagtige voorwerpe in die Kuipergordel, ’n digtheid van 1,86&nbsp;g/cm³ het. Haumea se moontlik hoë digtheid is kenmerkend van silikaatminerale soos [[olivien]] en [[piroksien]], wat baie van die rotsagtige voorwerpe in die Sonnestelsel vorm. Dit het ook daarop gedui dat die grootste deel van Haumea uit rots bestaan wat deur ’n betreklik dun laag ys bedek word. ’n Dik yslaag, wat meer tipies van Kuipergordelvoorwerpe is, kon weggeskiet het tydens die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het.<ref name="BrownBarkume2007" /> Omdat Haumea mane het, kan die massa van die stelsel uit hulle wentelbane bereken word deur Kepler se wet te gebruik. Die resultaat is {{Val|4.2|e=21|u=kg}}, 28% van die massa van die Plutostelsel en 6% van dié van die [[Maan]]. Byna al hierdie massa is in Haumea vervat.<ref name="RagozzineBrown2009" /><ref name="Brown2005-AJL632" /> Verskeie berekeninge van Haumea se afmetings met behulp van ellipsmodelle is gemaak. Die eerste model wat ná Haumea se ontdekking opgestel is, is bereken uit grondgebaseerde waarnemings van Haumea se ligkurwe by [[sigbare spektrum|optiese]] golflengtes. Dit het ’n totale lengte van 1&nbsp;960 tot 2&nbsp;&nbsp;km en ’n visuele albedo]] (p_v) van meer as 0,6 opgelewer.<ref name="Rabinowitz2005" /> Die waarskynlikste vorm is ’n ellips met drie asse en benaderde afmetings van 2&nbsp;000 × 1&nbsp;500 × 1&nbsp;000&nbsp;km.<ref name="Rabinowitz2005" /> Waarnemings deur die [[Spitzer-ruimteteleskoop]] het ’n deursnee van {{val|1150|+250|-100|u=km|fmt=commas}} en ’n albedo van {{val|0.84|+0.1|-0.2}} opgelewer uit [[Fotometer|fotometrie]] by [[infrarooi]] golflengtes van 70&nbsp;μm.<ref name="spitzer" /> Daaropvolgende ontledings van die ligkurwe het ’n ekwivalente sirkelvormige deursnee van 1&nbsp;450 km voorgestel.<ref name="Lacerda2007" /> In 2010 het ’n ontleding van metings wat met die [[Herschel-ruimtesterrewag|Herschel-ruimteteleskoop]] verkry is, saam met die ouer metings van die Spitzer-teleskoop, ’n nuwe skatting van Haumea se ekwivalente deursnee opgelewer: sowat 1&nbsp;300&nbsp;km.<ref name="Lellouch2010" /> In 2013 het die Herschel-ruimteteleskoop Haumea se ekwivalente sirkelvormige deursnee as ongeveer {{val|1240|+69|-58|u=km|fmt=commas}} gemeet.<ref name="TNOsCool8" /> {{multiple image | direction = vertical | align = right | total_width = 225 | image1 = Haumea.svg | caption1 = Die berekende ellipsvorm van Haumea, 1&nbsp;960 × 1&nbsp;518 × 996 km (met die aanname van ’n [[albedo]] van 0,73). Links is die minimum en maksimum ekwatoriale silhoeët (1&nbsp;960 × 996 en 1&nbsp;518 × 996&nbsp;km). Regs is die aansig van die pool af (1&nbsp;960 × 1&nbsp;518&nbsp;km). | image2 = Haumea Rotation.gif | caption2 = Haumea se vinnige rotasie (van net minder as 4 uur) het dit tot ’n drieassige ellips uitgerek. Haumea vertoon onderskeibare kleurvariasies terwyl dit roteer, wat dui op ’n donkerrooi vlek op sy oppervlak soos hier uitgebeeld. }} Waarnemings van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|ster-okkultasie]] in Januarie 2017 het egter al hierdie gevolgtrekkings in twyfel getrek. Hoewel die gemete vorm van Haumea, soos voorheen veronderstel, verleng was, het dit volgens die data wat uit die okkultasie verkry is, aansienlik groter afmetings gehad – Haumea is omtrent so groot soos Pluto langs sy langste as en ongeveer die helfte daarvan by sy pole.<ref name="Ortiz2017" /> Die gevolglike digtheid wat uit Haumea se waargenome vorm bereken is, was ongeveer {{val|1.8|u=g/cm3}} – meer in ooreenstemming met die digthede van ander groot TNV's. Hierdie vorm was oënskynlik nie versoenbaar met ’n homogene liggaam in hidrostatiese ewewig nie,<ref name="Ortiz2017"/> hoewel Haumea nietemin blykbaar een van die grootste ontdekte TNV's is,<ref name="spitzer" /> kleiner as {{dp|Eris}} en {{dp|Pluto}}, soortgelyk aan {{dp|Makemake}} en moontlik {{dp|Gonggong}}, en groter as {{dp|Sedna}}, {{dp|Quaoar}} en {{dp|Orcus}}. ’n Studie van 2019 het probeer om die teenstrydige metings van Haumea se vorm en digtheid te versoen deur numeriese modellering van Haumea as ’n gedifferensieerde liggaam. Daar is bevind dat afmetings van ≈ 2&nbsp;100 × 1&nbsp;680 × 1&nbsp;074&nbsp;km die beste passing met Haumea se waargenome vorm tydens die okkultasie in 2017 gelewer het.<ref name="Dunham2019" /> Die hersiene oplossing vir Haumea se vorm impliseer dat dit ’n kern van sowat 1&nbsp;626 × 1&nbsp;446 × 940 km het, met ’n betreklik hoë digtheid van ≈ {{val|2.68|u=g/cm3}}, wat dui op ’n samestelling wat grootliks uit gehidreerde silikate soos [[kaoliniet]] bestaan. Die kern word omring deur ’n ysagtige mantel wat in dikte wissel van ongeveer 70&nbsp;km by die pole tot 170&nbsp;km langs sy langste as. Dit maak tot 17% van Haumea se massa uit. Haumea se gemiddelde digtheid word op ≈ {{val|2.018|u=g/cm3}} geraam, met ’n albedo van ≈ 0,66.<ref name="Dunham2019" /> ===Oppervlak=== In 2005 het die Gemini- en die [[W.M. Keck-sterrewag|Keck]]-teleskoop [[spektrum]]s van Haumea verkry wat sterk kenmerke van kristallyne [[ys|waterys]] getoon het, soortgelyk aan die oppervlak van Pluto se maan [[Charon (maan)|Charon]].<ref name="Trujillo 2006" /> Dit is ongewoon, omdat kristallyne ys by temperature bo 110&nbsp;[[Kelvin|K]] vorm, terwyl Haumea se oppervlaktemperatuur onder 50&nbsp;K is, ’n temperatuur waarby amorfe (vormlose) ys gevorm word.<ref name="Trujillo 2006" /> Daarbenewens is die struktuur van kristallyne ys onstabiel onder die voortdurende bombardement deur kosmiese strale en energieke deeltjies van die Son wat trans-Neptunus-voorwerpe tref.<ref name="Trujillo 2006" /> Die tydskaal waarop kristallyne ys onder hierdie bombardement na amorfe ys terugkeer, is in die orde van 10&nbsp;miljoen jaar,<ref name="Gemini-Charon ice machine" /> terwyl trans-Neptunus-voorwerpe al miljarde jare in hulle huidige koue omgewings verkeer.<ref name="largest" /> Stralingskade behoort ook die oppervlak van trans-Neptunus-voorwerpe rooier en donkerder te maak as die algemene oppervlakmateriaal uit organiese ys en [[tolien]]agtige verbindings bestaan, soos in die geval van Pluto. Die spektrums en [[kleur]] dui dus daarop dat Haumea en die lede van sy familie onlangs ’n oppervlakvernuwing ondergaan het, met vars ys as gevolg. Geen aanneemlike meganisme vir hierdie oppervlakvernuwing is egter voorgestel nie.<ref name="Rabinowitz2008" /> Haumea is so helder soos sneeu, met ’n albedo in die reeks 0,6-0,8, wat met kristallyne ys ooreenstem.<ref name="Rabinowitz2005" /> Ander groot TNV’s soos {{dp|Eris}} blyk albedo's te hê wat net so hoog of selfs hoër is.<ref name="Brown2006xsize" /> Modellering van die oppervlak se spektrums met die beste passing het daarop gedui dat 66% tot 80% van Haumea se oppervlak blykbaar uit suiwer kristallyne waterys bestaan, met [[waterstofsianied]] of [[fillosilikaat]]klei moontlik as een van die bydraende faktore tot die hoë albedo.<ref name="Trujillo 2006" /> Anorganiese sianiedsoute soos [[Koper(I)sianied|kopersianied]]-[[kaliumsianied]] kan ook voorkom.<ref name="Trujillo 2006" /> Verdere studies van die sigbare en naby-infrarooi spektrams dui egter op ’n homogene oppervlak wat bedek is met ’n intieme 1:1-mengsel van amorfe en kristallyne ys, tesame met hoogstens 8% organiese materiaal. Die afwesigheid van [[ammoniak]][[hidraat]] sluit [[kriovulkanisme]] uit, en die waarnemings bevestig dat die botsingsgebeurtenis meer as 100&nbsp;miljoen jaar gelede moes plaasgevind het, in ooreenstemming met die dinamiese studies.<ref name="Pinilla-Alonso2009" /> Die afwesigheid van meetbare [[metaan]] in Haumea se spektrums stem ooreen met ’n warm [[Impakkrater|botsingsgeskiedenis]] wat sulke [[vlugtige stowwe]] sou verwyder het,<ref name="Trujillo 2006" /> in teenstelling met {{dp|Makemake}}.<ref name="Tegler07" /> Benewens die groot variasies in Haumea se ligkurwe as gevolg van die liggaam se vorm, wat alle kleure in gelyke mate beïnvloed, toon kleiner, onafhanklike kleurvariasies wat in beide sigbare en naby-infrarooi golflengtes waargeneem word, ’n gebied op die oppervlak wat sowel in kleur as albedo verskil.<ref name="hour" /><ref name="Lacerda2009" /> Meer spesifiek is ’n groot donkerrooi gebied op Haumea se helderwit oppervlak in September 2009 waargeneem, moontlik ’n impakkenmerk, wat dui op ’n gebied ryk aan minerale en organiese (koolstofryke) verbindings, of moontlik ’n groter hoeveelheid kristallyne ys.<ref name="AFP2009" /><ref name="SpaceCom-Haumea dark spot" /> Haumea kan dus ’n gevlekte oppervlak hê wat aan Pluto herinner, hoewel nie in dieselfde uiterste mate nie. ==Ring en mane== [[Beeld:Haumea rotation with ring.gif|thumb|Haumea se rotasie van 3,9155 uur binne die ontdekte ring.]] ’n Sterokkultasie wat op 21 Januarie 2017 waargeneem en in ’n Oktober 2017-artikel in die tydskrif ''Nature'' beskryf is, het op die teenwoordigheid van ’n ring om Haumea gedui. Dit verteenwoordig die eerste ringstelsel wat om ’n TNV ontdek is.<ref name="Ortiz2017"/><ref>[http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring Verrassing! Die dwergplaneet Haumea het ’n ring] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171022141552/http://www.skyandtelescope.com/astronomy-news/dwarf-planet-haumea-has-a-ring |date=2017-10-22 }}, Sky and Telescope, 13 Oktober 2017.</ref> Die ring het ’n radius van ongeveer 2&nbsp;287&nbsp;km, ’n breedte van ~70&nbsp;km en ’n ondeursigtigheid van 0,5. Dit lê ruim binne Haumea se [[Rochelimiet]], wat ’n radius van ongeveer 4&nbsp;400&nbsp;km sou gehad het indien Haumea bolvormig was (die feit dat Haumea nie bolvormig is nie skuif die limiet verder uit).<ref name="Ortiz2017" /> Die ringvlak is {{val|3.2|1.4|u=grade}} ten opsigte van Haumea se ewenaarvlak gekantel en val ongeveer saam met die wentelvlak van sy groter, buitenste maan, Hi{{okina}}iaka.<ref name="Ortiz2017" /><ref name="Kondratyev2020" /> Die ring is ook naby die 1:3-baanresonansie met Haumea se rotasie (wat op ’n radius van 2&nbsp;285 ± 8&nbsp;km van Haumea se middelpunt af plaasvind). Daar word beraam dat die ring 2,5% tot Haumea se totale helderheid bydra.<ref name="Ortiz2017" /> [[File:Haumea-moons-hubble.gif|thumb|Haumea and its orbiting moons, imaged by [[Hubble Space Telescope|Hubble]] in 2008. [[Hi{{okina}}iaka (moon)|Hi{{okina}}iaka]] is the brighter, outermost moon, while [[Namaka (moon)|Namaka]] is the fainter, inner moon.]] Twee klein [[natuurlike satelliet|mane]] is om Haumea ontdek: (136108) Haumea I, of Hi{{okina}}iaka, en (136108) Haumea II, of Namaka.<ref name="usgs" /> Darin Ragozzine en Michael Brown het albei in 2005 ontdek deur waarnemings van Haumea met die W.M. Keck-sterrewag. == Botsingsfamilie == [[Beeld:Haumea Family Shape Size Color.svg|upright=1.5|thumb|’n Grafiek wat bevestigde<ref name="Proudfoot2019">{{cite journal|title=Modeling the Formation of the Family of the Dwarf Planet Haumea|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Darin|last2=Ragozzine|journal=The Astronomical Journal|date=May 2019|volume=157 |issue=6 |page=230 |arxiv=1904.00038|doi=10.3847/1538-3881/ab19c4|bibcode=2019AJ....157..230P |s2cid=90262136 |doi-access=free }}</ref><ref name="Proudfoot2024">{{cite journal|title=A Near-infrared Survey of Candidate Haumea Family Members|first1=Benjamin|last1=Proudfoot|first2=Estela|last2=Fernández-Valenzuela|first3=John|last3=Stansberry|first4=Csaba|last4=Kiss|first5=Darin|last5=Ragozzine|first6=Wesley|last6=Fraser|first7=Rosemary|last7=Pike|first8=Noemi|last8=Pinilla-Alonso|journal=The Astronomical Journal|date=December 2024|volume=168 |issue=6 |page=269 |doi=10.3847/1538-3881/ad864e|bibcode=2024AJ....168..269P |s2cid=274155364 |doi-access=free |hdl=10831/121057|hdl-access=free}}</ref> Haumeafamilielede volgens skaal toon (soos in 2025). Lede waarvan die grootte nie gemeet is nie, word met beraamde deursneë getoon, met ’n veronderstelde albedo van 0,7.]] Haumea is die grootste lid van sy botsingsfamilie, ’n groep sterrekundige voorwerpe met soortgelyke fisiese en baaneienskappe wat vermoedelik gevorm het toe ’n groter voorganger deur ’n botsing versplinter is.<ref name="BrownBarkume2007" /> Dié familie is die eerste een wat onder TNV’s geïdentifiseer is en sluit, benewens Haumea en sy mane, {{mp|(55636) 2002 TX|300}} (≈364&nbsp;km), {{mp|(24835) 1995 SM|55}} (≈174&nbsp;km), {{mp|(19308) 1996 TO|66}} (≈200&nbsp;km), {{mp|(120178) 2003 OP|32}} (≈230&nbsp;km) en {{mp|(145453) 2005 RR|43}} (≈252&nbsp;km) in.<ref name="candidate" /> Brown en sy kollegas het voorgestel die familie was ’n direkte gevolg van die botsing wat Haumea se ysagtige mantel verwyder het,<ref name="BrownBarkume2007" /> maar ’n tweede voorstel dui op ’n ingewikkelder oorsprong: Die materiaal wat tydens die aanvanklike botsing uitgestoot is, het eerder saamgeklonter en ’n groot maan van Haumea gevorm, wat later tydens ’n tweede botsing versplinter is, waarna die fragmente na buite versprei het.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Hierdie tweede scenario lewer blykbaar ’n verspreiding van snelhede vir die fragmente wat beter ooreenstem met die gemete snelheidsverspreiding van die familielede.<ref name="SchlichtingSari2009" /> Die teenwoordigheid van die botsingsfamilie kan daarop dui dat Haumea en sy "nakomelinge" moontlik in die [[verstrooide skyf]] ontstaan het. In die huidige ylbevolkte Kuipergordel is die kans op so ’n botsing gedurende die ouderdom van die Sonnestelsel minder as 0,1&nbsp;persent.<ref name="disc" /> Die familie kon nie in die digter oergordel van die Kuipergordel gevorm het nie, omdat so ’n hegte groep deur [[Nice-model|Neptunus se migrasie]] na die gordel ontwrig sou word – die veronderstelde oorsaak van die gordel se huidige lae digtheid.<ref name="disc" /> Daarom blyk die dinamiese gebied van die verstrooide skyf, waar die moontlikheid van so ’n botsing veel groter is, waarskynlik die plek van oorsprong te wees van die voorwerp wat Haumea en sy verwante objekte voortgebring het.<ref name="disc" /> Omdat dit minstens ’n miljard jaar sou neem vir die groep om so ver uitmekaar te versprei as wat tans die geval is, word vermoed die botsing wat die Haumeafamilie gevorm het, het minstens so lank gelede plaasgevind.<ref name="candidate" /> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{JPL-kleinliggaam}} * [https://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=136108 KPS-databasis se inskrywing vir (136108) Haumea] {{Commons-kategorie inlyn}} {{PlaneteSon}} [[Kategorie:Dwergplanete]] [[Kategorie:Kuipergordel]] [[Kategorie:Plutoïdes]] gvdejewcccmqtdy1uzovgkazr3py9ry 0 40621 2970323 2957924 2026-09-23T21:00:06Z SpesBona 2720 Verwysings vir toere en toernooie bygevoeg 2970323 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Ierse nasionale mansrugbyspan. Vir die artikel oor die nasionale vrouerugbyspan, sien [[Ierse nasionale vrouerugbyspan]].'' {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Ierland | beeld = Kenteken van die Ierse nasionale rugbyspan.svg | unie = [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) | bynaam = ''Men in green'' (“Mans in groen”) | embleem = [[Klawers|Klawerblaar]] | kaptein = [[Caelan Doris]] | afrigter = {{vlagikoon|Engeland}} [[Andy Farrell]] <small>(sedert 2019)</small> | stadion = [[Aviva-stadion]], [[Dublin]] | kapasiteit = 51&nbsp;700 | patroon_la1 = _thinwhiteborder | patroon_b1 = _whitecollar | patroon_ra1 = _thinwhiteborder | patroon_sh1 = | patroon_so1 = _band_white | linkerarm1 = 009900 | liggaam1 = 009900 | regterarm1 = 009900 | broek1 = ffffff | kouse1 = 009900 | patroon_la2 = _thingreenborder | patroon_b2 = _greencollar | patroon_ra2 = _thingreenborder | patroon_sh2 = | patroon_so2 = _greentop | linkerarm2 = ffffff | liggaam2 = ffffff | regterarm2 = ffffff | broek2 = 000066 | kouse2 = 000066 | statistiek = Statistiek | toetse = [[Cian Healy]] (137)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=3;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | toppuntebehaler = [[Jonathan Sexton]] (1&nbsp;108)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=3;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | meestedrieë = [[Brian O’Driscoll]] (46)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=3;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> | eerste = {{ENGru}} 7–0 {{IRLru-r}}<br />([[Londen]], [[Engeland]]; 15 Februarie 1875) | grootwen = {{PORru}} 7–106 {{IRLru-r}}<br />([[Algés]], [[Portugal]]; 12 Julie 2025) | grootverloor = {{NZLru}} 60–0 {{IRLru-r}}<br />([[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]], [[Nieu-Seeland]]; 23 Junie 2012) | Wêreldbekerverskynings = 10/10 | jaar = 1987 | beste = Kwarteindrondte in [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]], [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]], [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]], [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]], [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]], [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] en [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] | url = | unieurl = www.irishrugby.ie }} Die '''Ierse nasionale rugbyspan''' ([[Engels]]: ''Ireland national rugby union team''; [[Iers-Gaelies]]: ''Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann'') is die nasionale [[rugby]]span wat die hele [[Ierland]] (beide die [[Republiek Ierland]] en [[Noord-Ierland]]) in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Rugby word in Ierland deur die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (''Irish Rugby Football Union'', IRFU) geadministreer. Ierland neem aan die jaarlikse [[Sesnasies-toernooi]] deel, saam met [[Engelse nasionale rugbyspan|Engeland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]], [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]], [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] en [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]]. Ierland is ook een van die lande wat deel uitmaak van die [[Britse en Ierse Leeus]] – spelers wat vir Ierland mag speel mag dus ook gekies word vir die Leeus. Ierland se belangrikste internasionale verskyning is tydens die vierjaarlikse [[rugbywêreldbeker]]toernooi wat sedert 1987 beslis word. Sedert die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die span aan al tien toernooie deelgeneem en agt keer, behalwe vir [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] en [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]], die kwarteindrondte gehaal. Ierse rugby dateer terug na 1875 toe Ierland deur Engeland in hulle eerste internasionale rugbywedstryd geklop is. Sedert die voorganger van die Vyf- en Sesnasiestoernooi, die Tuisnasies in 1883 begin is, het die span 16 keer die toernooi gewen en het nog agt ander kere die titel gedeel. Sedert [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] in 2000 by die kompetisie aangesluit het om die Sesnasies te vorm het Ierland ses titels verower, mees onlangs in 2024. Ierse spelers dra tradisioneel groen [[Hemp|truie]], wit broeke en groen sokkies. Die span se tuisstadion is [[Aviva-stadion|Aviva]] in [[Dublin]] waar hulle vir die eerste keer in 2010 gespeel het. Die beheerliggaam [[Wêreldrugby]] beskou Ierland as ’n vlak-een rugbyland. Die Ierse rugbyspan is tans (Maart 2026) derde op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys<ref name="ranglys">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> en in 2018 is die Ierse rugbyspan deur Wêreldrugby as die “span van die jaar” aangewys. Twaalf voormalige Ierse rugbyspelers is in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem. Die Ierse nasionale rugbyspan is in die rugbywêreld uniek, aangesien dit die hele Ierland verteenwoordig en nie net een onafhanklike staat nie. Spelers uit beide die Republiek Ierland en Noord-Ierland, een van die vier [[Lande van die Verenigde Koninkryk|lande]] van die [[Verenigde Koninkryk]], mag vir die Ierse rugbyspan uitdraf. Gevolglik gebruik die Ierse rugbyspan nóg een van die lande se volksliedere, nóg een van hul vlae as ’n verteenwoordigende simbool; pleks daarvan gebruik die Ierse nasionale rugbyspan sy eie vlag – dié van die Ierse Rugbyvoetbalunie – en himne. Alternatiewelik betree die span die veld met beide die vlae van Ierland en [[Ulster]], waartoe die ses Ierse graafskappe in Noord-Ierland behoort. As gevolg van die gemeensame span vir beide die Republiek Ierland en Noord-Ierland word die Ierse nasionale rugbyspan, net soos die soortgelyke Ierse nasionale hokkiespan en die [[Ierse nasionale krieketspan]], as ’n belangrike simbool vir vrede en samewerking op die polities verdeelde eiland Ierland beskou. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Ierse Rugbyvoetbalunie}} [[Lêer:Map of IRFU provincial branches.svg|duimnael|Die vier provinsiale beheerliggame van die Ierse Rugbyvoetbalunie]] Die beheerliggaam vir rugby in Ierland is die Ierse Rugbyvoetbalunie (''Irish Rugby Football Union'', IRFU). Die IRFU het in 1879 met die samesluiting van twee beheerliggame ontstaan.<ref name="collins">{{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=The Oval World: A global history of rugby |url=https://archive.org/details/ovalworldglobalh0000coll |publisher=Bloomsbury |location=Londen |year=2018 |isbn=978-1-4088-4372-7 |pages=[https://archive.org/details/ovalworldglobalh0000coll/page/122 122]}}</ref> In 1886 het die IRFU saam met die [[Skotse Rugbyunie]] (SRU) en die [[Walliese Rugbyunie]] (WRU) die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/timeline1880s.htm |title=Historical Rugby Milestones – 1880s |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarbenewens het die IRFU in 1999 by die vastelandse beheerliggaam FIRA-AER (nou [[Rugby Europa]], RE) aangesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |date=2020 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die IRFU bestaan uit die vier provinsiale beheerliggame [[Connacht Rugby]], [[Leinster Rugby]], [[Munster Rugby]] en [[Ulster Rugby]], wat elkeen met sy eie span deelneem aan die internasionale liga [[Verenigde Rugbykampioenskap]], saam met spanne uit Italië, Skotland, Suid-Afrika en Wallis. Benede word die All-Ireland League tussen 50 spanne uit die hele Ierland beslis. Bo die Verenigde Rugbykampioenskap word jaarliks saam met klubs uit Engeland, Frankryk, Ierland, Italië en Wallis die Europese Rugbykampioenskapbeker en die Europese Rugbyuitdagingsbeker beslis. Naas die amptelike nasionale span roep die IRFU ook ander keurspanne byeen. ''Ireland Wolfhounds'' is die tweede nasionale span van Ierland, gevolg deur ''Emerging Ireland'' (“Opkomende Ierland”). Net soos ander rugbylande beskik Ierland oor ’n o/20-nasionale span wat aan die o/20-Sesnasies-toernooi en die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.sixnationsrugby.com/team/ireland-u20/#latest |title=Ireland U20 |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=23 Augustus 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230823200135/https://www.sixnationsrugby.com/team/ireland-u20/#latest |archive-date=23 Augustus 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20 |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. Ierland beskik oor ’n nasionale span vir studente, die ''Schoolboys'', wat as ’n voorbereiding op die Ierse nasionale rugbyspan dien. Dit word as ’n groot prestasie beskou om saam met die [[Britse en Ierse Leeus]] na die [[Suidelike Halfrond]] te toer, waar hulle sowat al om die vier jaar teen die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]], die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] of die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] speel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.lionstour.com/ |title=British & Irish Lions |publisher=[[Britse en Ierse Leeus]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Geskiedenis == === Invoering van rugby in Ierland === Ierland beskik oor ’n eeue oue tradisie aan balsporte wat aan moderne sportsoorte soos rugby, [[sokker]] en [[Gaeliese voetbal]] herinner. Die stel reëls was inkonsekwent en het na gelang van die streek soms heeltemal verskil. Die enigste gemeenskaplike beginsel was om ’n meestal ronde, uit diervelle of -blase vervaardigde bal van die een veldkant na die ander te beweeg. Van die oudste bekende verslae oor sulke spele in die graafskappe Meath, Louth en Dublin dateer uit die 17de eeu.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Brian Lalor |title=Gaelic football |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_y6y7 |work=The Encyclopaedia of Ireland |publisher=Gill & Macmillan |location=Dublin |year=2003 |isbn=978-0-7171-3000-9 |pages=[https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000unse_y6y7/page/421 421]}}</ref> Verskeie Dublinse koerante doen in die jare van 1758 tot 1766 verslag oor wedstryde in die omliggende nedersettings. ’n Weergawe, wat veral in die graafskap Kerry gewild was, was [[Caid]], wat op ’n afgebakende gebied en met ’n bepaalde aantal spelers gespeel is. Caid het ook die een of ander ooreenkoms met die latere rugby getoon en veral die grondslag vir Gaeliese voetbal gevorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.gaa.ie/news/football-history-and-evolution/ |title=Football – History and Evolution |publisher=[[Gaeliese Atletiekvereniging]] |date=15 Desember 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1854 het voormalige studente van die Rugby-skool en ander openbare skole by die Dublinse Trinity College die Dublinse Universiteitsvoetbalklub (''Dublin University Football Club'', DUFC) gestig, om die speel, wat hulle tydens hul skooldae in [[Engeland]] leer ken het, ook in Ierland te kon beoefen. Die presiese stigtingsdatum is onbekend, maar volgens ’n advertensie in die ''Daily Express'' op 1 Desember 1855 het die span reeds sedert meer as ’n jaar bestaan. Gevolglik word die DUFC as die oudste bestaande rugbyklub wêreldwyd beskou. Geen Dublinse span is toegelaat om teen die eerste span van die DUFC te speel solank hy nie die tweede span verslaan het nie. Wedstryde teen ander Kollegespanne is gereeld gespeel; van hulle was die Koninklike Skools in [[Armagh]], [[Dungannon]] en [[Enniskillen]].<ref name="dufc">{{en}} {{cite web |url=https://www.dufc.ie/club-history/ |title=Club History |publisher=Dublinse Universiteitsvoetbalklub |date=2019 |accessdate=26 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226012529/https://www.dufc.ie/club-history/ |archive-date=26 Februarie 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Daarna is verskeie ander klubs, waarvan die meeste steeds bestaan, gestig, waaronder NIFC (1868), Wanderers (1869), Queen’s University (1869), Lansdowne (1873), Dungannon (1873), Co. Carlow (1873), UCC (1874) en Ballinasloe (1875); laasgenoemde het met Athlone saamgesmelt om Buccaneers te vorm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/irfu/history/history.php |title=History of the Irish Rugby Football Union |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=28 Desember 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228083639/http://www.irishrugby.ie/irfu/history/history.php |archive-date=28 Desember 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Januarie 1868 het Charles Burton Barrington van die DUFC ’n stel reëls gepubliseer. Dit het net min van die Engelse stel reëls verskil, maar dit het die verspreiding van die rugbysport oor die hele eiland vergemaklik en tot die stigting van talle klubs gelei.<ref name="dufc" /> In Desember 1874 is die beheerliggaam Ierse Voetbalunie (''Irish Football Union'') gestig, wat toesig gehou het oor [[Leinster]], [[Munster (Ierland)|Munster]] en dele van [[Ulster]]; ’n Maand later is die Noordelike Voetbalunie van Ierland (''Northern Football Union of Ireland'') gestig, wat in [[Belfast]] werksaam was. In 1879 het albei beheerliggame as die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (''Irish Rugby Football Union'', IRFU) saamgesmelt.<ref name="collins" /> In 1884 het Michael Cusack in reaksie op die as ’n bedreiging geagte verspreiding van Engelse sportsoorte die Gaeliese Atletiekvereniging (''Gaelic Athletic Association'', GAA) gestig, ten einde van ’n identifikasie met die Ierse kultuur deur middel van sport. Vir meer as ’n eeu is volgens reël 42 van die GAA-statuut die deelname aan “vreemde spele” (''foreign games'') op die plekke van dié beheerliggaam verbied; “vreemd” het uitdruklik na rugby, sokker, [[veldhokkie]] en [[krieket]] verwys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://gaelicfootball.eusu.ed.ac.uk/documents/GAA%20Official%20Guide%202003.pdf |title=Official Guide 2003 |publisher=[[Gaeliese Atletiekvereniging]] |date=2003 |accessdate=16 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110816230315/http://gaelicfootball.eusu.ed.ac.uk/documents/GAA%20Official%20Guide%202003.pdf |archive-date=16 Augustus 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tot in 1971 is GAA-lede volgens reël 27 self verbied om aan hierdie sportsoorte deel te neem of om sulke sportsoorte in stadions by te woon.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://stairnaheireann.net/2016/04/11/1971-the-gaa-lifts-its-ban-on-members-playing-or-attending-foreign-sports-such-as-soccer-or-rugby-3/ |title=1971 – The GAA lifts its ban on members playing or attending ‘foreign’ sports such as soccer or rugby |publisher=Stair na hÉireann / History of Ireland |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Die nasionale span se eerste jare === [[Lêer:Ireland-First-Team-1875.jpg|duimnael|Die eerste Ierse nasionale rugbyspan op 15 Februarie 1875 by die Londense [[The Oval (Londen)|Kennington Oval]]]] [[Lêer:South africa ireland teams 1912.jpg|duimnael|Gesamentlike groepfoto van die Ierse en Suid-Afrikaanse spanne op 30 November 1912]] Albei rugbybeheerliggame het aan die begin van 1875 ’n gesamentlike Ierse keurspan saamgestel om teen die [[Engelse nasionale rugbyspan|Engelse span]] te speel. Die eerste toetswedstryd is op 15 Februarie 1875 op die Londense [[The Oval (Londen)|Kennington Oval]] aangebied en Ierland het met nul teenoor twee doele verloor.<ref>{{en}} {{cite book |author=Steve Lewis |title=One Among Equals: England's International Rugby Captains |url=https://archive.org/details/oneamongequalsen0000lewi |publisher=Vertical Editions |year=2008 |isbn=978-1-904091-31-8 |pages=[https://archive.org/details/oneamongequalsen0000lewi/page/274 274]}}</ref> Soos dit in die vroeë jare van rugby gebruiklik was, het vir albei spanne 20 spelers uitgedraf; die aantal spelers wat tydens een wedstryd vir een span mag uitdraf is eers in 1877 van 20 tot 15 verminder.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_1.htm |title=Irish International Teams: Results, Scorers, Dates and Venues – 1874 to June 1999 |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=21 Desember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181221100551/http://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_1.htm |archive-date=21 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ierland het sy eerste tuiswedstryd ook teen Engeland in dieselfde jaar op Leinster Krieketklub se Observatory Lanegrond in Rathmines beslis, aangesien Lansdowne Road – die tuisstadion van die Lansdowne Voetbalklub en later van die IRFU – nie as geskik geag is nie. Die eerste wedstryd op Lansdowne Road is op 11 Maart 1878 gehou, waarin Engeland Ierland met twee doele en ’n drie teenoor nul geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyfootballhistory.com/lansdowne.html |title=Lansdowne Road |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Een jaar vroeër, op 19 Februarie 1877, het die Iere in [[Belfast]] vir die eerste keer teen [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]] te staan gekom.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/arid-40241900.html |title=Ireland presented with opportunity to take the lead over Scotland for first time in history |publisher=Irish Examiner |author=Richard B. |date=10 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het sy eerste toets (ná agt agtereenvolgende nederlae) op 19 Februarie 1881 gewen, toe die Iere Skotland op Ormeau in [[Belfast]] geklop het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/international/six-nations-miscellany-ireland-and-scotland-renew-old-rivalry-1.4504441 |title=Six Nations miscellany: Ireland and Scotland renew old rivalry |publisher=The Irish Times |author=John O’Sullivan |date=9 Maart 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het sy eerste wedstryd teen [[Walliese nasionale rugbyspan|Wallis]] in [[Cardiff]] op 28 Januarie 1882 gespeel, maar ’n nederlaag gely.<ref name="rugbyfootballhistory" /> In dieselfde jaar het die beheerliggame van Engeland, Ierland Skotland en Wallis die Tuisnasies-toernooi gestig, die voorloper van die huidige [[Sesnasies-toernooi]].<ref name="SNHistory">{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyfootballhistory.com/6nations.htm#1999 |title=6 Nations History |publisher=rugbyfootballhistory.com |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1884 het Ierland vir die wedstryd teen Wallis in Cardiff met twee mans te min vir ’n volledige span opgedaag, waarvolgens twee Walliese plaasvervangers ingestem het om die Ierse span te voltooi.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_3.htm |title=1882–83 |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |accessdate=25 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325141208/https://www.irishrugby.ie/history/css/arch_history_3.htm |archive-date=25 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In 1886 het die Ierse beheerliggaam saam met sy Skotse en Walliese eweknieë die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) gestig.<ref name="rugbyfootballhistory" /> Ná ’n aantal nederlae tydens die eerste vier toernooie het die Iere op 5 Februarie 1887 in Dublin vir die eerste keer teen Engeland geseëvier, met twee doele teenoor nul. In die derde wedstryd in Maart 1888 het Ierland sy eerste oorwinning oor Wallis met ’n doel, ’n drie en ’n skepdoel teenoor nul aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport-columnists/arid-20468345.html |title=A landmark day for Irish rugby — beating England for the first time |publisher=Irish Examiner |author=Paul Rouse |date=16 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die 1890’s was rugby veral ’n speel vir die [[Protestantisme|Protestantse]] middelklas, alhoewel hierdie selfbeskouing wat deur die IRFU gekweek is, nie noodwendig met die feite ooreengestem het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/news/7889.php |title=Connacht Gear Up For Launch Of New Kits : Irish Rugby &#124; Official Website |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=19 Oktober 2011 |accessdate=1 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101182149/http://www.irishrugby.ie/news/7889.php |archive-date=1 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Onder andere het Rooms-Katolieke instellings Leinster se studentekampioenskap, wat sedert 1887 beslis is, oorheers.<ref name="rugbywar">{{en}} {{cite web |url=https://hira.hope.ac.uk/id/eprint/683/1/Liam%20O%27Callaghan%20Irish%20Rugby_war.pdf |title=Irish Rugby and the First World War |author=Liam O’Callaghan |publisher=School of Health Sciences, Liverpool Hope University |date=2015 |accessdate=21 Julie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721120204/http://hira.hope.ac.uk/id/eprint/683/1/Liam%20O%27Callaghan%20Irish%20Rugby_war.pdf |archive-date=21 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die destydse Protestantse oorheersing in die verenigingsbestuur het ook ’n invloed op die samestelling van die nasionale span gehad. Toe hulle in 1894 vir die eerste keer die jaarlikse toernooi gewen het, was Tom Crean die enigste Katoliek in die span. Boonop was die geografiese verspreiding beperk: Van die 18 spelers gedurende die drie Tuisnasies-wedstryde was 13 van drie Dublinse klubs – Wanderers, DUFC en Bective Rangers – en die oorblywende vyf was van [[Ulster]] in die noorde van die eiland. Ierland het die Walliese model gevolg en vir die eerste keer sewe agterspelers pleks van ses ingespan. Ná ’n oorwinning oor Engeland in Blackheath het Ierland vir die eerste keer agtereenvolgende tuis- en wegwedstryde gewen, nadat hulle op 24 Februarie hul eerste oorwinning oor Skotland behaal het. Ierland het toe Wallis in Belfast verslaan en vir die eerste keer ’n Driekroon (''Triple Crown'') ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://therugbyhistorysociety.co.uk/forrest.html |titel=Edmund George Forrest |publisher=The Rugby History Society |author=Patrick Casey |date=2010 |accessdate=24 Maart 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324012753/http://therugbyhistorysociety.co.uk/forrest.html |archive-date=24 Maart 2022 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hulle het die Tuisnasies-toernooi voor die afloop van die eeu nog twee keer gewen (in 1896 en 1899), sodat teen 1901 al die vier Tuisnasies sukses behaal het in ’n sport wat gewildheid verwerf het onder beide spelers en toeskouers.<ref name="SNHistory" /> In Oktober 1899 het die IRFU ’n keurspan na [[Kanada]] – ná ’n uitnodiging deur ’n entrepreneur van Ierse herkoms wat die rugbysport wou ondersteun – gestuur. Tydens die vier weke se toer is elf wedstryde gespeel, waarvan Ierland tien gewen het; hul enigste nederlaag was teen [[Halifax, Nova Scotia|Halifax]] se span. Toetse is egter nie gespeel nie, aangesien destyds nog geen [[Kanadese nasionale rugbyspan]] bestaan het nie.<ref>{{en}} {{cite book |author=Tony Collins |title=The Oval World: A Global History of Rugby |publisher=Bloomsbury Sport |location=Londen |year=2016 |isbn=978-1-4088-3157-1 |url=https://books.google.ch/books?id=sTRJCgAAQBAJ&pg=PT126&dq=ireland+rugby+1899+canada&hl=de&sa=X&ved=2ahUKEwj33rLwwL7tAhV15eAKHT5bCWEQ6AEwAHoECAQQAg#v=onepage&q=ireland%20rugby%201899%20canada&f=false |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die belangstelling in die [[Nieu-Seeland]]se [[All Blacks]] se eerste besoek op 26 November 1905 was groot en vir die eerste keer was ’n deur die IRVR gereëlde wedstryd uitverkoop. Ierland het die Nieu-Seelandse metode om soos ’n “rover” te speel aangepas en met slegs sewe voorspelers uitgedraf. Die Iere is voor ’n gehoor van 12&nbsp;000 egter met 15–0 verslaan; Ierland sou sy eerste oorwinning oor die All Blacks eers 111 jaar later aanteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/37886601 |title=Autumn internationals: Ireland 40-29 New Zealand |publisher=[[BBC]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Tuisnasieskampioenskap 1906 het Ierland die titel met Wallis gedeel.<ref name="SNHistory" /> Skaars ’n jaar ná die Nieu-Seelandse besoek het Ierland op 24 November 1906 die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] ontvang; in Belfast het die eerste wedstryd tussen albei spanne in ’n naelskraapse 12–15-nederlaag vir die Iere geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2019/09/20/the-1st-south-africa-tour-to-the-uk-and-france-1906-07/ |title=The 1st South Africa Tour to the UK and France 1906-07 |publisher=World Rugby Museum |date=20 September 2019 |accessdate=4 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210304225305/https://worldrugbymuseum.blog/2019/09/20/the-1st-south-africa-tour-to-the-uk-and-france-1906-07/ |archive-date=4 Maart 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ierland het sy eerste wedstryd teen [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] op 20 Maart 1909 in Dublin met 19–8 gewen. Dit was Ierland se hoogste oorwinning in dié tyd in internasionale rugby, hul hoogste puntetelling en ’n nuwe rekord van vyf drieë.<ref>{{fr}} {{cite book |author=Henri Garcia |title=La fabuleuse histoire du rugby |publisher=Éditions de La Martinière |location=Parys |year=2011 |isbn=978-2-7324-4528-1 |pages=215}}</ref> Van 1910 af het die Franse aan die jaarlikse toernooi deelgeneem, wat toe die Vyfnasies geword het. In 1912 het die Iere weer die titel gedeel, dié keer met Engeland.<ref name="SNHistory" /> Op 30 November 1912 het Ierland in sy eerste wedstryd in Dublin teen die Springbokke te staan gekom. Ierland, wat met sewe nuwelinge uitgedraf het, is deur ’n rekordtelling van 38–0 oorweldig, in dié tyd ’n rekordnederlaag teen Suid-Afrika wat tien drieë gedruk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.blog/2018/05/28/who-was-the-first-substitute-referee/ |title=Who was the first substitute referee? |publisher=World Rugby Museum |date=28 Mei 2018 |accessdate=5 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305015914/https://worldrugbymuseum.blog/2018/05/28/who-was-the-first-substitute-referee/ |archive-date=5 Maart 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Tyd van die wêreldoorloë en verdeling van Ierland === [[Lêer:Ireland-v-Wales-1920.jpg|duimnael|1920-illustrasie van ’n wedstryd tussen Ierland en Wallis]] Met die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die IRVR die spelbedryf ingeperk, toetswedstryde is vir die volgende jare nie gespeel nie. In die veldslae van die oorlog het nege aktiewe of voormalige spelers gesneuwel. Al hierdie slagoffers het as vrywilligers aan die oorlog deelgeneem, aangesien in Ierland geen diensplig bestaan het nie – in teenstelling met Groot-Brittanje, waar dit in 1916 ingestel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.therugbyhistorysociety.co.uk/irishww1.html |title=Irish Internationals who Died in World War 1 |publisher=The Rugby History Society |author=Patrick Casey |date=2010 |accessdate=16 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916235132/http://www.therugbyhistorysociety.co.uk/irishww1.html |archive-date=16 September 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die IRVR het die klubs uitdruklik aangemoedig om soveel spelers as moontlik vir militêre diens te werf. Hulle het selfs hul eie vrywilligerkorps saamgestel, wat in die [[Slag van Gallipoli]] geveg het. Daarbenewens het die IRVR met ’n persveldtoeg rugbyspelers se bereidwilligheid in opofferings en verdediging probeer beklemtoon en hulle in vergelyking met ander, volgens bewerings minder “lojale” sportsoorte, probeer beter daarstel. Rugby is as ’n verpersoonliking van [[Victoriaanse tydperk|Victoriaanse]] en [[Edwardiaanse tydperk|Edwardiaanse]] ideale beskou: energiek, manlik, militaristies en patrioties. Volgens latere ondersoeke was die aandeel rugbyspelers onder die rekrute – ondanks die aanhoudende propaganda – net effens hoër as dié van ander bevolkingsgroepe.<ref name="rugbywar" /> Alhoewel die rugbysport aanhangers veral in die anglofiele en unionistiese dele van die Ierse bevolking gewerf het, het dit ook in die nasionalistiese-republikeinse kringe toenemende gewildheid ervaar, ondanks die sterk mededinging van die deur die GAA bevorderde sportsoorte. Byvoorbeeld was [[Éamon de Valera]], later langdienende [[Taoiseach]] (eerste minister) van die onafhanklike Republiek Ierland, in sy jeug ’n entoesiastiese rugbyspeler. Die leierskap van die beheerliggaam is nog ’n ruk lank deur verteenwoordigers van die Protestantse elite oorheers, maar die invloed van die Katolieke het stadigaan gegroei. Dit is een van die redes hoekom die IRVR ná die Ierse onafhanklikheidsoorlog van ’n wegbreek van die Noord-Ierse klubs gespaar is en ondanks die politieke verdeling die hele eiland bly verteenwoordig het. Verskeie ander sportsoorte het hierdie model gevolg, terwyl sokker die enigste belangrike uitsondering is.<ref>{{en}} {{cite book |author=Anthony J. Jordan |title=Eamon de Valera 1882–1975. Irish: Catholic; Visionary |url=https://archive.org/details/eamondevalera1880000jord |publisher=Westport Books |location=Dublin |year=2010 |isbn=978-0-9524447-9-4 |pages=[https://archive.org/details/eamondevalera1880000jord/page/279 279]}}</ref> Ná die hervat van die Vyfnasies in 1920 het Ierland tydens drie agtereenvolgende toernooie slegs die laaste plek behaal; onder andere het die span in 1920 sy eerste tuisnederlaag teen Frankryk en in 1921 sy eerste wegnederlaag gely.<ref name="SNHistory" /> Die prestasies het geleidelik verbeter en tydens die Vyfnasies 1926 het Ierland die kans op sy eerste Grand Slam – d.w.s. ’n toernooi-oorwinning met seges oor al die ander deelnemende spanne – gehad. Ierland is in die laaste wedstryd egter deur Wallis met 11–8 verslaan en moes toe die titel met die Skotte deel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/international/an-emblem-of-united-ireland-when-wales-crushed-ireland-s-1926-triple-crown-hopes-1.3824333 |title=‘An emblem of united Ireland’: When Wales crushed Ireland’s 1926 Triple Crown hopes |publisher=The Irish Times |author=Ruaidhrí Croke |date=14 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1927 het Ierland weer die titel met Skotland gedeel; ná hul enigste nederlaag teen Engeland het die Iere weer ’n Grand Slam misgeloop.<ref name="SNHistory" /> Op 12 November dieselfde jaar het Ierland vir die eerste keer die [[Australië|Australiese]] [[Wallabies]] gehuisves; hulle is naelskraap met 5–3 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/57 |title=1927/28 New South Wales tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die toernooie van 1927 tot 1931 het Ierland tweede geëindig. Nadat Frankryk weens skynamateurisme uitgesluit is en die toernooi weer die Tuisnasies geword het, het in 1932 nog ’n gedeelde titel gevolg. Tydens die Tuisnasies 1935 het die Iere vir die eerste keer in 36 jaar die alleenlike kampioen geword, nog ’n gedeelde titel het in 1939 gevolg.<ref name="SNHistory" /> Die politieke verdeling van die eiland het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] na vore getree: In die Republiek Ierland, wat ’n streng neutraliteit gehandhaaf het, is die spelbedryf in teenstelling met die Britse Noord-Ierland net min ingeperk. Agt Noord-Ierse nasionale spelers het in die oorlog gesneuwel, daarbenewens was [[Paddy Mayne]] (wie in ses toetswedstryde uitgedraf het) ’n stigterslid van die eenheid Spesiale Lugdiens.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://wartimeni.com/article/irish-rugby-internationals-at-war/ |title=Irish rugby internationals in World War Two |publisher=Wartime NI |datum=2020 |accessdate=5 Desember 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205022404/https://wartimeni.com/article/irish-rugby-internationals-at-war/ |archive-date=5 Desember 2021 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Suksesvolle naoorlogse tydperk === [[Lêer:Hewitt sarandon rugby.jpg|duimnael|W. J. Hewitt en Miguel Angel Sarandón poseer saam tydens die Ierse span se 1952-toer na Argentinië]] In 1945 en 1946 is die ''Victory Internationals'' beslis – ’n reeks wedstryde teen nasionale en militêre keurspanne wat nie die volle toetsstatus geniet het nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://worldrugbymuseum.com/from-the-vaults/players/after-the-war-the-victory-internationals-1945-46 |title=After the War: The Victory Internationals, 1945–46 |publisher=World Rugby Museum |author=J. R. Suber |date=10 Junie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die jaarlikse toernooi is van 1947 af hervat en het ná die heraansluiting van Frankryk vir die volgende vyf dekades weer die Vyfnasies geword. Tydens die Vyfnasies 1947 het die Iere Engeland met 22–0 verslaan, in dié tyd hulle hoogste oorwinning oor die Engelse.<ref name="IRLvENG">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/6389727.stm |title=Ireland v England |publisher=[[BBC]] |date=24 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> As deurslaggewend vir dié sukses word die kaptein [[Con Murphy]] beskou – hy was die enigste speler wat voor en ná die oorlog vir die nasionale span uitgedraf het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/con-murphy-dies-aged-88-1.1084604 |title=Con Murphy dies aged 88 |publisher=The Irish Times |date=10 April 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ná ’n swak 3–16-nederlaag teen die besoekende Wallabies in Desember 1947 het tydens die daaropvolgende Vyfnasies 1948 die grootste sukses in dié tyd gevolg.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/97 |title=1947/48 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Iere het weg oor Frankryk en Engeland en tuis oor Skotland en Wallis geseëvier. Daarmee het Ierland sy eerste Grand Slam beklink. Hierby het die taktiek van [[Jack Kyle]], wie as een van die beste Ierse spelers beskou word, ’n belangrike rol gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/mar/20/ireland-grand-slam-1948-six-nations |title=Sweet memories of an age when the grand slam was called a clean sweep |publisher=[[The Guardian]] |author=Eddie Butler |date=20 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1949 het Ierland die toernooi weer gewen, dié keer met ’n Driekroon.<ref name="SNHistory" /> Die Vyfnasies 1950 word vir die vliegtuigongeluk in Llandow onthou. Op 12 Maart 1950 het ’n groep Walliese ondersteuners, wat die beslissende wedstryd in [[Dublin]] bygewoon het, met ’n huurvlug teruggekeer. Tydens landing het die vliegtuig, ’n [[Avro Tudor]], neergestort, waarby 80 van die 83 passasiers aan boord dood is. Dit was die ergste siviele vliegtuigramp in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyrelics.com/Museum/exhibits/IvW-1950.htm |title=The 1950 Welsh Triple Crown & Llandow Air Disaster |publisher=World Rugby Museum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1951 het Ierland weer die kans op ’n Grand Slam gehad, nadat hulle die eerste drie wedstryde teen Frankryk, Engeland en Skotland naelskraap gewen het. Die beslissende wegwedstryd teen Wallis het egter met 3–3 gelykop geëindig, waarvolgens Ierland nie aan sy voorneme voldoen het nie; hulle het nogtans met die titel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/when-slam-doors-shut-on-irish-hopes-1.353887 |title=When Slam doors shut on Irish hopes |publisher=The Irish Times |date=29 Maart 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert die Kanadatoer in 1899 het Ierse spelers oor dekades heen sleg na die Suidelike Halfrond getoer as hulle deur die [[Britse en Ierse Leeus|Britse Leeus]] opgeroep is. Dit het in 1952 verander, toe die IRFU oorsese toere weer begin reël het. Tydens die eerste toer in Augustus en September het Ierland Suid-Amerika besoek, maar sy voortgang het aanvanklik onseker geblyk. Kort ná hul vertrek is [[Eva Perón]] oorlede, waarvolgens [[Argentinië]] in nasionale rou verkeer het. Al nege die beplande wedstryde in [[Buenos Aires]] het egter plaasgevind, waaronder twee wedstryde teen die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Poemas]], die Argentynse nasionale span. Hulle het in ’n gelykop en ’n oorwinning vir Ierland geëindig, maar aan hierdie wedstryde is geen toetsstatus toegeken nie.<ref>{{es}} {{cite web |url=https://uar.com.ar/wp-content/uploads/1952.pdf |title=Memoria y Balance 1952 |publisher=[[Argentynse Rugbyunie]] |date=24 November 1952 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 27 Februarie 1954 het Ierland teen Skotland op Ravenhill in Belfast gespeel. Kaptein Jim McCarthy het die IRFU-president Sarsfield Hogan die vorige aand ingelig, dat die elf spelers uit die Republiek Ierland tydens die speel van ''[[God Save the King|God Save the Queen]]'' nie langs die Skotte sou staan nie. Tydens ’n geheim vergadering net voor die afskop is ooreengekom om ’n verkorte weergawe van die Britse himne – bekend as ''The Salute'' – te speel en in die toekoms nie meer wedstryde in Belfast aan te bied nie. Die vier Noord-Ierse spelers het eers later van die vergadering kennis geneem: Hulle is meegedeel dat die Katolieke in die span in die kleedkamer vir die ernstig siek [[Pous Pius XII]] sou bid. Die IRFU het geen probleem met die kwytskelding van wedstryde in Belfast gehad nie: Eerstens het dit konflik tussen Unioniste en Republikeine vermy en tweedens het die veel groter stadion in Dublin in elk geval meer inkomste gegenereer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2007/feb/27/comment.gdnsport3 |title=How Ravenhill rebels made an issue out of an anthem |publisher=[[The Guardian]] |author=Frank Keating |date=27 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Maer jare en Noord-Ierland-konflik === [[Lêer:Irlanda en argentina 1970.jpg|duimnael|Die Ierse 1970-span wat op Estadio Ferro Carril Oeste teen Argentinië gespeel het]] Gedurende die middel-1950’s het die Vyfnasies vir Ierland minder suksesvol verloop. Onder andere het Ierland in die jare 1955, 1958, 1960, 1961, 1962 en 1964 slegs die laaste plek behaal.<ref name="SNHistory" /> Uitblinkers in dié tyd was maar skaars. Byvoorbeeld het Ierland op 18 Januarie 1958 die Wallabies met 9–6 verslaan, die eerste oorwinning oor een van drie die groot spanne van die Suidelike Halfrond.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/140 |title=1957/58 Australia tour to Europe and North America |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1959 het Ierland die Franse van hul Grand Slam ontneem, nadat die reeds amptelike titelhouer met 9–5 geklop is. Die Franse het tydens die Vyfnasies 1960 wraak geneem en Ierland met ’n rekordtelling van 23–6 verslaan.<ref name="SNHistory" /> Nog ’n oorsese toer is in 1961 na Suid-Afrika en [[Rhodesië]] gereël, maar die enigste toetswedstryd teen die Springbokke in [[Kaapstad]] het in ’n swak 8–24-nederlaag geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/158 |title=1961 Ireland tour to South Africa |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gedurende die middel-1960’s het Ierland se prestasies tydens die jaarlikse toernooi aansienlik verbeter, alhoewel hulle nie met die destyds oorheersende Walliesers en Franse kon meeding nie. Byvoorbeeld het die Iere tydens die Vyfnasies 1965 beide Engeland en Skotland verslaan, waarin hulle sedert 1951 nie meer geslaag het nie.<ref name="SNHistory" /> Daarna het hulle op 10 April 1965 Suid-Afrika tuis met 9–6 verslaan, hul eerste oorwinning oor die Springbokke.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/178 |title=1965 South Africa tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1967 is die Wallabies twee keer geklop: in Januarie in Dublin en tydens die eerste Ierse toer na Australië in Mei in [[Sydney]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/184 |title=1966/67 Australia tour to Europe and Canada |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/186 |title=1967 Ireland tour to Australia |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die beplande ontmoeting met die All Blacks tydens Nieu-Seeland se Europatoer dieselfde jaar moes weens ’n uitbreek van die [[Bek-en-klouseer]] gekanselleer word.<ref name="beckons">{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |title=Beach beckons as All Blacks celebrate history |publisher=[[The New Zealand Herald]] |date=27 November 2005 |accessdate=30 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930014500/http://www.nzherald.co.nz/event/story.cfm?c_id=1500971&ObjectID=10357266 |archive-date=30 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 26 Oktober 1968 het die Iere hul vierde agtereenvolgende oorwinning oor die Wallabies aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/196 |title=1968 Australia tour to Ireland and Scotland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Enkele maande later het hulle die kans gehad om die Vyfnasies saam met ’n Grand Slam te wen, maar hulle het die laaste wegwedstryd teen Wallis met 11–24 verloor.<ref name="SNHistory" /> Gedurende [[herfs]] 1969 het die IRFU daarop besluit om Ronnie Dawson as die eerste Ierse hoofafrigter aan te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.leinsterrugby.ie/dawson-inducted-into-irb-hall-of-fame/ |title=Dawson inducted into IRB Hall of Fame |publisher=[[Leinster Rugby]] |date=19 November 2013 |accessdate=6 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230906064659/https://www.leinsterrugby.ie/dawson-inducted-into-irb-hall-of-fame/ |archive-date=6 September 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Springbokke se toer aan die begin van 1970 is deur hewige anti-apartheidsproteste begelei; op 10 Januarie het die Iere tuis in ’n 8–8-gelykop gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://comeheretome.com/2015/02/03/45-years-ago-the-controversial-visit-of-the-springbok-team-to-dublin/ |title=45 years ago: The controversial visit of the Springbok team to Dublin |publisher=Come here to me! |date=3 Februarie 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1972 kon weens die Noord-Ierland-konflik nie voltooi word nie, waardeur geen span die titel ingepalm het nie. Ná die Bloed-Sondag op 30 Januarie in [[Derry]], waartydens 13 ongewapende betogers deur Britse soldate doodgeskiet is, het groot betogings in Dublin plaasgevind. Die Britse ambassade is op 2 Februarie deur die woedende skare afgebrand. Op 14 Februarie het die [[Skotse Rugbyunie]] aangekondig, dat die Skotse span nie na Ierland sou vertrek nie. Dié beheerliggaam was bekommerd oor die spelers se veiligheid, nadat hulle dreigbriewe, vermoedelik van die IRA, ontvang het. Sowat twee weke later het ook die [[Walliese Rugbyunie]] sy onttrekking aangekondig, nadat Walliese spelers ook bedreig is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.walesonline.co.uk/sport/rugby/rugby-news/wales-rugby-team-faced-death-14308714 |title=When the Wales rugby team faced 'death threats' in Ireland |publisher=Wales Online |author=Mark Orders |date=19 Februarie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die [[Franse Rugbyfederasie]] was egter onbeïndruk en het ’n bykomende vriendskaplike wedstryd op 29 April in Dublin gereël, waardeur die IRFU minstens ’n deel van die verlore inkomste kon maak.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/159995.html |title=Rewind to 1972: A troubled year |publisher=ESPNscrum |author=Huw Richards |date=24 Februarie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1973 het Engeland ten spyte van soortgelyke dreigemente vir hul wedstryd in Dublin opgedaag en ná hul aankoms by die Lansdowne Road ’n staande applous van vyf minute lank ontvang.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/the-day-england-won-a-lansdowne-ovation-1.353883 |title=The day England won a Lansdowne ovation |publisher=The Irish Times |date=29 Mei 2003 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het dié wedstryd met 18–9 gewen. Die Engelse kaptein, John Pullin, het skertsend daarna verwys: “Ons is miskien nie baie goed nie, maar ten minste het ons opgedaag” (''We might not be very good but at least we turned up'').<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/rugbyunion/international/england/2350186/Breaking-the-losing-streak.html |title=Breaking the losing streak |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Paul Ackford |date=12 November 2006 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Vyfnasies 1973 het op ’n unieke manier geëindig: Ná twee oorwinnings en twee nederlae elk het al die vyf deelnemende spanne in dieselfde plek geëindig en die titel gedeel.<ref name="SNHistory" /> Tydens die toernooi het die All Blacks deur Europa getoer. Op 20 Januarie 1973 was Ierland op die punt om die All Blacks vir die eerste keer te verslaan, dié wedstryd het egter in ’n 10–10-gelykop geëindig.<ref name="beckons" /> === Aan die einde van die amateurtydperk === [[Lêer:Australia v Ireland 1979.jpg|duimnael|’n Ierse lynstaan tydens hul tweede toets teen die Wallabies in Sydney, 1979]] Tydens die Vyfnasies 1974 het die Ierse vir die eerste keer in 23 jaar ’n ongedeelde titel gewen. Gedurende die middel-1970’s het die prestasies van die span vir ’n rukkie weer verminder en in 1977 het hulle in die laaste plek geëindig, nadat Ierland in al vier sy wedstryde verslaan is.<ref name="SNHistory" /> Anders as oorspronklik verwag was die Australiese toer in Junie 1979 suksesvol: Ierland het albei toetse teen die Wallabies gewen en sodoende vir die eerste keer ’n toetsreeks beklink.<ref>{{en}} {{cite book |author=Vivian Jenkins |title=Rothmans Rugby Yearbook 1980–81 |url=https://archive.org/details/rothmansrugbyyea0000unse_e8x7 |publisher=Queen Anne Press |location=Royal Tunbridge Wells |year=1980 |isbn=0-362-02018-3 |pages=[https://archive.org/details/rothmansrugbyyea0000unse_e8x7/page/28 28]–32}}</ref> Tydens die Vyfnasies 1981 kon die Iere weer geen oorwinning aanteken nie en hulle het in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> In 1977 het die regeringshoofde van die [[Britse Statebond]] die Gleneagles-ooreenkoms onderteken, ten einde van ’n sportiewe isolasie van die Suid-Afrikaanse [[apartheid]]stelsel. Aangesien Ierland geen lidland van die Britse Statebond is nie, het die IRFU dié ooreenkoms geïgnoreer en hulle het in Mei en Junie 1981 ’n toer na Suid-Afrika gereël. Hierdie voorneme is in die openbaar skerp gekritiseer. ’n Aantal sleutelspelers het aangekondig, dat ’n deelname teenstrydig met hul gewete sou wees, terwyl ander beroepsverpligtinge vir hul onttrekking gegee het. Politieke partye, [[Kerk (organisasie)|kerke]], vakbonde, studente-organisasies en sportverenigings het by die IRFU vir ’n kansellasie van die toer gepleit, omdat dit Ierland se goeie reputasie sou skade kon toedien. Die Ierse buitelandse minister, Brian Lenihan, het dit nie as ’n sportgebeurtenis beskou nie, maar as ’n suiwer politieke daad. Protes is ook deur die [[African National Congress]] en die [[Verenigde Nasies]] aangeteken. Die IRFU was egter onbeïndruk en het met hul omstrede voorneme voortgegaan en hulle het die vreemde oënskynlike standpunt ingeneem, die toer sou die apartheid nie ondersteun nie en dié stelsel eerder skade toedien. Ter vermyding van protes tydens hul vertrek aan die Dublinse lughawe het die spanlede in Engeland ontmoet en van daar af verder gereis. Op ’n sportiewe vlak was die toer minder suksesvol; die Iere is in vier van die sewe wedstryde verslaan, waaronder die twee toetse teen die Springbokke.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/answering-apartheids-call-29839040.html |title=Answering Apartheid's call |publisher=Irish Independent |author=Eamonn Sweeney |date=14 Desember 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> ’n Jaar later, tydens die Vyfnasies 1982, het die Ierse span die eerste Driekroon in 33 jaar ingepalm; ’n moontlike Grand Slam het hulle in die laaste wedstryd met ’n 9–22-wegnederlaag teen Frankryk misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbynetwork.net/main/s739/st181826.htm |title=Ireland in the Five Nations of 1982 |publisher=Rugby Network |author=Gary Watton |date=12 April 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1983 het Ierland die titel met die Franse gedeel en tydens die Vyfnasies 1985 het Ierland weer die alleenlike titel, saam met ’n Driekroon, ingepalm (hul laaste in die 20ste eeu). Frankryk het Ierland met ’n gelykopuitslag weer van ’n moontlike Grand Slam ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbynetwork.net/main/s739/st181837.htm |title=Ireland in the Five Nations of 1985 |publisher=Rugby Network |author=Gary Watton |date=12 April 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Op 1 November 1986 het die Iere rugbygeskiedenis gemaak: In hul eerste toets teen [[Roemeense nasionale rugbyspan|Roemenië]], wat ’n halwe jaar vroeër die Vyfnasies-titelhouer Frankryk verslaan het, het Ierland tuis met 60–0 gewen en in dié proses tien drieë gedruk. Dit was die hoogste oorwinning in dié tyd deur ’n nasionale span.<ref>{{YouTube|sFnly53A_zg|Ireland 60 Romania 0 – November 1st 1986 – BBC News report}}</ref> Die IRVR het Ierland vir die [[Rugbywêreldbeker 1987]] in Australië en Nieu-Seeland uitgenooi, die eerste rugbywêreldbekertoernooi. Twee jaar vroeër was die IRFU gekant teen die invoering van rugbywêreldbekertoernooie, omdat hulle ’n stadige professionalisering en ’n oorgebruik van die werkende amateurspelers gevrees het. Die uiteindelik geklopte beheerliggaam het ’n tyd lank na dié toernooi as ’n “kompetisie om die [[Webb Ellis-beker]]” verwys en die benaming rugbywêreldbekertoernooi vermy. ’n Aanval deur die IRA het die Ierse voorbereiding op die toernooi oorskadu: Die Noord-Ierse spelers [[Nigel Carr]], [[David Irwin]] en [[Philip Rainey]] was op pad na ’n opleidingssessie in Dublin, toe hul motor net voor die grens van die Republiek Ierland deur die ontploffingsgolf van ’n afstandbeheerde motorbom getref is. Al drie insittendes het beserings opgedoen; Carr s’n was die ergste, waarvolgens hy sy sportloopbaan moes beëindig. Die teiken van dié aanval was die Here Regter [[Maurice Gibson]], wie op die teenoorgestelde rigting op pad was en saam met sy vrou Cecily dood is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/world-cup/comment/tony-wards-memories-of-1987-it-was-a-maiden-voyage-loaded-with-drama-26769792.html |title=Tony Ward's memories of 1987: It was a maiden voyage loaded with drama |publisher=Irish Independent |date=8 September 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruck.co.uk/the-5-worst-rugby-disasters-in-history/2/ |title=The 5 worst rugby disasters in history – 4. IRA bombing |publisher=Ruck.co.uk |date=15 April 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland is in sy eerste wedstryd deur Wallis verslaan, hulle het ná maklike oorwinnings oor Kanada en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] op die tweede plek geëindig en vir die kwarteindrondte gekwalifiseer. Hulle is egter deur die medegasheer Australië met 33–15 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1987/overview |title=Rugby World Cup 1987: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van 1988 het Ierland vir die eerste keer teen [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Wes-Samoa]] en [[Italiaanse nasionale rugbyspan|Italië]] te staan gekom en albei wedstryde gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/475 |title=1988 Western Samoa tour to Wales and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/480 |title=1988/89 Italy tour to Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Daarteenoor het Ierland tydens die Vyfnasies ’n tyd lank gesukkel: Van 1988 tot in die laaste Vyfnasies 1999 het hulle nooit beter as die voorlaaste plek gevaar nie; in 1988, 1992, 1996, 1997 en 1998 het hulle in die laaste plek geëindig.<ref name="SNHistory" /> Suksesse was maar skaars; byvoorbeeld het Ierland op 27 Oktober 1990 tuis sy eerste amptelike toets teen Argentinië gewen, 38 jaar ná die eerste nieamptelike ontmoeting.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/time-to-recognise-uncapped-irish-internationals-who-tackled-the-pumas-1.3692549 |title=Time to recognise uncapped Irish internationals who tackled the Pumas |publisher=The Irish Times |author=John O’Sullivan |date=9 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hul eerste toer na die pas onafhanklike [[Namibië]] in Julie 1991 het egter teleurstellend verloop. Hulle is in albei toetse in [[Windhoek]] deur die [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibiese span]] verrassend verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/sport/rugby/my-namibia-nightmare-28062638.html |title=My Namibia nightmare |publisher=Belfast Telegraph |author=Gavin Mairs |date=4 Julie 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die daaropvolgende [[Rugbywêreldbeker 1991]] in die destydse Vyfnasies kon Ierland twee van sy drie groepwedstryde in Dublin speel. Hulle het [[Japannese nasionale rugbyspan|Japan]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] maklik verslaan, maar hulle is in [[Edinburg]] naelskraap deur Skotland geklop. In die kwarteindstryd in Dublin het Ierland teen Australië vir die meeste tyd voorgeloop en was op die punt van ’n verrassende oorwinning. Nadat [[Michael Lynagh]] die beslissende drie gedruk het, is hulle egter met 19–18 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1991/overview |title=Rugby World Cup 1991: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die laaste twee wedstryde tydens die rugbywêreldbekertoernooi was die begin van elf agtereenvolgende nederlae, wat tot in Maart 1993 sou streek en nog steeds ’n negatiewe rekord is. In November 1994 het Ierland vir die eerste keer ’n toets teen die [[Verenigde State se nasionale rugbyspan|Verenigde State]] gespeel en gewen.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://rugbyarchive.net/tour/600 |title=1994 United States tour to Ireland |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]] in Suid-Afrika is Ierland in die eerste wedstryd deur Nieu-Seeland maklik verslaan en daarna het hulle Japan maklik geklop. ’n Naelskraapse 24–23-oorwinning in [[Johannesburg]] oor Wallis het die tweede plek in die groep verseker. Die Iere het in hul derde agtereenvolgende kwarteindstryd te staan gekom, maar hulle het teen die dominante Franse met 36–12 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Begin van die professionele tydperk === [[Lêer:Croke park 2.jpg|duimnael|Ierland tydens die Sesnasies 2007 op Crokepark in Dublin]] [[Lêer:Paul O'Connell Ireland Rugby.jpg|duimnael|Paul O’Connell wen die lynstaan teen Argentinië in 2007]] [[Lêer:2009 Six Nations Champions - Ireland.jpg|duimnael|Brian O’Driscoll hou die 2009-Sesnasies Grand Slam-trofee omhoog]] In Augustus 1995 het die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui. Die Iere het aan die begin van die professionale tydperk gesukkel. Naas die reeks nederlae tydens die Vyfnasies het hulle drie agtereenvolgende nederlae teen Italië gely; die Italianers was van voorneme om by die vernaamste Europese rugbylande aan te sluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby-world-cup-2019/2011/0929/285413-rwc_blog_italy_ireland_oshea/ |title=RWC Blog: Italy's Golden Era against Ireland |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=29 September 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In 1998 is die Nieu-Seelandse Warren Gatland as afrigter benoem en hy het die onsuksesvolle Brian Ashton vervang. Gatland het egter nie onmiddellike sukses behaal nie, aangesien Ierland tydens die Vyfnasies 1998 weer in die voorlaaste plek geëindig het.<ref name="gatland">{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/warren-gatland-1981914-Mar2015/ |title=The Gatland seasons: How Ireland fared during the four years when Warren was king |publisher=The 42 |date=9 Maart 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die [[Rugbywêreldbeker 1999]] is weer in die destydse Vyfnasies aangebied en Ierland het al sy groepwedstryde in Dublin gespeel. Hulle het, soos verwag, maklike oorwinnings oor die Verenigde State en Roemenië aangeteken, maar Ierland is ook deur die latere kampioen Australië met 23–3 verslaan. As tweede in hul groep moes Ierland in die uitspeelrondte vir die kwarteindstryd speel, waar hulle deur Argentinië met 28–24 geklop is en vir die eerste keer nie tot die kwarteindrondte kon vorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1999/overview |title=Rugby World Cup 1999: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Van die laagtepunt het die Ierse rugby egter herstel. In die loop van professionalisering het die IRFU die vier tradisionele keurspanne van die provinsiale beheerliggame van [[Connacht Rugby|Connacht]], [[Leinster Rugby|Leinster]], [[Munster Rugby|Munster]] en [[Ulster Rugby|Ulster]] in professionele spanne omskep. Hulle was finansieel sterk genoeg om van die beste spelers in hul eie land te hou en te verhoed dat hulle na Engeland of Frankryk gaan. Daarbenewens het hulle ook noue verhoudings met amateurklubs en skole aangeknoop wat ’n konstante aanbod aan talent gewaarborg het. Die stigting van die Keltiese Liga in 2001 (nou die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]) het die Ierse provinsiale spanne met gereelde rugbywedstryde van ’n hoë gehalte voorsien en tot ’n merkbare kwaliteitsverbetering gelei.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/rugby-professional-new-breed-book-2290918-Aug2015/ |title=It's 20 years today since rugby turned professional and it's now a different beast |publisher=The 42 |date=26 Augustus 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Met die aansluiting van Italië by die jaarlikse toernooi in 2000 het dit die Sesnasies geword en die koms van die nuwe toernooiformaat het met die Ierse herlewing saamgeval. Tydens die Sesnasies 2001 het Ierland as naaswenner geëindig, hul beste prestasie in 15 jaar; slegs ’n wegnederlaag teen Skotland het hulle van die Grand Slam ontneem.<ref name="SNHistory" /> Ondanks dié sukses het die IRFU Warren Gatland se kontrak nie verleng nie en hulle het hom in November 2001 met sy adjunk Eddie O’Sullivan vervang.<ref name="gatland" /> Aan die einde van die jaar was [[Keith Wood]] die eerste wat deur die IRR as “speler van die jaar” benoem is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2001/1112/159979-woodk/ |title=Wood wins prestigious title |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=14 Junie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2003 het Ierland die beslissende tuiswedstryd om die Grand Slam teen Engeland op Lansdowne Road met 6–42 verloor, waardeur ’n reeks van tien agtereenvolgende oorwinnings op eie bodem sedert September 2002 beëindig is.<ref name="SNHistory" /> Ná ’n suksesvolle voorbereiding op die rugbywêreldbekertoernooi met oorwinnings oor Wallis, Italië en Skotland het die Iere vol selfvertroue na die [[Rugbywêreldbeker 2003]] in Australië vertrek. Tydens die groepfase het hulle Roemenië en Namibië maklik verslaan, naelskraap teen Argentinië met 16–15 gewen, en is daarna naelskraap deur die gasheer geklop. As naaswenner van hul groep het Ierland weer tot die kwarteindrondte gevorder, maar hulle is deur Frankryk met 43–21 uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2003/overview |title=Rugby World Cup 2003: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2004 was Ierland die eerste span wat die wêreldkampioen Engeland verslaan het; daarmee het hulle hul eerste Driekroon in 19 jaar gewen en as naaswenner net ná Frankryk geëindig.<ref name="SNHistory" /> Tydens die [[2004 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland sy eerste oorwinning oor die Springbokke sedert 1965 aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2004/nov/15/rugbyunion.irelandrugbyunionteam |titel=O’Gara delivers payback to put record straight |publisher=[[The Guardian]] |author=Paul Rees |date=15 November 2004 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Nog Driekrone het in 2006 en 2007 gevolg, nadat Frankryk in albei toernooie die Ierse titeloorwinning verhoed het.<ref name="SNHistory" /> Tussen albei toernooie het Ierland tydens die [[2006 eindjaarrugbytoetsreeks]] tuisoorwinnings oor beide Suid-Afrika en Australië aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/837 |title=2006 South Africa tour to England and Ireland |publisher=rugbyarchive.net |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/tour/833 |title=2006 Australia tour to UK, Ireland and Italy |publisher=rugbyarchive.net |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2007 was histories op verskeie maniere: Ná die sloping van die stadion Lansdowne Road was die span vir drie jaar van ’n vervangingslokaal in Dublin afhanklik. Die [[Gaeliese Atletiekvereniging]] (GAA) het onder toenemende druk verkeer om hul stadion [[Crokepark]] in hierdie tydperk beskikbaar te stel. Nie net die IRFU het daarop aanspraak gemaak nie, maar ook die Sokkervereniging van Ierland (''Football Association of Ireland'') wat saam met Skotland ’n gemeensame bod vir die aanbieding van die [[Europese Sokkerkampioenskap 2008]] beplan het. In September 2002 het die GAA nog steeds geweier om hul omstrede reël 42, wat die beoefening van “vreemde spele” verbied het, te verslaap.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/northern_ireland/2259736.stm |title=Croke Park ruled out for Euro 2008 |publisher=[[BBC]] |date=15 September 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Twee en ’n half jaar later het dié beheerliggaam van mening verander en in April 2005 het die GAA-kongres met die vereiste tweederdemeerderheid van die afgevaardigdes sokker en rugby uiteindelik toegelaat.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/news/2005/0416/62039-gaa/ |title=GAA Congress Rule 42 decision welcomed |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=16 April 2005 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die eerste rugbywedstryd op Crokepark was op 11 Februarie 2007 die Sesnasies-wedstryd teen Frankryk. Die daaropvolgende wedstryd teen Engeland op 24 Februarie was omstrede, aangesien ''God Save the Queen'' op ’n plek gespeel sou word waar Britse soldate op Bloed-Sondag in 1920 14 toeskouers doodgeskiet het.<ref>{{en}} {{cite web |author=John A. Murphy |url=https://www.independent.ie/irish-news/god-save-the-queen-at-joness-road-a-remarkable-moment-26284813.html |title='God Save the Queen' at Jones's Road a remarkable moment |publisher=Irish Independent |date=18 Februarie 2007 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Terwyl die Republican Sinn Féin voor die stadion protes aangeteken het, het die Ierse span met 43–13 geseëvier en hulle hoogste oorwinning oor Engeland in dié tyd aangeteken.<ref name="IRLvENG" /> Voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2007]] in Frankryk was Ierland een van die medegunstelinge, maar hul toernooi het heeltemal teleurstellend verloop. Ná twee naelskraapse oorwinnings oor die vermeende buiteperde Namibië en [[Georgiese nasionale rugbyspan|Georgië]] is hulle deur Frankryk en Argentinië verslaan. Gevolglik is Ierland reeds in die groepfase uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2007/overview |title=Rugby World Cup 2007: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2008 is Ierland drie keer verslaan, waarna O’Sullivan as hoofafrigter bedank het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/irish/7306032.stm |title=O’Sullivan quits as Ireland coach |publisher=[[BBC]] |date=19 Maart 2008 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Aansluiting by die wêreldklas === [[Lêer:Australia vs Ireland 2011 RWC (2).jpg|duimnael|Ierland teen Australië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]]]] [[Lêer:Six nations 2014 France vs Ireland Remise de trophée.JPG|duimnael|Die Ierse nasionale rugbyspan nadat hulle die Sesnasies 2014 gewen het]] [[Lêer:Ireland vs Romania 2015 RWC (5).jpg|duimnael|Ierland teen Roemenië tydens die [[Rugbywêreldbeker 2015]]]] Onder O’Sullivan se opvolger Declan Kidney het Ierland tydens die Sesnasies 2009 nie net die titel gewen nie, maar ook hul tiende Driekroon en tweede Grand Slam (sedert 1948) ingepalm. Hierdie prestasies het hulle in die laaste wegwedstryd teen Wallis beklink, toe [[Ronan O’Gara]] drie minuut voor die eindfluitjie ’n skepdoel vir hul 17–15-sege aangeteken het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/7954758.stm |title=2009 Six Nations |publisher=[[BBC]] |date=22 Maart 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/rugby/sixnations/2009/0321/ireland.html |title=Wales 15–17 Ireland |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=21 Maart 2009 |accessdate=22 Maart 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090322174905/http://www.rte.ie/sport/rugby/sixnations/2009/0321/ireland.html |archive-date=22 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ná ’n gelykop teen Australië en oorwinnings oor Fidji en die destydse wêreldkampioen Suid-Afrika tydens die [[2009 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland vir die eerste keer gedurende die professionele tydperk ’n jaar onoorwonne afgesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/ten-out-of-ten-ireland-s-unbeaten-2009-in-rugby-1.781304 |title=Ten out of ten: Ireland's unbeaten 2009 in rugby |publisher=The Irish Times |date=3 Desember 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik is die Ierse afrigter Kidney deur die IRR aangewys as “afrigter van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishtimes.com/sport/rugby/kidney-named-coach-of-the-year-1.1230270 |title=Kidney named Coach of the Year |publisher=[[The Irish Times]] |date=28 Junie 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In hul laaste wedstryd van die Sesnasies 2010, en die laaste wedstryd op Crokepark, is Ierland deur Skotland met 23–20 geklop en van ’n Driekroon ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/8578135.stm |title=Ireland 20–23 Scotland |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2010 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het sy eerste tuiswedstryd op die nuwe Dublinse [[Aviva-stadion]] op 6 November 2010 teen Suid-Afrika gespeel; hulle is naelskraap met 21–23 verslaan.<ref name="IRLvRSA">{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/irish/8296992.stm |title=SA to play in Aviva rugby opener |publisher=[[BBC]] |date=8 Oktober 2009 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die wegwedstryd teen Wallis tydens die Sesnasies 2011 het Ronan O’Gara die eerste Ier en die vyfde rugbyspeler algeheel geword wat in toetswedstryde die mylpaal van 1&nbsp;000 punte behaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/rugby_union/9420401.stm |title=Wales 19-13 Ireland |publisher=[[BBC]] |author=Bruce Pope |date=12 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die daaropvolgende tuiswedstryd teen Engeland het [[Brian O’Driscoll]] nog ’n rekord aangeteken, toe hy sy 25ste drie tydens Sesnasies-toernooie gedruk het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.smh.com.au/sport/rugby-union/odriscoll-sets-alltime-try-record-20110320-1c1sh.html |title=O’Driscoll sets all-time try record |publisher=The Sydney Morning Herald |date=19 Maart 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Vir Ierland het die [[Rugbywêreldbeker 2011]] in Nieu-Seeland baie belowend afgeskop, nadat hulle in die groepfase die Verenigde State, Australië, [[Russiese nasionale rugbyspan|Rusland]] en Italië verslaan het. In die kwarteindrondte is hulle egter deur Wallis met 10–22 verras en uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/14830264 |title=Rugby World Cup 2011: Wales 22-10 Ireland |publisher=[[BBC]] |date=8 Oktober 2011 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2011/overview |title=Rugby World Cup 2011: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2012 midjaarrugbytoetsreeks]] het hulle twee keer weg teen Nieu-Seeland te staan gekom. In die eerste toets is Ierland naelskraap met 19–22 verslaan, waarop in [[Hamilton, Nieu-Seeland|Hamilton]] met 0–60 hul ergste nederlaag in dié tyd gevolg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/rugby/26771.php |title=Ireland End Tour With Heavy Loss |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=23 Junie 2012 |accessdate=28 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628113450/http://www.irishrugby.ie/rugby/26771.php |archive-date=28 Junie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/18526474 |title=New Zealand 60-0 Ireland |publisher=[[BBC]] |author=Lyle Jackson |date=23 Junie 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die Sesnasies 2013 het ook teleurstellend verloop. Ierland het sy eerste tuisnederlaag teen Engeland in tien jaar gely en hul eerste Sesnasies-nederlaag teen Italië ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/rugby/28351.php |title=Penalties Decide It As Ireland Lose Brutal Contest |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=10 Februarie 2013 |accessdate=12 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130212101559/http://www.irishrugby.ie/rugby/28351.php |archive-date=12 Februarie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/21789586 |title=Six Nations 2013: Italy 22–15 Ireland |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik het die IRFU daarop besluit om Kidney se kontrak nie te verleng nie en hulle het einde April Joe Schmidt as nuwe hoofafrigter benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/news/29026.php |title=IRFU Announce Joe Schmidt As Ireland Coach |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=10 Februarie 2013 |accessdate=1 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501233911/http://www.irishrugby.ie/news/29026.php |archive-date=1 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Tydens die [[2013 eindjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland teen Nieu-Seeland te staan gekom en amper die hele wedstryd voorgeloop; hulle is egter met 24–22 verslaan.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bbc.com/sport/0/rugby-union/25037059 |title=New Zealand deny Ireland to win 24-22 and seal perfect year |publisher=[[BBC]] |date=24 November 2013 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/rugby/30193.php |title=Last-Minute Try Denies Ireland Historic Win |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=24 November 2013 |accessdate=27 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131127020010/http://www.irishrugby.ie/rugby/30193.php |archive-date=27 November 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Ierland het die Sesnasies 2014 met oorwinnings oor Skotland en Wallis afgeskop, maar daarna is hulle deur Engeland met 10–13 verslaan, en hulle het die daaropvolgende wedstryde teen Italië (met 46–7) en Frankryk (met 22–20) gewen en sodoende met die titel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rbs6nations.com/en/matchcentre/21619.php |title=Ireland win 2014 RBS 6 Nations in Paris thriller |publisher=[[Sesnasies-toernooi|Sesnasies]] |accessdate=10 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210233934/http://www.rbs6nations.com/en/matchcentre/21619.php |archive-date=10 Februarie 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die nederlaag teen Engeland was hul enigste in dié jaar: Tydens die [[2014 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere Argentinië twee keer weg verslaan en tydens die [[2014 eindjaarrugbytoetsreeks]] onder andere Suid-Afrika en Australië.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.abc.net.au/news/2014-06-15/ireland-beats-argentina-23-17-to-win-series/5524646 |title=Rugby Union: Ireland beats Argentina 23-17 to clinch series victory in Argentina for the first time |publisher=Australian Broadcasting Corporation |date=15 Junie 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/30161117 |title=Ireland 26-23 Australia: Schmidt's side complete autumn clean sweep |publisher=[[BBC]] |date=22 November 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2015 het Ierland sy titel, ten spyte van ’n nederlaag teen Wallis, op punteverskil verdedig. Dit was Ierland se 20ste Sesnasies-titel en vir enkele weke het Ierland net ná Nieu-Seeland die tweede plek op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys beklee, die span se beste posisie in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/ireland-second-world-rankings-rugby-2015-2260560-Aug2015/ |title=Ireland have moved up to second in the world rankings for the first time ever |publisher=The 42 |date=9 Augustus 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Gevolglik was die Iere voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2015]] in Engeland een van die gunstelinge op die titel. Ierland het sy groep ná oorwinnings oor Kanada, Roemenië, Italië en Frankryk gewen. As groepwenner het Ierland in die kwarteindrondte teen Argentinië te staan gekom, maar hulle is deur die offensief optredende Poemas verras en met 20–43 uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/34561309 |title=Rugby World Cup 2015: Ireland 20-43 Argentina |publisher=[[BBC]] |author=John Haughey |date=18 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/2015/overview |title=Rugby World Cup 2015: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> As gevolg van ’n deur beseerde sleutelspelers verswakte span het Ierland tydens die Sesnasies 2016 slegs die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/35821697 |title=Six Nations 2016: England win Grand Slam with France victory |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=19 Maart 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2016 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere op 5 November op [[Chicago]] se [[Soldier Field]] ’n geskiedkundige prestasie behaal, toe hulle Nieu-Seeland met 40–29 geklop het. In hul 29ste ontmoeting was dit die Iere se eerste oorwinning oor die All Blacks; vroeër het hulle in 111 jaar, behalwe vir ’n gelykopuitslag in 1973, slegs nederlae gely. Dit was ook Nieu-Seeland se enigste nederlaag in dié jaar en het hul wenlopie van 18 agtereenvolgende toetsoorwinnings beëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishexaminer.com/sport/rugby/how-history-was-made-as-ireland-beat-new-zealand-429363.html |title=How history was made as Ireland beat New Zealand |publisher=Irish Examiner |date=7 November 2016 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ondanks die Nieu-Seelandse 21–9-oorwinning in die terugwedstryd die volgende week in Dublin het Ierland tot die vierde plek op Wêreldrugby se wêreldranglys teruggesak.<ref name="ranglys" /> Ierland het tydens die Sesnasies 2017 as naaswenner ná die verdedigende kampioen Engeland geëindig, nadat hulle die Engelse in die laaste wedstryd met 13–9 verslaan en sodoende Engeland se rekord van 18 agtereenvolgende oorwinnings sedert 2015 beëindig en boonop Engeland van ’n Grand Slam ontneem het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/39270065 |title=Six Nations 2017: Ireland 13-9 England |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=18 Maart 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aangesien baie van Ierland se eerstekeuse-spelers vir die Britse en Ierse Leeus se toer na Nieu-Seeland saamgeneem is, het Ierland met ’n ontwikkelingspan aan die [[2017 midjaarrugbytoetsreeks]] deelgeneem; dit het ’n 55–19-oorwinning oor die VSA en ’n 2–2-toetsreeksoorwinning oor Japan ingesluit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jun/24/rugby-union-roundup-japan-ireland-scotland-fiji-south-africa-france |title=Gregor Townsend left disappointed as Scotland fall to defeat in Fiji |publisher=[[The Guardian]] |date=24 Junie 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2017 eindjaarrugbytoetsreeks]] was hul 38–3-oorwinning oor Suid-Afrika Ierland se grootste prestasie; dit is Ierland se hoogste oorwinning oor die Springbokke in dié tyd.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/41956300 |title=Autumn international: Ireland 38-3 South Africa |publisher=[[BBC]] |author=Richard Petrie |date=11 November 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2018 het Ierland al sy wedstryde gewen; hulle het sodoende ná die toernooititel ’n Driekroon en die derde Grand Slam ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.ie/sport/rugby/six-nations/the-perfect-grand-slam-schmidts-ireland-in-all-black-territory-after-ruthlessly-securing-six-nations-clean-sweep-36718818.html |title=The perfect Grand Slam: Schmidt's Ireland in All Black territory after ruthlessly securing Six Nations clean sweep |publisher=Irish Independent |date=19 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2018/0318/948458-how-does-2018-grand-slam-compare-to-delirium-of-2009/ |title=How does 2018 Grand Slam compare to delirium of 2009? |publisher=Raidió Teilifís Éireann |author=Conor Neville |date=19 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Ierland het ná ’n 24–15-wegoorwinning oor Engeland met dié prestasie weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/43414537 |title=Six Nations: Ireland beat England 24-15 to win Grand Slam |publisher=[[BBC]] |author=Tom Fordyce |date=17 Maart 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2018 midjaarrugbytoetsreeks]] het Ierland ’n toetsreeks van drie wedstryde teen die Wallabies met 2–1 beklink en tydens die [[2018 eindjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere op 24 November hul tweede oorwinning oor Nieu-Seeland aangeteken, dié keer in Dublin.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/jun/24/ireland-defeat-australia-to-claim-lansdowne-cup-in-dramatic-third-test |title=Ireland defeat Australia to claim Lansdowne Cup in dramatic third Test |publisher=[[The Guardian]] |author=Gerard Meagher |date=23 Junie 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2018/nov/17/ireland-new-zealand-autumn-international-match-report |title=Jacob Stockdale scores only try as Ireland earn historic win over All Blacks |publisher=[[The Guardian]] |date=17 November 2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Die spelers het verskeie toekennings deur Wêreldrugby ontvang, waaronder “span van die jaar”, Joe Schmidt as “afrigter van die jaar” en Johnny Sexton as “speler van die jaar”.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/2018 |title=World Rugby Awards 2018 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=2018 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2019 het Ierland nie aan die hoë verwagtinge voldoen nie en slegs die derde plek behaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/joe-schmidt-review-hurting-ireland-4548529-Mar2019/ |title='We're hurting' – Schmidt hopes Six Nations lessons work out at World Cup |publisher=The 42 |date=18 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2019/0316/1036845-wales-27-0-ireland/ |title=Horror show for Ireland as Wales sail away with Slam |publisher=Raidió Teilifís Éireann |author=Micil Glennon |date=16 Maart 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Voor die afskop van die [[Rugbywêreldbeker 2019]] in Japan het Ierland ’n aantal opwarmingswedstryde gespeel en onder andere Wallis twee keer verslaan. Op 9 September 2019, net voor die afskop van die rugbywêreldbekertoernooi, het Ierland vir die eerste keer in hul geskiedenis die eerste plek op die wêreldranglys behaal en was gevolglik een van die gunstelinge op die titel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/448428 |title=Ireland top rankings going into Rugby World Cup 2019 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=9 September 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> In die groepfase het die Iere Skotland verslaan, maar hulle is daarna deur die gasheer Japan verrassend met 19–12 geklop. Ná nog twee oorwinnings oor Rusland en Samoa het Ierland as naaswenner ná die gasheer geëindig en sodoende die kwarteindrondte gehaal. Hulle is egter deur die verdedigende kampioen Nieu-Seeland maklik met 46–14 verslaan, waardeur die Iere vir die sewende keer tydens die kwarteindrondte uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/archive/2019/matches |title=Rugby World Cup 2019: Matches |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=16 Maart 2026}} {{dooie skakel}}</ref> Soos een jaar vroeër aangekondig het Joe Schmidt ná die rugbywêreldbekertoernooi bedank en die span aan sy opvolger [[Andy Farrell]] oorhandig.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/andy-farrell-era-ireland-head-coach-4860450-Oct2019/ |title=The new Andy Farrell era will be fascinating, exciting and challenging |publisher=The 42 |date=21 Oktober 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2021 eindjaarrugbytoetsreeks]] het hulle weer ’n tuisoorwinning oor Nieu-Seeland aangeteken.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2021/11/13/ireland-v-new-zealand-live-score-autumn-internationals-2021/ |title=Sensational Ireland stun All Blacks to claim deserved victory |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Tom Cary, Jake Goodwill |date=13 November 2021 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies 2022 het Ierland sy twaalfde Driekrooon ingepalm, maar hulle het weens ’n 24–30-tuisnederlaag teen Frankryk die toernooititel misgeloop (wat op sy beurt die titel met ’n Grand Slam ingepalm het).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/mar/19/france-england-six-nations-rugby-union-match-report |title=Antoine Dupont try sinks England and secures grand slam for France |publisher=[[The Guardian]] |date=19 Maart 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2022 midjaarrugbytoetsreeks]] kon Ierland Nieu-Seeland vir die eerste keer in ’n wegreeks met 2–1 verslaan. Dit was ook Ierland se eerste oorwinnings in Nieu-Seeland ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/sport/2022/jul/16/new-zealand-ireland-third-test-rugby-union-match-report |title=Ireland stun All Blacks again to make history with series triumph |publisher=[[The Guardian]] |author=Lee Calvert |date=16 Julie 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van die jaar kon hulle ook Suid-Afrika, Fidji en Australië klop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.autumn-internationals.co.uk/2022/ireland-fixtures.html |title=Ireland Autumn Internationals 2022 |publisher=Autumn Internationals |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies-toernooi 2023 het die Iere hul eerste toernooititel sedert 2018 beklink. Met oorwinnings oor al die ander spanne het hulle ook hul vierde Grand Slam en 13de Driekroon ingepalm.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/64992479 |title=Six Nations 2023: Ireland 29–16 England – Irish seal Grand Slam in Dublin |publisher=[[BBC]] |author=Matt Gault |date=18 Maart 2022 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]] in Frankryk is die Iere vanweë hul goeie prestasies in die onlangse jare weer as een van die gunstelinge op die titel beskou. In die groepfase het Ierland maklike oorwinnings oor Roemenië (met 82–8), Tonga (met 59–16) en Skotland (met 36–14) aangeteken, maar ook die verdedigende en latere wêreldkampioen Suid-Afrika naelskraap geklop (met 13–8). In die kwarteindstryd het die Iere egter naelskraap teen Nieu-Seeland (met 24–28) vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/881135/ireland-rugby-world-cup-2023-review |title=Ireland: Rugby World Cup 2023 review |publisher=rugbyworldcup.com |date=17 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die toernooi het [[Johnny Sexton]] [[Ronan O’Gara]] se vorige rekord oortref en met 1108 punte Ierland se beste puntemaker geword.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.independent.co.uk/sport/rugby/rugby-union/johnny-sexton-ronan-ogara-ireland-points-record-b2412862.html |title=Johnny Sexton passes Ronan O’Gara as all-time leading Irish points scorer |publisher=The Independent |author=Harry Latham-Coyle |date=16 September 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Aan die einde van die toernooi is die hoofafrigter Farrell deur Wêreldrugby as “afrigter van die jaar” benoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/884118/world-rugby-awards-winners-2023 |title=Ardie Savea named World Rugby Men's Player of the Year 2023 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 Oktober 2023 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die Sesnasies-toernooi 2024 kon die Iere hul titel suksesvol verdedig, slegs teen Engeland het hulle ’n naelskraapse nederlaag gely.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/rugby-union/2024/03/08/six-nations-championship-2024-when-how-to-watch/ |title=Six Nations 2024 results: Final standings as Ireland crowned champions |publisher=[[Daily Telegraph]] |author=Will Conroy |date=16 Maart 2024 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Een jaar later kon die span ’n Driekroon wen, maar hulle is ná ’n swak tuisnederlaag teen Frankryk van die toernooititel ontneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/newsround/articles/cewk7xylxgwo |title=Six Nations 2025: France crowned champions |publisher=[[BBC]] |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Tydens die [[2025 midjaarrugbytoetsreeks]] het die Iere vir die eerste keer [[Lissabon]] besoek, waar hulle vanweë die [[Britse en Ierse Leeus]] se gelyktydige Australiese toer egter met hul tweede span uitgedraf het. Nogtans het die besoekers met 106–7 hul grootste oorwinning in dié tyd aangeteken; vir die gashere was dit ’n nuwe rekordnederlaag.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugby.com.au/news/lionsless-ireland-hit-rugby-century-against-portugal-2025713 |titel=Lions-less Ireland hit rugby century against Portugal |publisher=[[Rugby Australia]] |author=Nick Wasiliev |date=13 Julie 2025 |accessdate=13 Julie 2025}}</ref> In 2026 het die Iere weer ’n Driekroon gewen, maar die Franse het weereens met die titel weggestap.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/articles/cjd9m3p55y7o |title=A finale worthy of the greatest Six Nations in history |publisher=[[BBC]] |author=Alastair Telfer |date=15 Maart 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Kleure, vlae en himnes == [[Lêer:Irish clover.jpg|duimnael|links|Die [[Klawers|klawerblaar]], die nasionale simbool van Ierland. Volgens tradisie sou [[Sint Patrick]] in die 5de eeu die [[Christendom|Christelike]] [[Drie-eenheid]] vir die [[Iere]] met behulp van ’n klawerblaar verduidelik het]] [[Lêer:Four Provinces Flag.svg|duimnael|Vlag wat die hele eiland Ierland verteenwoordig; saamgestel uit die vlae van die vier Ierse provinsies Munster, Connacht, Leinster en Ulster]] [[Lêer:IRFU flag.svg|duimnael|Vlag van die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]]]] Ierland se tradisionele trui bestaan uit ’n groen hemp, wit broeke en groen sokkies, waarvan hul bynaam ''Men in Green'' (“Mans in groen”) afgelei is. Hul embleem bevat ’n klawerblaar (''Shamrock'') en ’n rugbybal; ’n klawerblaar is al tydens die eerste wedstryd van ’n Ierse span in 1874 op hul embleem vertoon. Vanaf 1996 tot somer 2002 was Ierland se hoofklereborg Irish Permanent, wat ná ’n samesmelting Permanent TSB geword het, en tot in herfs 2006 die trui geborg het. O₂ was sedertdien tot in 2014 Ierland se hoofborg. Three Ireland was die spanborg tot in somer 2016, wanneer Vodafone as hoofborg oorgeneem het. Voor 1992 het Umbro die trui aan Ierland verskaf. Nike was die vervaardiger tussen 1992 en somer 2000. Canterbury het toe in somer 2000 oorgeneem en tot in Junie 2009 die trui vervaardig. In November 2009 het Puma as Ierland se truivervaardiger oorgeneem. In Januarie 2014 het die IRFU ’n kontrak met Canterbury onderteken en tussen November 2014 en 2020 die trui vervaardig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/ireland/30560.php |title=Canterbury Announced As New Kit Sponsors To IRFU |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=27 Januarie 2014 |accessdate=29 Januarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129201841/http://www.irishrugby.ie/ireland/30560.php |archive-date=29 Januarie 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die Ierse nasionale rugbyspan is een van min nasionale spanne op die eiland wat deur beide Ierse nasionaliste en Unioniste ondersteun word. Aangesien die span sy spelers uit twee aparte lande keur, het dit tot kwessies rondom die vlag en himne tydens hul internasionale wedstryde gelei. As Ierse wedstryde in alternatiewelik Belfast en Dublin gehou is, is die Britse volkslied ''God Save the Queen'' voor wedstryde in Belfast en die Ierse volkslied ''Amhrán na bhFiann'' voor wedstryde in Dublin gespeel. ''God Save the Queen'' word nie meer gespeel nie. Geen volkslied is voor wegwedstryde gespeel nie. Vanaf 1954 tot 2007 het die IRFU, ter vermyding van konflikte tussen Nasionaliste en Unioniste in Noord-Ierland, nie toetse in Belfast gereël nie.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Vic Rigby, Lima O’Callaghan |title=The Riddle of Ravenhill: The 1954 Irish Rugby International in Belfast |work=Ordinary Irish Life: Music, Sport and Culture |publisher=Irish Academic Press |location=Dublin |year=2007 |isbn=978-0-7165-3154-8 |pages=98–113}}</ref> Tydens die Rugbywêreldbeker 1987 het die tradisionele ballade ''The Rose of Tralee'' (in ’n vertolking deur [[James Last]]) as himne gedien.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rte.ie/sport/rugby/worldcup2007/moments1987.html |title=1987: Phil Orr and Donal Lenihan |publisher=Raidió Teilifís Éireann |accessdate=7 Oktober 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007213055/http://www.rte.ie/sport/rugby/worldcup2007/moments1987.html |archive-date=7 Oktober 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Sedert April 1995 word voor Ierland se wegwedstryde uitsluitlik ''Ireland’s Call'' gespeel, ’n spesifiek deur [[Phil Coulter]] saamgestelde himne, wat na die vier historiese Ierse provinsies se gevoel van samehorigheid verwys en nie die politieke verdeling noem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/sportacademy/hi/sa/learning_centre/newsid_2369000/2369769.stm |title=Ireland's Call |publisher=[[BBC]] |date=29 Oktober 2002 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Dit het tot klagtes van ’n aantal spelers en ondersteuners uit die Republiek Ierland gelei dat ''Amhrán na bhFiann'' gespeel moet word.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.ucc.ie/students/unixpr/0405/11/20a.html |title=‘Ireland's Call’ is the right anthem |publisher=University College Cork |author=Kevin Barry |date=10 Maart 2005 |accessdate=8 Februarie 2007}} {{dooie skakel}}</ref> As gevolg daarvan word voor wedstryde in Dublin ''Ireland’s Call'' steeds saam met ''Amhrán na bhFiann'' gespeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.planet-rugby.com/Story/0,18259,5067_,00.html |title=Ireland Anthem |publisher=Planet Rugby |date=18 Mei 2001 |accessdate=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929111905/http://www.planet-rugby.com/Story/0%2C18259%2C5067_%2C00.html |archive-date=29 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het op sy beurt in Augustus 2007 voor Ierland se voorbereidingswedstryd teen Italië in Belfast (die eerste wedstryd van die Iere in Belfast sedert 1953) in aanloop tot die Rugbywêreldbeker 2007 tot soortgelyke klagtes deur spelers en Unionistiese ondersteuners uit Noord-Ierland gelei. Hulle het vir die gebruik van ''God Save the Queen'' saam met ''Ireland’s Call'' gepleit, maar die versoek is deur die IRFU verwerp.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.breakingnews.ie/2006/08/21/story273217.html |title=Rugby bosses reject unionists' anthem argument |publisher=BreakingNews.ie |date=21 Augustus 2006 |accessdate=11 Augustus 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811211553/https://www.breakingnews.ie/2006/08/21/story273217.html |archive-date=11 Augustus 2020 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die beheerliggaam het daarna verwys, dat beide ''Ireland’s Call'' en ''Amhrán na bhFiann'' slegs in Dublin saam gespeel word, en dat buite die Republiek Ierland slegs ''Ireland’s Call'' gebruik sal word.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.newsletter.co.uk/news/monday-august-21-you-re-off-key-over-claim-on-anthem-says-rugby-body-1-1841218 |title=You're off key over claim on anthem, says rugby body |publisher=The News Letter |location=Belfast |date=21 Augustus 2006 |accessdate=23 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160823032647/https://www.newsletter.co.uk/news/monday-august-21-you-re-off-key-over-claim-on-anthem-says-rugby-body-1-1841218 |archive-date=23 Augustus 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die [[vlag van Ierland]] word slegs tydens wedstryde in Dublin gehys, en dit net langs ’n vlag, wat die vier historiese provinsies van Ierland verteenwoordig ([[Connacht]], [[Leinster]], [[Munster]] en [[Ulster]]). Tydens wegwedstryde word slegs die beheerliggaam se vlag gehys. Dikwels word die tradisionele Ierse ''Shamrock''-embleem gebruik. Tydens die [[Rugbywêreldbeker 2011]], [[Rugbywêreldbeker 2015]] en [[Rugbywêreldbeker 2019]] het die Ierse span die veld met beide die Ierse driekleur en die vlag van Ulster, waartoe die ses Ierse graafskappe in Noord-Ierland behoort, betree.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://danieldcollins.wordpress.com/2015/10/21/is-irish-rugby-truly-the-beacon-of-inclusiveness-it-is-purported-to-be/ |title=Is Irish Rugby Truly the Beacon of Inclusiveness It Is Purported to Be? |publisher=Daniel Collins |date=21 Oktober 2015 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Truiverskaffers en -borge == [[Lêer:March 431 ireland 2009 grand slam.jpg|duimnael|Die Ierse trui in 2009, toe O₂ die hoofborg was]] Sedert die 1990’s het die volgende truiverskaffers en -borge verskyn: {| class="wikitable" ! Tydperk !! Verskaffer !! Borg |- |?–1991 |[[Umbro]] |rowspan=2| – |- |1992–1996 |rowspan=2|[[Nike (maatskappy)|Nike]] |- |1996–2000 |rowspan=2|[[Permanent TSB]] |- |2000–2006 |rowspan=2|[[Canterbury of New Zealand|Canterbury]] |- |2006–2009 |rowspan=2|[[O2 (selfoonmerk)|O₂]] |- |2009–2014 |[[Puma (maatskappy)|Puma]] |- |2014–2016 |rowspan=2|Canterbury |[[3 (handelsmerk)|3]] |- |sedert 2016 |[[Vodafone Group|Vodafone]] |} == Tuisstadion == {{Hoofartikel|Lansdowne Road|Aviva-stadion}} [[Lêer:Leinster2006.jpg|duimnael|Lansdowne Road, die ou tuiste van Ierse rugby in Dublin]] Die tradisionele tuiste van Ierse rugby is Lansdowne Road in Dublin, waar die meeste van Ierland se tuiswedstryde gespeel is. Die stadion is in 2007 gesloop en in 2010 deur ’n nuwe stadion vervang. Die naamregte is aan ’n versekeringsmaatskappy verkoop, en die stadion staan nou bekend as die Aviva-stadion. Die oorspronklike stadion, wat aan die Ierse Rugbyvoetbalunie behoort het, is in 1872 opgerig, en was die eerste suiwer rugbystadion wêreldwyd, waar toetse aangebied is. In 1878 het die stadion sy eerste rugbytoets gehuisves, toe Ierland Engeland ontvang het (die eerste verteenwoordigende rugbywedstryd voor die toets was ’n wedstryd tussen [[Ulster Rugby|Ulster]] en [[Leinster Rugby|Leinster]]). Lansdowne Road het ’n kapasiteit van net meer as 49&nbsp;000 voor sy afbreking in somer 2007 gehad. Die opgeknapte stadion bied nou plek vir 51&nbsp;700 en is in Mei 2010 geopen. Die laaste Ierse toets voordat die opknappingswerk aan die stadion begin het, was teen die Pasifiese Eilanders in laat 2006. Aangesien Lansdowne Road as ’n bouterrein nie vir rugbywedstryde geskik was nie, was Ierland vir die daaropvolgende Sesnasies-toernooi sonder tuisstadion. Die Gaeliese Atletiekvereniging (GAA) se Crokepark (met ’n kapasiteit van 82&nbsp;500) is in 2007 vir Ierland se twee tuiswedstryde teen Frankryk en Engeland gebruik. Dit was die eerste keer wat rugby in dié stadion gehuisves is. Crokepark is ook vir Ierland se ander Sesnasies-wedstryde en verdere toetse gebruik totdat die stadion op Lansdowne Road klaar was. Die eerste Ierse wedstryd op die herboude stadion was teen die destydse wêreldbekerkampioen Suid-Afrika op 6 November 2010. Die Springbokke het die wedstryd met 23–22 gewen. Weens die historiese betekenis van dié wedstryd het Suid-Afrika aangekondig dat hulle in hul wegtrui sal uitdraf, sodat Ierland sy tuisklere kan aantrek; gewoonlik verander die tuisspan sy kleure indien dit met die besoekende span s’n sal bots.<ref name="IRLvRSA" /> === Rugbywêreldbekerstadions === {{Hoofartikel|Rugbywêreldbeker 1991|Rugbywêreldbeker 1999}} [[Lêer:Aviva Stadium by Night.jpg|duimnael|Aviva-stadion op Lansdowne Road]] Alhoewel Ierland nog nie op sy eie ’n volledige rugbywêreldbekertoernooi aangebied het nie, is verskeie wedstryde van beide die 1991- en 1999-toernooie in Ierland aangebied. Groep B in 1991 is hoofsaaklik in Ierland en Skotland beslis, waarvan twee wedstryde op Lansdowne Road (Ierland se wedstryde) en een (Zimbabwe teen Japan) op Ravenhill, Belfast, gehou is. ’n Kwarteindstryd en ’n halfeindstryd is ook in Dublin aangebied. ’n Soortgelyke formaat is in 1999 gebruik, waarby net soos Lansdowne en Ravenhill ook Thomondpark gebruik is. Lansdowne Road het ook in 1999 ’n kwarteindstryd gehuisves. Ierland sou ook wedstryde tydens die [[Rugbywêreldbeker 2007]] op Lansdowne Road aanbied, maar weens skeduleringskonflikte as gevolg van die rekonstruksie van die stadion, het hulle daarop besluit om nie wedstryde aan te bied nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.worldcupweb.com/WCrugby/content/show_article.asp?id=461&cat=2 |title=Scotland looks to give up World cup matches at Murrayfield |publisher=WorldCupWeb.com |author=Tighthead |date=2 Desember 2005 |accessdate=28 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928025723/http://www.worldcupweb.com/WCrugby/content/show_article.asp?id=461&cat=2 |archive-date=28 September 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die regerings van die Republiek Ierland en Noord-Ierland het saam met die Ierse Rugbyvoetbalunie (IRFU) op 5 Desember 2014 hul belangstelling in die [[Rugbywêreldbeker 2023]] bekend gemaak.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rte.ie/sport/rugby/2014/1205/664798-ireland-to-bid-for-2023-rugby-world-cup/ |title=Ireland confirms bid for 2023 Rugby World Cup |publisher=Raidió Teilifís Éireann |date=6 Desember 2014 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Volgens eie verwagtinge het hul bod oor goeie kanse beskik, aangesien Ierland nog nooit as ’n gasheer op sy eie opgetree het nie en hulle ’n ooreenkoms bereik het, waarvolgens sommige stadions van die Gaeliese Atletiekvereniging (waaronder [[Crokepark]]) gebruik kon word. Hul bod het twaalf stadions in nege stede bevat: [[Belfast]], [[Castlebar]], [[Cork]], [[Derry]], [[Dublin]], [[Galway]], [[Killarney]], [[Kilkenny]] en [[Limerick]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |title=A tournament like no other |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=2016 |accessdate=24 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180124182240/http://www.irishrugby.ie/ireland2023/ |archive-date=24 Januarie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ander kandidate tydens die stemming was Frankryk en Suid-Afrika. Tydens ’n spesiale vergadering van Wêreldrugby wat op 15 November 2017 in [[Londen]] gehou is, is Frankryk as die gasheer van die toernooi aangewys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/41995220 |title=2023 Rugby World Cup: France beat South Africa and Ireland to host competition |publisher=[[BBC]] |date=15 November 2017 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Toetswedstryde == [[Lêer:Ireland IRB World Rankings.png|duimnael|400px|Ierland se plek op [[Wêreldrugby]] se ranglys vanaf 10 Oktober 2003 tot op hede]] Ierland het 375 van sy 773 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 48,51%. Ierland se statistieke in toetswedstryde teen al die lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen September 2026):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=3;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Ireland |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Teenstander ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ARGru}} || 20 || 14 || 6 || 0 || 70,00 |- | {{AUSru}} || 40 || 17 || 22 || 1 || 42,50 |- | {{ENGru}} || 144 || 55 || 81 || 8 || 38,19 |- | {{FIJru}} || 6 || 6 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 105 || 37 || 61 || 7 || 35,24 |- | {{GEOru}} || 5 || 5 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ITAru}} || 39 || 35 || 4 || 0 || 89,74 |- | {{JPNru}} || 12 || 11 || 1 || 0 || 91,67 |- | {{CANru}} || 8 || 7 || 0 || 1 || 87,50 |- | {{NAMru}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 50,00 |- | {{NZLru}} || 40 || 5 || 34 || 1 || 12,50 |- | [[Lêer:Flag of rugby Pacific Islanders.svg|24px|raam]] Pasifiese Eilanders || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{PORru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ROMru}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{RUSru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SAMru}} || 8 || 7 || 1 || 0 || 87,50 |- | {{SCOru}} || 144 || 73 || 65 || 6 || 50,69 |- | {{RSAru}} || 31 || 10 || 20 || 1 || 32,26 |- | {{TGAru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{WALru}} || 137 || 61 || 69 || 7 || 44,53 |- | {{USAru}} || 11 || 11 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ZIMru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''773''' || '''375''' || '''366''' || '''32''' || '''48,51''' |} Wedstryde teen verskeie saamgestelde spanne tydens oorsese toere van die amateurtydperk en die deur die [[Ierse Rugbyvoetbalunie]] (IRFU) nieerkende wedstryde teen nielede het vir ’n lang tydperk nie die volle status van toetswedstryde geniet nie – selfs nie terugwerkend nie. Die wedstryde tydens die ''Victory Internationals'' word nie as toetswedstryde beskou nie, ook wedstryde teen die [[Britse Barbarians|Barbarians]] word nie as sulks erken nie. == Wedywering met ander nasionale spanne == Veral met die nasionale spanne van die naburige Britse Tuisnasies handhaaf die Iere ’n intensiewe wedywering, waarvan veral die wedywering met Engeland belangrik is. Van die 144 toetswedstryde tot dusver het Ierland 55 gewen, Engeland 81, met agt gelykopuitslae. Gedurende rugbywêreldbekertoernooie het albei spanne nog nie ontmoet nie. Naas Engeland is ook Skotland ’n belangrike mededinger.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/rugby-union/47164954 |title=Six Nations 2019: Scotland v Ireland – Five reasons behind the 'narkiness' between two nations |publisher=[[BBC]] |author=Tom English |date=7 Februarie 2019 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Hierdie wedywering tussen dié twee “[[Kelte|Keltiese]] lande” is gekenmerk deur unieke gebeurtenisse oor dekades heen; ’n bydraende faktor is die wedersydse migrasie in die 19de en 20ste eeu. Skotland en Ierland het tot dusver in 144 toetswedstryde ontmoet, waarvan Ierland 73 gewen het en Skotland 65, met ses gelykopuitslae. Gedurende wêreldbekertoernooie het albei spanne tot dusver drie keer ontmoet (groepwedstryde in 1991, 2019 en 2023), waarvan Skotland dié in 1991 gewen het en Ierland dié in 2019 en 2023. Net soos die ander rugbylande van die Noordelike Halfrond handhaaf Ierland ’n wedywering met die groot spanne van die Suidelike Halfrond. Gedurende wêreldbekertoernooie het Ierland drie keer teen die All Blacks te staan gekom, maar al drie wedstryde verloor (groepwedstryd 1995, asook kwarteindstryde 2019 en 2023). Teen die Wallabies is hul wenrekord meer gebalanseerd: Van tot dusver vyf wedstryde het Ierland een gewen (groepwedstryd 2011) en Australië het die ander vier gewen (kwarteindstryd 1987 en 1991 asook groepwedstryde 1999 en 2003). Teen die Springbokke het Ierland gedurende rugbywêreldbekertoernooie een keer te staan gekom en die groepwedstryd in 2023 gewen. == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Ierland het tot dusver aan elke [[rugbywêreldbeker]]toernooi deelgeneem en agt keer die kwarteindrondte behaal, maar hulle is deur Australië (in 1987 en 1991), Frankryk (in 1995 en 2003), Argentinië (in 1999 en 2015), Wallis (in 2011) en Nieu-Seeland (in 2019 en 2023) verslaan. Tydens die Rugbywêreldbeker 1999 is Ierland in die uitspeelwedstryd deur Argentinië verslaan en het sodoende die kwarteindrondte misgeloop. Tydens die Rugbywêreldbeker 2007 is Ierland ná twee oorwinnings en twee nederlae reeds in die groepfase uit die toernooi geskakel. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Kwarteindrondte uitspelwedstryd |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Kwarteindrondte |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || ''gekwalifiseer'' |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Tuisnasies / Vyfnasies / Sesnasies === [[Lêer:Ireland 2009 6 nations triple crown.jpg|duimnael|Ierland het in 2009 die Sesnasies gewen en die Driekroon ingepalm]] Ierland se enigste jaarlikse toernooi is die Sesnasies-toernooi waar hulle teen vyf ander Europese nasies speel: Engeland, Frankryk, Italië, Skotland en Wallis. Die Sesnasies-toernooi het in 1883 as die Tuisnasies-toernooi tussen Engeland, Ierland, Skotland en Wallis begin. Frankryk het in 1910 by die toernooi aangesluit wat die Vyfnasies-toernooi geword het, voordat Italië die toernooi toegetree het wat die Sesnasies-toernooi geword het. Ierland het sy eerste titel in 1894 ingepalm, en gelyktydig die Driekroon (oorwinnings oor al die ander Tuisnasies) gewen. Sedertdien het Ierland die toernooi nog 15 keer gewen (mees onlangs in 2024), met altesaam vier Grand Slams (oorwinnings in al die wedstryde). Daarbenewens het Ierland nog agt keer die titel gedeel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworld.com/tournaments/rugby-six-nations/six-nations-winners-106318 |title=Six Nations Winners List |publisher=Rugby World |author=Ryan Dabbs |date=16 Maart 2025 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> Sedert 1988 ding Ierland tydens die Sesnasies met Engeland mee om die Millennium-trofee, sedert 1989 met Skotland om die Centenary Quaich<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part One |publisher=ESPNscrum |date=29 Oktober 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190107/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84191.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en sedert 2026 met Frankryk om die Solidarity-trofee.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rugbyrama.fr/2026/02/02/6-nations-2026-un-nouveau-trophee-recompensera-les-vainqueurs-des-france-irlande-13203703.php |title=6 Nations 2026. Un nouveau trophée récompensera les vainqueurs des France-Irlande |publisher=Rugbyrama |author=Tristan Failler |date=2 Februarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> * 16 ongedeelde titels (1894, 1896, 1899, 1935, 1948, 1949, 1951, 1974, 1982, 1985, 2009, 2014, 2015, 2018, 2023, 2024) * 8 gedeelde titels (1906, 1912, 1926, 1927, 1932, 1939, 1973, 1983) * 4 Grand Slams (1948, 2009, 2018, 2023) * 15 Driekrone (1894, 1899, 1948, 1949, 1982, 1985, 2004, 2006, 2007, 2009, 2018, 2022, 2023, 2025, 2026) {{Sesnasiesoorwinnings}} === Ander toetswedstryde === Gedurende die amateurtydperk het Ierland maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het oorsese spanne na Ierland getoer. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat (’n uitsondering is die [[Britse en Ierse Leeus]] se vierjaarlikse toere). Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Suidelike Halfrond en ander spanne buite die Sesnasies-toernooi tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Ierland na die Suidelike Halfrond en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] tree Ierland as gasheer op. As deel daarvan ding Ierland sedert 1999 mee met Australië om die Lansdownebeker<ref>{{en}} {{cite web |url=http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |title=The Scrum.com trophy guide – Part Two |publisher=ESPNscrum |date=5 November 2008 |accessdate=13 Mei 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230513190101/http://en.espn.co.uk/scrum/rugby/story/84879.html |archive-date=13 Mei 2023 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en sedert 2012 met Argentinië om die Admiral Brown-trofee (genoem na die Iers-gebore admiral William Brown wat die [[Argentynse Vloot]] gestig het).<ref>{{es}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/2012/11/21/irlanda-v-argentina-la-copa-almirante-brown/ |title=Irlanda v Argentina: La Copa Almirante Brown |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=21 November 2012 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Ierse span gevorm tydens die [[Sesnasies-toernooi]] 2026:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.irishrugby.ie/2026/01/21/farrell-names-ireland-squad-for-2026-guinness-mens-six-nations/ |title=Farrell Names Ireland Squad For 2026 Guinness Men’s Six Nations |publisher=[[Ierse Rugbyvoetbalunie]] |date=21 Januarie 2026 |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(backs)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Craig Casey]] || [[Skrumskakel]] || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0}}24 |- | [[Jamison Gibson-Park]] || Skrumskakel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}46 |- | [[Nathan Doak]] || Skrumskakel || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Harry Byrne]] || [[Losskakel]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Jack Crowley]] || Losskakel || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0}}30 |- | [[Ciarán Frawley]] || Losskakel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}9 |- | [[Sam Prendergast]] || Losskakel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}13 |- | [[Stuart McCloskey]] || [[Senter]] || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0}}23 |- | [[Jude Postlethwaite]] || Senter || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Garry Ringrose]] || Senter || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}69 |- | [[Tom Farrell]] || Senter || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Robert Baloucoune]] || [[Vleuel]] || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[James Lowe]] || Vleuel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}43 |- | [[Tommy O’Brien]] || Vleuel || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}6 |- | [[Jacob Stockdale]] || Vleuel || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0}}40 |- | [[Jamie Osborne]] || [[Heelagter]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(forwards)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub !! Toetswedstryde |- | [[Rónan Kelleher]] || [[Haker]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}43 |- | [[Dan Sheehan]] || Haker || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}35 |- | [[Tom Stewart]] || Haker || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}4 |- | [[Finlay Bealham]] || [[Stut]] || [[Connacht Rugby|Connacht]] || style="text-align:center" | {{0}}54 |- | [[Billy Bohan]] || Stut || [[Connacht Rugby|Connacht]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Tom Clarkson]] || Stut || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}10 |- | [[Tadhg Furlong]] || Stut || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}82 |- | [[Jeremy Loughman]] || Stut || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}5 |- | [[Michael Milne]] || Stut || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}2 |- | [[Tom O’Toole]] || Stut || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0}}17 |- | [[Tadhg Beirne]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0}}65 |- | [[Edwin Edogbo]] || Slot || [[Munster Rugby|Munster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}0 |- | [[Cormac Izuchukwu]] || Slot || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}3 |- | [[Joe McCarthy]] || Slot || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}19 |- | [[James Ryan]] || Slot || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}76 |- | [[Jack Conan]] || [[Losvoorspeler]] || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}55 |- | [[Caelan Doris]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}55 |- | [[Cian Prendergast]] || Losvoorspeler || [[Connacht Rugby|Connacht]] || style="text-align:center" | {{0|00}}8 |- | [[Nick Timoney]] || Losvoorspeler || [[Ulster Rugby|Ulster]] || style="text-align:center" | {{0|00}}6 |- | [[Josh van der Flier]] || Losvoorspeler || [[Leinster Rugby|Leinster]] || style="text-align:center" | {{0}}75 |} |} === Bekende spelers === [[Lêer:Basil MacLear.jpg|duimnael|upright|Basil Maclear (voor 1915)]] [[Lêer:Jack Kyle 1950.jpg|duimnael|upright|Jack Kyle (1950)]] [[Lêer:Tony O'Reilly 1959.jpg|duimnael|upright|Tony O’Reilly (1959)]] [[Lêer:Keith Wood 1989 cropped.jpg|duimnael|upright|Keith Wood (1989)]] Twaalf voormalige Ierse spelers is vir hul uitstekende prestasies in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem:<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/halloffame/inductees |title=Inductees |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" ! Speler !! Posisie !! Inskrywing |- | [[Jack Kyle]] || [[Losskakel]] || 2008 |- | [[Willie John McBride]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || 2009 |- | [[Syd Millar]] || [[Stut]] || 2009 |- | [[Tony O’Reilly]] || [[Vleuel]] || 2009 |- | [[Mike Gibson]] || [[Senter]] || 2010 |- | [[Ronnie Dawson]] || [[Haker]] || 2013 |- | [[Keith Wood]] || [[Haker]] || 2014 |- | [[Basil Maclear]] || [[Senter]], [[Vleuel]] || 2015 |- | [[Fergus Slattery]] || [[Losvoorspeler]] || 2015 |- | [[Tom Kiernan]] || [[Heelagter]] || 2015 |- | [[Brian O’Driscoll]] || [[Senter]] || 2016 |- | [[Ronan O’Gara]] || [[Losskakel]] || 2018 |} [[Wêreldrugby]] het drie Ierse spelers as speler van die jaar benoem: [[Keith Wood]] (in 2001), [[Jonathan Sexton]] (in 2018) en [[Josh van der Flier]] (in 2022).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/awards/past-winners/ |title=World Rugby Awards Past Winners |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Ierland se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Maart 2026)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=3;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Cian Healy]] || 2009–2025 || 137 |- | {{0}}2 || [[Brian O’Driscoll]] || 1999–2014 || 133 |- | {{0}}3 || [[Ronan O’Gara]] || 2000–2013 || 128 |- | {{0}}4 || [[Conor Murray]] || 2011–2025 || 125 |- | {{0}}5 || [[Rory Best]] || 2005–2019 || 124 |- | {{0}}6 || [[Jonathan Sexton]] || 2009–2023 || 118 |- | {{0}}7 || [[Peter O’Mahony]] || 2012–2025 || 114 |- | {{0}}8 || [[Paul O’Connell]] || 2002–2015 || 108 |- | {{0}}9 || [[John Hayes (rugbyspeler)|John Hayes]] || 2000–2011 || 105 |- | 10 || [[Keith Earls]] || 2008–2023 || 101 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=3;template=results;type=player |title=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Brian O’Driscoll]] || 2002–2012 || 83 |- | {{0}}2 || [[Rory Best]] || 2009–2019 || 38 |- | {{0}}3 || [[Keith Wood]] || 1996–2003 || 36 |- | {{0}}4 || [[Jonathan Sexton]] || 2019–2023 || 30 |- | {{0}}5 || [[Paul O’Connell]] || 2004–2015 || 28 |- | {{0}}6 || [[Tom Kiernan]] || 1963–1973 || 24 |- | {{0}}7 || [[Ciaran Fitzgerald]] || 1982–1986 || 19 |- | {{0}}8 || [[Donal Lenihan]] || 1986–1990 || 17 |- | {{0}}9 || [[Fergus Slattery]] || 1979–1981 || 17 |- | 10 || colspan=3 | Drie spelers met 15 toetswedstryde elk |} |- | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=3;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Jonathan Sexton]] || 2009–2023 || 1108 |- | {{0}}2 || [[Ronan O’Gara]] || 2000–2013 || 1083 |- | {{0}}3 || [[David Humphreys]] || 1996–2005 || {{0}}560 |- | {{0}}4 || [[Mike Kiernan]] || 1982–1991 || {{0}}308 |- | {{0}}5 || [[Eric Elwood]] || 1993–1999 || {{0}}296 |- | {{0}}6 || [[Brian O’Driscoll]] || 1999–2014 || {{0}}245 |- | {{0}}7 || [[Jack Crowley]] * || 2022–2026 || {{0}}231 |- | {{0}}8 || [[Ollie Campbell]] || 1976–1984 || {{0}}217 |- | {{0}}9 || [[Paddy Jackson]] || 2013–2017 || {{0}}195 |- | 10 || [[Keith Earls]] || 2008–2023 || {{0}}180 |} | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=3;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=16 Maart 2026}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Brian O’Driscoll]] || 1999–2014 || 46 |- | {{0}}2 || [[Keith Earls]] || 2008–2023 || 36 |- | {{0}}3 || [[Tommy Bowe]] || 2004–2017 || 30 |- | {{0}}4 || [[Denis Hickie]] || 1997–2007 || 29 |- | {{0}}5 || [[Shane Horgan]] || 2000–2009 || 21 |- | {{0}}6 || [[Jacob Stockdale]] * || 2017–2026 || 20 |- | {{0}}7 || [[Girvan Dempsey]] || 1998–2008 || 19 |- | {{0}}8 || colspan=3 | Vyf spelers met 18 drieë elk |} |} == Afrigters == [[Lêer:Warren Gatland Wales coach at the Wales Grand Slam Celebration, Senedd 19 March 2012.png|duimnael|upright|Warren Gatland (2012)]] [[Lêer:Declan-Kidney-09-05-23.jpg|duimnael|upright|Decland Kidney (2015)]] Ierland het in 1968 vir die eerste keer ’n hoofafrigter benoem: Ronnie Dawson. Die huidige Ierse hoofafrigter is Andy Farrell, nadat hy in 2019 aangestel is. {| class="wikitable sortable" ! Naam !! Tydperk |- | Ronnie Dawson || 1969–1972 |- | Syd Millar || 1972–1975 |- | Roly Meates || 1975–1977 |- | Noel Murphy || 1977–1980 |- | Tom Kiernan || 1980–1983 |- | Willie John McBride || 1983–1984 |- | Mick Doyle || 1984–1987 |- | Jim Davidson || 1987–1990 |- | Ciaran Fitzgerald || 1990–1992 |- | Gerry Murphy || 1993–1995 |- | Murray Kidd || 1995–1997 |- | Brian Ashton || 1997–1998 |- | Warren Gatland || 1998–2001 |- | Eddie O’Sullivan || 2001–2008 |- | Michael Bradley || 2008 (voorlopig) |- | Declan Kidney || 2008–2013 |- | Les Kiss || 2013 (voorlopig) |- | Joe Schmidt || 2013–2019 |- | Andy Farrell || sedert 2019 |- | Simon Easterby || 2025 (voorlopig) |} == Toekennings == Wêreldrugby het Ierland een keer as “span van die jaar” benoem (in 2018). == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Ierse nasionale krieketspan]] * [[Ierse nasionale vrouerugbyspan]] * [[Ierse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Tom English |title=No Borders: Playing Rugby for Ireland |url=https://archive.org/details/nobordersplaying0000engl |location=Dublin |publisher=Arena Sport |year=2018 |isbn=978-1-909715-18-9}} * {{en}} {{cite book |author=Edmund van Esbeck |title=Irish Rugby 1874–1999: A History |url=https://www.irishrugby.ie/irfu/history/archived-team-history/ |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1999 |pages=327—385, 399—406 |isbn=0-7171-2930-6}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Ireland national rugby union team|Ierse nasionale rugbyspan}} * {{en}} [https://www.irishrugby.ie/ Amptelike webwerf van die Ierse Rugbyunie] * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/europe/ireland Ierland by Wêreldrugby] * {{en}} [https://www.planetrugby.com/team/ireland/ Ierland op Planet Rugby] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Rugby in Ierland]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Europa]] 5ww068nt6r6eq5uov69b20expn86lce 0 45648 2970324 2229469 2026-09-23T21:11:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970324 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Lubango |ander_naam=(voorheen Sá da Bandeira) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Lubango.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Lubango |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Huíla-provinsie|Huíla]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=1720 |hoogte_voet=5643 |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|14|55|S|13|30|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=256713 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Lubango''' (voorheen ''Sá da Bandeira'') is die hoofstad van die [[Huíla-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad lê in die suid-weste van die land het 'n bevolking van 256&nbsp;713 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] 3fr7vnybo6rzg40lmiun7l43qb0dgv0 0 45872 2970242 2273264 2026-09-23T18:49:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970242 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Kuito |ander_naam=(voorheen Silva Porto) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Kuito class.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif='n Skool in Kuito |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=bokant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Bié-provinsie|Bié]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=1695 |hoogte_voet=5561 |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|12|23|S|16|56|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=185302 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Kuito''' of '''Cuito''' (voorheen ''Silva Porto'') is die hoofstad van die [[Bié-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad is nog steeds erg beskadig as gevolg van die [[burgeroorlog]] maar het 'n bevolking van 185&nbsp;302 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] o8wntscufh56jl4a7gd9wsxaq95rdim 0 45994 2970345 2626695 2026-09-23T22:42:40Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970345 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=M'Banza Kongo |ander_naam=(voorheen São Salvador do Congo) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=The Bansa, or residence of the King of Kongo, called St. Salvador (M'Banza Kongo), Astley 1745.jpg |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=São Salvador in 1746 |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlagland|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Zaire-provinsie|Zaire]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=ca. 1390 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m=408 |hoogte_voet=1339 |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|6|16|04|S|14|14|53|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=31645 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=WAT |utcafset=+01:00 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''M'Banza Kongo''' of '''M'banza Congo''' ([[Portugees]]: [ɐ̃ˈbɐ̃zɐ], [ĩˈbɐ̃zɐ], [mɨˈβɐ̃zɐ] of [miˈβɐ̃zɐ ˈkõɡu], letterlik "Kongo-stad"; voorheen ''São Salvador do Congo'' in Portugees vanaf 1570 tot 1975) is die [[hoofstad]] van die [[Zaire-provinsie]] in [[Angola]] en is net suid van die grens tot die [[Demokratiese Republiek van die Kongo]] geleë. Die stad het 'n bevolking van 31&nbsp;645 in 2010 gehad.<ref>{{de}} [http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> M'Banza Kongo is in die 14de eeu gestig en het as hoofstad van die magtige Koninkryk van die Kongo gedien, waarna die [[Kongorivier]] genoem is. Die twee moderne lande Demokratiese Republiek van die Kongo en [[Republiek van die Kongo]] is weereens na dié rivier genoem. In 1483 het [[Portugese]] die stad bereik en tydens die [[Portugese Ryk|Portugese bewind]] is die stad uitgebrei en het 'n Europese verskyning gekry. 'n Paleis, 'n [[katedraal]] en tientalle [[Kerk (gebou)|kerke]] is opgerig. Die oorblyfsels van die hoofstad van die voormalige Koninkryk van die Kongo is in 2017 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} * {{en}} {{fr}} [http://whc.unesco.org/sites/1511.htm Amptelike Unesco-bladsy] [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Afrika]] p8a22unp021nj7x60liumltfqyv1wg8 0 46011 2970366 2567215 2026-09-24T01:31:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970366 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Menongue |ander_naam=(voorheen Sirpa Pinto) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Cuando Cubango-provinsie|Cuando Cubango]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|14|40|S|17|42|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=32203 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Menongue''' (voorheen ''Sirpa Pinto'') is die hoofstad van die [[Cuando Cubango-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad was vernoem na [[Alexandre de Serpa Pinto]] en het 'n bevolking van 32&nbsp;203 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] 3feep4wsnqwe0qhwcv1hpysw0un3zlq 0 46112 2970385 2229480 2026-09-24T03:43:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970385 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=N'dalantando |ander_naam=(voorheen Vila Salazar) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Cuanza Norte-provinsie|Cuanza Norte]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|9|18|S|14|55|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=46606 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''N'dalantando''' (voorheen ''Vila Salazar'') is die hoofstad van die [[Cuanza Norte-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad het 'n bevolking van 46&nbsp;606 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] g46bcs2smwo0lakuh1brc01r0h5oamd 0 46325 2970364 2911195 2026-09-24T01:23:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970364 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | spannaam = Melbourne Rebels | beeld = Melbourne Rebels logo.png | unie = <!-- Unie wat rugby in die provinsie, streek of klub beheer --> | bynaam = | embleem = | kaptein = <!--[[Scott Higginbotham]]<br />-->[[Scott Fuglistaller]] | afrigter = [[Tony McGahan]] | gestig = 2010 | ligging = <!-- Plek vanwaar rugby in die provinsie, streek of klub beheer word --> | streek = <!-- Geografiese streek wat deur die span bedien word --> | stadion = [[Melbourne Reghoekige-stadion|AAMI-park]] | kapasiteit = 31&nbsp;500<ref name="stadium2">{{en}} {{cite web | work=austadiums.com | title=Melbourne Rectangular Stadium |url=http://www.austadiums.com/stadiums/stadiums.php?id=279| accessdate=2009-08-12}}</ref> | liga = [[Superrugby]] | seisoen = [[2018 Superrugbyseisoen|2018]] | posisie = 9de | president = | ceo = | patroon_la1 = _rebelsleft15 | patroon_b1 = _rebelskit15 | patroon_ra1 = _rebelsright15 | patroon_sh1 = _Rebelsshorts16 | patroon_so1 = _redtop | linkerarm1 = 000033 | liggaam1 = 000033 | regterarm1 = 000033 | broek1 = 000033 | kouse1 = FFFFFF | patroon_la2 = _rebelsleftb15 | patroon_b2 = _rebelskitb15 | patroon_ra2 = _rebelsrightb15 | patroon_sh2 = _rebelsshorts15 | patroon_so2 = _redtop | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = 000033 | kouse2 = 111440 | statistiek = Statistiek | wedstryde = '''47''' [[Ged Robinson]]<br />'''47''' [[Nick Phipps]] | toppuntebehaler = '''175''' [[James O’Connor]] | meestedrieë = | jongstespeler = | eerste = '''Melbourne Rebels''' 0 – 43 [[Waratahs (Superrugbyspan)|Waratahs]]<br />(18 Februarie 2011) | grootwen = '''Melbourne Rebels''' 42 – 25 [[Hurricanes (Superrugbyspan)|Hurricanes]]<br />(25 Maart 2011) | grootverloor = [[Crudaders (Superrugbyspan)|Crusaders]] 85 – 26 '''Melbourne Rebels'''<br />(9 Julie 2016) | url = www.melbournerebels.com.au | unieurl = }} Die '''Melbourne Rebels''' (ook bekend as die '''RaboDirect Melbourne Rebels''' weens borgskapredes) is ’n [[Australië|Australiese]] [[rugby]]span wat sedert 2011 aan die [[Superrugby]]kompetisie deelneem. Hulle is die eerste professionele rugbyspan in Australië wat in privaat besit is. Die klub deel sy naam met ’n voormalige Australiese Rugbykampioenskapspan, maar daar word wel onderskeid getref tussen die twee spanne. == Geskiedenis == Rugby in Victoria het reeds so vroeg as die 1840’s begin met rugbywedstryde wat tussen mynwerkers gespeel is.<ref name="col">{{en}} {{cite web| work= Colonial Rugby | title= Rugby in the Colony of Victoria| url= http://www.colonialrugby.com.au/victoria.htm}}</ref> Die eerste wedstryd onder die gekodifiseerde reëls het plaasgevind in Junie 1878 tussen Sydney se Waratah rugbyklub en die Carlton Voetbalklub van Melbourne op die MCG. Die span van Sydney het gewen.<ref>{{en}} {{cite web | work= Footy Alamanac |title= Footy Almanac |url= http://footyalmanac.com.au/?p=5035}}</ref> Die eerste provinsiale rugbyspan in Victoria is in 1888 gestig. Die nuutgestigte Melbourne Rugbyklub het proewe gehou om ’n span saam te stel om teen die Britte te speel. 6,000 toeskouers het die wedstryd teen die Britte aanskou.<ref name="col" /> In 1894 het die Victoriaanse Rugbyunie (VRU) met Nieu-Suid-Wallis gesprekke gevoer om interkoloniale wedstryde te begin speel. Victoria het die eerste wedstryd met 3 – 0 gewen.<ref name="vicrugby.com.au">{{en}} http://www.vicrugby.com.au/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715180741/http://www.vicrugby.com.au/ |date=15 Julie 2010 }}</ref> Die VRU het in die laat 1890’s nietig geraak maar is in 1908 herstig om in ’n oefenwedstryd van die Wallabies wat oppad was na Engeland, te speel.<ref name="vicrugby.com.au" /> Die verteenwoordigende Victoriaanse span het blou en goue klere gedra en het met 26 – 6 verloor voor ’n skare van 1,500 op die MCG. In 2006 het die Australiese Rugbyunie die begin van ’n nasionale plaaslike kompetisie aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web| work= Australian Rugby Union (Website)| title= Rugby workshop agrees to a new eight team national competition| url= http://rugby.com.au/news/rugby_workshop_agrees_to_a_new_eight-team_national,45554.html/section/21893| access-date= 6 April 2010| archive-date= 22 November 2008| archive-url= https://web.archive.org/web/20081122021324/http://rugby.com.au/news/rugby_workshop_agrees_to_a_new_eight-team_national%2C45554.html/section/21893| url-status= dead}}</ref> Die Melbourne Rebels is gestig vir die eerste seisoen van die Australiese Rugbykampioenskap (ARC) deurdat Nieu-Suid-Wallis vier spanne aan Victoria afgestaan het.<ref>{{en}} {{cite web| work= Foxsports |title=" New national rugby comp for 2007 | url= http://foxsports.news.com.au/story/0,8659,19321123-23217,00.html}}</ref> Die span is afgerig deur Bill Millard en David Croft was die kaptein. Die Rebels het vierde uit agt spanne geëindig en het in die eindronde verloor. Hierdie skuif is gesien as ’n stap in die rigting van ’n Superrugbykonsessie. Die Rebels verteenwoordig tans 25 klubs in senior rugby. Daar is twee keer by SANZAR aansoek gedoen vir die Rebels om toegelaat te word tot Superrugby en hulle het daarin geslaag om toegelaat te word vir die 2011-seisoen. Daar is nog geen amptelike kleure of logo’s bekend gestel nie maar die amptelike webblad gebruik dieselfde kleure en logo as dié van die ARC-span. == Vorige botte ==<!-- Botte is ’n snaakse woord maar volgens die HAT (2005) is dit die meervoud van ’n bod/bot. --> Die era van professionalisering in rugby het gelei tot ’n herstrukturering van die [[Super 10 (Suidelike halfrond kompetisie)|Super 10]]-kompetisie na die [[Rugbywêreldbeker 1995]]. [[SANZAR]] is gestig om ’n provinsiale kompetisie met twaalf spanne (3 van Australië, 4 van Suid-Afrika en 5 van Nieu-Seeland) te bestuur. Gedurende die vroeë 2000’s het Suid-Afrika en Australië aansoek gedoen om elk nog een span by die kompetisie toe te voeg. Argientinië het ook belangstelling getoon in insluiting in die Superrugbykompetisie. Daar is ook met die Suidsee-Eilandse gekommunikeer oor die insluiting van ’n gefedereerde span van die Suidsee-Nasies wat gebaseer is op die model van die Wes-Indiese Eilande krieketspan, of as indiwiduele nasies. Botte vir die 13de en 14de konsessies het in 2002 geopen. Melbourne het op daardie tydstip reeds verskeie toetse van die [[Australiese nasionale rugbyspan|Wallabies]] aangebied wat deur die VRU gebruik is om te wys dat daar ’n behoefte na rugby in Melbourne is. Daar is ook tydens die [[Rugbywêreldbeker 2003]] etlike wedstryde op die Docklands-stadion in Melbourne gespeel<ref>{{en}} {{cite web| work= New Zealand Rugby<www.nzrugby.co.nz| title= Victoria aims to cash in on Super 12s after cup bonanza| url= http://www.nzrugby.co.nz/nz-rugby-articles/2003/11/26/victoria-aims-to-cash-in-on-super-12s-after-cup-bonanza/}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en 50,000 mense het die laaste dag van die Melbourne Gemenebesspele 2006 se sewesrugby bygewoon.<ref>{{en}} {{cite web | work= Hong Kong 7s [www.hksevens.com] | title= IRB Sevens World Series 2007/08 schedule announced | url= http://www.hksevens.com/Press-Centre-News-070802.htm | access-date= 6 April 2010 | archive-date= 26 Januarie 2013 | archive-url= https://www.webcitation.org/6Dx5QPf9s?url=http://www.hksevens.com/error_desktop.php | url-status= dead }}</ref> '''''Groot toetswedstryde en toeskouergetalle 1997–2003''''' {| class="wikitable collapsible collapsed" border="1" |- ! Jaar ! Opponent ! Wedstrydplek (Kapasiteit) ! Bywoning ! Notas |- | 1997 | Nieu-Seeland | MCG (100,000) | 90,119 | Bledisloe-beker/Drienasies |- | 1998 | Nieu-Seeland | MCG, (100,000) | 75,147 | Bledisloe-beker/Drienasies |- | 2000 | Suid-Afrika | Docklands (56,347) | 34,045 | Mandela Uitdaagplaat |- | 2001 | Britse & Ierse Leeus | Docklands (56,347) | 56,605 | |- | 2002 | Frankryk | Docklands (56,347) | 37,482 | |- | 2003 | Engeland | Docklands, (56,347) | 54,868 | |- | 2003 | Ierland | Docklands (56,347) | 54,206 | Wêreldbeker 2003 |- |} <small> Bron: Australiese Rugbyunie [http://aru.rugby.com.au/news/bledisloe_cup_tests_to_return_to_mcg,48327.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726154056/http://aru.rugby.com.au/news/bledisloe_cup_tests_to_return_to_mcg,48327.html |date=26 Julie 2011 }} </small> '''''Rugbywêreldbeker 2003 wedstryde en toeskouergetalle in Melbourne'''''<br /> ''Sien ook: [[Rugbywêreldbeker 2003]]'' {| class="wikitable collapsible collapsed" border="1" |- !Spanne !Bywoning |- |Nieu-Seeland & Italië |41,715 |- |Kanada & Nieu-Seeland |38,889 |- |Engeland & Samoa |50,647 |- |Nieu-Seeland & Suid-Afrika |40,734 |- |Frankryk & Ierland |33,134 |- |} Rod Steiner, destydse president van die VRU, het gemeen Victoria het ’n kans om die bod vir ’n plek in die Super 14 te wen. {{Caanhaling|Ons weet watter ondersteuning besighede in Melbourne kan bied en die aanduidings is dat ons optimisties is daaroor … maar vir nou fokus ons op die feit dat daar ’n moontlikheid is dat ons ’n kans staan en ons moet seker maak dat ons ons beste lewer om te verseker dat Victoria die aangewese staat sal wees.|4=Rob Steiner|5=<ref>{{en}} {{cite web |work= abc.net.au | title= Victoria pushes for Super 12 inclusion |url = http://abc.gov.au/news/stories/2004/06/02/1121313.htm}}</ref>}} Die destydse Bracks-regering het besteding aan infrastruktuur belowe met ’n 25,000 herontwikkeling van Olympic Park of Aus$ 100 miljoen vir ’n [[Melbourne Reghoekige-stadion|nuwe stadion]].<ref>{{en}} {{cite web| work= Austadiums [Austadiums.com.au] |title= Crunch time for Olympic Park|url= http://www.austadiums.com/news/news.php?id=117}}</ref> Die bod het agter aan die [[Western Force (Superrugbyspan)|Western Force]] van Perth gegaan vir die 2006 Super 14-seisoen. == Die suksesvolle bod == Met SANZAR wat ’n herstrukturering aangekondig het, is ’n nuwe konsessie geskep. Tien botte is ontvang; sewe van Australië, 2 van Nieu-Seeland (Hawke’s Bay en Taranaki)<ref>{{cite web |work=The Dominion Post |title=Super 15 bids from Hawkes Bay, Taranaki |url=http://www.stuff.co.nz/dominion-post/sport/local-sport/2667275/Super-15-bids-from-Hawkes-Bay-Taranaki |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112316/http://www.stuff.co.nz/dominion-post/sport/local-sport/2667275/Super-15-bids-from-Hawkes-Bay-Taranaki |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en die [[Southern Kings (Superrugbyspan)|Southern Kings]] van Suid-Afrika.<ref>{{en}} {{cite web|work=Sportsleader<www.sportsleader.co.za|title=Super 15 bids: SA Rugby last to submit!|url=http://www.sportsleader.co.za/tonymckeever/2009/07/26/super-15-bids-sa-rugby-last-to-submit-wtf/|last accessed=2010-03-22|access-date=2010-04-06|archive-date=2010-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20100612075525/http://www.sportsleader.co.za/tonymckeever/2009/07/26/super-15-bids-sa-rugby-last-to-submit-wtf/|url-status=dead}}</ref> Die Australiese botte het drie van Victoria ingesluit, een van Wes-Sydney, een van die Goudkus, die Nieu-Suid-Wallis Landelike Rugbyunie (NSWCRU)<ref>{{en}} {{cite web |work= Rugbyvaria [rugbyvaria.co.za] |title= Cockatoos join Super 15 |url= http://rugbyvaria.co.za/archive/410-cockatoos-join-super-15-bid.html?6578ddad809516d2cb1317d5b0a01864=zyuofnzt |last accessed= 2010-03-22 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en ’n tweede span van Queensland. Drie botte het vanuit Victoria gekom vir die nuwe Superrugbykonsessie – die Vic Super 15 met Mark Ella aan die stuur, gesteun deur Kevin Maloney en drie voormalige VRU-direkteure, ’n Belgravie Groep-bod met Geoff Lord (namens die Melbourne Victory Voetbalklub) aan die stuur<ref>{{cite web |work=The Age [theage.com.au] |title=Victory boss adds his voice to calls for Melbourne super team |url=http://www.theage.com.au/rugby-union/union-news/victory-boss-adds-his-voice-to-calls-for-melbourne-super-team-20091124-jdnk.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212205/http://www.theage.com.au/rugby-union/union-news/victory-boss-adds-his-voice-to-calls-for-melbourne-super-team-20091124-jdnk.html |archive-date=4 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> en die Melbourne Rebels-bod van die VRU met steun van die media magnaat Harold Mitchell en KPMG.<ref>{{cite web |work=Herald Sun [heraldsun.com.au] |title=Melbourne Rebels feel frozen out of the super rugby process |url=http://www.heraldsun.com.au/sport/rugby-union/melbourne-rebels-feel-frozen-out-of-super-rugby-process/story-e6frfgkf-1225768585461 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614132634/http://www.heraldsun.com.au/sport/rugby-union/melbourne-rebels-feel-frozen-out-of-super-rugby-process/story-e6frfgkf-1225768585461 |archive-date=14 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 12 Augustus 2009 het die [[Australiese Rugbyunie]] (ARU) vir Victoria as die enigste kandidaat van Australië gesteun om mee te ding om die nuwe konsessie vir die uitgebreide Super 15-kompetisie in 2011. Hulle het probeer om ’n ooreenkoms tussen die drie Victoriaanse bieërs te bereik in ’n poging om ’n een entiteit te vestig wat hulle gehoop het "oorweldigend suksesvol" sou wees. Die Melbourne Rebels het egter gevra dat die ARU slegs een van die drie botte by SANZAR indien.<ref>{{cite web |work=The Herald Sun [heraldsun.com.au] |title=Melbourne Rebels build case for Super 15 spot |url=http://www.heraldsun.com.au/sport/melbourne-rebels-build-case-for-super-15-spot/story-e6frf9if-1225758007209 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614132729/http://www.heraldsun.com.au/sport/melbourne-rebels-build-case-for-super-15-spot/story-e6frf9if-1225758007209 |archive-date=14 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die pogings om hierdie botte te amalgameer is van politiek deurtrek.<ref>{{en}} {{cite web |work= The Australian [theaustralian.com.au] |title=Vics mauled in ARU powerplay |url= http://www.theaustralian.com.au/news/sport/vics-mauled-in-aru-power-play/story-e6frg7px-1225767227432 |last cited=2010-03-22}}</ref> John Wylie, ’n beleggingsbankier, het ’n ooreenkoms met die Melbourne Rebels en die Vic Super 15<ref>{{cite web |work=The Age [theage.com.au] |title=ARU welcomes unity from Melbourne bid |url=http://news.theage.com.au/breaking-news-sport/aru-welcomes-unity-from-melbourne-bid-20090930-gcnr.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523180539/http://news.theage.com.au/breaking-news-sport/aru-welcomes-unity-from-melbourne-bid-20090930-gcnr.html |archive-date=23 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> wat by die Weary Dunlop Middagete bekend gemaak is.<ref>{{cite web |work=Sydney Morning Herald [smh.com.au] |title=Rivals merge to revive super bid called the "VicRebels" with 3 directors from each bid forming a committee chaired by Mitchell |url=http://www.smh.com.au/rugby-union/union-news/rivals-merge-to-revive-super-bid-20091124-jdr5.html |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106033630/http://www.smh.com.au/rugby-union/union-news/rivals-merge-to-revive-super-bid-20091124-jdr5.html |archive-date=6 November 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> SANZAR kon nie tot ’n eenparige beslissing kom nie en die saak moes voor ’n arbiter verskyn. Die arbiters het gevoel dat die bod van die Southern Kings meer gevorderd was met betrekking tot sake en finansiële beplanning, organisasiestruktuur en beheer. Hulle het ook gevoel dat die Kings ’n beter spelerbasis en rugbytradisie gehad het. Omset sou egter, van verkope in uitsaairegte aan Australiese uitsaaiers sou met VS$ 15 – 20 miljoen verminder oor ’n tydperk van vyf jaar indien die vyftiende konsessie aan Suid-Afrika toegeken sou word. Op 12 November 2009, na ’n arbitrasieproses tussen die Kings en Victoria is die 15de konsessie aan Victoria toegeken omdat beslis is dat dit finansieel meer sin sou maak vir SANZAR.<ref>{{en}} {{cite web|work=Sport 24 [www.sport24.co.za]|url=http://www.sport24.co.za/Content/Rugby/264/c2b0180da0b24e2fb87daaeeeda49255/11-11-2009-07-46/Kings_lose_out_on_Super_15|title=Kings lose out on Super 15|date=2009-11-11|publisher=[[News24]]|accessdate=2010-01-24|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6Dx5dCKpG?url=http://www.sport24.co.za/Content/Rugby/264/c2b0180da0b24e2fb87daaeeeda49255/11-11-2009-07-46/Kings_lose_out_on_Super_15|url-status=dead}}</ref> Die bod is aan die Vic Super 15-konsortium toegeken<ref>{{en}} {{cite web| work= The Australian [www.theaustralian.com.au] |title= ARU spurns Victorian in Super 15 deal |url= http://www.theaustralian.com.au/news/aru-spurns-victoria-in-super-15-deal/story-e6frg7mo-1225766933521}}</ref> maar daar kon nie ooreengekom word oor die model van eienaarskap nie. Die bod is toe teruggetrek en die konsessie is aan die Melbourne Rebels toegeken. == Stigting == 5 Januarie 2010 was die datum vir die amptelike aankondiging van die oorhandiging van die konsessie aan die konsortium van Harold Mitchell.<ref>{{en}} {{cite web|work=thesuper15.com|title=ARU resolve Melbourne Super 15 ownership|url=http://www.thesuper15.com/news/viewarticle.asp?id=23707}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op die volgende dag het die ARU beperkinge op kontraktering van huidige Wallabies en ander Australiese Superrugbyspelers aangekondig.<ref>{{en}} {{cite web|work=thesuper15.com|title=Rebels will be stopped from signing Wallabies|url=http://www.thesuper15.com/news/viewarticle.asp?id=23727}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daar was wye spekulasie oor wie die uitvoerende beampte van die Rebels sou wees en ’n NRL-administrateur is genader vir die posisie.<ref>{{en}} {{cite web|work=rugby-heaven.com.au|title=Rebels looking at NRL figure for top job|url=http://www.smh.com.au/rugby-union/union-news/rebels-looking-at-nrl-figure-for-top-job-20100109-lzus.html}}</ref> Op 11 Januarie is amptelik bekend gemaak dat dit Brian Waldron, uitvoerende beampte van die Melbourne Storm NRL sou wees.<ref>{{en}} {{cite web|work=thesuper15.com|title=Waldren to enter the Super 15 cauldron|url=http://www.thesuper15.com/news/viewarticle.asp?id=23766}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Op 12 Januarie is die hoofafrigter en direkteur van afrigting bekend gemaak as Rod Macqueen wat die Wallabies in 1999 tot Wêreldbekerglorie gelei het. Sy assistent is aangewys as Damien Hill van Sydney Universiteit.<ref>{{en}} {{cite web|work=thesuper15.com|title=Macqueen confirmed as Rebels coach|url=http://www.thesuper15.com/news/viewarticle.asp?id=23806}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{en}} {{cite web|work=foxsports.com.au|title=Rebels Name Macqueen as Coach|url=http://www.foxsports.com.au/story/0,8659,26583729-5002381,00.html}}</ref> Op 28 Januarie is bekend gemaak dat die voormalige uitvoerende beampte van die Western Force, Greg Harris, die rol van Algemene Bestuurder van Voetbal Aangeleenthede sou inneem.<ref>{{en}} {{ cite web| work= The Sydney Morning Herald [www.smh.com.au] |title= Hill heads to Europe for Rebels recruits | url= http://news.smh.com.au/breaking-news-sport/hill-heads-to-europe-for-rebels-recruits-20100124-msb0.html}}</ref> == Model van eienaarskap == Die Melbourne Rebels is die eerste professionele rugbyspan in Australië wat in privaatbesit is. Die klub word deur ’n raad beheer met Harold Mitchell, wat die meeste aandele besit, as voorsitter.<ref>{{en}} {{ cite web| work= The Age [www.theage.com.au] |title= Mitchell and mates are rebels bringing Super 15 here| url= http://www.theage.com.au/rugby-union/union-news/mitchell-and-mates-are-rebels-bringing-super-15-here-20100105-lsc7.html}}</ref> Onder die ander direkteure is die direkteur van [[Woolworths]], Leon L’Hullier en Lindsey Cattermole.<ref>{{en}} {{ cite web| work= Smart Company [www.smartcompany.com.au]| title= Wealthy entrepreneur Harold Mitchell emerges as owner of new Melbourne Rugby team |url= http://www.smartcompany.com.au/index.php?option=com_content&task=view&id=36535&Itemid=323&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed:+smartcompanyallcontent+(SmartCompany+All+Content)}}</ref> == Naam == Die naam van die Rebels is gekies na aanleiding van die Melbourne ARC-span in ooreenstemming met die plaaslike rugbygemeenskap.<ref>{{en}} {{cite web|work=The Herald Sun [www.heraldsun.com.au]|title=Rebels show true colours|url=http://www.news.com.au/heraldsun/story/0,21985,21465507-11809,00.html|archiveurl=https://archive.ph/20120919112019/http://www.heraldsun.com.au/sport/rugby-gold/rebels-show-true-colours/story-e6frfgkf-1111113242778|archivedate=2012-09-19|access-date=2010-04-06|url-status=dead}}</ref> Amtenare van die VRU het op die naam "Rebels" besluit in verwysing na Victoria se eerste Wallaby, Sir Edward "Weary" Dunlop. Met die bekendstelling het Chris Handy gesê dat, "Victoriaanse rugby, net soos die groot Weary Dunlop, ’n geskiedenis het van waagmoed om anders te wees, ’n tikkie baldadigheid en is alewig uitdagend. Hierdie is eienskappe wat ’n mens in ’n Rebel verwag en karakteriseer die wyse waarop Victoria sukses behaal in hierdie historiese jaar.<ref name="launch">{{cite web |work=rugby.com.au |title=Melbourne Rebels on the rugby march |url=http://rugby.com.au/news/melbourne_rebels_on_the_rugby_march,55413.html/section/21893 |date=29 Maart 2007 |access-date=29 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231121/http://www.rugby.com.au/news/melbourne_rebels_on_the_rugby_march,55413.html/section/21893 |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hierdie naam is behou vir die Superrugbyspan. == Konsessiegebied == [[Lêer:Victoria locator-MJC.png|duimnael|regs|140px|Konsessiegebied]] Die Rebels verteenwoordig Victoria, Australië in die Superrugby provinsiale toernooi. Daar is onenigheid oor die volhoubaarheid van rugby in hierdie geweste omdat dit beskou word as die tuiste van Australiese Voetbal. Die konsessiegebied sluit 25 Victoriaanse senior klubs van die VRU in. Die senior klubspelers beskou die Rebels as die hoogste sport in verteenwoordigende rugby in Victoria.<ref>{{en}} {{cite web | work= The Melton Express [www.meltonexpress.com.au] | title= Rebels give path way to the top | url= http://www.meltonexpress.com.au/news/local/sport/rugby-union/rebels-give-pathway-to-the-top/1698389.aspx | access-date= 6 April 2010 | archive-date= 22 Augustus 2011 | archive-url= https://archive.is/20110822025259/http://www.meltonexpress.com.au/news/local/sport/rugby-union/rebels-give-pathway-to-the-top/1698389.aspx | url-status= dead }}</ref> Die proewe vir 2010 het baie meer deelnemers as gewoonlik gehad en dit kan toegeskryf word aan die toevoeging van die Rebels tot die Superrugbykompetisie.<ref>{{en}} {{cite web| work= Victorian Rugby Union| title= Record attendance at state trials| url= https://www.clubsonline.com.au/news/index.cfm?fuseaction=display_main&NewsID=12387&Orgid=3850| last accessed= 2010-03-22| access-date= 2010-04-06| archive-date= 2011-07-23| archive-url= https://web.archive.org/web/20110723213655/https://www.clubsonline.com.au/news/index.cfm?fuseaction=display_main&NewsID=12387&Orgid=3850| url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" border="1" |- ! Voorstedelike klubs ! Landelike afdeling |- | Booroondara, Box-heuwel, Harlequins, Melbourne, Melbourne Universiteit, Moorabbin, Powerhouse, Southern Districts, Cerberus, Footscray, Northern, Eltham, Endeavour-heuwels, Maroondah, Monash Universiteit,Wyndham Stad. | Ballarat, Border Army, Cobram, Warnambool, Geelong, Melton, Deniliquin (NSW) |- |} Hierdie klubs voer die Victoriaanse staat se verteenwoordigende span, die Melbourne Axemen (Houtkappers), aan. == Stadion == [[Lêer:Melbourne Rectangular Stadium construction - MCG in background.JPG|185 px|regs|duimnael]] Die Rebels sal hul tuiswedstryde op die [[Melbourne Reghoekige-stadion|AAMI-stadion]] speel. Die stadion is geskeduleer om in Mei 2010 voltooi te wees.<ref>{{en}} {{cite web | work = The Department of Premier and Cabinet | title = Aussie and Kiwi rivalry on show for stadium opener | url = http://www.premier.vic.gov.au/component/content/article/8801.html }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die stadion is gebore uit vorige onsuksesvolle botte vir ’n Superrugbyspan in Melbourne.<ref>{{en}} {{cite web |work= Austadiums website |title= AAMI Park |url= http://www.austadiums.com/stadiums/stadiums.php?id=279 |last accessed= 2010-03-20}}</ref> Die Rebels sal saam met Melbourne Storm (rugby league), Melbourne Victory (sokker) en Melbourne Heart (sokker) die huurders van die stadion wees. == Seisoenuitslae == === Superrugby === Die volgende tabel som die Rebels se Superrugby-uitslae vir die uitgebreide toernooi van sestien spanne op: : {| class="wikitable" |-border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 ! width="20"|Seisoen ! width="20"|Pos ! width="20"|Gespeel ! width="20"|Gewen ! width="20"|Gelyk ! width="20"|Verloor ! width="20"|Punte vir ! width="20"|Punte teen ! width="35"|+/− ! width="20"|BP¹ ! width="20"|Pte ! width="250"|Notas |- align=center |align=left|[[2011 Superrugbyseisoen|2011]] |align=left|'''15de''' ||16|| 3 || 0 || 13 || 281 || 570 || − 289 || 4 || '''24''' || |- align=center |align=left|[[2012 Superrugbyseisoen|2012]] |align=left|'''13de''' ||16|| 4 || 0 || 12 || 362 || 520 || −158 || 8 || '''32''' || |- align=center |align=left|[[2013 Superrugbyseisoen|2013]] |align=left|'''12de''' ||16|| 5 || 0 || 11 || 382 || 515 || −133 || 9 || '''37''' || |- align=center |align=left|[[2014 Superrugbyseisoen|2014]] |align=left|'''15de''' |16|| 4 || 0 || 12 || 303 || 460 || −157 || 5 || '''21''' || |- align=center |align=left|[[2015 Superrugbyseisoen|2015]] |align=left|'''10de''' |16|| 7 || 0 || 9 || 319 || 354 || −35 || 8 || '''36''' || |} <small>¹ Punte toegeken vir ’n loslootjie is nie hierby ingereken nie.</small> Die volgende tabel som die Rebels se Superrugby-uitslae vir die uitgebreide toernooi van agtien spanne op: : {| class="wikitable" |-border=1 cellpadding=5 cellspacing=0 ! width="20"|Seisoen ! width="20"|Pos. alg. ! width="20"|Pos. groep ! width="20"|Gespeel ! width="20"|Gewen ! width="20"|Gelyk ! width="20"|Verloor ! width="20"|Punte vir ! width="20"|Punte teen ! width="35"|+/− ! width="20"|BP¹ ! width="20"|Pte ! width="250"|Notas |- align=center |align=left|[[2016 Superrugbyseisoen|2016]] |align=left|'''12de''' |align=left|'''8ste''' || 15 || 7 || 0 || 8 || 365 || 486 || –121 || 3 || '''31''' || |- align=center |align=left|[[2017 Superrugbyseisoen|2017]] |align=left|'''18de''' |align=left|'''10de''' || 15 || 1 || 1 || 13 || 236 || 569 || –333 || 3 || '''9''' || |} == Logo en kleure == Die kleure van die Rebels is oorwegend vlootblou met donkerrooi en wit afwerkings. Met die bekendstelling van die nuwe logo en trui op 29 Julie 2010 is bekendgemaak dat die vyf sterre in die nuwe logo die leuse van die Rebels verteenwoordig: * Respek (''Respect'') – jouself en die opposisie * Uitnemendheid (''Excellence'') – hoogste standaard in alles wat ons doen * Balans (''Balance'') – sport en lewe, deursettingsvermoë en nederigheid * Etos (''Ethos'') – span eerste, ‘ons, nie ek nie’ * Leierskap (''Leadership'') – daag die status quo uit == Spelers == Victoria het ’n goeie rekord in terme van spelers wat vir nasionale en internasionale spanne gespeel het. Hulle sluit in: * Sir Edward “Weary” Dunlop * Digby Ioane (Queensland Reds en Wallabies) * Rocky Elsom (NSW Waratahs en Wallabies) * Lloyd Johansson (Queensland Reds en Wallabies) * Tamaiti Horua (Western Force) * Tom McVerry (Queensland Reds) * Ole Avei (Queensland Reds) * John Ulugia (ACT Brumbies) * Christian Lealiifano (ACT Brumbies) * David Palavi (ex-ACT Brumbies) * Andrew Heath (Queensland Reds en Wallabies) * David Fitter (London Irish, ex-ACT Brumbies en Wallabies) * Nick Stiles (ex-Queensland Reds en Wallabies) * Ewen McKenzie Die Australiese Rugbyunie het die Rebels toegelaat om 10 buitelandse spelers te kontrakteer om op te maak vir ’n kontrakteringembargo wat aggressiewe kontraktering inperk om te voorkom dat die huidige vier spanne benadeel word.<ref>{{en}} {{ cite web| work= The Herald Sun [www.heraldsun.com.au] |title= Melbourne rugby side barred from recruiting Wallabies |url= http://www.heraldsun.com.au/sport/melbourne-rugby-side-barred-from-recruiting-wallabies/story-e6frf9if-1225816387302}}</ref> Hierdie embargo sou op 1 Junie 2010 gelig word maar onderhandelinge tussen Waldron en die ARU asook protes deur die Rugbyspelersvereniging (RUPA) het veroorsaak dat dit vervroeg is na 15 Maart.<ref>{{en}} {{ cite web| work= The Herald Sun [www.heraldsun.com.au] |title= ARU clears way for rebel signings|url= http://www.heraldsun.com.au/sport/rugby-union/aru-clears-way-for-rebel-signings/story-e6frfgkf-1225833152135}}</ref> RUPA het ’n saak uitgemaak dat die venster wat spelers het om ’n kontrak met Europa te beding teen einde Junie reeds sou verstryk het. Macqueen se afrigtingspan het dit van meet af aan duidelik gestel dat hulle ’n klub opbou en dat hulle spelers teiken wat na hulle mening ’n bydrae kan maak tot die klubkultuur,<ref>{{en}} {{cite web | work= The Melbourne Rebels [www.themelbournerebels.com.au] | title= Super coach Rod Macqueen to lead Rebels | url= http://www.melbournerebels.com.au/latest-news/super-coach-rod-macqueen-to-lead-rebels.aspx | access-date= 6 April 2010 | archive-date= 4 April 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100404075107/http://www.melbournerebels.com.au/latest-news/super-coach-rod-macqueen-to-lead-rebels.aspx | url-status= dead }}</ref> met ’n beklemtoning op die opleiding van spelers vir die ‘lewe na rugby’. Stirling Mortlock<ref>{{en}} {{cite web| work = Super14.com [www.super14.com]| title = Mortlock mulling Super15 move to Melbourne| url = http://www.super14.com/news/viewarticle.asp?id=23928| access-date = 6 April 2010| archive-date = 26 Januarie 2013| archive-url = https://www.webcitation.org/6DxAnAGk1?url=http://www.superxv.com/news/viewarticle.asp| url-status = dead}}</ref> en die voormalige Wallaby Mark Gerrard<ref>{{en}} {{ cite web| work= The Australian [www.theaustralian.com.au] |title= Rebels chase welsh recruit |url= http://www.theaustralian.com.au/news/sport/rebels-chase-welsh-recruit/story-e6frg7mf-1225834515953}}</ref> het gereageer op die Rebels se toewyding aan die ontwikkeling van "lewe na rugby" en gesê dit is faktore wat hulle oorweeg. Die eerste speler wat deur die Rebels gekontrakteer is, is die losskakel van die [[London Wasps]], [[Danny Cipriani]]<ref>{{en}} {{ cite web| work = BBC [news.bbc.co.uk] |title= Danny Cipriani to leave Wasps and join Melbourne Rebels | url= http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/rugby_union/my_club/london_wasps/8524003.stm}}</ref> wat waarskynlik op heelagter sal uitdraf<ref>{{en}} {{cite web|work= The Australian [www.theaustralian.com.au] |title= Rebels chase welsh recruit|url= http://www.theaustralian.com.au/news/sport/rebels-chase-welsh-recruit/story-e6frg7mf-1225834515953 }}</ref><ref>{{en}} {{cite web | work= ABC [www.abc.net.au] | title= Rebels keen to get the most from Cipriani | url= http://www.abc.net.au/news/stories/2010/02/20/2825589.htm | access-date= 6 April 2010 | archive-date= 11 November 2012 | archive-url= https://web.archive.org/web/20121111030038/http://www.abc.net.au/news/2010-02-20/rebels-keen-to-get-the-most-from-cipriani/337604 | url-status= dead}}</ref> waar hy ook al vir sy klub gespeel het.<ref>{{en}} {{cite web | work= The London Wasps [www.wasps.co.uk] | title= Danny Cipriani | url= http://www.wasps.co.uk/playerdisplaySS.ink?skip=5&season=07/08&seasonl=2007/2008&playertype=P | access-date= 17 Augustus 2021 | archive-date= 26 Januarie 2013 | archive-url= https://www.webcitation.org/6DxAr5TXc?url=http://www.wasps.co.uk/playerdisplaySS.ink?skip=5 | url-status= dead }}</ref> Hierdie skuif het rugbyskrywer, Spiro Zavos van mening gelaat dat die Rebels reeds ’n losskakel se dienste bekom het.<ref>{{cite web |work=The Roar [www.theroar.com.au] |title=The curious case of fullback Danny Cipriani |url=http://www.theroar.com.au/2010/02/24/the-curious-case-of-fullback-danny-cipriani/ |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009112323/https://www.theroar.com.au/2010/02/24/the-curious-case-of-fullback-danny-cipriani/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 18 Maart 2010 het die klub die kontraktering van die loskopstut Laurie Weeks aangekondig.<ref>{{cite web |work=Sydney Morning Herald [www.smh.com.au] |title=Melbourne Rebels sign Queensland Reds prop Laurie Weeks |url=http://www.couriermail.com.au/sport/rugby-union/melbourne-rebels-sign-queensland-reds-prop-laurie-weeks/story-e6frepm6-1225842428368 |last accessed=2010-03-18 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302173156/http://www.couriermail.com.au/sport/rugby-union/melbourne-rebels-sign-queensland-reds-prop-laurie-weeks/story-e6frepm6-1225842428368 |archive-date=2 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Op 28 Maart het die Walliese agtsteman, Gareth Delve, aangekondig dat hy ’n kontrak met die Rebels gesluit het.<ref>{{cite web|work=Heavensgame (heavensgame.com)|title=Gareth Delve Signs for Melbourne Rebels|url=http://www.heavensgame.com/super-14/gareth-delve-signs-for-melbourne-rebels|access-date= 6 April 2010|archive-date=19 Julie 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719022534/http://www.heavensgame.com/super-14/gareth-delve-signs-for-melbourne-rebels|url-status=dead}}</ref> Op 31 Maart is aangekondig dat Stirling Mortlock ’n kontrak van drie jaar met die Rebels gesluit het.<ref>{{cite web |work=Herald Sun [www.heraldsun.com.au] |title=Mortlock to join Melbourne Rebels |url=http://www.heraldsun.com.au/sport/mortlock-to-join-melbourne-rebels/story-e6frf9if-1225848101684 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614133201/http://www.heraldsun.com.au/sport/mortlock-to-join-melbourne-rebels/story-e6frf9if-1225848101684 |archive-date=14 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Huidige span === Rebels 2017 Superrugbyspan {| class="toccolours" width="750" style="border-collapse: collapse;" |- |valign="top"| '''Stutte''' * [[Cruze Ah-Nau]] * [[Tyrel Lomax]] * [[Tim Metcher]] * [[Tom Moloney]] * [[Toby Smith]] * [[Laurie Weeks]] '''Hakers''' * [[James Hanson]] * {{vlagikoon|NZL}} [[Patrick Leafa]] * [[Siliva Siliva]] * [[Jordan Uelese]] '''Slotte''' * [[Steve Cummins]] * {{vlagikoon|WAL}} [[Dominic Day]] * [[Sam Jeffries]] * {{vlagikoon|NZL}} [[Culum Retallick]] * [[Lopeti Timani]] * [[Alex Toolis]] |width="33"|&nbsp; |valign="top"| '''Losvoorspelers''' * [[Colby Fainga’a]] * [[Harley Fox]] * [[Rob Leota]] * {{vlagikoon|JPN}} [[Amanaki Mafi]] * [[Sean McMahon]] * [[Jorry Reid]] * [[Jake Schatz]] '''Skrumskakels''' * [[Ben Meehan]] * [[Michael Snowden]] * [[Nic Stirzaker]] [[Lêer:Captain sports.svg|12px|Kaptein]] '''Losskakels''' * [[Jack Debreczeni]] * {{vlagikoon|NZL}} [[Jackson Garden-Bachop]] * [[Jack McGregor]] * {{vlagikoon|FIJ}} [[Ben Volavola]] |width="33"|&nbsp; |valign="top"| '''Senters''' * [[Reece Hodge]] * [[Mitch Inman]] * [[Dennis Pili-Gaitau]] * [[Sione Tuipulotu]] '''Vleuels''' * [[Tom English]] * [[Pama Fou]] * {{vlagikoon|JPN}} [[Kentaro Kodama]] * [[Marika Koroibete]] * [[Sefa Naivalu]] * [[Dom Shipperley]] '''Heelagters''' * [[Jack Maddocks]] * [[Jonah Placid]] |} == Ondersteuning == In April 2009 het Neville Howard en Gavin Norman ’n onafhanklike ondersteunersgroep gestig om bewustheid van die bod op voetsoolvlak te kweek. Die groep is georganiseer via gewilde sosiale netwerkblaaie soos [[Facebook]]<ref>{{cite web |work=Facebook |title=Rebel Army |url=http://www.facebook.com/rebelarmy?ref=ts |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522103400/https://www.facebook.com/rebelarmy?ref=ts |archive-date=22 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en [[Twitter]].<ref>{{cite web |work=Twitter |title=Rebel Army |url=http://twitter.com/rebel_army/lists/memberships| last accessed= 2010-03-22 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619200922/https://twitter.com/rebel_army/lists/memberships |archive-date=19 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Melbourne Rebels|Melbourne Rebels (Superrugbyspan)}} * {{en}} [http://www.themelbournerebels.com.au/ Tuisblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131085615/http://www.themelbournerebels.com.au/ |date=31 Januarie 2010 }} van die Melbourne Rebels * {{en}} [http://www.superxv.com/rebels/ Nuus oor die Melbourne Rebels] {{Superrugby}} <!--{{Rugby in Australië}}--> [[Kategorie:Sport in Melbourne]] [[Kategorie:Australiese Superrugbyspanne]] gv9byp4jjjrnpio5kcsyaumyjfo5asd 0 46579 2970325 2229490 2026-09-23T21:13:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970325 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Lucapa |ander_naam= |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Lunda Norte-provinsie|Lunda Norte]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|8|25|S|20|45|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=27924 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Lucapa''' is die hoofstad van die [[Lunda Norte-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad is nog steeds erg beskadig as gevolg van die [[burgeroorlog]] maar het 'n bevolking van 27&nbsp;924 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] b5j7hktda9sfxe2liscqd5hd7x0dlbf 0 47651 2970375 2942027 2026-09-24T02:14:35Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970375 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Michail Kalasjnikof | bynaam = | beeld = Michael Kalashikov.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = In die Kremlin, Moskou (Desember 2009). | geboortenaam = Michail Timofejewitsj Kalasjnikof | geboortedatum = [[10 November]] [[1919]] | geboorteplek = Koerija, [[Altai-krai]] | dood_datum = {{Sterftedatum en ouderdom|1919|11|10|2013|12|23}} | sterfteplek = [[Izjefsk]], [[Oedmoertië]] | ouers = | titel = Luitenant-generaal | nasionaliteit = [[Rusland|Russies]] | beroep = Wapenontwerper <br />Russiese militaris | ander = | bekend = Ontwerper van die [[AK-47|AK-47 <br>en AK-74]] | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = {{Orde van Lenin}} {{Held van Rusland}} (Goud) | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Jekaterina Kalasjnikowa | kinders = | webblad = | handtekening = }} Luitenant-generaal '''Michail Timofejewitsj Kalasjnikof''' ([[Russies]]: Михаи́л Тимофе́евич Кала́шников; [[10 November]] [[1919]] – [[23 Desember]] [[2013]]) was ’n [[Rusland|Russiese]] wapenontwerper wat veral bekend was vir die ontwerp van die [[AK-47]]. [[Lêer:AK-47 type II noBG.png|duimnael|links|[[AK-47]]]] Kalasjnikof is in 1938 deur die [[Rooi Leër]] opgeroep as ’n tenkdrywer en –werktuigkundige. In Oktober 1941 is hy gewond en vir ses maande huis toe gestuur om te herstel. Daar het hy ander soldate hoor kla oor die Sowjet-gewere van destyds. Hy is daardeur geïnspireer om ’n nuwe handmasjiengeweer te ontwerp.<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,288456,00.html AK-47 Inventor Doesn't Lose Sleep Over Havoc Wrought With His Invention] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100603232941/http://www.foxnews.com/story/0,2933,288456,00.html |date= 3 Junie 2010 }}, Fox News</ref> Hoewel sy eerste en ’n latere poging nie sukses behaal het nie, het hy in 1946 aan ’n kompetisie deelgeneem om ’n [[aanvalsgeweer]] te ontwerp.<ref>Bolotin, D.N, "Soviet Small-Arms and Ammunition", bl. 69-70 en 115.</ref> Sy inskrywing, genoem "Michtim" (van Michail Timofejewitsj) het gewen en die prototipe geword vir die ontwikkeling van ’n reeks gewere.<ref>Kalashnikov, Mikhail, "How and Why I Produced My Submachine Gun", in ''Sputnik: A Digest of Soviet Press'', Nowosti-nuusagentskap, Moskou, Junie 1983, bl. 70-75</ref> In 1947 het hy die [[AK-47]] (Awtomat Kalasjnikof 1947) ontwerp. In 1956 het dit die Sowjet-weermag se standaardgeweer vir soldate geword. Kalasjnikof het al van sy nalatenskap gesê: "Ek sou verkies het om ’n masjien te ontwerp wat mense kon gebruik het en wat boere kon gehelp het, soos ’n grassnyer."<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2002/jul/30/russia.kateconnolly Kalashnikov: 'I wish I'd made a lawnmower'], The Guardian, 30 Julie 2002</ref> == Toekennings == Kalasjnikof het verskeie pryse gewen, onder andere die Goue Ster-medalje van ’n [[Held van die Russiese Federasie]] wat op 10 November 2009 op sy 90ste verjaardag deur pres. [[Dmitri Medwedef]] aan hom toegeken is vir die skepping van "die handelsnaam waarop elke Rus trots is."<ref>http://en.rian.ru/russia/20091110/156786596.html ''Father of the AK-47 receives Russia's top honor''</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.guardian.co.uk/g2/story/0,3604,1059879,00.html 'I sleep soundly' – Onderhoud met Kalasjnikof op 83-jarige ouderdom] * [http://kalashnikov.guns.ru/mk.html/ Biografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100408050613/http://kalashnikov.guns.ru/mk.html/ |date= 8 April 2010 }} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/5116772.stm?ls BBC NEWS-profiel: Mikhail Kalashnikov] * [http://www.weaponplace.ru/kalashnikov.php Die lewe van Michail Kalasjnikof] {{ru}} {{Commons-kategorie inlyn|Mikhail Kalashnikov}} * [[Lêer:Crystal txt.png|20px|links]] Hierdie artikel is vertaal vanuit die [[:en:Mikhail Kalashnikov|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kalasjnikof, Michail}} [[Kategorie:Russe]] [[Kategorie:Geboortes in 1919]] [[Kategorie:Sterftes in 2013]] n2auu2apo3a6dhdy021tfpt8zbj43w1 0 49520 2970436 2942042 2026-09-24T08:51:34Z JMK 649 skakels 2970436 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = D.F. Malherbe | beeld = D.F. Malherbe.jpg | breedte = 240 | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = D.F. Malherbe | geboortenaam = Daniël François Malherbe | geboortedatum = 28 Mei 1881 | geboorteplek = [[Paarl|Daljosafat]] | sterftedatum = {{SDEO|1881|5|28|1969|4|12}} | sterfteplek = [[Bloemfontein]] | plek van graf = | blyplek = Bloemfontein | burgerskap = Suid-Afrikaans | nasionaliteit = Suid-Afrikaans | vakgebied = Tale ([[Afrikaans]]) | werkplek = [[Universiteit van die Vrystaat|Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] | alma mater = [[Universiteit Stellenbosch|Victoria-kollege]]<br />Universiteit van Halle<br />Universiteit van Freiburg | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = Verskeie [[Hertzogprys]]e | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} Prof. '''Daniël François Malherbe''' (28 Mei 1881 – 12 April 1969) was ’n bekende [[Afrikaans]]e digter, dramaturg en romanskrywer. Hy is algemeen as ''D.F. Malherbe'' bekend en word veral onthou vir sy prosa asook ''Vergeet niet'', wat as die eerste roman met artistieke waarde in Afrikaans beskou word.<ref name=":0">http://esat.sun.ac.za/index.php/D.F._Malherbe</ref> == Biografie == === Herkoms === Daniël François Malherbe is op 28 Mei 1881 in [[Daljosafat]] gebore. Hy is die seun van P.J. Malherbe, een van die stigterslede van die [[Genootskap van Regte Afrikaners]]. === Kampvegter vir Afrikaans === Na sy studies aan die Victoria-kollege op [[Stellenbosch]] en die universiteite Halle en Freiburg in [[Duitsland]], waar hy in [[1905]] promoveer op ’n proefskrif oor ''Das Fremdword im Reformationszeitalter'', word hy lektor aan die Hugenote-Seminarie op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]]. In Wellington lewer hy in Oktober [[1906]] in sy rede “Is Afrikaans ’n dialekt?”, ’n wetenskaplik gemotiveerde pleidooi vir die erkenning van Afrikaans.<ref name=":0" /> In [[1907]] het hy deel aan die stigting van die [[Afrikaanse Taalvereniging]] in [[Kaapstad]] en die uitbreiding daarvan oor die hele [[Kaapkolonie]]. Hy is in [[1910]] as professor in ''Moderne Tale'' aan die [[Universiteit van die Vrystaat|Grey-Universiteitskollege]] in [[Bloemfontein]] aangestel. In 1918 word hy die eerste professor in Afrikaans. Hy het ook ’n rol gespeel in die invoer van Afrikaans as voertaal in die Vrystaatse skole. Malherbe dien van [[1929]] tot [[1934]] en weer in [[1941]] as rektor van die Grey-Universiteitskollege. As akademikus tree hy op as adviseur vir die vertalers van die [[Bybel]] in Afrikaans en ook in verband met die vertaling van die Nederlandse Gesange. As een van die grootste kampvegters van Afrikaans het hy woordelyste, spreekwoorde en baie ander stof versamel. Hy was die redakteur van die ''Tydskrif Vir Wetenskap en Kuns'' en ’n mede-outeur van die [[Afrikaanse Woordelys en Spelreëls]]. === Skrywer === Hy het ook verskeie dramas en historiese romans geskryf. Sy Bybelse romans, ''Die Hart van Moab'' (1933), ''Saul die worstelheld'' (1935), en ''Die profeet'' (1937) het ’n parallel tussen die Afrikaners en die Israeliete van die [[Ou Testament]] getrek. Sy prosa word gekenmerk deur romantiese verheerliking van die arbeid. In sy belangrikste romans behandel hy stof uit die vaderlandse verlede, die mens in sy verbondenheid aan die natuur en grepe uit die Ou Testament. Op die gebied van drama publiseer hy van [[1921]] tot [[1959]] 19 stukke, waarvan sommige verwerkings van sy romans is. Van sy drama's het ’n paar met Bybeltemas, soos ''Amrach die tollenaar'' ([[1935]]) en ''Moeder en seun'' ([[1945]]) die bekendste geword. Sy werke het meer literêr-historiese kunswaarde. As mens is hy volkome toegewyd aan sy volk en taal, met ’n kinderlike vertroue op God. Hy is ’n besielende openbare redenaar wat verskeie kere as geleentheidspreker by feeste en ander funksies optree. Hy is drie kere getroud. Sy eerste vrou is Mynie Mostert van die [[Paarl]] en hulle het vyf kinders, drie dogters naamlik Helene, Sonja en Elsa, en die twee seuns Pietie en Willie. Na sy eerste vrou se dood trou hy met Louisa (Lulu) Blignaut, wat eers getroud was met Willie Mostert, ’n broer van sy eerste vrou. Sy ontval hom na slegs ’n jaar en twee maande, waarna hy met die weduwee Ivy Lubbe van [[Pietersburg]] trou, wat hom oorleef. Malherbe is sowel op taalkundige as literêre terrein aktief deur sy lidmaatskap van die [[Taalkommissie]], die Spellingkommissie (wat die eerste spelreëls in 1915 publiseer), redigering van die ''Tydskrif vir Wetenskap en Kuns'' vanaf 1922 tot 1939, advies aan die Bybelvertalers en aktiewe bystand met die beryming van die Gesange, resensies in heelparty tydskrifte, bloemlesings uit die Afrikaanse letterkunde, die versameling ''Afrikaanse spreekwoorde en verwante vorme'' (1926) en die publikasie van die eerste ''Afrikaanse Taalboek'' (1917). Vir die ''Tydskrif vir Wetenskap en Kuns'', ''Die Brandwag'', ''Nuwe Brandwag'', ''Die Huisgenoot'' en verskeie dagblaaie lewer hy gereeld boekbesprekings en taal en letterkundige artikels. Op 12 April 1969 is hy in Bloemfontein aan ’n hartaanval oorlede.<ref>http://www.stellenboschwriters.com/100malherbedf.html</ref> == Lewe en werk == === Opleiding === Saam met onder andere [[A.G. Visser]] en [[Totius]] ontvang hy vanaf [[1890]] op negejarige ouderdom onderrig aan die [[Gedenkschool der Hugenoten]], wat op sy geboorteplaas gevestig was, en groei op in die geestelike sfeer van die Patriotters. Hy woon in Januarie [[1896]] die Eerste Afrikaanse Taalkongres in die Paarlse stadsaal by. In 1896 slaag hy die standerd agt-eksamen (destyds die Skool Hoër-eksamen) aan die Gedenkschool der Hugenoten op Kleinbosch in [[Daljosafat]] en woon daarna vir twee jaar die Hoër Jongenskool in [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] by, waar onderrig in Engels geskied. Op skool skryf hy die Taalbondeksamens met goeie gevolg. In [[1898]] slaag hy die matrikulasie-eksamen van die Universiteit van Kaap die Goeie Hoop en studeer dan vir ’n jaar aan Victoria-Kollege op [[Stellenbosch]], waar hy die Intermediêre eksamen slaag. Op universiteit is hy ’n geesdriftige krieketspeler. Hierna gee hy vir twee en ’n halfjaar onderwys op [[Montagu]]. In September [[1901]] besluit hy om verder te studeer en hy keer terug na die Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop, waar hy aan die einde van 1901 die derde klas-onderwyserseksamen slaag en in [[1902]] die B.A.-graad behaal. === Oorsese studie === Sy vriende Abram Perold en Danie du Toit Malherbe vertrek aan die begin van 1902 na [[Duitsland]] vir verdere studie in [[Chemie]], wat hom laat besluit om ook in [[Duitsland]] verder  te studeer. Later in 1902 vertrek hy dan na [[Duitsland]] en studeer vanaf die begin van [[1903]] vir ’n jaar in Halle an der Saale, waar daar by sy aankoms ses [[Afrikaners]] is. Die minimum vereiste vir toelating tot die universiteit is vyf jaar [[Latyn]] en vyf jaar [[Grieks]], maar hy het slegs Latyn op skool en universiteit geleer en nooit Grieks nie. Ná dae se mooipraat word eindelik aan hom toestemming verleen om in te skryf, maar slegs as spesiale vergunning. Sy begeerte om Vergelykende Taalkunde te bestudeer word gekniehalter deur sy gebrek aan toepaslike agtergrond en ook gebrekkige kennis van [[Duits]] en vir ’n jaar bestudeer hy dan [[Frans]], Middel-Engels en Duits. In die vakansie besoek hy onder andere [[Parys]], [[Lyon]] en [[Genève]], waar hy ook spesiale kursusse volg. Omdat hy hoofsaaklik met sy landgenote omgaan, besef hy dat sy kennis van Duits só nooit voldoende sal ontwikkel nie en hy besluit dus om eerder weg te gaan en op sy eie verder te studeer. Vervolgens gaan hy dan na [[Freiburg im Breisgau]], waar hy onder die blinde professor Friedrich Kluge verder in [[Taalkunde]] studeer, met hoofvak Duits en byvakke Frans en Engels. In 1906 promoveer hy magna cum laude in die Duitse taal en lettere met ’n proefskrif oor “''Das Fremdwort im'' ''Reformationszeitalter''”. Hierdie studie handel oor die vasstelling van die ouderdom van ’n woord en sy oorsprong asook [[Martin Luther|Luther]] se standpunt teenoor die vreemde woord in sy Bybelvertaling. Dit gee ook ’n beeld van die groot instroming van vreemde woorde in Duits gedurende die eerste helfte van die [[16de eeu|sestiende eeu]]. Terwyl hy in Freiburg studeer spandeer president Steyn geruime tyd hier onder toesig van ’n Nederlandse arts en hy kuier dikwels by die president. Hiervandaan besoek hy ook gereeld die nabygeleë [[Switserland]], spandeer tyd in Lyon om Frans te bestudeer en besoek ook die Skandinawiese lande. === Begin van loopbaan === By sy terugkeer na [[Suid-Afrika]] in 1906 neem hy tydelik die B.A. Honneurs klas in Duits en Nederlands waar aan die Hugenote Universiteitskollege in [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]]. Hy word dan aangestel as skoolhoof op [[Carnarvon]], ’n pos wat hy vanaf Januarie 1907 tot April [[1909]] beklee, in dieselfde tyd wat [[A.G. Visser]] geneesheer op die dorp is. In 1909 doseer hy vir die res van hierdie jaar tydelik op Stellenbosch as plaasvervanger vir dr. [[Willem Jacobus Viljoen|W.J. Viljoen]], wat toe op sabbatsverlof was. In dieselfde jaar is hy ook ’n stigterslid van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]]. Hy is later vir twee termyne van twee jaar elk voorsitter van die Akademie, is lid en voorsitter van die Akademie se [[Taalkommissie]] en behartig ook vanaf [[1923]] tot [[1939]] die redaksie van die Akademie se ''Tydskrif vir Wetenskap en Kuns''. Teen die einde van 1909 word ’n permanente pos as dosent in Frans en Duits aan die [[Universiteit Stellenbosch]] hom aangebied, maar hy wys eindelik hierdie aanbod van die hand. Hy word in 1910 benoem tot hoogleraar in moderne tale aan die Grey-Universiteitskollege te Bloemfontein, waar hy [[Nederlands]], Duits en [[Frans]] doseer. In die termyn 1917–1918 is hy voorsitter van die Kollege-senaat. In 1921 word hy lid van die Maatschappij der Nederlandse Letterkunde te Leiden en vanaf [[1937]] is hy korresponderende buitelandse lid van die Deutsche Akademie te [[München]]. === Taalstryder === Hy het ’n leidende aandeel aan die taalstryd, onder meer met die rede ''Is Afrikaans een dialekt?'' wat hy op 12 Oktober 1906 in die Goodnow Hall op Wellington voor ’n gehoor van ongeveer vyfhonderd belangstellendes hou. Met voorbeelde uit die verskillende Europese tale toon hy aan dat [[Afrikaans]] ’n selfstandige taal is wat die reg het om as skryftaal gebruik te word. Hierdie rede word dan vanaf 27 Oktober 1906 in vyf opeenvolgende aflewerings in ''[[De Volkstem]]'' gepubliseer. Op 3 November 1906 is hy ook in Kaapstad stigterslid en die eerste voorsitter van die Afrikaanse Taalvereniging, met die doel om Afrikaans as spreektaal en skryftaal erken te kry. Op 19 Desember 1906 woon hy die jaarlikse kongres van die Z.A. Onderwijsunie in [[Strand, Wes-Kaap|Somerset-Strand]] by, waar die kongres besluit om ondersteuning te gee aan Afrikaans as spreektaal, maar hom nie uitspreek oor skryftaal nie. In tydskrifte soos ''De Unie'' en ''[[Ons Land]]'' verdedig Malherbe gereeld die waardigheid van die Afrikaanse taal, veral teen diegene wat ten gunste was van die behoud van Nederlands as volkstaal. Na sy vertrek na Carnarvon is hy steeds aktief betrokke in die taalstryd en is op 16 en 17 Desember 1907 in Kaapstad voorsitter van die Eerste Afrikaanse Taalkongres. Op hierdie kongres is ’n spellingkommissie aangestel, wat die volgende jaar verslag uitgebring het en wie se spelreëls in [[1915]] in hoofsaak nagevolg word deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns|Suid-Afrikaanse Akademie]]. Na sy aankoms in [[Bloemfontein]] sluit Malherbe aan by die vereniging Onze Taal en word só aktief betrokke by die Vrystaatse Taalbeweging. Hy word in [[1911]] erevoorsitter van die Afrikaanse Studente Taalvereniging. Saam met ds. Willem Postma (Dr. O’Kulis) verander hy op 15 Junie [[1914]] die bewoording van die Vrystaatse Onderwysordonnansie sodat ook Afrikaans naas Nederlands onder die woord “huistaal” verstaan sou word, wat by die Provinsiale Raad aanvaar word en Afrikaans só tot skooltaal verhef. By die Grey-Universiteitskollege beywer hy hom dat Afrikaans as gebruikstaal aanvaar word en op 2 Augustus [[1918]] verskyn ’n kennisgewing in sy handskrif dat studente voortaan toegelaat sal word om al hulle eksamens in Afrikaans af te lê. Hy dien later ook op die Kottich-kommissie van ondersoek na die invoering van die tweede taal op skool. In 1916 word hy deur die Bybelvertalingkommisse van die drie [[Drie Susterskerke|Afrikaanse susterskerke]] aangewys as taaladviseur vir die paneel wat die [[Statebybel]] in Afrikaans moet vertaal. Die resultate van die eerste proewe van hierdie vertaling is egter teleurstellend en word gekritiseer dat dit nie Afrikaans is nie maar ook nie Nederlands nie. Hierdie paneel word dan ontbind en ’n besluit word geneem om die Bybel eerder uit die grondtale, [[Grieks]] en [[Hebreeus]], te vertaal. In [[1928]] is hy stigter van die Afrikaanse Kultuurbond in Bloemfontein, wat later saamsmelt met die Helpmekaar-beweging. Hy dien dan as voorsitter van die Bloemfonteinse Helpmekaar-tak en van die plaaslike Skakelkomitee. Nadat die gebruik van Afrikaans op tersiêre vlak goedgekeur word, grootliks as gevolg van sy toedoen, word hy in 1918 aan die [[Grey-universiteitskollege|Grey-Universiteitskollege]] professor in Afrikaans, die eerste van sy soort in Suid-Afrika. Hy beklee hierdie leerstoel tot aan die begin van 1929 en weer van Junie 1934 tot met sy aftrede in 1941. Na die dood van Geo Hofmeyr is hy tydelik vir agt maande in 1928 en voltyds vanaf Januarie 1929 tot Mei 1934 rektor van hierdie universiteit. As taaladviseur speel hy ’n belangrike rol in die vertaling van die [[Bybel]] in Afrikaans en hy is ook lid van die kommissie vir die beryming van die Gesange in Afrikaans. Hy verdedig ten alle tye die Afrikaanse taal en kultuur en word in 1938 deur die rektor, R.B. Saayman, tydelik geskors oor wat hy sou gesê het in ’n toespraak aan ’n groep besoekende studente en bywoning van senaatvergaderings. Die redes vir sy skorsing lyk op die oog af na onbenullighede, maar was in werklikheid ’n resultaat van die botsing tussen twee opponerende denkrigtings op die kampus. Die een groep, verteenwoordig deur Malherbe, wou die universiteit in ’n Christelike en suiwer Afrikaanse rigting stuur, terwyl die ander groep ’n neutrale en tweetalige universiteit wou hê. Na oorweldigende steun deur die studente word die skorsing op 24 Augustus [[1938]] opgehef. Hy is in 1941 weer voorsitter van die senaat van die universiteit. In 1942 benoem die Raad van die Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat hom tot ereprofessor. Na sy aftrede vestig hy hom op die kleinhoewe Kleinbos op Estoire, ongeveer tien kilometer buite Bloemfontein. Hy het ook ’n strandhuis by [[Kleinmond]] wat hy Hans-die-Skipper noem, waar hy gereeld sy vakansies deurbring en baie van sy bekendste werke, soos ''Hans-die-skipper'' en ''Die meulenaar'', geskryf het. == Skryfwerk == === Prosa === Sy belangrikste bydrae tot die letterkunde maak hy met sy prosa. Algemeen kenmerkend is die uitgesponne aard van sy skryfstyl, waardeur hy meermale op afdraaipaadjies afdwaal wat nie noodwendig stukrag verleen of ingebind word in die tematiek nie, en die filosofiese bepeinsing van eenvoudige karakters wat nie noodwendig oortuigend is van die karakter se innerlike nie en baie keer eerder aan die werklike outeur toegeskryf kan word. Hy is hoofsaaklik romantikus en dit doen gevolglik afbreuk aan sy werklikheidsbeelding, terwyl baie van sy werk ook in diens van ’n idee of boodskap staan, eerder as om die werklikheid weer te gee. Hierdie romantiese aard lei tot ’n doelbewuste poging tot “mooiskryf”, met mooiklinkende woorde wat dikwels die betekenis verdoesel eerder as verhelder. Die lewensuitkyk wat uit sy werke spreek is nasionalisties en patriargaal, met anderskleuriges en vroue wat implisiet as ondergeskik aan die blanke man geskets word. Dit is insiggewend om te sien hoe die waarde van sy prosa met tyd geleidelik deur kritici al hoe laer aangeslaan word, in vergelyking met die hoë lof wat aan hom toegeswaai is by die verskyning daarvan, wat tiperend is van ’n styl en beelding wat nie die toets van die tyd deurstaan het nie. Ten spyte van hierdie gebreke lewer hy tog belangwekkende werk in ’n aantal romans, al is hierdie werk slegs goed in onderdele en nooit as geheel nie. ==== Romans ==== ''Vergeet nie'' is sy eerste roman. Dit beeld die Kaapse burgers uit wat tydens die [[Anglo-Boereoorlog]] as rebelle aan die kant van die Boere teen die Engelse veg. Die Du Pré-familie (oom Willem, tant Annie en Bettie) woon op die plaas Rietfontein naby die Karoodorpie Steenburg. Met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog gaan Bettie se verloofde, die dokter Piet Marais, saam met die Boere-ambulans na die oorlog. Bester, die beroemde rebelle-kommandant (wat ooreenkomste toon met Gideon Scheepers), kom met sy manskappe op Rietfontein aan en raak verlief op Bettie. Sy herhaalde besoeke aan Rietfontein bring die Du Pré-familie in die moeilikheid en oom Willem en Bettie word gearresteer, terwyl tant Annie vrygelaat word op parool. Piet Marais kry dit reg om ’n brief vir Bettie aan Bester te gee, maar deur sy poging om die brief aan Bettie te besorg, word Bester gevang en word hy ter dood veroordeel. In die tronk kry hy geleentheid om Bettie te vertel dat Piet nog leef. Kort na Bester se teregstelling keer Bettie en haar moeder weer terug na Rietfontein, terwyl oom Willem kort na sy aankoms in die kamp op Port Alfred beswyk. Na die vrede kom Piet terug om sy bruid te trou. Die titel van die roman verwys na oom Willem se oproep op sy sterfbed dat ons nie die pyn en seerkry moet vergeet nie. Vergeleke met tydgenootlike werk is die gebeure veel meer verantwoord en realisties. Die karakters is egter nog oppervlakkig geteken en hulle handelinge word nie altyd gemotiveerd weergegee nie, hoewel die figuur van Bettie sterker omlyn is. Die Boere word as hoofsaaklik goed en die Engelse as hoofsaaklik boos geteken. Die moontlikhede van die konflik van opponerende politieke standpunte in eie geledere word nie in-diepte ontgin nie. ''Die meulenaar'' is een van die eerste werklike plaasromans in Afrikaans, ’n genre wat later op verskeie wyses deur ’n groot aantal skrywers ontgin word. Die hoofkarakter is die meulenaar Faans, wat uitgebeeld word in sy arbeid en belewenisse op Meulkloof, ’n tipiese Bolandse wynplaas van vervloë jare. Tys Theron is die eienaar van Meulkloof en die pa van die mooi Leonore en Faans is die swaksinnige bywoner, wat net lewe vir die meule en hopeloos verlief is op Leonore. Tys moet die plaas op vendusie verkoop wanneer hy bankrot speel nadat hy vir sy broer borg geteken het, maar die slinkse prokureur Louw red ter elfder ure die plaas uit die hande van die skuldeisers om so ’n houvas op Leonore te verkry. Faans se jaloesie veroorsaak dat hy vir Louw aanrand, waarna die familie die plaas kwyt is. Ook Faans kom eindelik tot die besef dat hy nou die meule kwyt is en dat Leonore nie in hom belangstel nie. Op die laaste dag kry hy weer die meule aan die gang, maar word duiselig en sterf in die plek waarvoor hy geleef het. Faans se verwarde gemoedstemminge en gebrekkige insig word goed geteken en hy word een van die eerste lewende karakters in die Afrikaanse prosa. Sy geestelike vermoëns is egter te beperk om werklik ’n tragiese bewussyn te huisves, terwyl die ander karakters onoortuigend geteken word. Louw is die tipiese romanskurk wat eensydig boos is en Leonore bly die tipies romantiese maar vae figuur, terwyl Tys en sy vrou en hulle verhouding slegs op die agtergrond beweeg. Die sterkste karakter naas Faans is die bruin Velbaadjie, wie se astrante geaardheid en bekkigheid as komiese afwisseling dien. ''Hans-die-Skipper'' verteenwoordig ’n hoogtepunt in sy werk. Hier is Hans die vader wat wil hê dat sy enigste seun Johan in sy voetspore moet volg, soos die tradisie dit vereis. Hans se pa was ’n seekaptein en hyself het ’n oneindige liefde vir die see, maar ekonomiese werklikhede het veroorsaak dat hy ’n eenvoudige visser en sukkelaar op ’n stranddorpie is. Wanneer hy ’n nuwe skuit met die hulp van Meester aanskaf, doop hy die skuit “Johan” as sy visioen van die toekoms. Johan verafsku egter die visserslewe en wil ’n ander rigting inslaan, terwyl hy in sy verhouding met Lenie ’n simpatieke oor kry vir sy ambisies. In Johan se eerste vaart op die nuwe skuit is daar ’n groot storm, wat Johan finaal laat besluit dat die seelewe nie vir hom is nie en sy eerste vaart op die nuwe skuit is dan ook sy laaste. Die onvermydelike aanloop tot die konflik tussen vader en seun word met fyn sielkundige ontwikkeling geteken en dit loop uit op ’n dramatiese botsing, waarna Johan sy eie lewensrigting inslaan en sy loopbaan by die smedery begin. Hierdie botsing tussen vader en seun is nie slegs ’n generasie-konflik nie, hoewel dit ’n rol speel, maar is ook die algemeen menslike botsing van ideale. Beide vader en seun is besiel met ’n drang tot diens in arbeid maar op verskillende maniere en dit maak die botsing meer kompleks en ook meer tragies van aard. Hans jaag Johan weg, maar Johan se vertrek is die einde van Hans se drome en lei tot sy fisiese en emosionele agteruitgang, maar sorg ook vir groter insig by die karakters. Die newekarakters word in hierdie roman meer oortuigend uitgebeeld, terwyl die sentrale motief van arbeidsverheerliking telkens uit ’n ander hoek belig word. Lenie is ’n geslaagde vrouefiguur, terwyl Rooi-Koos ook nie die tradisionele romanskurk word nie, maar deur sy toewyding aan die werk en sy opregte liefde vir Lenie meer realisties gesien word. Meester is ’n geloofwaardige leier wat sentraal staan in die gemeenskap.<ref>Kritzinger, M.S.B. ''Oor skrywers en boeke''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1932</ref><ref>Schoonees, P.C. ''Nuwe Brandwag''. Deel 2 no. 2, Mei 1930</ref> Hierdie is een van die eerste Afrikaanse romans wat verfilm word. Die [[Hertzogprys]] word in 1930 aan ''Hans-die-skipper'' toegeken. In 1935 wys die lesers van beide ''[[Die Burger]]'' en ''[[Volksblad|Die Volksblad]]'' in ’n peiling vir ''Hans-die-Skipper'' aan as die derde beste Afrikaanse prosawerk tot op daardie stadium. ''Loutervure'' se sentrale gedagte is dat volk en godsdiens ’n eenheid moet wees en dat die Afrikaner ’n Godgegewe roeping het om te vervul. ’n Jong Afrikaanse advokaat, Hendrik, se lotgevalle en stryd om met integriteit te lewe, vorm die verhaalinhoud. Hendrik vestig hom na afloop van sy studies in [[Holland]] in ’n plattelandse regspraktyk met ’n verengelste vennoot, Myburgh, wat sy taal verloën vir besigheid. Vol jeugdige geesdrif werp Hendrik hom dadelik in die kultuurstryd en kom daardeur in botsing met sy vennoot en die magistraat. Hendrik vind uit dat sy waardige vader, Piet Vaalplaas, sy huis laat afbrand het sodat hy die versekeringsgeld kon gebruik vir Hendrik se studies en sy kind sterf onverwags nadat hy hom met die motor omry. Na hierdie terugslae, of die titel se vure wat louter, keer hy terug na die ou paaie en bekeer hom weer tot sy geloof en God. Die roman beklemtoon dat kultuuropbou sonder godsdiens as fondament waardeloos is. Die didaktiese boodskap is hoofsaak in hierdie roman, met verskeie gebeurtenisse wat onvoldoende gemotiveer is en karakters wat eerder verteenwoordigend is van tipes as lewende mense.<ref>Van den Heever, C.M. Nuwe Brandwag. Deel 4 no. 1, Februarie 1932</ref> ==== Bybelromans ==== Malherbe se trilogie van Bybelromans behandel grepe uit die geskiedenis van [[Israel]], met die doel om dit as ’n spieëlbeeld vir die Afrikanervolk te wys en rigtinggewend te wees vir die bou en ontstaan van ’n volk. Hy wyk telkens af van die Bybelse gegewe wat as sentrale boustof vir sy verhale dien, sodat hy sy romanmotiewe dienstig kan wees. ''Die hart van Moab'' wys eer, wilskrag en doelgerigtheid uit as vernaamste lewensriglyne. Tussen die Moabiete en Hebreërs het daar ’n eeu-oue vete bestaan. Met wisselende sukses het hulle mekaar teengestaan, totdat die [[Hebreërs]] die groot Moabitiese koning, Eglon, op verraderlike wyse vermoor en sy leërmagte ’n beslissende neerlaag toegedien het (vgl. Rigters 3). Langsaam egter het die Moabiete weer op die been gekom en Azkar, ’n reusagtige Enakiet, word die draer van die nasionale wraakgedagte. Deur sy aansteeklike geesdrif slaag hy daarin om al die kragte van sy nasie te mobiliseer teen die erfvyand en in sy hart hoor hy “die onverwoesbare hartklop van Moab”. Azkar se grootse visioene van nasionale oorwinning en welvaart word egter wreed ontnugter deur die afvalligheid van die skone Ruth, dogter van die Moabitiese koning Eglon, vir wie hy lief is. Hy pleit egter tevergeefs by haar, want onder die invloed van Naomi het sy die ware God leer ken, en só afkerig geword van die heidense afgodediens dat sy ’n armoedige en onsekere bestaan in ’n vreemde land verkies het bo die hoogste eer in haar eie land. Azkar gaan na die land van die Hebreërs om Ruth met sy liefde terug te wen en om die sterkte van die vyand te verken. Op die bruilof van Boaz en Ruth word hy egter verneder en by sy terugkeer na Moab mobiliseer hy die leër vir die groot stryd teen die Hebreërs. Nog voor hy die sein vir die verenigde aanval op die Hebreërs kan gee, word ’n groot gedeelte van sy land oorrompel deur plunderende woestynhordes en Azkar en sy twee vernaamste hoofmanne sterf. Die aanhaling voor die titelblad is van belang vir volle begrip van die roman se boodskap: “Zou een volk kunnen geboren worden op eene eenige reize? Jes. 66:8”. Azkar het sy taak volbring, want hy het die Moabiete nasiebewus gemaak en hul vaderlandsliefde aangewakker. Al verdwyn hy van die toneel, en al word die vryheidsoorlog vertraag deur die onverwagte inval uit die woestyn, vroeër of later moet die stryd teen die Hebreërs losbars. ''Die hart van Moab'' word eervol vermeld tydens toekenning van die [[Hertzogprys]] vir 1933.  ''Saul die worstelheld'' behandel die stryd teen afvalligheid, ambisie en aanbidding van die vreemde, soos dit uiting vind in die tragiese figuur van die eerste Israelse koning Saul en sy worsteling met God en God se uitverkore koning, naamlik Dawid. Saul se innerlike worstelstryd is die sentrale tema van die roman. Die roman begin na die oorlog teen Amalek, wat ’n krisismoment in die lewe van Saul was. Hoewel hy die Amalekiete verslaan het, was hy ongehoorsaam en het vir Agag, die koning van die Amalekiete, laat leef. Saul kom ook onder die invloed van Tirsa, die vrou van Agag, met wie hy trou. Tirsa se invloed gee ’n sielkundige motivering vir Saul se afvalligheid. Hy word verwerp as koning en die besef dat God hom verstoot het, laat hom in buie van sombere neerslagtigheid verval. Dawid, die sanger van Bethlehem, word gehaal om vir hom genesing vir sy siel te bring, maar Dawid is ’n getroue dienaar van God wat Saul sodoende telkens herinner aan sy eie afvalligheid. Eindelik, na vele wanhopige dade om in beheer te probeer bly, vergaan Saul op tragiese wyse. Hierdie roman word tussen Junie 1935 en November 1935 as Saterdag vervolgverhaal in ''Die Volksblad'' gepubliseer. In 1939 word die [[Hertzogprys]] vir ''Saul die worstelheld'' en ''Die profeet'' toegeken. ''Die Profeet'' behandel die stryd teen morele insinking en politieke valsheid en beeld die tragiese gevolge van verkeerde leiding uit. Hierdie roman verwerk die Bybelse gegewe van Jeremia in die tyd toe koning Sedekia ’n bondgenootskap wou sluit met die aartsvyand Egipte teen die oorheersing van Babel. Teen geweldige teenstand in laat die profeet Jeremia sy boodskap hoor dat Jerusalem verwoes sal word weens Israel se afgode-aanbidding en goddeloosheid. Jeremia se profesie word waar wanneer Nebukadneser teen Jerusalem optrek en die grootste deel van die volk in bannelingskap saamneem, waarna ’n gedeelte ook na Egipte geneem word vir uitdiening van hulle straf daar. Die styl van hierdie roman is ietwat saakliker en meer beheers as die gedronge en swaargetinte styl van die vorige twee boeke in die drieluik, wat daarvan die hoogtepunt in die trilogie maak. Die [[Hertzogprys]] word in 1939 aan ''Die profeet'' en ''Saul die worstelheld'' toegeken.<ref>Nienaber, P.J. “Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring”, 1937</ref> Later sluit ''Boerprofeet'' by bostaande trilogie aan, deurdat die Bybelse profeet Amos as hoofkarakter se wedervaringe ook simbolies gelaai word in diens van die roeping van die Afrikaner en sy nasionalisme. ==== Groot Trek-romans ==== Malherbe skryf ook ’n aantal romans oor die [[Groot Trek]], waarin hy die strewe en probleme van die boere, die besluit om te trek en wedervaringe in verowering, uitbreiding en opbou van ’n eie grondgebied uitbeeld. Die tetralogie se gebeure word gebruik as simbolies van die eienskappe en motivering benodig vir volkswording, om daardeur die baanbrekersverlede te verheerlik. ''Die bergstroom ruis'' speel af in die vroeë jare van die nedersetting aan die Kaap, in die onbewoonde gebied tussen die Drakensteinberge en die [[Bergrivier]] teen die einde van die sewentiende eeu. Die hoofkarakter is die boer en gewese timmerman August Fenting, wat met sy wa en osse die onbekende intrek op soek na ’n woonplek vir sy afhanklikes. Hy word gedryf deur die geloof en leuse dat die Fentings altyd op die voorpunt moet wees, op soek na sy eie koninkryk waar hy die vrugte van sy arbeid kan pluk. Skaars het die gesin ’n geskikte woonplek gekry en Fentinghof met die grootste moeite aangelê of die oudste seun Kobus wil verder trek in diens van die leuse. Daar is etlike mooi beskrywings in die roman, veral van August se onverstoorbare werklus en gehegtheid aan die grond. Die mensbeelding is egter vaag, die onenigheid tussen veral August en sy vrou, Stien, groei nooit tot dramatiese konflik nie en August se siening van homself as iemand met ’n verhewe roeping doen afbreuk aan sy algemene menslikheid. Die fragment ''Dorstyd'' uit hierdie roman word opgeneem in die versamelbundel ''Tussen die engtes''. In ''Vlam van die Suurveld'' inspireer August se afstammeling Rooi-Willem van der Merwe (die Vlam van die titel) die inwoners van Suurveld aan die boloop van die Visrivier om deel te neem aan die stryd teen die Xhosas en Khoisan sodat die grensgebied langs die Visrivier bewoonbaar is vir die witmense. Die regering van die dag het egter baie meer simpatie met die Xhosas en Khoisan as met die wit boere se probleme. Dit spoor Rooi-Willem aan om die boere oor te haal om ’n eie republiek te stig. Die skrywer val in die strik om ’n heldhaftige soort supermens as hoofkarakter uit te beeld, wat hom eindelik tot simbool eerder as werklike mens brandmerk. ''En die wawiele rol'' beeld die begin van die Groot Trek uit. Groot Gert (die kleinseun van Rooi-Willem) verlaat weens die probleme aan die Oosgrens lank voor die begin van die Groot Trek die familieplaas. Hy vestig hom in die land van die [[Griekwas (stam)|Griekwas]] en sluit later by die Groot Trek aan. Groot Gert trek eers uit eiebelang, maar kom dan tot die besef dat dit eendragtigheid gaan kos van die boere as hulle wil oorleef in die vreemde. Hierdie geskiedenis word vertel saam met die verhaal van sy dogter Hester se liefdesverhouding met Jakob, die blinde seun van sy lamsak buurman oom Naas. Hulle deursettingsvermoë en vaste geloofsgrondslag is bedoel as inspirasie vir ander. ''Over-die-berge'' neem Groot Gert se verhaal verder en sluit hierdie reeks van romans oor die [[Groot Trek]] af. Die Trekkerlewe in [[Oranje-Vrystaat|Vrystaat]] en [[Natal]] word in hierdie laaste roman uitgebeeld. ==== Ander romans ==== Die res van sy romans kan beskou word as ’n daling in sy romankuns. ''Spore van Vlieland'' speel af kort voor en tydens die eerste Britse besetting van die Kaap. Die oud-seekaptein Jan Blankert vestig hom op die Bolandse plaas Vlieland saam met sy enigste dogter, Freda. Hy stel Floris Rog aan as plaasbestuurder en Floris wen sy vertroue en Freda se liefde. Hierdie ontwikkeling is egter die begin van ’n nuwe nagmerrie, wat Jan juis probeer ontvlug het toe hy Vlieland betrek het. Freda mag nie trou nie uit vrees vir die oorerflike kranksinnigheid by kindergeboorte wat ook haar moeder se lot was. Hierdie situasie veroorsaak dat die drie mense in spanning en ongeluk saamwoon. Uit geloof maak Freda dan die keuse om wel te trou en kinders te hê, met haar en Floris wat eindelik geluk vind in hulle kinders. ''Die skeur van Vaalspruit'' het die tydperk 1865–1881 in die Vaalstreek as agtergrond, met ander woorde tydens die Basoeto-oorloë en die eerste anneksasie van [[Transvaal]]. Hierdie gebeurtenisse dien as agtergrond vir die verhaal van die breuk tussen twee broers deur hulle liefde vir ’n vrou, met die sentrale tema die noodsaaklikheid van eenheid. Hierdie roman word later vir die verhoog verwerk en gepubliseer as ''Boeta van Skeurfontein''. ''Kind van die sonde'' is ’n probleemroman oor die ongelowige mens. Kobus is die eienaar van die plaas Kransfontein. Hy worstel met sy skuldgevoel dat sy seun Boet lam gebore is omdat hy as vader die kind nie wou hê nie. Sy ongelowige seun Jan keer na die [[Tweede Wêreldoorlog]] terug met ’n Italiaanse vrou, wat haar oor Boet ontferm en trag om deur gebed en behandeling sy herstel te verkry. Kobus en Jan is skepties, maar die ander glo tog in die moontlikheid van ’n wonderbaarlike genesing. Sy ander romans is ''Hulle wat verbygaan'' (met die apostel Thomas as hoofkarakter) en ''Rooiland''. Laasgenoemde is die verhaal van ’n jong boer Johannes wat na die delwerye toe gaan om sodoende die familieplaas op Rooiland te probeer red. Op onwaarskynlike wyse verwerf hy sodoende ’n fortuin, wat hy aanwend tot die verbetering van sy hele kontrei se boerdery.<ref name="ant1718">Antonissen, Rob. Standpunte. Nuwe reeks 17 en 18, Mei-Desember 1957</ref> ==== Novelles ==== Na Malherbe se dood word ''Twee nagelate novelles'' gepubliseer. ''Togganger en perdedief'' vertel van die godsdienstige togganger oom Koot wat ’n groot plan het met die vervoer van vee na die Kaapse mark. Tydens ’n tog na [[Calvinia]] ontmoet hy die perdedief Jenkins, wat in geestelike verwarring verkeer en ten spyte van sy eie twyfel lei oom Koot hom na geloof. ''Baron Terski'' se hoofkarakter is van adellike afkoms, maar sy seun se lewensuitkyk veroorsaak dat hy besin oor wie sy naaste werklik is en of dit slegs bloedverwante en mense van dieselfde maatskaplike stand is.<ref name="zyl">Van Zyl, Wium. Beeld, 17 November 1980</ref><ref name="zyl191">Van Zyl, Ia. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 19 no. 1, Februarie 1981</ref> ==== Korter skryfwerk ==== Op prosagebied lê hy hom veral toe op die skryf van romans, maar ’n aantal van sy korter werk word ook gepubliseer. ''Langs groen weivelde'' bevat drie radiopraatjies oor die boer. Die eerste hiervan handel oor ’n jong boer wat van die familieplaas afskeid neem en as delwer gaan werk, wat Malherbe in staat stel om die pioniersfiguur en die arbeidsverheerliking, sentrale motiewe in sy prosa, met mekaar te verbind. Na sy dood verskyn die bundel ''Die slagmes en ander nagelate verhale'', waarin ’n paar kortverhale uit die Bybelse milieu geplaas word saam met ’n verskeidenheid ander verhale, meestal toegespits op die innerlike stryd van die karakters.<ref name="zyl" /><ref name="zyl191" />Meeste van die verhale is sedert 1933 in tydskrifte gepubliseer, maar vier was voorheen ongepubliseer. ===== Versamelbundels ===== Van sy kortverhale word opgeneem in verskeie versamelbundels, waaronder ''Buurman se ploeg'' in ''Kortpad'' onder redaksie van F.V. Lategan, ''Wingerdspit'' in ''Geseënd is julle'' onder redaksie van S.J. Malan en W.H. Vos en ''Die lamplig'' in ''Twaalf Afrikaanse Kortverhale'' en ''Vlugte'' onder redaksie van Sarel Marais. ''Die eerste vaart'' verskyn in ''Halfeeu'', waarin [[PG du Plessis]] hoogtepunte uit die eerste vyftig jaar van ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'' saambundel. Dit is ’n uittreksel uit sy roman ''Hans-die-Skipper''. Ander versamelbundels waarin sy werk verskyn sluit in ''Afrikaanse letterkunde'' en ''Geeste en gedaantes''. Sy verhale verskyn ook in verskeie tydskrifte en koerante, waaronder ''[[Huisgenoot|Die Huisgenoot]]'', ''Die Huisgesin'', ''Die Landbouweekblad'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en [[Volksblad|''Die Volksblad'']]. === Taalkundige werk === Op taalkundige gebied skryf hy ''Afrikaanse taalboek'', wat verskeie herdrukke beleef en ’n eerste poging is om die Afrikaanse grammatika te definieer. Gemeet aan latere standaarde is die boek vol leemtes, maar die belangrike baanbrekerswerk van hierdie publikasie kan nie ontken word nie. Verder stel hy ''Die Afrikaanse spreekwoorde en verwante vorme'' saam === Drama === Malherbe lewer ook ’n bydrae op toneelgebied deur veral toneelstukke vir die studente van die Dramavereniging aan [[Grey-universiteitskollege|Grey-Universiteitskollege]] te skryf, wat dan landswyd aangebied word en só die Afrikaanse taal en kultuur uitdra. Hy maak self hierdie reise mee. Per geleentheid vertolk hy self rolle in hierdie dramas, soos met die opvoering van ''Meester'' in 1929, waarvan hy ook die regisseur was. Sy dramas gaan oor die algemeen mank aan die gebrek aan ’n oortuigende spanningslyn, met oppervlakkige romantiek, onrealistiese blomryke taalgebruik en onoortuigende sielkundige uitbeelding, terwyl baie van sy karakters nie sterk genoeg omlyn word nie en blote tipes bly. Hierdie gebreke ten spyt voorsien dit in sy tyd aan ’n besondere behoefte aan opvoerbare stukke. ''Koringboere'' het die plaaslewe en vyandskap tussen twee broers as boustof, maar dit is in wese slegs ’n oppervlakkige intrige-verhaal in dialoogvorm. Die oudste broer Herman en sy jonger maar meer suksesvolle broer Jan boer op ’n Bolandse koringplaas. Onderlinge jaloesie, verskil in politieke sienswyses en ontevredenheid oor plaasverdeling lei tot vyandskap tussen die broers, wat daartoe lei dat Jan se koringmied afgebrand word. Jan wreek hom dan op Herman deur hom van sy deel van die plaas te laat afstand doen. Ook in ''Die mense van Groenkloof'' bly die uiterlike gebeure hoofsaak en is daar nie juis sprake van sielkundige motivering vir optredes nie. Hier is die ekonomiese agteruitgang tydens die depressiejare en onwettige diamanthandel die verhaaltema. Die eienaar van Groenkloof, Willem van der Merwe, loop die gevaar om deur droogte en depressie sy plaas Groenkloof te verloor. Hierdie plaas is naby die diamantdelwerye. Sy seun en erfgenaam, Andries, beplan om benede sy stand met Grieta, die dogter van die bywoner Piet Prins, te trou. Andries probeer die plaas red deur onwettige diamanthandel en val so in die strik war speurder Louw, ’n mededinger om Grieta se hand, vir hom stel. Dan volg die onrealistiese ontknoping wat voordelig is vir al die mense van Groenkloof. ''Meester'' is meer geslaagd in sy uitbeelding van die ou Hollandse swerweronderwyser wat op sy swerftog die ewebeeld van sy oorlede vrou ontmoet en dan moet besluit of hy vir haar liefde moet veg of nie. Dit is in wese ’n botsing tussen droom en werklikheid, met die droom wat in de hoofkarakter se eensaamheid die enigste blywende werklikheid is. Die stuk speel af teen die einde van die agtiende eeu in die distrik Mosselbaai.<ref>[[F.C.L. Bosman|Bosman, F.C.L.]] Nuwe Brandwag. Deel 2 no. 1, Februarie 1930</ref> ''Op die trekpad'' beeld teen die agtergrond van die groot droogte in die [[Karoo]] omstreeks [[1925]] die wedervaringe op trek uit, met die nasionale volkslewe as sentrale fokus. Die boodskap van loutering van die siel deur teenspoed word egter nie deur die handeling ondersteun nie. Die newemotief van die trekkerseun se liefdesverhouding met die dogter van die barmhartige uithelper doen afbreuk aan die sentrale tema. ''Die seeman'' is ’n verwerking van ''Hans-die-Skipper'' vir die verhoog, maar dit slaag nie daarin om die roman tot die essensie van die toneel te verwerk nie. Die noodwendige inkorting van die verhaalgebeure beteken dat belangrike agtergrondinligting deur middel van dialoog vertel moet word, waardeur die vertelelement baie belangriker word as die uitbeeldingselement. ''Die siel van Suid-Afrika'' is ’n volksangspel in twee bedrywe, waarin op allegoriese wyse die Groot Trek en die stryd om selfbehoud van die Afrikaner herdenk word. ''Die meul dreun en ander toneelwerk'' bevat onder andere die titelstuk, wat ’n verwerking is van sy roman ''Die meulenaar'', wat as een van sy beste dramas beskou kan word. Malherbe wil hier nie ’n verhaal vertel nie, maar ’n karakter uitbeeld en dit bring die karakter van Faans in groter fokus. Die bundel bevat ook die Bybelspel ''Demetrios'', ''Dala'', ''Die aandblom van Witsenberg'', ''Drakenstein'' en ’n vertaling van Schiller se ''Wilhelm Tell''. ''Dala'' is ’n poging om die adel van getrouheid aan die volk uit te beeld en ''Die aandblom van Witsenberg'' is ’n romantiese eenbedryf. ''Drakenstein'' word deur die skrywer getipeer as ’n “sangspelagtige stuk” en is ’n verwerking van sy sangspel. ''Die blom van Orleans'' uit die digbundel ''Rivier en veld'' vir die verhoog. Hierin word ’n konvensionele driehoek-intrige sonder veel variasie uitgebeeld. Met die Bybeldramas ''Amrach, die tollenaar'', ''Demetrios'', ''Moeder en seun'' en ''Abimelech'' sluit hy by sy Bybelromans aan deur grepe uit die Bybelse geskiedenis te neem as voorbeeld van volkswording. “''Amrach die tollenaar''” behandel ’n Bybelse motief met ’n te bewuste boodskap van volkswording onder vreemde oorheersing. Die drama speel af in Amrach die tollenaar se huis enkele dae na die kruisiging van Christus. Amrach se vrou Miriam het tot bekering gekom, wat lei tot Amrach se vertwyfeling en innerlike stryd. Hierdie drama kom sterk in aanmerking by toekenning van die [[Hertzogprys]] vir drama in 1935. ''Demetrios'' verskyn aanvanklik in ''Die meul dreun en ander toneelwerk'', maar word later ook apart gepubliseer. Die drama behandel die handel in silwerbeeldjies van [[Artemis|Diana]] in [[Efese]], waar Demetrios deur die prediking van [[Paulus van Tarsus|Paulus]] tot bekering kom. Hierdie bekering geskied egter nie uit innerlike verandering nie, maar word van buite ingegee deur die siekte en genesing van sy kind. ''Moeder en seun'' is ’n versdrama uit die lewe van [[Asa]], koning van Juda, en sy moeder Maäga. Asa is getrou aan Jehova en Maäga is ’n afgodedienaar. Die beste kenmerk van hierdie drama is die innerlike stryd van die koning tussen eerbied en verering vir sy moeder en plig teenoor Jehova. Die versvorm veroorsaak dat die dialoog geforseerd en kunsmatig voorkom. ''Abimelech'' het as hoofkarakter die eersugtige seun van die [[Rigters|rigter]] Gideon uit die Bybel, wat al sewentig sy broers, op een na, doodmaak om so koning te word. Die ontsnapte broer Jotam veroorsaak sy ondergang en hy sterf deurdat ’n vrou ’n steen op hom werp. Intussen het Abimelech egter reeds begin walg aan sy eie wandade, sodat sy dood vir hom as ’n verlossing kom. ==== Eenbedrywe ==== ''Die uur van die rooi maan en ander eenbedrywe'' bevat ’n aantal eenbedrywe, waarvan ''Macherus'' (’n uitbeelding van die Herodus-Salomé motief uit die Bybelse geskiedenis) en ''Krom stompe'' (waarin die monnik Rudolphus gekonfronteer word met sy jeugliefde Robina en dan bedenkings het oor sy keuse) die mees geslaagde is in hulle uitbeelding van die mens se stryd in die keuse tussen liggaamlike begeerte en geestelike verval. Ander eenbedrywe in hierdie bundel is ''Die uur van die rooi maan'' (waar ’n meisie met spiritistiese vermoëns saam met haar ontslape geliefde die hiernamaals binnegaan); ''Vader se naam'' (wat aantoon dat die skyn lelik kan bedrieg); ''Die aanbod'' (waarin ’n trotse weduwee broodnodige ekonomiese hulp weier van ’n man wat haar as jong meisie in die steek gelaat het); en ''Staf of kroon'' (waarin ’n monnik van Bologna, die ab Bernardo, die klooster opbou tot ’n instelling wat waardevolle diens aan die gemeenskap lewer, maar weggaan wanneer die stad hom daarvoor wil vereer omdat hy die gevare van mensehuldiging verstaan). ''Fariseër'' is ’n Bybelse drama wat die konflik behandel wat Jesus se lering in die huislike lewe inbring. ''Hulle het ’n boom afgekap'' is ’n nasionalistiese volksdrama met dieselfde tema as sy gedig ''Bosrand'' en hierdie bundel bevat ook die mitologiese eenbedryf ''Goue appels'', met karakters uit die Griekse mitologie. ''Spel van blank en swart'' is ’n uitbeelding van drie fases in die ontwikkeling van die rassewrywing in die land, uitgebeeld deur soliste en spreekkore.<ref name="ant1718" /> ''Silo is krank'' bevat die titelstuk gebaseer op die Bybelse gebeure van Eli en sy seuns,<ref name="ant1718" /> ''Van mense en gode'' (’n verwerking van Ovidius se verhaal oor die geskiedenis van Philemon en Baukis) en ''In die Namib'', beskryf as ’n tipe musiekspel van “fantasie en werklikheid”. ''Die fariseër'' is ’n Bybelspel.<ref name="ant1718" /> ''Sisera'' is ’n Bybeldrama waarin die stryd tussen Israel en die Filistyne om die grondgebied by Safed die sentrum vorm. Dit word dan ook ’n stryd tussen die heidense god Baäl en die God van Israel soos verteenwoordig deur Barak, met die eenheid van godsdiens en volk as die sentrale gedagte. Fragmente uit sy dramas ''Koringboere'', ''Die mense van Groenkloof'' en ''Hans-die-Skipper'' word in die versamelbundel ''Afrikaanse letterkunde'' opgeneem. ==== Verwerkte romans ==== Benewens oorspronklike dramas verwerk hy ook van sy romans vir die verhoog, soos ''Hans-die-skipper'' wat ''Die seeman'' word, ''Die meulenaar'' wat ''Die meul dreun'' word en ''Die skeur van Vaalspruit'' wat ''Boeta van Skeurfontein'' word. Vertalings wat uit ander tale in Afrikaans van hom verskyn is die sosiaal-realistiese blyspel ''Die skoonseun van Mnr. Poirier'', na die Frans van Emile Augier en Jules Sandeau, [[William Shakespeare]] se ''Die koopman van Venesië'' en [[Friedrich Schiller]] se ''Wilhelm Tell'', laasgenoemde wat opgeneem word in ''Die meul dreun en ander toneelwerk''. === Poësie === Malherbe se digkuns se waarde is meer beperk, al maak hy ook sy publikasie debuut in hierdie medium. Veral hinderlik in sy digkuns is sy geneigdheid tot “mooiskryf”, waardeur hy die inhoud deurgaans versier met “mooi” woorde wat weinig bydra tot die essensie van die gedig en in talle gevalle eerder die betekenis versluier as toelig. Sy simboliek is ook selde werklik oorspronklik en treffend. Opvallend in veral sy eerste bundels is die afwesigheid van die vaderlandse verse wat sy tydgenote se digkuns kenmerk, waarskynlik beïnvloed deurdat hy tydens die Anglo-Boereoorlog nie binne die oorlogsone was nie en daarna baie tyd in die buiteland deurgebring het. Reeds in hierdie stadium wend hy hom dus tot meer romantiese temas. Sy eerste digpogings verskyn onder die skuilnaam Runo in ''De Goede Hoop'', waarna sy eerste bundel, ''Karroo blommetjies'', in 1909 verskyn. Soos die titel aandui bevat dit hoofsaaklik natuurverse, waarvan ’n aantal voorheen in ''De Goede Hoop'' verskyn het. Hierdie bundel wyk af van tydgenootlike bundels van Celliers, Totius en Leipoldt veral daarin dat dit nie die bewoë gebeure van die Anglo-Boereoorlog aanspreek nie. Dit is nog hoofsaaklik jeugwerk, vol moralisering en gekenmerk deur ’n sterk Nederlands georiënteerde taalgebruik, onegte beelding en rymdwang. ''Die berg''-siklus is gedigte oor die vroeë bewoners en eerste pioniers in Suid-Afrika, maar die romantiese inslag verdoesel die betekenis en die berg het as saambindende faktor nie genoeg simboliese waarde nie. ''Warrelwind'' bevat mooi ritmiese effekte, terwyl ''Die lied van die nagwind'' die stemming van die nagwind se geruis mooi weergee.<ref>Preller, Gustav S. ''Eerstelinge.'' Human & Rousseau Kaapstad 1961</ref> ''Klokgrassies'' is ietwat meer geslaag en bevat vanaf die tweede druk die sonnet “''Slaap''”, wat deur sommiges as sy beste enkele gedig beskou word en by herhaling in al die vernaamste versamelbundels uit die Afrikaanse digkuns opgeneem word. Die kind wat rustig in die veiligheid van die arms van die vader aan die slaap raak, lei tot die simboliek van die volwassene wat net so in die arms van sy hemelse vader wil sterf. Ook ''Die see is vol van ewigheid'' kan as een van sy beste gedigte gereken word, aangesien hy hier daarin slaag om die rustelose deining en klaaglied van die see mooi in woorde vas te vang. ''Vir vryheid'' is ’n eerste poging tot ’n epiese gedig in vrye verse met ongereelde rym. Dit beskryf die ontluikende liefde van Jan Bruwer en Gertruid de Kok met as agtergrond die einde van [[Piet Retief]] se geskiedenis uit die Groot Trek. Jan Bruwer het in die Kaap die hart van Sannie Jordaan gewen, maar die verhouding misluk omdat Jan en sy familie teen die trek gekant is. Later kom Jan op sy eie by die laer aan, waar beide Sannie en Gertruid is en ’n liefdesdriehoek ontstaan. Piet Jordaan, broer van Sannie, is ook verlief op Gertruid, wat die emosies verder aanwakker. Op ’n jagtog verongeluk Jan deur Piet se nalatigheid, waarna Gertruid vir Jan verpleeg en hulle liefde verseël word. Die afwagting wanneer Retief en sy burgers uitry na Dingaan se stat toe, die moord op Retief en sy manne en die daaropvolgende [[Bloukransmoorde|moorde]] op die Voortrekkerlaers word alles uitgebeeld. Jan sterf ’n heldedood in sy poging om die laers by Bloukrans te waarsku van die naderende gevaar. Hy word uitgebeeld as die jong boom wat om die ou stam strengel, waar die oue as wortel en beginpunt dien vir die nuwe. Hierdie epos het ’n tekort aan bindingselemente, met die verteller wat ook soms onnodige verklarings oor die verhaal lewer. Enkele landskapsketse is egter verdienstelik. Die bekende gedig ''Middernag'' wat die nadersluipende Zoeloemag rondom die weerlose laers van die [[Voortrekkers]] na die moord op Piet Retief uitbeeld, kom uit hierdie bundel.<ref>Grosskopf, J.F.W. in Kannemeyer, J.C. (red.) ''Kritiese aanloop''. Jutalit Kenwyn Eerste uitgawe 1989</ref> ''Die timmerma''” is eweneens ’n poging tot ’n epos, waarin die arbeid verheerlik word, ’n tema wat later in sy romans ook ’n belangrike rol speel. Die timmerman Gysbert Gouws keer na die Anglo-Boereoorlog terug uit ballingskap en vind na ’n lang soektog sy dood gewaande dogter Sarie Gouws in ’n weeshuis. Mooi is die uitbeelding van die ongelukkige timmerman wat tydens sy soektog sy verdriet aand na aand in die hotel wil wegdrink en wat met sy besoek aan die kerk en die aanhoor van die predikant ’n beslissende wending in sy lewe bereik. Malherbe slaag daarin om op ’n eenvoudige wyse hierdie droewige lewensgang uit te beeld en die timmerman se emosies relevant voor te stel. ''Langsaam lui die koperklok'' is knap klanknabootsing. Die epos is heg gestruktureer en word in agt afdelings ingedeel, telkens ingelei deur ’n liriese voorspel. Hierdie is waarskynlik Malherbe se mees geslaagde lang gedig. ''Die skaduwee van ’n vrou'' is ’n minder geslaagde epos oor ’n liefdesdriehoek, waarin die ondergang beskryf word van twee vriende, Albert en Freek, wat saam op die plaas Ganskuil boer. Hulle stry om die liefde van dieselfde vrou, Emma. Freek kuier in die geheim by Emma, maar word siek en Emma kom hom besoek, waarna sy en Albert op mekaar verlief raak. Freek verneem dat hulle op troue staan en konfronteer vir Albert op die berg. In hulle geveg stort beide van die kranse af. Die romantiek seëvier in hierdie epos, met weinig sielkundige motivering vir die karakters se aksies. ''Rivier en veld'' is ruimer in tematiek as sy vorige bundels en bevat gedigte oor Bybelse insidente uit die lewe van Jesus (met ''Die Sabbat'' en ''Na die land van Gadara'' noemenswaardig), die plaaslewe en gehegtheid aan grond en arbeid en die natuurkragte. Hierdie is alles temas wat later meer uitvoerig ook in sy prosa tot uiting kom. Verder is daar die spook-ballade ''Antjie Somers'', terwyl die idille ''Bosrand'' die konflik uitbeeld tussen die bodemvaste vader oom Jakob en sy materialistiese seun Hendrik, laasgenoemde wat die erfplaas wil prysgee vir geld. Drie taferele beeld die lewe van die Paarlse Hugenote uit ongeveer 1701 uit. Hierdie bundel bevat ook die sangspel ''Die blom van Orleans'', wat eerder as drama getipeer kan word en later as ''Drakenstein'' verwerk is tot ’n geleentheidstuk vir die Hugenotefees in Bloemfontein in 1939 en daarna in ''Die meul dreun en ander toneelwerk'' opgeneem word. ''Somerdae'' bestaan uit twee afdelings, waarin die eerste stemmingsverse bevat. Hier is dit die seegedigte (veral ''Verby'') wat mooi is in hulle weergawe van die geruis van die branders en die kleurespel van die waters. Die tweede afdeling bevat ballades, waaronder die geslaagde ''Jakob Ontong'', wat beïndruk met sy treffende sienings en beelde, die nabootsing van die kitaarspel in die klank en die vars gebruik van ’n ou refrein. Jakob Ontong is vol wraakgedagtes nadat Saartjie Dawids hom bedrieg het en maak ’n verbond met die duiwel (Damoen) dat hy in ruil vir sy siel sal leer om ghitaar te speel en elke middernag vir Saartjie sal kan kwel. Ander noemenswaardige verse is ''Die versoeking'' (van Jesus), ''Die Wolfhuis'' (’n ballade oor Mintor se seun wat sterf omdat hy sy pa in die wolfhuis van honger laat sterf het) en ''Jan Gebhart'', terwyl ''Antjie Somers'' weereens hier opgeneem is. In ''Die rooivlerkspreeu'' word hierdie voël se lied die simbool van romantiese verdriet. Dekker beskou ''Somerdae'' as Malherbe se beste digbundel. ''Die siel van Suid-Afrika'' bevat nasionaal-godsdienstige sange, vol retoriek en woordversiering, geskryf as geleentheidstuk vir die Voortrekkerjaar in 1938. Die stuk bevat weinig of geen handeling nie en is ’n lang debat in rolverdeling oor die pad na die volksbestemming en die hindernisse daartoe. ''Brood op die weg'' is ’n bundel met vaderlandsverse, waarin slegs ''Padwerkers'', ''Lakeie'' en ’n paar godsdienstige gedigte soos ''Die sonde'' noemenswaardige poëtiese waarde het. Die bundel sluit af met ’n aantal proewe van Gesangbewerkings. ''Duine en pioniere'' se titel dui reeds aan dat die bundel hoofsaaklik natuurverse in die ''Duine'' afdeling bevat, terwyl die afdeling onder die titel ''Pioniere'' gedigte insluit oor die lewe en belang van die blanke pioniere in Suid-Afrika. In hierdie bundel is die versobering in taalgebruik opmerklik, hoewel dit steeds te woordryk is en oordadige beelde die betekenis verwar. Die verse in die eerste afdeling het dikwels ’n vae filosofiese gedagte en ondertoon van sondebesef as grondslag. Hier is dit slegs ''Deuskant die duine staan my kluis'' en ''Die aandlug val op vuil, gebreekte ruite'' wat noemenswaardig is, laasgenoemde ’n uitbeelding van ’n toneel uit die agterbuurte. Die tweede afdeling se gedagtegang is meer logies en direkter van segging. Die bundel sluit af met ’n ''Voorspel vir ’n drama'', waarin die geeste van die inheemse inwoners en die blankes redeneer oor hulle bestaansreg in Suid-Afrika, wat afsluit met ’n sombere waarskuwing aan die blanke heersers.<ref>Antonissen, Rob. Standpunte, No.20, Julie 1951</ref><ref>Van Heerden, Ernst. Die Huisgenoot, 4 Mei 1951</ref>In ''Kruis en kraai'' is die kruis simbool van liefde en opoffering, terwyl die kraai die draer is van onheil, dood en vernietiging. Die bundel bevat dan oorwegend verhalende en moraliserende gedigte oor Christus- en doodsmotiewe. In enkele gedigte word die rassetema en die naderende botsing tussen rasse ook aangespreek. ''Agterland'' sluit sy gepubliseerde digterlike arbeid af. In 1954 stel [[C.M. van den Heever]] ’n keur uit sy gedigte saam onder die titel ''Uitgesoekte gedigte van Malherbe''. ==== Bloemlesings/versamelbundels ==== Sy gedigte word in ’n menigte bloemlesings opgeneem, waaronder ''Groot verseboek'', ''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte'', ''Digters en digkuns'', ''Digterstemme'', ''Digters en digsoorte'', ''Afrikaanse verse'', ''Afrikaanse letterkunde'', ''Uit ons digkuns'', ''Junior verseboek'', ''Die junior digbundel'', ''Nuwe klein verseboek'', ''Afrikaanse natuurpoësie'', ''Afrikaanse ballades'', ''Goudaar'', ''Uit ons letterkunde'', ''My Afrikaanse verseboek'', ''Voorspraak'' en ''Die tweede gerf''. Van sy gedigte verskyn ook in tydskrifte soos ''Die Brandwag'', ''De Goede Hoop'', ''Helikon'', ''Die Huisgenoot'', ''Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring'', ''Die Kerkbode'', ''Die Ruiter'', ''Skoolblad'', ''Tydskrif vir Letterkunde'' en ''[[Volksblad|Die Volksblad]]''. Hy werk aktief mee aan die beryming van die gesange in Afrikaans en is onder andere verantwoordelik vir Gesang 168 (''Winter''), 171 (''Geloftedag''), 179 (''Moregesang'') en 180 (''Aandgesang''). Verder stel hy die bloemlesing ''Afrikaanse verse'' saam uit die Afrikaanse digkuns, wat na sy dood deur F.V. Lategan omgewerk en uitgebrei word, terwyl ''Afrikaanse letterkunde'' (telkens hersien en bygewerk) ’n versamelbundel uit Afrikaanse gedigte, prosa en drama is, wat op die skoolmark gerig is.<ref>Brink, André P. [[Rapport]]. 1 Junie 1975</ref> == Toekennings en eerbewyse == Ten tye van sy sestigste verjaarsdag in 1941 word die huldigingsbundel ''D.F. Malherbe, die mens en sy kuns'' aan hom oorhandig. Die koshuis Huis Malherbe van die Universiteit van die Oranje-Vrystaat word na hom vernoem en die beeldhoudster Daniella Geldenhuys maak later ook ’n borsbeeld van hom wat hier sy staanplek kry. Die Raad van hierdie universiteit benoem hom in 1942 as ereprofessor. Hy ontvang eredoktorate van die [[Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] op 14 April 1957, die [[Universiteit van die Oranje-Vrystaat]] op 5 Junie 1959 en die [[Universiteit van Stellenbosch]] op 29 Julie 1959. Die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] ken in 1933 ’n Erepenning aan hom toe vir sy werk as taaladviseur met die eerste Afrikaanse Bybelvertaling, terwyl hulle ook die [[Stalsprys|Stalsprys vir Taalkunde]] in 1959 aan hom toeken. Hy word in 1963 tot erelid van die Akademie verkies. In 1968 verower hy die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurverenigings]] (FAK) se erepenning vir volksdiens en die Afrikaanse Studentebond se erepenning word ook in hierdie jaar aan hom toegeken. By verskeie geleenthede huldig instansies hom ook met feeste. Op sy sewentigste verjaarsdag in 1951 word hy op hierdie manier gehuldig deur die Afrikaanse Skrywerskring in Johannesburg, Bloemfontein en Pretoria, terwyl die eerste minister, advokaat [[Hans Strijdom|J.G. Strijdom]], die hoofspreker is op ’n soortgelyke fees ter geleentheid van sy 75e verjaarsdag wat op 8 Augustus 1956 by die Universiteit van die Witwatersrand gehou word. Op 7 April 1969 word hy op ’n huldigingsaand deur die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns gehuldig as die persoon wat verantwoordelik was dat Afrikaans in die dertigerjare die amptelike voertaal aan die Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat geword het. Verskeie doktorsgrade en meestersgrade word toegeken op grond van navorsing in sy letterkundige nalatenskap. Dit sluit in W.J. Badenhorst se ''D.F. Malherbe in arbeid en strewe'' (D.Litt.-graad, Universiteit van Pretoria, 1945), C.G. Botha se ''D.F. Malherbe – ’n beskouing van sy prosa met beklemtoning van die vernaamste kenmerke van sy kuns'' (M.A.-graad, Universiteit van Pretoria, 1941), S.W. Burger se ''Stilistiese beskouings oor die prosa van D.F. Malherbe'' (M.A.-graad Universiteit van Stellenbosch, 1938), Jacob Alexander de Coning se ''Stof en vorm: ’n ondersoek na die gebruik van die Bybelse dokumente in sekere dramas en romans van D.F. Malherbe'' (Ph.D.-graad, [[Universiteit van die Witwatersrand]], 1963), Theo Pauw se ''Woordsamestelling en taalvernuwing in die prosa van D.F. Malherbe'' (Universiteit van Stellenbosch, 1940) en W.H. Vos se ''Malherbe se Bybelromans'' ([[Universiteit van Suid-Afrika]], 1942). Die Hoërskool D.F. Malherbe in [[Walmer]] in [[Port Elizabeth]] en die Laerskool D.F. Malherbe in [[Vanderbijlpark]] is na hom genoem. == Publikasies<ref>http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=malh002</ref> == * 1909 ''Karroo blommetjies'' * 1913 ''Vergeet nie'' * 1914 ''Klokgrassies'' * 1917 ''Afrikaanse taalboek'' * 1919 ''Vir vryheid'' * 1921 ''Die timmerman'' en ''Koringboere'' * 1922 ''Rivier en veld'' * 1923 ''Die skaduwee van ’n vrou'' * 1925 ''Die mense van Groenkloof'' * 1926 ''Die meulenaar'' * 1927 ''Meester'' * 1928 ''Somerdae'' en ''Hans-die-skipper'' * 1931 ''Op die trekpad'' en ''Loutervure'' * 1933 ''Die seeman'' en ''Die hart van Moab'' * 1935 ''Amrach die tollenaar'' en ''Saul die worstelheld'' * 1937 ''Die profeet'' * 1938 ''Die siel van Suid-Afrika'' * 1939 ''Brood op die weg'' * 1940 ''Die bergstroom ruis'' * 1943 ''Die meul dreun en ander toneelwerk, Demetrios'' en ''Vlam van die suurveld'' * 1945 ''Moeder en seun'' en ''En die wawiele rol'' * 1948 ''Spore van Vlieland'' en ''Abimelech'' * 1950 ''Die uur van die rooi maan'' * 1951 ''Duine en pioniere'' en ''Hulle wat verbygaan'' * 1952 ''Die skeur van Vaalspruit'' * 1953 ''Goue appels, Hulle het ’n boom afgekap'' en ''Boerprofeet'' * 1954 ''Uitgesoekte gedigte van Malherbe'' (saamgestel deur [[C.M. van den Heever]]) * 1955 ''Spel van blank en swart'' * 1956 ''Silo is krank, Die Fariseër'' en ''Rooiland'' * 1957 ''Kruis en kraai'' * 1958 ''Sisera'' en ''Boeta van Skeurfontein'' * 1959 ''Kind van die sonde'' en ''Langs groen weivelde'' * 1961 ''Over-die-berge'' * 1965 ''Agterland'' * 1980 ''Die slagmes en ander nagelate verhale'', T''wee nagelate novelles'' en ''Uit my lewensboek'' === Samesteller === * 1921 ''Afrikaanse letterkunde'' * 1926 ''Afrikaanse spreekwoorde en verwante vorme'' * 1935 ''Afrikaanse verse'' === Vertalings === * 1919 ''Die skoonseun van meneer Poirier'' – Emile Augier en Jules Sandeau * 1944 ''Wilhelm Tell'' – J.C.F. von Schiller * 1949 ''Die koopman van Venesië'' – [[William Shakespeare]] == Bronne == === Boeke === * Antonissen, Rob. ''Die Afrikaanse letterkunde van aanvang tot hede''. Nasou Beperk Derde hersiene uitgawe Tweede druk 1964 * APB-Komitee vir Skoolboeke. ''Die junior digbundel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Sesde druk 1963 * Askes, H. en Landman, J.N. (samestellers) ''Voorspraak''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe Tiende druk 1994 * Baker. Eleanor. ''D.F. Malherbe: Mens en Meester.'' Juventus Eerste uitgawe Eerste druk 1981 * Beukes, Gerhard J. en Lategan, F.V. ''Skrywers en rigtings''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Eerste uitgawe 1952 * Beukes, W.D. (red.) ''Boekewêreld: Die Nasionale Pers in die uitgewersbedryf tot 1990''. Nasionale Boekhandel Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe eerste druk 1992 * Botha, Elize. ''Prosakroniek.'' Tafelberg Uitgewers Bpk. Kaapstad Eerste uitgawe 1987 * Buning, Tj. ''Uit ons digkuns''. J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Nuwe omgewerkte druk 1960 * Dekker, G. ''Afrikaanse Literatuurgeskiedenis''. Nasou Beperk Kaapstad Elfde druk 1970 * De Villiers, Heidi. ''D.F. Malherbe (1881–1969)''. in Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I.'' J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Grobler, Hilda. ''Halfeeu''. Blokboeke 33 Academica Pretoria en Kaapstad Eerste uitgawe 1980 * Grobler, P. du P. ''Verkenning''. Human & Rousseau Kaapstad 1962 * Grové, A.P. ''Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans.'' Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Hattingh, S.C. ''D.F. Malherbe''. in Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Kannemeyer, J.C. ''Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 1.'' Academica, Pretoria en Kaapstad Tweede druk 1984 * Kannemeyer, J.C. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004.'' Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Kok, B. (red.) ''D.F. Malherbe: Die mens en sy kuns.'' Nasionale Pers Bpk. Bloemfontein Eerste uitgawe 1941 * Kok, B. Lategan, F.V. en De Beer, R. D.F. ''Malherbe in beeld en woord''. Perskor Johannesburg en Kaapstad Eerste uitgawe Eerste druk 1981 * [[M.S.B. Kritzinger|Kritzinger, M.S.B.]] ''Ons jongste letterkunde.'' J.L. van Schaik Bpk. Pretoria Tweede druk 1940 * Lindenberg, E. (red.) ''Inleiding tot die Afrikaanse letterkunde.'' Academica Pretoria en Kaapstad Vierde uitgawe Eerste druk 1973 * Malherbe, D.F. ''Uit my lewensboek.'' Perskor-Uitgewery Johannesburg Eerste Uitgawe Eerste druk 1980 * Malherbe, F.E.J. ''Aspekte van Afrikaanse literatuur''. Nasionale Pers Bpk. Kaapstad, Bloemfontein en Port Elizabeth, Eerste uitgawe 1940 * Nasionale Pers Beperk ''Ons skrywers en hul werke: ’n Plate-album.'' Nasionale Pers Bpk. Kaapstad 1936 * Nienaber, P.J. en Lategan, F.V. ''Afrikaanse natuurpoësie.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Derde druk 1952 * Nienaber, P.J. (samesteller) ''Digters en digkuns.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Derde druk 1954 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J (samestellers) ''Digters en digkuns''. Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Nienaber, P.J. ''Die Hertzogprys Vyftig Jaar''. Nasionale Boekhandel Kaapstad Eerste uitgawe 1965 * Nienaber, P.J. ''Hier is ons skrywers!'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste uitgawe 1949 * Nienaber, P.J.; Senekal, J.H en Bothma, T.C. ''Mylpale in die geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Tweede hersiene uitgawe 1963 * Nienaber, P.J. et al. ''Perspektief en Profiel.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Derde hersiene uitgawe 1969 * Nienaber, P.J. en Heyl, J.A. ''Pleidooie in belang van Afrikaans Deel II.'' Nasionale Boekhandel Beperk Kaapstad 1960 * Nienaber, P.J. (red.) ''Rapier en Knuppel''. Nasionale Boekhandel Kaapstad 1965 * Nienaber, P.J. ''Ses digters.'' J.L. van Schaik Beperk Pretoria 1964 * Nienaber, P.J.; Erasmus, M.C.; Du Plessis, W.K. en Du Plooy, J.L. ''Uit ons letterkunde''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Sewende druk 1968 * Opperman, D.J. ''Junior verseboek.'' Nasionale Boekhandel Beperk Kaapstad Agste druk 1960 * Pienaar, E.C. ''Taal en poësie van die Twede Afrikaanse Taalbeweging''. Nasionale Pers Beperk Kaapstad, Stellenbosch en Bloemfontein Vierde vermeerderde druk 1931 * Schoonees, P.C. ''Die prosa van die tweede Afrikaanse beweging.'' J.H. de Bussy, Pretoria / Hollandsch-Afrikaansche Uitgevers Maatschappij v/h J. Dusseau & Co, Kaapstad 1939 (derde druk) * Schoonees, P.C. ''Tien jaar prosa''. Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg 1950 * Steyn, J.C. ''Trouwe Afrikaners''. Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1987 * Van Coller, H.P. (red.) ''Perspektief en Profiel Deel I''. J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 * Van den Heever, C.M. (samesteller) ''My Jeugland.'' Afrikaanse Pers-Boekhandel Johannesburg Eerste druk 1953 === Vakkundige artikels === *Strauss, D.F.M. (2010) ’n Verwaarloosde faset van D.F. Malherbe se nalatenskap- Kuns – selfstandig en afhanklik, ''Koers''. *Strauss, D.F.M. (2014) ‘n Sonderlinge wysgerig-estetiese verbindingslyn. Bilderdijk, Dooyeweerd en Malherbe, ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe''. === Tydskrifte en koerante === * Anoniem. ''D.F. Malherbe: ’n biografiese skets''. Die Transvale, 9 Maart 1981 * Anoniem. ''D.F. Malherbe vertel van sy dae as kind.'' Die Transvaler, 11 Maart 1981 * Botha, Elize. ''D.F. Malherbe en Jochem van Bruggen in 1981.'' Tydskrif vir Geesteswetenskappe. Jaargang 21 no. 4, Desember 1981 * De Coning, J.A. ''Herhaling van motiewe in die Bybelromans en dramas van D.F. Malherbe.'' Standpunte. Nuwe reeks 68, Desember 1966 * De Coning, J.A. ''’Hans die skipper’ van D.F. Malherbe.'' Tydskrif vir Letterkunde, nuwe reeks 18 no. 3, Augustus 1980 * Dekker, Leendert. ''’Saul die worstelheld’ en die Bybel.'' Standpunte. Nuwe reeks 37, Oktober 1961 * Hattingh, S.C. D.F. ''Malherbe as prosa-kunstenaar.'' Helikon. Jaargang 3 no. 13 Oktober 1953 * Mocke, S. Ignatius. ''D.F. Malherbe as digter''. Helikon. Jaargang 3 no. 13 Oktober 1953 * Nienaber, G.S. ''D.F. Malherbe''. “Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring Johannesburg. 1941 * Prins, M.J. ''‘Halfeeu’ byeengebring deur P.G. du Plessis''. Tydskrif vir Letterkunde. Nuwe reeks 19 no. 1, Februarie 1981 * Scholtz, H. van der Merwe. ''D.F. Malherbe.'' Die Huisgenoot, 1 Desember 1939 * Steyn, J.C. ''Tot lof van D.F. Malherbe''. Beeld, 17 Julie 1996 * Van Heerden, Ernst''. Die beste Afrikaanse prosawerke van die jaar.'' Jaarboek van die Afrikaanse Skrywerskring. Johannesburg 1941 * Verhage, J. ''Die bergstroom ruis''. Klasgids. Jaargang 2 no. 2, November 1966 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Malherbe, D.F.}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse dramaturge]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1881]] [[Kategorie:Sterftes in 1969]] [[Kategorie:Afrikaners]] ckcprydgc8rchpw4y6p115hfavemezn 0 49561 2970154 2855568 2026-09-23T12:41:03Z Oesjaar 7467 /* Rustelose voortvlugtige */ Skakel 2970154 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Coenraad De Buys | beeld = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[1761]] | geboorteplek = Wagenboomrivier, [[Montagu]] | dood_datum = [[1821]] | sterfteplek = Naby [[Zoutpansberg]] | titel = | nasionaliteit = | beroep = Boer | bekend = Stigter van [[kleurling]]gemeenskap by die [[Soutpansberg]]e | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = | huweliksmaat =Elizabeth Van de Kaap (1812–1820) | kinders =315 (beweer)<ref name="The study Of Racialism: 7 foot tall Coenraad and his kids">{{cite web | url = http://thestudyofracialism.org/viewtopic.php?t=3365 | title = The study Of Racialism: 7 foot tall Coenraad and his kids | access-date = 2011-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425153543/http://thestudyofracialism.org/viewtopic.php?t=3365 | archive-date = 2012-04-25 | url-status = dead }}</ref> | webwerf = | handtekening =Coenraad_de_buys_signature_1787.png |baptized=24 Oktober 1762|partner=Veelvuldige inheemse vroue, insluitened Maria Van der Horst|partner(s)=|other names=Coenraad Buys<br>"Moro"<ref name="North West History - Coenraad De Buys">{{cite web | url = http://www.nwhist.co.za/view-person.php?personid=5 | title = North West History - Coenraad De Buys | access-date = 2011-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425153537/http://www.nwhist.co.za/view-person.php?personid=5 | archive-date = 2012-04-25 | url-status = dead }}</ref><ref name="Makgowa, Mahaletsela, and Maburu: traders and travellers before c.1820">{{cite web | url = http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/PULA/pula011001/pula011001007.pdf | title = Makgowa, Mahaletsela, and Maburu: traders and travellers before c.1820 (by Neil Parsons)}}</ref><br>"Kgowe"|height=7ft|ouers=Jan du Buys (vader) <br> Christina Scheepers (moeder)}} '''Coenraad Buys''' was 'n [[landbou|boer]] op die oosgrens van die [[Kaapkolonie]], avonturier, swerwer, poligamis, rebel en stigter van die bekende [[kleurling]]gemeenskap by die [[Soutpansberg]]e vroeg in die [[19de eeu|negentiende eeu]]. == Afkoms == Buys stam af van 'n [[Franse Hugenote|Franse Hugenoot]] met die familienaam Du Bois, wat in die [[Nederlands]]talige omgewing van die Kaap eers De Buys en later Buys geword het. 'n Mens kan die geleidelike naamsverandering aanvaar omdat die van Buys toe reeds aan die Kaap bestaan het. Coenraad se oupagrootjie was 'n wingerdsnoeier van Calais wat hom in die [[Cogmanskloof]]omgewing gaan vestig het. Hy was 'n welvarende boer en was gereeld in regsgedinge betrokke. Kleinseun Coenraad is op 'n onbekende datum aan die [[Wagenboomsrivier]] naby [[Montagu]] gebore. Op 24 Oktober 1762 word hy in [[Kaapstad]] gedoop. Sy kinderjare bring hy op sy pa se plaas Ezelsjagt deur en geniet daar basiese onderwys. == Rustelose voortvlugtige == Op die ouderdom van 21 jaar was dit reeds duidelik dat hy 'n stormagtige toekoms tegemoet gaan. Hy raak betrokke by die opstand in [[Graaff-Reinet]] teen die koloniale bewind en was 'n burger van die kortstondige republiek in Graaff-Reinet. Die nuwe Britse administrasie onder goewerneur Macartney verklaar hom voëlvry en loof 'n beloning van 1 000 riksdaalders uit vir die persoon wat Buys aankeer – lewend of dood. Met die eeuwisseling bevind Buys hom by Gaika se Xhosas oor die [[Groot-Visrivier]]. Een ambisie van Buys was om [[Lourenco Marques]] (vandag Maputo) te bereik. Met volgelaaide waens gaan sy geselskap van 20 man (insluitende 2 vroue) deur die gebied van Gaika. Dit was 'n mislukking. Hierna vestig Buys hom by dr. [[J.T. van der Kemp]], sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]], op [[Bethelsdorp]]. Hy tree op as tolk en adviseur en verwek kinders by Mary, 'n inheemse vrou. Buys verhoed dat Van der Kemp die kinders doop, omdat hy van mening was dat dit verkeerd is om buite-egtelike kinders te doop. Buys het verhoudings met verskeie vroue van alle moontlike etniese afkomste gehad. Hy en sy uitgebreide familie het getrou die Bybel gelees en hy het homself as 'n patriarg soos Moses begin sien. Op Bethelsdorp ontmoet hy ook goewerneur [[Jan Willem Janssens|J.W. Janssens]], wat Buys beskryf as intelligent, maar uiters gevaarlik. Die reisiger [[Hinrich Lichtenstein|Lichtenstein]] en kommissaris De Mist meld dat Buys besonder lank en groot gebou is en vriendelik, beskeie, maar geslepe is. Genl. Dundas, die Britse militêre bevelvoerder aan die Kaap, hef die voëlvryverklaring van Buys op. Omdat hy die Engelse wantrou en 'n hekel aan hulle het, maak hy nie dadelik hiervan gebruik om na die Kaap terug te keer nie. Verhoudinge tussen Buys en Gaika het so versleg dat hy 'n geselskap van 60 mense (swart, wit en gekleurd) met 3 waens, 'n kar, 300 beeste en 25 perde lei op soek na Maputo. Kort na die einde van die eerste Britse besetting van die Kaap vestig hy hom naby die Attaquaskloof – waarskynlik by die huidige Buysplaas aan die [[Gouritsrivier]]. Sy versoek aan die owerhede om sy vlugtelingstatus op te hef, was geslaagd. Gou ondervind hy weer probleme, dié keer met die bure oor water- en weiregte. Hy lewer ook getuienis teen hulle by die [[Swarte Ommegang]] se sitting op George, met die gevolg dat hy toe weer moet versit. == Die eerste Transvaler == Buys lei nou 'n bende Griekwa-veediewe na die gebied noord van die [[Oranjerivier]] teen die Betsjoeanas. Om sy agtervolgers te ontwyk, verhuis hy met sy seuns na die gebied noord van die [[Vaalrivier]]. Gerugte van sy dood blyk ongegrond te wees toe hy in [[1820]] in Betsjoeanaland uitslaan. Rondom [[1825]] vestig hy hom en sy groot familie by die Soutpansberge. Oorlewering wil dit hê dat hy toe nog een poging aangewend het om na Mosambiek te gaan. Kort na sy vertrek sterf sy vrou en so misluk dié poging ook. Een aand het hy alleen vertrek. Hier loop sy spoor dood. In gerugte word beweer dat hy later in [[Sofala]] met 'n meisie uit [[Goa]] getrou het en ook daar in Portugees-Oos-Afrika (vandag Mosambiek) 'n Buys-clan nalaat. == Nageslag == Coenraad Buys se laaste voorspelling dat die blankes hom later na die gebied noord van die [[Vaalrivier|Vaal]] sou volg, is bewaarheid. [[Louis Tregardt]] het Buys se seuns Gabriël en Doors in 1837 in die [[Soutpansberg]]e raakgeloop. Beide seuns was van groot hulp vir Tregardt en later Potgieter se trekke. In hierdie vroeë jare was daar 'n goeie verhouding tussen die Buys-familie en die Voortrekkers. Weens hulle blanke bloed is die Buyse as bondgenote beskou in die Voortrekkers se stryd om in die Transvaal te vestig. Tregardt verwys gereeld na die seuns in sy dagboek. In 1888 ken pres. [[Paul Kruger|Kruger]] vier plase naby die sendingstasie [[Buysdorp]] in die Soutpansberge aan die Buyse toe. Die Buys-familiestam woon nog daar as 'n opsigselfstaande gemeenskap. == Trivia == Buyskop, 4km noord van [[Bela-Bela]], is na Coenraad Buys genoem. Dit was ook die halfwegstasie vir die poskoetsdiens tussen Pretoria en Pietersburg. Klip uit die Buyskop is gebruik vir die bou van die Uniegebou in Pretoria. == Bronne == * Malherbe, D.F. du T.: Stamregister van die Suid-Afrikaanse volk. Stellenbosch: Tegniek, 1966 * Schoeman, A.E.: Coenraad de Buys, the first Transvaaler (sic). Pretoria: J.H. de Bussy,1938 *''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', vol.2. Kaapstad: Nasou, 1970. *[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel 2. Kaapstad: Tafelberg, 1972 {{ISBN|0-624-00368-X}} *[[Dana Snyman|Snyman, Dana]]: Die Groot Een se half eenkantmense. By, Die Burger, Saterdag 10 September 2011. *Steyn, Pieter en Cornél van Heerden: Op Buysdorp is almal familie. Die Burger, 4 April 2016. *Venter, Al J.: Coloured - a profile of two million South Africans. Kaapstad: Human & Rousseau, 1974. {{ISBN|0-7981-0462-7}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Buys, Coenraad}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ontdekkingsreisigers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Geboortes in 1761]] [[Kategorie:Sterftes in 1821]] l17urvkh8lrpx08lc8uog1maxtn2a6m 2970156 2970154 2026-09-23T12:44:39Z Oesjaar 7467 /* Rustelose voortvlugtige */ Skakel 2970156 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Coenraad De Buys | beeld = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[1761]] | geboorteplek = Wagenboomrivier, [[Montagu]] | dood_datum = [[1821]] | sterfteplek = Naby [[Zoutpansberg]] | titel = | nasionaliteit = | beroep = Boer | bekend = Stigter van [[kleurling]]gemeenskap by die [[Soutpansberg]]e | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = | huweliksmaat =Elizabeth Van de Kaap (1812–1820) | kinders =315 (beweer)<ref name="The study Of Racialism: 7 foot tall Coenraad and his kids">{{cite web | url = http://thestudyofracialism.org/viewtopic.php?t=3365 | title = The study Of Racialism: 7 foot tall Coenraad and his kids | access-date = 2011-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425153543/http://thestudyofracialism.org/viewtopic.php?t=3365 | archive-date = 2012-04-25 | url-status = dead }}</ref> | webwerf = | handtekening =Coenraad_de_buys_signature_1787.png |baptized=24 Oktober 1762|partner=Veelvuldige inheemse vroue, insluitened Maria Van der Horst|partner(s)=|other names=Coenraad Buys<br>"Moro"<ref name="North West History - Coenraad De Buys">{{cite web | url = http://www.nwhist.co.za/view-person.php?personid=5 | title = North West History - Coenraad De Buys | access-date = 2011-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425153537/http://www.nwhist.co.za/view-person.php?personid=5 | archive-date = 2012-04-25 | url-status = dead }}</ref><ref name="Makgowa, Mahaletsela, and Maburu: traders and travellers before c.1820">{{cite web | url = http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/PULA/pula011001/pula011001007.pdf | title = Makgowa, Mahaletsela, and Maburu: traders and travellers before c.1820 (by Neil Parsons)}}</ref><br>"Kgowe"|height=7ft|ouers=Jan du Buys (vader) <br> Christina Scheepers (moeder)}} '''Coenraad Buys''' was 'n [[landbou|boer]] op die oosgrens van die [[Kaapkolonie]], avonturier, swerwer, poligamis, rebel en stigter van die bekende [[kleurling]]gemeenskap by die [[Soutpansberg]]e vroeg in die [[19de eeu|negentiende eeu]]. == Afkoms == Buys stam af van 'n [[Franse Hugenote|Franse Hugenoot]] met die familienaam Du Bois, wat in die [[Nederlands]]talige omgewing van die Kaap eers De Buys en later Buys geword het. 'n Mens kan die geleidelike naamsverandering aanvaar omdat die van Buys toe reeds aan die Kaap bestaan het. Coenraad se oupagrootjie was 'n wingerdsnoeier van Calais wat hom in die [[Cogmanskloof]]omgewing gaan vestig het. Hy was 'n welvarende boer en was gereeld in regsgedinge betrokke. Kleinseun Coenraad is op 'n onbekende datum aan die [[Wagenboomsrivier]] naby [[Montagu]] gebore. Op 24 Oktober 1762 word hy in [[Kaapstad]] gedoop. Sy kinderjare bring hy op sy pa se plaas Ezelsjagt deur en geniet daar basiese onderwys. == Rustelose voortvlugtige == Op die ouderdom van 21 jaar was dit reeds duidelik dat hy 'n stormagtige toekoms tegemoet gaan. Hy raak betrokke by die opstand in [[Graaff-Reinet]] teen die koloniale bewind en was 'n burger van die kortstondige republiek in Graaff-Reinet. Die nuwe Britse administrasie onder goewerneur Macartney verklaar hom voëlvry en loof 'n beloning van 1 000 riksdaalders uit vir die persoon wat Buys aankeer – lewend of dood. Met die eeuwisseling bevind Buys hom by Gaika se Xhosas oor die [[Groot-Visrivier]]. Een ambisie van Buys was om [[Lourenco Marques]] (vandag Maputo) te bereik. Met volgelaaide waens gaan sy geselskap van 20 man (insluitende 2 vroue) deur die gebied van Gaika. Dit was 'n mislukking. Hierna vestig Buys hom by dr. [[J.T. van der Kemp]], sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]], op [[Bethelsdorp]]. Hy tree op as tolk en adviseur en verwek kinders by Mary, 'n inheemse vrou. Buys verhoed dat Van der Kemp die kinders doop, omdat hy van mening was dat dit verkeerd is om buite-egtelike kinders te doop. Buys het verhoudings met verskeie vroue van alle moontlike etniese afkomste gehad. Hy en sy uitgebreide familie het getrou die Bybel gelees en hy het homself as 'n patriarg soos Moses begin sien. Op Bethelsdorp ontmoet hy ook goewerneur [[Jan Willem Janssens|J.W. Janssens]], wat Buys beskryf as intelligent, maar uiters gevaarlik. Die reisiger [[Hinrich Lichtenstein|Lichtenstein]] en kommissaris [[Jacob Abraham de Mist|De Mist]] meld dat Buys besonder lank en groot gebou is en vriendelik, beskeie, maar geslepe is. Genl. Dundas, die Britse militêre bevelvoerder aan die Kaap, hef die voëlvryverklaring van Buys op. Omdat hy die Engelse wantrou en 'n hekel aan hulle het, maak hy nie dadelik hiervan gebruik om na die Kaap terug te keer nie. Verhoudinge tussen Buys en Gaika het so versleg dat hy 'n geselskap van 60 mense (swart, wit en gekleurd) met 3 waens, 'n kar, 300 beeste en 25 perde lei op soek na Maputo. Kort na die einde van die eerste Britse besetting van die Kaap vestig hy hom naby die Attaquaskloof – waarskynlik by die huidige Buysplaas aan die [[Gouritsrivier]]. Sy versoek aan die owerhede om sy vlugtelingstatus op te hef, was geslaagd. Gou ondervind hy weer probleme, dié keer met die bure oor water- en weiregte. Hy lewer ook getuienis teen hulle by die [[Swarte Ommegang]] se sitting op George, met die gevolg dat hy toe weer moet versit. == Die eerste Transvaler == Buys lei nou 'n bende Griekwa-veediewe na die gebied noord van die [[Oranjerivier]] teen die Betsjoeanas. Om sy agtervolgers te ontwyk, verhuis hy met sy seuns na die gebied noord van die [[Vaalrivier]]. Gerugte van sy dood blyk ongegrond te wees toe hy in [[1820]] in Betsjoeanaland uitslaan. Rondom [[1825]] vestig hy hom en sy groot familie by die Soutpansberge. Oorlewering wil dit hê dat hy toe nog een poging aangewend het om na Mosambiek te gaan. Kort na sy vertrek sterf sy vrou en so misluk dié poging ook. Een aand het hy alleen vertrek. Hier loop sy spoor dood. In gerugte word beweer dat hy later in [[Sofala]] met 'n meisie uit [[Goa]] getrou het en ook daar in Portugees-Oos-Afrika (vandag Mosambiek) 'n Buys-clan nalaat. == Nageslag == Coenraad Buys se laaste voorspelling dat die blankes hom later na die gebied noord van die [[Vaalrivier|Vaal]] sou volg, is bewaarheid. [[Louis Tregardt]] het Buys se seuns Gabriël en Doors in 1837 in die [[Soutpansberg]]e raakgeloop. Beide seuns was van groot hulp vir Tregardt en later Potgieter se trekke. In hierdie vroeë jare was daar 'n goeie verhouding tussen die Buys-familie en die Voortrekkers. Weens hulle blanke bloed is die Buyse as bondgenote beskou in die Voortrekkers se stryd om in die Transvaal te vestig. Tregardt verwys gereeld na die seuns in sy dagboek. In 1888 ken pres. [[Paul Kruger|Kruger]] vier plase naby die sendingstasie [[Buysdorp]] in die Soutpansberge aan die Buyse toe. Die Buys-familiestam woon nog daar as 'n opsigselfstaande gemeenskap. == Trivia == Buyskop, 4km noord van [[Bela-Bela]], is na Coenraad Buys genoem. Dit was ook die halfwegstasie vir die poskoetsdiens tussen Pretoria en Pietersburg. Klip uit die Buyskop is gebruik vir die bou van die Uniegebou in Pretoria. == Bronne == * Malherbe, D.F. du T.: Stamregister van die Suid-Afrikaanse volk. Stellenbosch: Tegniek, 1966 * Schoeman, A.E.: Coenraad de Buys, the first Transvaaler (sic). Pretoria: J.H. de Bussy,1938 *''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', vol.2. Kaapstad: Nasou, 1970. *[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel 2. Kaapstad: Tafelberg, 1972 {{ISBN|0-624-00368-X}} *[[Dana Snyman|Snyman, Dana]]: Die Groot Een se half eenkantmense. By, Die Burger, Saterdag 10 September 2011. *Steyn, Pieter en Cornél van Heerden: Op Buysdorp is almal familie. Die Burger, 4 April 2016. *Venter, Al J.: Coloured - a profile of two million South Africans. Kaapstad: Human & Rousseau, 1974. {{ISBN|0-7981-0462-7}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Buys, Coenraad}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ontdekkingsreisigers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Geboortes in 1761]] [[Kategorie:Sterftes in 1821]] gv0i9vjbo5ovif6qje8k771vscofj2d 2970159 2970156 2026-09-23T12:46:23Z Oesjaar 7467 /* Rustelose voortvlugtige */ Skakel 2970159 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Coenraad De Buys | beeld = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = [[1761]] | geboorteplek = Wagenboomrivier, [[Montagu]] | dood_datum = [[1821]] | sterfteplek = Naby [[Zoutpansberg]] | titel = | nasionaliteit = | beroep = Boer | bekend = Stigter van [[kleurling]]gemeenskap by die [[Soutpansberg]]e | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | party = | godsdiens = | huweliksmaat =Elizabeth Van de Kaap (1812–1820) | kinders =315 (beweer)<ref name="The study Of Racialism: 7 foot tall Coenraad and his kids">{{cite web | url = http://thestudyofracialism.org/viewtopic.php?t=3365 | title = The study Of Racialism: 7 foot tall Coenraad and his kids | access-date = 2011-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425153543/http://thestudyofracialism.org/viewtopic.php?t=3365 | archive-date = 2012-04-25 | url-status = dead }}</ref> | webwerf = | handtekening =Coenraad_de_buys_signature_1787.png |baptized=24 Oktober 1762|partner=Veelvuldige inheemse vroue, insluitened Maria Van der Horst|partner(s)=|other names=Coenraad Buys<br>"Moro"<ref name="North West History - Coenraad De Buys">{{cite web | url = http://www.nwhist.co.za/view-person.php?personid=5 | title = North West History - Coenraad De Buys | access-date = 2011-11-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120425153537/http://www.nwhist.co.za/view-person.php?personid=5 | archive-date = 2012-04-25 | url-status = dead }}</ref><ref name="Makgowa, Mahaletsela, and Maburu: traders and travellers before c.1820">{{cite web | url = http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/PULA/pula011001/pula011001007.pdf | title = Makgowa, Mahaletsela, and Maburu: traders and travellers before c.1820 (by Neil Parsons)}}</ref><br>"Kgowe"|height=7ft|ouers=Jan du Buys (vader) <br> Christina Scheepers (moeder)}} '''Coenraad Buys''' was 'n [[landbou|boer]] op die oosgrens van die [[Kaapkolonie]], avonturier, swerwer, poligamis, rebel en stigter van die bekende [[kleurling]]gemeenskap by die [[Soutpansberg]]e vroeg in die [[19de eeu|negentiende eeu]]. == Afkoms == Buys stam af van 'n [[Franse Hugenote|Franse Hugenoot]] met die familienaam Du Bois, wat in die [[Nederlands]]talige omgewing van die Kaap eers De Buys en later Buys geword het. 'n Mens kan die geleidelike naamsverandering aanvaar omdat die van Buys toe reeds aan die Kaap bestaan het. Coenraad se oupagrootjie was 'n wingerdsnoeier van Calais wat hom in die [[Cogmanskloof]]omgewing gaan vestig het. Hy was 'n welvarende boer en was gereeld in regsgedinge betrokke. Kleinseun Coenraad is op 'n onbekende datum aan die [[Wagenboomsrivier]] naby [[Montagu]] gebore. Op 24 Oktober 1762 word hy in [[Kaapstad]] gedoop. Sy kinderjare bring hy op sy pa se plaas Ezelsjagt deur en geniet daar basiese onderwys. == Rustelose voortvlugtige == Op die ouderdom van 21 jaar was dit reeds duidelik dat hy 'n stormagtige toekoms tegemoet gaan. Hy raak betrokke by die opstand in [[Graaff-Reinet]] teen die koloniale bewind en was 'n burger van die kortstondige republiek in Graaff-Reinet. Die nuwe Britse administrasie onder goewerneur Macartney verklaar hom voëlvry en loof 'n beloning van 1 000 riksdaalders uit vir die persoon wat Buys aankeer – lewend of dood. Met die eeuwisseling bevind Buys hom by Gaika se Xhosas oor die [[Groot-Visrivier]]. Een ambisie van Buys was om [[Lourenco Marques]] (vandag Maputo) te bereik. Met volgelaaide waens gaan sy geselskap van 20 man (insluitende 2 vroue) deur die gebied van Gaika. Dit was 'n mislukking. Hierna vestig Buys hom by dr. [[J.T. van der Kemp]], sendeling van die [[Londense Sendinggenootskap]], op [[Bethelsdorp]]. Hy tree op as tolk en adviseur en verwek kinders by Mary, 'n inheemse vrou. Buys verhoed dat Van der Kemp die kinders doop, omdat hy van mening was dat dit verkeerd is om buite-egtelike kinders te doop. Buys het verhoudings met verskeie vroue van alle moontlike etniese afkomste gehad. Hy en sy uitgebreide familie het getrou die Bybel gelees en hy het homself as 'n patriarg soos Moses begin sien. Op Bethelsdorp ontmoet hy ook goewerneur [[Jan Willem Janssens|J.W. Janssens]], wat Buys beskryf as intelligent, maar uiters gevaarlik. Die reisiger [[Hinrich Lichtenstein|Lichtenstein]] en kommissaris [[Jacob Abraham de Mist|De Mist]] meld dat Buys besonder lank en groot gebou is en vriendelik, beskeie, maar geslepe is. Genl. [[Francis Dundas|Dundas]], die Britse militêre bevelvoerder aan die Kaap, hef die voëlvryverklaring van Buys op. Omdat hy die Engelse wantrou en 'n hekel aan hulle het, maak hy nie dadelik hiervan gebruik om na die Kaap terug te keer nie. Verhoudinge tussen Buys en Gaika het so versleg dat hy 'n geselskap van 60 mense (swart, wit en gekleurd) met 3 waens, 'n kar, 300 beeste en 25 perde lei op soek na Maputo. Kort na die einde van die eerste Britse besetting van die Kaap vestig hy hom naby die Attaquaskloof – waarskynlik by die huidige Buysplaas aan die [[Gouritsrivier]]. Sy versoek aan die owerhede om sy vlugtelingstatus op te hef, was geslaagd. Gou ondervind hy weer probleme, dié keer met die bure oor water- en weiregte. Hy lewer ook getuienis teen hulle by die [[Swarte Ommegang]] se sitting op George, met die gevolg dat hy toe weer moet versit. == Die eerste Transvaler == Buys lei nou 'n bende Griekwa-veediewe na die gebied noord van die [[Oranjerivier]] teen die Betsjoeanas. Om sy agtervolgers te ontwyk, verhuis hy met sy seuns na die gebied noord van die [[Vaalrivier]]. Gerugte van sy dood blyk ongegrond te wees toe hy in [[1820]] in Betsjoeanaland uitslaan. Rondom [[1825]] vestig hy hom en sy groot familie by die Soutpansberge. Oorlewering wil dit hê dat hy toe nog een poging aangewend het om na Mosambiek te gaan. Kort na sy vertrek sterf sy vrou en so misluk dié poging ook. Een aand het hy alleen vertrek. Hier loop sy spoor dood. In gerugte word beweer dat hy later in [[Sofala]] met 'n meisie uit [[Goa]] getrou het en ook daar in Portugees-Oos-Afrika (vandag Mosambiek) 'n Buys-clan nalaat. == Nageslag == Coenraad Buys se laaste voorspelling dat die blankes hom later na die gebied noord van die [[Vaalrivier|Vaal]] sou volg, is bewaarheid. [[Louis Tregardt]] het Buys se seuns Gabriël en Doors in 1837 in die [[Soutpansberg]]e raakgeloop. Beide seuns was van groot hulp vir Tregardt en later Potgieter se trekke. In hierdie vroeë jare was daar 'n goeie verhouding tussen die Buys-familie en die Voortrekkers. Weens hulle blanke bloed is die Buyse as bondgenote beskou in die Voortrekkers se stryd om in die Transvaal te vestig. Tregardt verwys gereeld na die seuns in sy dagboek. In 1888 ken pres. [[Paul Kruger|Kruger]] vier plase naby die sendingstasie [[Buysdorp]] in die Soutpansberge aan die Buyse toe. Die Buys-familiestam woon nog daar as 'n opsigselfstaande gemeenskap. == Trivia == Buyskop, 4km noord van [[Bela-Bela]], is na Coenraad Buys genoem. Dit was ook die halfwegstasie vir die poskoetsdiens tussen Pretoria en Pietersburg. Klip uit die Buyskop is gebruik vir die bou van die Uniegebou in Pretoria. == Bronne == * Malherbe, D.F. du T.: Stamregister van die Suid-Afrikaanse volk. Stellenbosch: Tegniek, 1966 * Schoeman, A.E.: Coenraad de Buys, the first Transvaaler (sic). Pretoria: J.H. de Bussy,1938 *''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', vol.2. Kaapstad: Nasou, 1970. *[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel 2. Kaapstad: Tafelberg, 1972 {{ISBN|0-624-00368-X}} *[[Dana Snyman|Snyman, Dana]]: Die Groot Een se half eenkantmense. By, Die Burger, Saterdag 10 September 2011. *Steyn, Pieter en Cornél van Heerden: Op Buysdorp is almal familie. Die Burger, 4 April 2016. *Venter, Al J.: Coloured - a profile of two million South Africans. Kaapstad: Human & Rousseau, 1974. {{ISBN|0-7981-0462-7}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Buys, Coenraad}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse ontdekkingsreisigers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Groot Trek]] [[Kategorie:Geboortes in 1761]] [[Kategorie:Sterftes in 1821]] fhe5k0kbhiqhwhupkrzdwlllayj3625 0 50246 2970382 2446204 2026-09-24T03:24:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970382 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Moçâmedes |ander_naam=(voorheen Namibe) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Marginal of Namibe.JPG |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif=Die strand van Moçâmedes |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Namibe-provinsie|Namibe]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel=Stigting |stigtingsdatum=1840 |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|15|9|S|12|12|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=92609 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Moçâmedes''' (tussen 1985 en 2016 ''Namibe'') is die [[hoofstad]] van die [[Namibe-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad het 'n bevolking van 92&nbsp;609 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Namibe het 'n koel, droë klimaat en woestynplantegroei as gevolg van sy nabyheid aan die [[Namibwoestyn]]. == Geskiedenis == 'n Verskeidenheid rotstekeninge en ander vondse dui op 'n prehistoriese nedersetting in Moçâmedes.<ref>[http://www.portalangop.co.ao/angola/pt_pt/noticias/lazer-e-cultura/2014/3/16/Namibe-considerada-celeiro-pinturas-rupestres,456799f3-1f00-4d93-ba64-c0ee28a1eb82.html Artikel oor die verskeidenheid van rotskuns gevind, 17 April 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512223518/http://www.portalangop.co.ao/angola/pt_pt/noticias/lazer-e-cultura/2014/3/16/Namibe-considerada-celeiro-pinturas-rupestres,456799f3-1f00-4d93-ba64-c0ee28a1eb82.html |date=12 Mei 2014 }}, Staatsnuusagentskap ANGOP</ref> Die dorp is in 1840 gestig deur [[Portugal|Portugese]] kolonialiste. Die stigter van die stad word beskou as Bernardino Freire de Figueiredo Abreu e Castro van die Portugese gebied Trás-os-Montes, wat die dorp geskep het met veral Portugese setlaars uit die Brasiliaanse Pernambuco. Tussen 1985 en 2016 was die amptelike naam van die stad Namibe, voorheen en sedertdien het dit die Portugese pleknaam Moçâmedes (ook ''Mossamedes'' geskryf) gedra.<ref>{{pt}} {{cite web |author=Manuel de Sousa |title=Capital do Namibe volta a ser Moçâmedes {{!}} Sociedade {{!}} Jornal de Angola – Online |url=http://jornaldeangola.sapo.ao/sociedade/capital_do_namibe_volta_a_ser_mocamedes |accessdate=11 Maart 2019 |archive-date=20 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220111246/http://jornaldeangola.sapo.ao/sociedade/capital_do_namibe_volta_a_ser_mocamedes |url-status=dead }}</ref> == Bestuur == Moçâmedes is die setel van 'n gelyknamige distrik (Municipio) in die provinsie Namibe, Moçâmedes is ook die hoofstad hiervan. Die distrikskomitee bestaan uit drie munisipaliteite (Comunas): * Bentiaba * Lucira * Namibe == Vervoer == [[Lêer:Commercial port of Namibe, 2009.JPG|duimnael|links|Die hawe van Moçâmedes in 2009]] Moçâmedes is naas [[Luanda]] en [[Lobito]] die derde grootste hawe in die land. Moçâmedes is die beginpunt van die Namibe-hoofweg. Die vliegveld is in 1978 na die Russiese ruimtevaarder [[Joeri Gagarin]] genoem, en die lughawe is heropen nadat omvattende opknappingswerk in September 2013 voltooi is.<ref>[http://www.portalangop.co.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2013/8/36/Aeroporto-Yuri-Gagarin-cartao-postal-cidade-Namibe,fc99fa65-a9bb-464c-a1d1-80c5ba1d2fbd.html Nuwe lughawe van Namibe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512222050/http://www.portalangop.co.ao/angola/pt_pt/noticias/desporto/2013/8/36/Aeroporto-Yuri-Gagarin-cartao-postal-cidade-Namibe,fc99fa65-a9bb-464c-a1d1-80c5ba1d2fbd.html |date=12 Mei 2014 }}, Staatsnuusagentskap ANGOP, 6 September 2013</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Moçâmedes}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Namibe|title=Namibe|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Maart 2019}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] bl3g5ilmdft4erwpkyvxutw18efaohq 0 50249 2970327 2229557 2026-09-23T21:20:09Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970327 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Luena |ander_naam=(voorheen Vila Luso) |inheemse_naam= |nedersetting_tipe= |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët= |beeldgrootte=250px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte= |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Angola |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte= |duimdrukkerkaartbyskrif= |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Angola}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Angola|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Moxico-provinsie|Moxico]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel= |leiernaam= |leiertitel1= |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1= |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2= |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2= |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|11|47|S|19|53|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2010 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=86784 |bevolkingsdigtheid_km2= |bevolkingsdigtheid_myl2= |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone= |utcafset= |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe= |poskode= |skakelkode= |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf= }} '''Luena''' ook '''Lwena''' (voor-1975 ''Vila Luso'') is die hoofstad van die [[Moxico-provinsie]] in [[Angola]]. Die stad het 'n bevolking van 86&nbsp;784 in 2010 gehad.<ref>[http://bevoelkerungsstatistik.de/wg.php?x=&men=gcis&lng=de&des=wg&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&geo=-19 bevoelkerungsstatistik.de] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Nedersettings in Angola]] jen1vsnu1b6zme6elzmzaykd78j7228 0 51261 2970493 1676041 2026-09-24T11:43:19Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970493 wikitext text/x-wiki [[Lêer:President paul kruger.jpg|duimnael|regs|200px|Paul Kruger]] Die '''Kruger-miljoene''' of '''Kruger-ponde''' verwys na 'n skat wat na bewering teen die einde van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] deur of in opdrag van pres. [[Paul Kruger]] versteek is. Besonderhede oor die grootte van die skat verskil aansienlik. Baie soektogte na die skat is onderneem maar sonder welslae. Die oorsprong van die storie is die feit dat die [[Boere]]regering goudontginning op 'n beperkte skaal voortgesit het voordat hulle die Rand verlaat het. Hierdie goudstawe is na die [[Pretoria]]se Munt geneem waarvandaan dit, sommige in halfgemunte vorm, later verwyder is. Die meeste daarvan is vir oorlogsuitgawes gebruik en sommige daarvan is moontlik in die veld begrawe. Die hoeveelheid [[goud]] betrokke is egter baie oordrewe. Die waarde van een goue Paul Kruger Pond, bekend as 'n Kruger Pond is ongeveer ZAR 7&nbsp;000&nbsp;000.00 (sewe miljoen Rand). Die waarde van die moontlike aantal Kruger Ponde is ZAR 7&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000.00 (sewe miljard rand). '''Berekening van 7 Biljoen Rand se Kruger-miljoene''' Volgens Historikus Hedley Chilvers is daar benewens die 100 000 Goue Ponde wat saam met Paul Kruger se trein gereis het 480&nbsp;769 Onse Goud Betrokke (met 'n moderne waarde van subminimum ZAR 7 Biljoene oftewel 1202 stawe goud. Ook van die myne is goud gekonfiskeer net voor die vertrek van Paul Kruger op 4 Junie uit Pretoria naamlik 183&nbsp;138 Onse Goud oftewel 457 stawe goud vanaf Witwatersrandse Myne insluitend Robinson (198 stawe goud) , Ferreira Diep (104 stawe Goud) Ferreira (96 stawe goud) en verskeie klein goud myntjies (60 stawe goud). Hierdie historiese berekening deur 'n historikus word bevestig onafhanklik deur Lord [[Alfred Milner]] wat bevestig dat 1 294 000 Britse Pond tussen 29 Mei en 4 Junie 1900 uit die Mint en Nasionale (de facto Reserwe) Bank asook 2&nbsp;500&nbsp;000 Britse Pond vanaf die Myne verwyder is en dat bewys kan word dat minstens 800 000 Britse Pond se Goud voorraad nie bereken kan word nie en vermis word. == Sien ook == * [[Kruger Miljoene]], rolprent oor die Kruger-miljoene. == Bronne == * ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967 [[Kategorie:Skatte]] h6h37t246zihkezdkx34ls4ba079uzm 0 51342 2970157 2910611 2026-09-23T12:46:11Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970157 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''La camisa negra''}} {{Skoonmaak}} '''''La Camisa Negra''''' is die derde snit van die album ''Mi Sangre'' van die Colombiaanse sanger [[Juanes]], geskryf deur homself en Octavio Mesa. Dit is 'n samesmelting van die ''Volksverhale van Antioquia''-klankbaan en [[popmusiek]]. Hierdie liedjie was 'n sukses, en het hoog gestyg op wêreldtrefferslyste. In [[Duitsland]] het dit goed verkoop. ''La camisa Negra'' gelei tot die verspreiding van ander enkelsnitte uit die album ''Mi Sangre'' in lande soos [[Bulgarye]], [[Oostenryk]], [[Frankryk]] en [[Griekeland]]. In 2005, het Juanes ''Mi Sangre'' in [[Engeland]], [[Asië]] en [[Australië]] vrygestel, wat afgeskop het met 'n intense promosietoer, gevolg deur 'n konserttoer, vir die gebied. Uittreksels hiervan verspin in die rolprent ''Die stad van stilte''. == Omstredenheid == Die lied was omstrede in [[Italië]], toe sommiges dit gespeel het ter ondersteuning van [[fascisme]], aangesien uit sekere oorde 'n verband gesien word met "La Camisa Negra" (in Italiaans "Camicia nera"), 'n paramilitêre groep bekend as die Italiaanse fascistiese Swarthemde, wat die vorige fascistiese bewind van [[Benito Mussolini]] ondersteun.<ref name="BBC">Martínez, Daniel. [http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/misc/newsid_4207000/4207938.stm "Juanes en medio de polémica italiana"].BBC Mundo. 3 September 2005. Besoek op 25 Januarie 2007.</ref> Sommige nagklubs besoek deur vêrregse ondersteuners, het hul hande in die Fascistiese saluut gelig wanneer die lied gespeel is.<ref name="red">"Italians see red over 'black shirt' pop song". Reuters. 1 September 2005. Bekom van die ''Free Republic'', 1 April 2007. </ref> In reaksie hierop het die linkse medianetwerk ''Indymedia'' 'n boikot van die liedjie versoek.<ref name="red" />Juanes het 'n tyd later gesê: "Die ''Camisa Negra'' het niks te doen met fascisme of Mussolini nie … Mense kan musiek op baie maniere interpreteer".<ref>{{en}} [https://overtheandes.com/2019/02/08/friday-cancion-la-camisa-negra-by-juanes/ Friday Canción: La Camisa Negra by Juanes] ''Over The Andes'', 8 Februarie 2019</ref> == Musiek en struktuur == ''La Camisa Negra'' is geskryf in algemeen tyd in die F kruis mineur sleutel. Die lied word uitgevoer op 'n akoestiese kitaar wat klink soos honderd matige slae per minuut met 'n gepaardgaande melodie op elektriese kitaar. Die lied is gestruktureer in die algemene vers-koorvorm vorm, en strek Juanes interval van 'n oktaaf en 'n half, van C na F # 4 # 5. == Ontvangs deur kritici == Die lied ontvang gemengde resensies van kritici. Contactmusic.com het gesê die lied is 'n goeie inleiding tot die wêreld van Juanes, wat sy kitaarstyl en absorberende stem ten volle vertoon." [4] MyVillage het die lied twee uit vyf sterre gegee, met die reaksie dat "dit 'n sekere sjarme het, maar ek sal nie omgee om hierdie geleentheid te mis nie." [5] IndieLondon het die liedjie "het uitstekende vlek" akoestiese ballade, let wel" die rollende kitaar lekke … 'n wonderlike begeleiding verskaf. "[6] OMH het die lied van 'n gemengde resensie, sê dat "die kragtige koor het 'n pakkende melodie en nie stem dit "maar" dit is soos belowe 'n kulinêre fees slegs 'n paar chicken nuggets is bedien word." == Musiekvideo == Die musiekvideo vir die liedjie was vrygestel in 2005. In die video, Juanes arriveer in 'n dorp, vergesel deur twee vroue en' n ouer man. Die man en vrou die uitgang van die motor en die man begin speel 'n kitaar terwyl dans in twee. 'N golf wat blare van die kitaar, en eenkant van Juanes, rondom die wêreld deur middel van wat die golf verby is gevries in tyd, wat dieselfde beweging herhaaldelik. Gedurende die laaste koor, die golf van rigting verander, en die mense van die stad verdwyn. == Treffersposisies == In die Verenigde State, het die lied nie goed presteer in kommersiële musiek nie, maar slegs hoogtepunt op nommer 89 op die Billboard Hot 100. [12] is 'n veel beter prestasie in die Latyns-kaarte, bolaag van die Hot Latyns-Tracks lys vir agt nonconsecutive weke [13], wat meer as die Latynse Pop Airplay Liedjie van die Jaar, en bereik nommer twee in die Latynse Tropical Airplay. [12] ingesluit die liedjie op Billboard se nommer twee in 2005 jaareinde Hot Latyns-Songs sukses agter "mede-sanger-liedjieskrywer Shakira se La Tortura." [14] Die lied het goed gevaar in Europa, bolaag van die kaarte in Oostenryk, Frankryk, Duitsland, Italië, Spanje en Switserland en die bereik van die top twintig in België, Finland, Ierland, Nederland en Noorweë [15]. Die eenheid was gesertifiseerde goud in Switserland [16] en is een van die Top 10 singles in die geskiedenis van die land [17]. Grafiek (2007) Die beste standpunt Honduras Top 20 Fuzion 1 Amerikaanse Billboard Latin Pop Airplay 1 Amerikaanse Billboard Hot Latyns-Songs 1 Colombia Top 100 1 Mexico Top 100 1 Chile Top 20 1 Uruguay 1 HTV 1 Latino Ritmoson 1 Peru Top 100 1 Brasilië Hot 100in April 1 Venezuela Top 20 Fuzion 1 Argentinië Hot 100 1 Puerto Rico Hot 100 1 Bolivia Hot 100 1 Guatemala Top 20 Fuzion 1 Kuba Top 20 Fuzion 1 Italië Hot 100 1 Canada Hot 100 1 Amerikaanse Billboard Hot 100 1 == Verkope en sertifisering == Land Sertifisering Goud is gelyk aan Platinum is gelyk aan Totale verkope Spanje Dubbel Platinum5 100,000 150.000 250.000 Verenigde State 500.000 2.000.000 +2.500.0006 Engeland Silver7 100,000 300,000 400.000 Australië Silver8 100,000 300,000 400.000 Engeland Plaat9 100,000 300,000 400.000 Asië Silver10 100,000 300,000 400.000 == Sien ook == * Ekhymosis == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Europese musiek]] 133sebcgun90ol4jgaaarja4o22up5d 0 52393 2970208 2917866 2026-09-23T16:48:41Z AFM 21229 /* Tweede leraar */ 2970208 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Riebeek-Oos |ander_naam=(Riebeek East) |nedersetting_tipe=Dorpie |duimdrukkerkaart=Oos-Kaap |beeld_stadsilhoeët=Dorpsbeeld Riebeek-Oos.jpg |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Suid-Afrika}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van Suid-Afrika|Provinsie]] |onderafdelingtipe2=[[Distriksmunisipaliteit]] |onderafdelingtipe3=Plaaslike Munisipaliteit |onderafdelingnaam1=[[Oos-Kaap]] |onderafdelingnaam2=[[Sarah Baartman-distriksmunisipaliteit|Sarah Baartman]] |onderafdelingnaam3=[[Makana Plaaslike Munisipaliteit|Makana]] |leiertitel= |leiernaam= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |oppervlak_totaal_km2=22.46 |hoogte_m=616 |hoogte_voet=2024 |koördinate = {{Koördinate|33|12|0|S|26|9|0|O|region:ZA_type:city_source:GNS-enwiki|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2011 |bevolkingnotas=<ref>[http://census2011.adrianfrith.com/place/264001 Hoofplek Riebeek-Oos] ''Sensus 2011''</ref> |bevolking_totaal=753 |bevolkingsdigtheid_km2=34 |tydsone=[[Suid-Afrikaanse Standaardtyd|SAST]] |utcafset=+2 |poskodetipe=[[Poskode]] |poskode= 5805 |skakelkode= |webwerf= }} [[Beeld:Riebeek-Oos 1850.jpg|duimnael|360px|links|'n Wit en swart detail van 'n skildery van die dorpie Riebeek-Oos omstreeks 1865.]] [[Beeld:Jan van Riebeeck.jpg|duimnael|links|160px|Jan van Riebeeck uit die skildery ''De Stichter'' deur E.C. Godée Molsbergen.]] '''Riebeek-Oos''' ([[Engels]]: Riebeek East) is 'n dorpie in die geskiedkundige landdrosdistrik [[Albanie]] (vroeër die [[Zuurveld]]) in die provinsie [[Oos-Kaap]] van [[Suid-Afrika]]. [[Beeld:Hop-buurt Riebeek-Oos.jpg|275px|links|duimnael|Die Hop-buurt lê langs die pad wat die dorp uit [[Somerset-Oos]] se rigting binnekom.]] Die nedersetting is 39&nbsp;km noordwes van [[Grahamstad]] geleë en in 1842 op Voortrekkerleier [[Piet Retief]] se plaas Mooimeisjesfontein aangelê. Dit is genoem na kommandeur [[Jan van Riebeeck]]. Later is die uitgang "-Oos" bygevoeg om dit van die [[Wes-Kaap]]se dorpie [[Riebeek-Wes]] te onderskei. {{#tag:ref |{{cite web|last=Raper|first=R.E.|title=Dictionary of Southern African Place Names|url=http://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames#page/n383/mode/2up|publisher=Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing|accessdate=4 Desember 2013|page=383|year=1987}} |name=dosapn}} [[Jacob Cuyler]], landdros van [[Uitenhage]], het die naam "Albany" in 1812 aan die distrik gegee ter ere van sy vader, burgemeester van die stad [[Albany]] in die Amerikaanse deelstaat [[New York (deelstaat)|New York]]. Die [[NG gemeente Albanie]], wat in 1831 hier gestig is, se benaming is 'n [[Afrikaans|verafrikaansing]] van dié naam. == NG gemeente == ''Vir hoofartikel, sien [[NG gemeente Albanie]]'' === Ontstaan === [[Jacob Cuyler]], landdros van [[Uitenhage]], het in 1812 die [[Zuurveld]] hernoem na sy geboorteplek, die Amerikaanse stad [[Albany]], waarvan sy vader burgemeester was. Die verafrikaansing van dié naam is aan die latere gemeente gegee. Die eerste kerkraadslede is in 1831 in die Metodistekerk in [[Grahamstad]] deur ds. [[Alexander Smith]] van [[Uitenhage]] bevestig. Agt jaar later, in April 1839, kry die gemeente sy eerste leraar in die persoon van ds. [[John Pears]], na wie [[Pearston]] genoem is toe hy leraar van [[Somerset-Oos]] was. Hy bly net tot 1841, maar tydens sy dienstyd koop die gemeente 'n gedeelte van die plaas Mooimeisjesfontein van die indertydse eienaar, M.J. van Rooyen, teen £800 aan as kerkplaas. Die Voortrekkerleier [[Piet Retief]] het die plaas in 1831 gekoop en daar gaan woon, maar dit verkoop toe hy en die meeste Afrikaans-Hollandse boere hierdie dele tydens die [[Groot Trek]] verlaat het. Omdat die Engelse setlaars van 1820 hulle tuiste in [[Grahamstad]] gemaak het en daar min lidmate van die NG Kerk oorgebly het, het die middelpunt van die gemeente in daardie dae na Riebeek-Oos verskuif en dit meer as 'n anderhalf eeu gebly. Eers in 1916 het die sowat 110 NG lidmate in [[Grahamstad]] die moed bymekaargeskraap om hulle eie [[NG gemeente Grahamstad]] van die moedergemeente afgestig. Intussen het die meeste NG lidmate in Grahamstad by Engelse kerke ingeskakel. [[Lêer:John Pears.jpg|duimnael|links|180px|Ds. [[John Pears]], leraar van 1839 tot 1841.]] [[Beeld:Adrian Roux.jpg|duimnael|regs|180px|Dr. [[Adrian Roux]], leraar van 1841 tot 1882.]] [[Beeld:WP Rosseau.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. Willem Petrus Rousseau, leraar van 1882 tot 1897.]] === Tweede leraar === Ds. [[John Pears]] het net twee jaar in die gemeente gebly. In 1841 volg dr. [[Adrian Roux]] (ook gespel "Adriaan") hom op. Hy was 'n Kapenaar van geboorte en slegs die tweede predikant wat in Suid-Afrika georden is. Hy is in die ou waenhuis op [[Mooimeisiesfontein (plaas)]] bevestig. In 1842 stel landmeter Rodgers 'n plan vir die dorp op, wat op voorstel van dr. Roux Riebeek genoem word. Later het die plek Riebeek-Oos geword om dit van [[Riebeek-Wes]] te onderskei. Die [[Oorlog van die Byl|Sewende Grensoorlog]] van 1846 tot 1847 het uitbreiding baie gestrem. Dr. Roux moes tydelik in [[Grahamstad]] gaan woon, waar hy gereeld in die katedraal eredienste vir die deurtrekkende boere gehou het. Eers in 1847 kon die kerkraad weer vergader. In 1848 is die eerste kerkgebou teen 'n koste van £900 ingewy. Binne twee jaar het die [[Agtste Grensoorlog]] uitgebreek en weer het Albanie swaar gely. Weer moes dr. Roux wyk en so arbei hy 'n tyd lank op [[Richmond]] tot hy uiteindelik in 1853 na sy geplunderde gemeente kon terugkeer. Hy werk met ywer sodat die hoeksteen van die kerkgebou wat vandag nog in gebruik is, in 1861 gelê kon word. Die kerk is op [[31 Mei]] [[1862]] ingewy. In dr. Roux se tyd is ook die dorpsdam gebou en die verbod op sterk drank (Riebeek-Oos is 'n "droë" dorp soos byvoorbeeld [[Vishoek]] in die [[Kaapse Skiereiland]]) gehandhaaf. Die verbod het daarna bly staan. In 1882 aanvaar dr. Roux sy emeritaat ná hy 40 jaar, weliswaar met onderbrekings, in die gemeente gearbei het. === Latere leraars === Ná dr. Roux dien ds. W.P. Rossouw tot 1897 en word hy opgevolg deur ds. G.E. Rudman. Tydens sy dienstyd koop die kerkraad ook die ander deel van Mooimeisjesfontein aan om 'n tweede "[[Kakamas]]" (arbeidskolonie van die NG Kerk vir behoeftige lidmate) te begin. In 1921 word ds. [[Hendrik Andries Hanekom|H.A. Hanekom]] die leraar. Gedurende sy tydperk is die woning van [[Piet Retief]] aangekoop en begin met die Piet Retief-weeshuis vir verweesde en verwaarloosde seuns. In 1928 word hy deur ds. W.F.P. Marais opgevolg. Van 1936 staan ds. G.P. le Roux aan die hoof van die gemeente en na hom ds. P.G. Rossouw van 1944 tot '7. In daardie jaar is die moderne gebou van die Piet Retief-weeshuis voltooi, veral deur die ywer van die plaaslike skoolhoof, mnr. A.M.M. Rossouw, latere sekretaris van die inrigting. Die kinderhuis is in die middel jare sewentig gesluit. Die ''Jaarboek van die NG Kerke 1973'' maak nog melding daarvan en sê dit het indertyd plek gehad vir 93 seuns van ses tot 18 jaar. Ds. J.A. Kotzé is in April 1949 in die gemeente bevestig. === Lidmaattal === Omstreeks 1951 met die spoorverlegging in die omgewing is die lidmaattal van die gemeente so te sê verdubbel omdat die hoofspoorwegkamp te Commadagga (ook gespel "Kommadagga") aangelê is. Ander jare toon 'n dalende tendens tot kort voor die [[NG gemeente Grahamstad]] by die gemeente ingelyf is: 1933: 420, 1973: 330, 1979: 244, 1990: 218, 1995: 194, 1999: 271 en die laaste jaar, 2000: 267. In daardie jaar het Grahamstad 823 lidmate gehad, vir 'n totaal van 1090. In 2005 is die totaal egter terug op 836 en in 2010 daal dit verder tot 794. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Bronne == {{Verwysings}} * [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * [[Eric Rosenthal|Rosenthal, Eric]], 1978. ''Encyclopaedia of Southern Africa''. Kaapstad en Johannesburg: Juta en kie, Beperk. == Eksterne skakels == * [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=8500 Die Piet Retief-kinderhuis soos dit omstreeks 2010 gelyk het by artefacts.co.za] * [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=7986 Foto's van Huis Retief op Mooimeisiesfontein by artefacts.co.za] {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|DC10}} [[Kategorie:Nedersettings in die Oos-Kaap]] 7oq93htrphz8yrwizp3g57rien7cweq 0 52459 2970210 2856841 2026-09-23T16:51:21Z AFM 21229 /* Voorgeskiedenis */ 2970210 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NG kerk Grahamstad.jpg|duimnael|regs|250px|Ds. G.M. Daneel het die Grahamstadse NG kerkgebou se hoeksteen op [[17 Maart]] [[1951]] gelê. Die argitek was [[Wynand Louw]], of ten minste sy firma.]] Die '''NG gemeente Grahamstad''' was 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die [[Oos-Kaap]]se stad [[Grahamstad]] wat op [[28 September]] [[1916]] van die moedergemeente [[NG gemeente Albanie|Albanie]] afgestig het en op [[1 Maart]] [[2000]] weer by die moedergemeente ingelyf is, hoewel sowat driekwart van die lidmate in Grahamstad se gemeente was. Met die inlywing het die 21ste oudste gemeente in [[Suid-Afrika]] en die sewende oudste in die Sinode van Oos-Kaapland egter bly voortbestaan. Die gemeente Albanie se middelpunt het weliswaar in 2000 [[Grahamstad]] geword, maar daar is steeds gereelde dienste op [[Riebeek-Oos]], eertydse middelpunt van Albanie, Fonteinskloof en af en toe op Seven Fountains. == Voorgeskiedenis == [[Beeld:Ou NG kerk Grahamstad.jpg|duimnael|links|270px|Die gemeente se eerste kerkgebou was dié gebou, wat die kerksaal geword het met die bou van die nuwe kerkgebou. Die houtstoep aan die voorkant is later verwyder.]] [[Beeld:NG gemeente Grahamstad bordjie.jpg|duimnael|regs|220px|Met die gemeente se vyftigjarige bestaan in 1966 het die kerkraad dié bordjie laat vervaardig by die plaaslike Grahamstown Potteries Limited.]] Suid-Afrika se oudste historiese gedenkwaardigheid staan betreklik naby Grahamstad, naamlik die kruis wat in 1488 by Kwaaihoek, in die huidige distrik Alexandria, deur die groot ontdekkingsreisiger [[Bartholomeus Dias]] opgerig is. Hierdie kruis het die oppermag van Portugal langs die suiderkus aangedui, maar terselfdertyd was dit ook 'n simbool van die Christendom wat mettertyd oor die lengte en breedte van die "Donker Vasteland" gedra moes word. Die vroegste spore van 'n Christelike en Westerse beskawing is dus in die Oostelike Provinsie getrap. Byna drie eeue gaan verby en nou sien begin die ligstrepies van die beskawing hul pad vanuit die Weste na die Ooste vind. Die ossewa en die perd bring die trekkerveeboer na die ongerepte skoonheid van hierdie wilde wêreld en waar hy gaan, word die veeboer op sy eie primitiewe wyse die draer van die Westerse beskawing en die Christelike godsdiens. Sonder keer het die trek ooswaarts gerol. Die Kompanjiesgesag het aan die uitbreiding perk en paal wou stel, maar dit kon hom nie geluk nie totdat uiteindelik in 1775 die [[Visrivier]] tot grens verklaar en die streek wat vandag as die distrik [[Albanie]] bekendstaan, by die Kolonie ingesluit is. Een van die plase wat hier uitgegee is, was De Rietfontein, waar Lucas Meyer hom gevestig het en hier sou later die dorpie ontstaan wat nou die stad [[Grahamstad]] geword het. Juis toe die trekkers hierdie dele bereik, het daar egter ook 'n ander bevolkingstroom na die gesogte Suurveld gevloei. Die twee strome moes noodwendig bots en hierdie ontmoeting van die wit en die swart stroom, gepaard met die koms van 'n derde bevolkingselement, Britse Setlaars van 1820, het aan die verlede van die gebied waarin die Grahamstadse gemeente ontstaan het, sy kenmerkende karakter gegee. In die jare 1811–1812 is die [[Vierde Grensoorlog]] gevoer en die Xhosas deur die kragtige optrede van lt.kol. John Graham uit die Suurveld en oor die Visrivier gedryf. In hierdie tyd is daar toe op die verlate plaas van Lucas Meyer 'n dorpie aangelê om as hoofkwartier van die Kaapse Regiment te dien. Ter ere van die dappere Graham het dit die naam ontvang wat dit tans nog het. Teen 1820 het 'n groot gedeelte van die grond hierlangs nog feitlik onbewoond gelê en dit was deel van goewerneur lord [[Charles Somerset]] se planne om die setlaars uit Brittanje hier te plaas. Hierdie beleid en die latere verhuising van 'n groot gedeelte van die Hollandse boere na die verre Noorde, het aan Grahamstad as hoofstad van die Oostelike Provinsie sy eertyds deur-en-deur Engelse karakter gegee sodat daar ook 'n volle eeu sou verloop voordat hier 'n eie gemeente van die NG kerk gestig kon word. Vir sowat tien jaar het die Hollandse boere aan die Vis- en Koenaprivier wat nie die lang reis na [[Uitenhage]] en later na [[Somerset-Oos]] kon onderneem nie, 'n geestelike heenkome in die Engelse kerke van Grahamstad gevind. 'n Herinnering aan daardie tyd is nog te vind in die huweliksregister van die Katedraal-gemeente waar die eerste huwelik (1823) dié van twee Afrikaners was, terwyl die eerste dopelinge onder die Wesleyaanse gemeente (1822) ook kindertjies van Afrikaanse ouers was. 'n Versoek van die boere wat in hierdie geweste die baanbrekers was, om 'n kerk van hul eie te hê, het in 1826 op die dowe ore van die destydse bewindhebbers geval, maar eindelik is daar in hul lang en diep gevoelde behoefte voorsiening gemaak toe die [[NG gemeente Albanie|gemeente Albanie]] vroeg in 1831 sy beslag gekry het. Alhoewel die eerste kerkraadslede in Grahamstad voorgestel en hul eerste vergadering hier gehou is, het die plaas [[Mooimeisiesfontein (plaas)]], wat vroeër aan [[Piet Retief]] behoort het, in 1840 die kerkplaas van die jong gemeente geword. Hier het toe ook die dorpie ontstaan wat sedert 1842 op aanbeveling van dr. [[Adrian Roux]], die hooggeagte leraar van die gemeente vanaf 1842 tot 1882, die naam [[Riebeek-Oos]] dra. Interessant is dit dat toe dr. Roux in 1842 sy eerste huisbesoek deur die gemeente gedoen het, hy in Grahamstad slegs twaalf lidmate van die NG Kerk aangetref het. Een van hulle was die weduwee van 'n Afrikaanssprekende en een haar ongetroude dogter, terwyl die ander tien almal met mans van ander kerke getroud was. Daar was dus hier geen enkele manlike lidmaat van die NG Kerk nie. Ofskoon dr. Roux Grahamstad as 'n wyk van sy gemeente besoek het en hy byvoorbeeld tydens die Grensoorloë hier vir die Boerekommando's dienste gehou het, was daar eers teen 1887 in die tyd van sy wakkere opvolger, ds. W.P. Rousseau, sprake van gewone dienste in Grahamstad. Hierdie byeenkomste is in verskillende sale en soms selfs in 'n kamer in 'n losieshuis gehou en is volgens oorlewering deur sowat ses mense bygewoon. Ook is die doop by geleentheid hier bedien en jongmense aangeneem. Die lede van die kerk in Grahamstad het egter nie stil gesit nie en telkens moes die kerkraad op Riebeek kennis neem van hul verlange na beter en gereelder bearbeiding. So gaan daar byvoorbeeld in Februarie 1894 'n versoekskrif waarin 21 "Leden en Vrienden der Nederduitsch Gereformeerde Kerk" — onder wie verskeie met Engelse name — vra dat die leraar een Sondag per maand dienste in Grahamstad moes kom hou, en indien dit onmoontlik was, dan ten minste een keer per kwartaal op 'n Sondag. Hulle het beloof om die losies en ander onkoste van die leraar te betaal en origens hul pligte teenoor die kerk getrou na te kom. Dergelike versoeke is dikwels herhaal met die klem later op die wenslikheid van die aanstelling van 'n hulpprediker of tweede leraar met Grahamstad as spesiale arbeidsveld. == Lidmate raak ongeduldig == [[Beeld:NG kerksaal Grahamstad.jpg|duimnael|regs|230px|Die NG kerksaal in [[Grahamstad]], soos die kerkgebou ook in Hillstraat, maar 'n blok of wat nader aan die middestad.]] Nadat die lede in Grahamstad teen 1904 ongeduldig begin word het met die langsame beweging van die kerkraad van Albanie, veral ook toe die aankoop van die Odd Fellows' Hall vir 'n kerkgebou deur die mat val, word in 1907 die blinde evangelis, die heer David Roux, in Grahamstad geplaas en vir 'n aantal jare het hy ten spyte van sy gebreke 'n geseënde werk gedoen. In 1911 het die Ring ingegryp en 'n oplossing vir die Grahamstad-probleem probeer vind. Die gedagtes het nog al die tyd in die rigting van 'n vaste hulpprediker gegaan. By die vergadering wat die Ringskommissie met die kerkraad gehou het, kon nou berig word dat daar hier 239 siele was wat tot die NG Kerk behoort het, asook 37 studente in die Opleidingskollege en 16 in die [[Rhodes-universiteit|Rhodes Universiteitskollege]], terwyl daar 42 leerlinge in die publieke skole en 12 in die kloosterskool was. Die bemoeiinge van die Ring en die lofwaardige ondersteuning van Rings- en ander gemeentes en Christelike verenigings het dit toe moontlik gemaak om 'n beroep uit te bring waardeur aan 'n geordende hulpprediker £250 per jaar vir twee jaar gewaarborg is. "Die kerk het besef dat Grahamstad 'n strategiese punt was. Dit was hier 'n kwessie van die redding van ons armes, die behoud van ons studerende jeug, die troos van ons siekes," het ds. Roelof Johannes de Leeuw Theron jare later geskryf. Die kerkraad was gelukkig om die dienste van hierdie jong leraar te kry met wie se bevestiging op [[2 Mei]] [[1913]] daar 'n nuwe hoofstuk in die geskiedenis van die NG Kerk hier begin. Meer as een wat die feestelike verwelkoming van die eerste hulpprediker bygewoon het, moes sy verbasing lug oor die groot aantal Afrikaners in Grahamstad en met toegewyde ywer het ds. Theron hom van sy moeilike taak gekwyt om die verstrooide skape van die kudde op te soek en hulle saam te snoer tot 'n eenheid wat sy verpligtinge sou voel en nakom. == Aanloop tot afstigting == Geen wonder dan ook dat daar reeds in September 1914 gerapporteer kon word dat die ou Odd Fellows' Hall in Hillstraat vir £1&nbsp;200 aangekoop is om as kerkgebou ingerig te word nie, en in Desember van dieselfde jaar is dit opnuut aan die diens van God gewy. Opnuut omdat hierdie interessante en historiese gebou op [[30 Maart]] [[1851]] ook as kerk in gebruik geneem is en wel deur 'n deel van die Doopsgesinde gemeente wat hulle onder eerw. Alexander Hay van die oorspronklike gemeente afgeskei het. Hierdie waardige leraar is in 1871 oorlede en toe daar teen die volgende jaar weer 'n hereniging van die twee seksies plaasvind, is die gebou aan die Vrymesselaars verkoop wat daar 'n netjiese losie aangebou het wat vir die NG gemeente goeie diens as konsistorie en saaltjie gedoen het. Deur 'n genadige beskikking van God kon die gemeentetjie in 'n kritieke tyd van sy bestaan hierdie ou Godsgebou aankoop en daarin het hulle vergader tot op hierdie dag waar hulle hul nuwe kerk in gebruik neem. Sonder twyfel mag gesê word dat die aankoop van 'n kerkgebou baie daartoe bygedra het om kerklike en nasionale selfrespek by die minderbevoorregte gemeentelede in te boesem. Intussen het die begeerte na 'n selfstandige gemeente hy die lidmate steeds sterker geword en teen September 1915 was die verwesenliking van hierdie ideaal reeds in sig. Daar moes egter weer 'n struikelblok in die weg gekom het, want in Maart 1916 besluit die kerkraad van Albanie om ds. Theron daarvan te verwittig dat sy werk in Grahamstad aan die einde van daardie kwartaal gestaak moes word, tensy die geldsake anders sou toelaat. Hierdie besluit het waarskynlik die laaste stoot aan die afstigting gegee want op [[29 April]] [[1916]] word in 'n buitengewone kerkraadsvergadering amptelik daartoe verlof gegee. Die werklike afstigting het op [[28 September]] [[1916]] plaasgevind wat dan die geboortedag van die gemeente genoem mag word. == Eerste twee leraars == [[Beeld:Ds MJ de Kock.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. M.J. de Kock, van 1917 tot 1923 Grahamstad se eerste NG leraar, en daarna tot 1942 die [[NG gemeente Springfontein]] in die Vrystaat se tweede leraar.]] 'n Maand ná die afstigting tree prop. Mattheam Johannes de Kock voor die gemeente op om kort daarna met algemene stemme tot herder en leraar beroep te word. Sy ordening en bevestiging het op [[3 Februarie]] [[1917]] plaasgevind. Geldelik het dit maar nog steeds moeilik gegaan, maar vir byna sewe jaar het ds. en mev. De Kock die veeleisende gemeente met toewyding bearbei en ywerig voortgebou op die fondamente wat gelê was. Dit was 'n tyd waarin die ledetal aansienlik toegeneem het en groot voorwaartse stappe is gedoen. Onder meer is daar hard gewerk om die kerkskuld te delg en dit het so goed gegaan dat daar selfs aan die moontlikheid van 'n nuwe kerk gedink is. Ook is daarop [[Port Alfred]] 'n stukkie grond vir latere gebruik aangekoop. Ongelukkig het die leraar se gesondheidstoestand sodanig verswak dat hy in 1923 genoodsaak is om sy emeritaat aan te vra. (Later het hy weer tot die bediening toegetree en is op 26 September 1946 te Vanwyksvlei oorlede.) Die vakature het gelukkig nie lank geduur nie. Nog voor die einde van 1923 is ds. Andrew George Murray met algemene stemme beroep en op [[3 Februarie]] [[1924]], presies sewe jaar ná sy voorganger, bevestig. Ds. Murray was die oudste seun van die alombeminde ds. [[George Murray]], en 'n oom van een van die leraars, ds. George Murray Daneel. Alhoewel die arbeid van ds. Murray in Grahamstad slegs jaar geduur het, het hy baie diep spore in die gemeente nagelaat. As getroue en toegewyde dienskneg van Christus en ook deur sy moedige worsteling met swak gesondheid was hy by alle seksies van die samelewing baie hoog aangeskryf. Onder sy leiding is verskeie veranderings aangebring en die gemeente het vooruit gebeur. Reeds in 1925 is besluit om die ou basaarstelsel deur maandelikse bydraes te vervang en twee jaar later is die [[pastorie]] (Markstraat 3) verkoop en die gebou in Markstraat 42 aangekoop. Gedeeltelik deur die milde bydrae van dr. en mev. J.D. Louw kon hier noodsaaklike verbeterings aangebring word wat aan die gemeente sy huidige pastorie gegee het. (Die ander pastorie in Oatlandsweg 1 is in 1949 gebou en met hul aankoms in Desember van daardie jaar deur ds. en mev. Rabie in gebruik geneem.) Verder is daar voorsiening gemaak vir gereëlde dienste en Nagmaal elke drie maande op [[Port Alfred]]. Ná 'n baie geseënde bediening het ds. Murray ernstig siek geword en moes gevolglik in 1928 aftree. Na 'n verblyf van enige jare op [[Somerset-Oos]] het hy en sy gesin na [[Stellenbosch]] vertrek waar hy op [[27 Desember]] [[1935]] ná 'n lang lyding oorlede. Tydens die vakature van nege maande wat op die vertrek van ds. Murray gevolg het, is die gemeente eers deur eerw. P.F. Potgieter en toe deur teologiese student J.G.F. van Rooyen (later leraar van onder meer Oos-Londen-Noord) bearbei. == Derde tot vyfde leraars == [[Beeld:Ds WS Conradie.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Willem Stephanus Conradie, leraar van 1929 tot 1935.]] [[Beeld:Kerkraad NG gemeente Grahamstad 1951.jpg|duimnael|links|340px|Die kerkraad ten tyde van die nuwe kerkgebou se inwyding. Ds. Rabie sit vierde van links in die voorste ry en ds. [[George Daneel|Daneel]] vyfde.]] [[Beeld:Ds AJ van Wijk.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. [[Attie van Wijk|Adriaan Jacobus van Wijk]], leraar van 1940 tot 1946.]] Die derde beroep is op prop. Willem Stephanus Conradie, destyds Algemene Sekretaris van die Christen-Studentevereniging uitgebring, en hy is op [[1 Junie]] [[1929]] hier georden en bevestig. Veral in die eerste jare van ds. Conradie se dienstyd is enige groot voorwaartse stap deur die [[Groot Depressie|swaar depressie]] belet; nogtans het tekens van vordering en bloei nie uitgebly nie. So is die bearbeiding van die lede op [[Port Alfred]] byvoorbeeld op 'n vaster voet geplaas, terwyl selfs 'n boufonds daar in die lewe geroep is met die oog op die aanbring van 'n doelmatige saal wat dan ook teen 1942 in die tyd van ds. Van Wyk gebou is. Vir die kerk in Grahamstad is 'n Apollo-orrel teen £284 aangekoop en daar is 'n daadwerklike begin gemaak met die opbou van 'n kerkboufonds van £5&nbsp;000. Ook het die ledetal in hierdie tyd sterk aangegroei. Die Kerklike Jaarboek vir 1920 stel die getal lidmate op 292, terwyl dit vir 1939 tot 565 gestyg het en in 1951 tot 1&nbsp;040. In 1930 was daar 120 kinders in die Sondagskool wat in 1940 tot 246 verdubbel het en in 1951 tot 315 toegeneem het. Daar was destyds ook baie verblydende vordering in verband met die werk van die Kindersendingkrans. Nadat hy die gemeente sowat ses jaar gedien het, is ds. Conradie na die Karoo-gemeente [[NG gemeente Loxton|Loxton]], wat hy in 1941 met die stedelike [[NG gemeente Rondebosch|Rondebosch]] verwissel het om in 1948 ná nog 'n universiteitsdorp, [[NG gemeente Stellenbosch|Stellenbosch]], te gaan. Sy opvolger was ds. Louis Jacobus Heyns, wat in 1938 uit [[NG gemeente Swartland|Malmesbury]] hierheen gekom en ná slegs anderhalf jaar na [[NG gemeente Colesberg|Colesberg]] vertrek het. Hy is opgevolg is deur ds. [[Attie van Wijk|Adriaan Jacobus van Wijk jr.]], wat vanaf 1940 tot aan die einde van 1945 hier gearbei en toe na [[NG gemeente Port Elizabeth|Port Elizabeth]] vertrek het om aan die begin van die volgende jaar opgevolg te word deur ds. [[George Daneel|George Murray Daneel]], wat die beroep na Grahamstad tydens sy werk as Veldprediker by die Suid-Afrikaanse troepe in [[Italië]] ontvang het. Nadat prop. Daniel Theodorus du Plessis Moolman 'n paar maande lank as hulpprediker hier gestaan het, is hy beroep en as die eerste medeleraar van die gemeente in Mei 1947 georden en bevestig. Twee jaar later het hy na [[NG gemeente Port Elizabeth-Sentraal|Port Elizabeth-Sentraal]] gegaan. Hierdie vakature is in Desember 1949 deur die aankoms van ds. Daniel Johannes Rabie uit die Transvaalse gemeente [[NG gemeente Vorentoe|Vorentoe]] gevul. Ds. [[Henry Charles Hopkins]] skryf in die brosjure wat uitgebring is met die inwyding van Grahamstad se nuwe NG kerk in 1951: "Miskien meer as die meeste ander gemeentes was Grahamstad vanaf die vroeë jare van sy bestaan geseën met uitstaande persone wat as liefhebbers van die Here Jesus en sy Kerk, ook oor besondere talente en sterk persoonlikhede beskik het. Onder dié wat vandag in die vreugde van die gemeente by die inwyding van hul nuwe kerk deel, mag die naam van die heer Jan Daniel Louw nie verswyg word nie. As seun van die waardige ouderling Tobie Louw, van die Paarl, en 'n neef van ds. A.G. Murray, het hy in 1908 as tandarts na Grahamstad gekom en hom sedertdien ten nouste met al die werksaam-hede van ons gemeente vereenselwig. Vandag nog is hy 'n steunpilaar van die gemeente, en ook 'n geagte en beminde figuur in die hele samelewing." == Die nuwe kerk == [[Beeld:Hoeksteen NG kerk Grahamstad.jpg|duimnael|regs|240px|Die hoeksteen van Grahamstad se NG kerk.]] [[Beeld:Ds en mev LJ Heyns en gesin.jpg|links|duimnael|295px|Ds. en mev. L.J. Heyns en hul kinders. Hy was leraar van 1938 tot 1940.]] [[Beeld:Ds DT du P Moolman.jpg|duimnael|160px|Ds. D.T. Du Plessis Moolman, leraar van 1947 tot 1949.]] [[Beeld:Ds DJ Rabie.jpg|duimnael|160px|links|Ds. D.J. Rabie, leraar van 1949 tot 1953.]] [[Beeld:Ds HLN Joubert.jpg|duimnael|regs|160px|Dr. H.L.N. Joubert, leraar van 1953 tot 1957.]] [[Beeld:Ds HM de Vos.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Hendrik Müller de Vos, leraar van 1957 tot 1959.]] [[Beeld:Ds GDJ Kruger.jpg|duimnael|regs|240px|Ds. G.D.J. Kruger was leraar hier van 1964 tot 1968. Dié foto van die Kruger-gesin is geneem in sy dienstyd in die [[NG gemeente Merweville]] van 1951 tot 1960.]] [[Beeld:Ds HN Janse van Rensburg.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. H.N. Janse van Rensburg was leraar met werkkring militêre diens van 1962 tot 1967.]] [[Beeld:Ds JF Myburgh.jpg|duimnael|160px|Ds. J.F. Myburgh, leraar van [[7 Desember]] [[1967]] tot 1974.]] Begin 1947 is die perseel met twee ou geboue op die hoek van Mark- en Hillstraat teen £3&nbsp;000 met die oog op die bou van 'n nuwe kerk aangekoop. Maar eers drie jaar later het die kerkraad besluit dat die tyd om met die bouwerk te begin, ryp was. Kort daarna is die bekende argitek [[Wynand Louw|Wynand H. Louw]], van die [[Paarl]], versoek om 'n plan te voorsien en later in die jaar is die uitvoering daarvan opgedra aan die bouaannemer [[F.P. van Heerden]], van Germiston, wat reeds meer as 30 kerkgeboue tot sy krediet gehad het. Op [[18 Januarie]] [[1951]] is die eerste sooi deur dr. J.D. Louw gespit en die boubedrywighede begin. Die werk het so fluks gevorder dat ds. [[George Daneel|G.M. Daneel]] die hoeksteen op [[17 Maart]] [[1951]] kon lê toe ds. [[Henry Charles Hopkins|H.C. Hopkins]], van [[NG gemeente Fort Beaufort|Fort Beaufort]], die rede gehou het. 'n Skaduwee het oor die bouverrigtinge geval toe oom Ben van Heerden, die bouvoorman wat nie alleen sy werk op baie bekwame wyse gedoen het nie maar ook van die begin af die volste vertroue van die gemeente geniet het, op die aand van [[31 Mei]] plotseling oorlede is. Sy plek is deur J. de Wit geneem en teen die einde van Augustus, dit wil sê in die baie kort tyd van sewe en 'n half maande, was die werk feitlik voltooi. Die gebou van swart en rooibruin sierstene bied sitplek aan ten minste 700 persone. Die banke van die ou kerk is op die galerye gebruik, terwyl die nuwe banke asook die preekstoel van Transvaalse kiaat vervaardig is. Die toringhorlosie en klok wat nog in 'n uitstekende toestand is, kom uit die bekende Tower House in Bathurststraat en is teen 'n baie billike prys verkry. 'n Pyporrel sal is later aangebring. Van die boukoste is reeds met die inwyding sowat die helfte deur die bydraes van die gemeente en hulp van buite byeengebring. Die inwyding van die nuwe Godshuis op [[14 September]] [[1951]] was 'n baie belangrike mylpaal in die geskiedenis van ons kerk in Grahamstad bereik. Die verwesenliking van hierdie lank gekoesterde ideaal waarvoor deur die jare gebid en gewerk is, dien as besieling vir die gemeente om met nuwe moed die toekoms in te gaan, aldus ds. Hopkins. 'n Volgende hoogtepunt vir die gemeente was die stigting van die [[Hoërskool P.J. Olivier]] in 1956 as eerste Afrikaansmedium-hoërskool in dié oorwegend Engelse stad. Vandag nog bestaan daar 'n besondere band tussen die gemeente en die skool. In 1970 volg die afstigting van die militêre NG gemeente Grahamstad-Grenspos, maar dit is laat in die jare negentig weer by die moedergemeente ingelyf, soos die geval was met byna alle soortgelyke gemeentes in [[Suid-Afrika]] en [[Namibië]]. == Lidmaattal == Die lidmate in Grahamstad het gou dié op Riebeek-Oos verbysteek. In 1933 was daar in Albanie 420 en in Grahamstad 440 lidmate (66 meer as die totaal 77 jaar later, in 2010). Terwyl Albanie geleidelik gekrimp het (buiten 'n opflikkering in die middel jare negentig) tot 267 lidmate voor moeder en dogter in 2000 verenig het, was daar in die gemeente Grahamstad 1&nbsp;149 lidmate in 1973, 950 in 1979, 772 in 1985, 820 in 1990, 841 in 1995 en 823 in 2000, die laaste jaar van die gemeente se bestaan. Terwyl die hele Sinode van Oos-Kaapland se lidmate byvoorbeeld van 1990 tot 2000 met 6,7% afgeneem het, het Grahamstad s'n so te sê onveranderd gebly. Intussen is NG gemeente Grahamstad-Grenspos in 1970 van die gemeente afgestig as militêre gemeente, soos trouens die geval was amper oral in Suid-Afrika waar daar 'n militêre basis was (sien [[Lys van ingelyfde NG gemeentes]]). Grenspos was egter altyd 'n klein gemeente met byvoorbeeld 89 lidmate in 1973, 95 lidmate en 400 dienspligtiges in 1979, onderskeidelik 120 en 600 in 1985, 67 en 1&nbsp;112 in 1990 en 87 en 440 in 1995. Kort daarna is die gemeente by Grahamstad ingelyf, sonder enige noemenswaardige uitwerking op laasgenoemde se getal lidmate. == Bruin lidmate deel van gemeente == Ds. Strauss de Jager, reeds sedert 1984 leraar van Grahamstad en vanaf 2000 van Albanie, skryf op die gemeente se webtuiste dat die gemeente altyd pastoraal nou betrokke was by die plaaslike wyk van die Sendinggemeente Stockenström, vroeër die [[NG gemeente Stockenström]]. Leraars van Grahamstad het dan ook een maal per maand 'n diens vir dié gemeente se lidmate gehou. Mettertyd het die NG en Sendinglidmate hegte bande gesmee, dermate dat al die lidmate van die gemeente Stockenström in 1990 en '91 lidmate van Grahamstad geword het. De Jager sê: "Ek beskou dit as 'n besliste hoogtepunt van my tyd hier dat hierdie broers en susters (van buurte soos Hooggenoeg, Vergenoeg, Scotts Farm, asook Uitbr 6, 8 en 9) op so 'n mooi en sinvolle wyse kon deel word van die gemeente en ook op voortreflike wyse die Here saam met ons dien. Die groepie was vantevore deel van Stockenström-gemeente, waar die eerste aparte nagmaalsbediening in 1857 ingestel is." == Inlywing == Grahamstad se destyds amper 84 jaar oue gemeente is in 2000 ingelyf by die destyds amper 169 jaar oue [[NG gemeente Albanie]] en staan sedertdien as sodanig bekend. == Enkele leraars == * Mattheam Johannes de Kock, 1917–1923 * Andrew George Murray, 1924–1928 (emeriteer; oorlede op [[27 Desember]] [[1936]]) * Willem Stephanus Conradie, 1929–1935 (leraar van [[NG gemeente Rondebosch]] van 1941 tot 1948) * Louis Jacobus Heyns, 1938–1940 * [[Attie van Wijk|Adriaan Jacobus van Wyk]], 1940–1948 (leraar van [[NG gemeente Rondebosch]] van 1949 tot 1958) * [[George Daneel|George Murray Daneel]], 1946–1953 * Daniël Theodorus Du Plessis Moolman, 1947–1949 * Daniël Johannes Rabie, 1949–1953 * Dr. Hendrik Ludolph Neethling Joubert, 1953–1957 * Hendrik Müller de Vos, 1957–1959 * Dawid Johannes Marais, 1960–1964 * Pieter Kruger Mentz, 1961–1963 * Hendrik Nicolaas Janse van Rensburg, 1962–1967 (werkkring militêre diens) * Gert Diederik Johannes Kruger, [[21 Junie]] [[1964]]–1968, waarna kapelaan en van 1970 leraar van Grahamstad-Grenspos * Andrew Pieter du Toit, [[11 April]] [[1965]]–1969 * Jacobus Francois Myburgh, [[7 Desember]] [[1968]]–1974 * Johannes Schabort du Plessis, [[31 Januarie]] [[1970]]–1973 * Christoffel Frans Snyders le Roux, [[17 Februarie]] [[1978]]–1988 (uit die bediening)<ref>{{Cite web |url=http://www.e-family.co.za/families/my_uitgebreide_smit_stamregister.htm |title=My uitgebreide Smit-stamregister |access-date= 1 Augustus 2012 |archive-date=15 Junie 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615223342/http://www.e-family.co.za/families/my_uitgebreide_smit_stamregister.htm |url-status=dead }}</ref> * Frederick Strauss de Jager, [[27 Januarie]] [[1984]] – hede == Bronne == * {{en}} [[T.V. Bulpin|Bulpin, T.V.]], 2001. ''Discovering Southern Africa''. Cape Town: Discovering Southern Africa Publications cc. * {{af}} [[Andries Dreyer|Dreyer, eerw. A.]] 1932. ''Jaarboek van die Nederduits-Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1933'', Kaapstad: Jaarboek-Kommissie van die Raad van die Kerke. * {{af}} [[Frits Gaum|Gaum, dr. Frits]] (red.), 1989. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 1990''. Pretoria: Tydskriftemaatskappy van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. * {{af}} [[Henry Charles Hopkins|Hopkins, ds. H.C.]] 1951. ''Ned. Geref. Gemeente Grahamstad. Soewenier Program Inwyding van die Nuwe Kerkgebou. 14-16 September 1951. * {{af}} Maree, W.L. (red.), 1978. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 1979''. Johannesburg: Tydskriftemaatskappy van die Nederduitse Gereformeerde Kerk. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]] (samesteller), 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{en}} Raper, P.E., 1987. ''A Dictionary of South African Place Names''. Johannesburg: Lowry Publishers. * {{af}} Small, Mario (samesteller), 2009. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 2010''. Wellington: Tydskriftemaatskappy. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.ngkerkalbanie.co.za/Geskedenis.php Die gemeente se geskiedenis tot 2013 op sy tuisblad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140825164007/http://ngkerkalbanie.co.za/Geskedenis.php |date=25 Augustus 2014 }}. URL besoek op 25 Julie 2015. * {{en}} [http://openlibrary.org/works/OL7315938W/Feesbrosjure Besonderhede oor ''Feesbrosjure'' met 50ste bestaansherdenking]. URL besoek op 25 Julie 2015. [[Kategorie:Grahamstad]] [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika|Grahamstad]] 2rgj5qmpo0nxkcznvaxhyc3n7l8xz2h 0 53834 2970391 2956523 2026-09-24T05:47:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970391 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Nieu-Guinee of Papoea-eiland | beeld naam = Karte Neuguinea.png | beeld byskrif = Kaart van Nieu-Guinee | beeld grootte = | liggingkaart = LocationNewGuinea.svg | inheemse naam = Papua / Niugini | inheemse naam skakel = | bynaam = | ligging = [[Melanesië]], [[Stille Oseaan]] | koördinate = {{Koördinate|5|30|S|141|00|O|aansig=inlyn,titel}} | argipel = [[Maleise argipel]] | totale eilande = | hoofeilande = | oppervlak = 786&nbsp;000 [[Vierkante kilometer|vk km]] | hoogste berg = [[Poensjak Djaia]] | hoogte = 4&nbsp;884&nbsp;m | land = Indonesië | land admin afdelingstitel = Provinsies | land admin afdelings = Papoea, Wes-Papoea | land admin afdelingstitel 1 = | land admin afdelings 1 = | land admin afdelingstitel 2 = | land admin afdelings 2 = | land hoofstad = [[Djajapoera]] | land grootste stad = Djajapoera | land grootste stad bevolking = 200&nbsp;000 | land leiertitel = | land leiernaam = | land 1 = Papoea-Nieu-Guinee | land 1 admin afdelingstitel = Provinsies | land 1 admin afdelings = Sentraal, Simbu, Oostelike Hooglande, Oos-Sepik, Enga, Gulf, Madang, Morobe, Oro, Suidelike Hooglande, Westelike Provinsie, Westelike Hooglande, Wes-Sepik, Milne Bay, National Capital District | land 1 hoofstad = [[Port Moresby]] | land 1 grootste stad = Port Moresby | land 1 grootste stad bevolking = 307&nbsp;643 | land 1 leiertitel = | land 1 leiernaam = | bevolking = 11&nbsp;306&nbsp;940 | bevolking as of = 2014 | digtheid = 14 | etniese groepe = Papoea en Austronesiese | addisionele inligting = Die wêreld se tweede grootste eiland }} '''Nieu-Guinee''' of '''Papoea-eiland''' ([[Engels]]: ''New Guinea''; [[Tok Pisin]]: ''Niugini''; [[Nederlands]]: ''Nieuw-Guinea''; [[Indonesies]]: ''Papua'' of, histories, ''Irian''; [[Duits]]: ''Neuguinea''), die wêreld se tweede grootste [[eiland]] na [[Groenland]], beslaan 'n oppervlakte van 786&nbsp;000&nbsp;km² en is in die westelike [[Stille Oseaan]] net suid van die [[ewenaar]] geleë. Geografies is dit oos van die [[Maleise argipel]], waarby dit soms ingesluit word as deel van 'n groter Indo-Australiese argipel.<ref name=Wallace>{{en}} {{cite web |last=Wallace |first=Alfred Russell |title=On the Physical Geography of the Malay Archipelago |url=http://web2.wku.edu/~smithch/wallace/S078.htm |year=1863 |accessdate=30 November 2009 |archive-date=17 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100117084201/http://web2.wku.edu/~smithch/wallace/S078.htm |url-status=dead }}; {{Cite book | last = Wallace | first = Alfred Russel | title = The Malay Archipelago | url = https://archive.org/details/bub_gb_pZ4hwlbaOkwC | publisher = Macmillan and Co | year = 1869 | location = Londen | page = [https://archive.org/details/bub_gb_pZ4hwlbaOkwC/page/n11 2]}}</ref> Geologies maak dit, aaneenlopend met [[Australië]], deel uit van die Sahoel-kontinent,<ref name=ballard>{{en}} {{cite conference |first=Chris |last=Ballard |title=Stimulating minds to fantasy? A critical etymology for Sahul |booktitle=Sahul in review: Pleistocene archaeology in Australia, New Guinea and island Melanesia |pages=19–20 |publisher=Australian National University | location= Canberra |year=1993 |id={{ISBN|0-7315-1540-4}} }}</ref><ref name="Allen 1977">{{en}} {{cite book |last=Allen |first=J. |editor=J. Golson en R. Jones |others= |title=Sunda and Sahul: Prehistorical studies in Southeast Asia, Melanesia and Australia |url=https://archive.org/details/sundasahulprehis0000unse |year=1977 |publisher=Academic Press |location=Londen |isbn=0-12-051250-5 |pages= |chapter= |quote = }}</ref> ook bekend as die [[Australië (kontinent)|Groter-Australië]].<ref>{{en}} {{cite journal |last=Allen |first=Jim |last2=Gosden |first2=Chris |last3=Jones |first3=Rhys |last4=White |first4=J. Peter |year=1988 |title=Pleistocene dates for the human occupation of New Ireland, northern Melanesia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1988-02-25_331_6158/page/707 |journal=Nature | volume=331 |issue=6158 |pages=707–709 |doi=10.1038/331707a0 }}</ref> Die twee landmassas is van mekaar geskei toe die area, bekend as die Torres-straat oorvloei is na die laaste [[Ystydperk]]. Antropologies word dit as 'n deel van [[Melanesië]] beskou. Polities omvat die westelike helfte van die eiland twee [[Indonesië|Indonesiese]] provinsies: Papoea en Wes-Papoea. Die oostelike helfte vorm die vasteland van die [[eilandnasie]] [[Papoea-Nieu-Guinee]]. Nieu-Guinee het 'n bevolking van sowat 7,5 miljoen, wat 'n baie lae bevolkingsdigtheid meebring van 8 inwoners/km². [[Lêer:PapuaNG.png|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Nieu-Guinee, oftewel Papoea-eiland]] [[Lêer:New Guinea (1884-1919).png|duimnael|links|Historiese politiese situasie op Nieu-Guinee tussen 1884 en 1919]] [[Lêer:New guinea named.PNG|duimnael|links|Huidige politiese situasie op Nieu-Guinee]] Nieu-Guinee word onderskei van sy droër, meer gelyke,<ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/news/National/Map-from-above-shows-Australia-is-a-very-flat-place/2005/01/21/1106110947946.html |title=Map from above shows Australia is a very flat place |date=21 Januarie 2005 |last=Macey |first=Richard |publisher=The Sydney Morning Herald |access-date=5 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010152047/http://www.smh.com.au/news/National/Map-from-above-shows-Australia-is-a-very-flat-place/2005/01/21/1106110947946.html |archive-date=10 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en minder vrugbare<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.abc.net.au/quantum/info/q95-19-5.htm|title=A Chat with Tim Flannery on Population Control|last=Kelly|first=Karina|publisher=Australian Broadcasting Corporation|date=13 September 1995|accessdate=23 April 2010}} "Wel, Australië het by verre die wêreld se mins vrugbare grond".</ref><ref>{{en}} {{cite web|title=Damaged Dirt|publisher=The Advertiser|last=Grant|first=Cameron|url=http://www.1degree.com.au/files/AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf?download=1&filename=AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf|date=Augustus 2007|accessdate=23 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110516042307/http://www.1degree.com.au/files/AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf?download=1&filename=AdvertiserPartworks_Part3_Page8.pdf|archivedate=16 Mei 2011|url-status=live}} "Australië het die oudste, mees verweerde gronde op die planeet."</ref> suidelike eweknie, Australië, deur die aktiewe vulkaniese geologie, met die hoogste punt, [[Poensjak Djaia]] (of Carstenszpiramide), wat reik tot 'n hoogte van 4&nbsp;884&nbsp;m (16&nbsp;023&nbsp;vt). Tog deel die twee landmassas 'n soortgelyke fauna, met [[buideldier]]e, insluitend wallabies en possums, en die eierlêende monotreem, die mierystervark, of [[echidna]]. Buiten [[vlermuis]]e en sowat twee dosyn inheemse [[knaagdier]]genera,<ref>{{en}} {{cite journal |title=A Phylogeny of New Guinea Rodent Genera Based on Phallic Morphology |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mammalogy_1968-11_49_4/page/609 |first=W. Z., Jr. |last=Lidicker |journal=Journal of Mammalogy |volume=49 |issue=4 |year=1968 |pages=609–643 |doi=10.2307/1378724 }}</ref> is daar, buiten die [[mens]], geen inheemse plasentale [[soogdiere]] nie. [[Vark]]e, verskeie bykomende rotsoorte, en die voorouer van die Nieu-Guinese singende hond het weens menslike kolonisering die eiland binnegekom. Menslike teenwoordigheid op die eiland dateer minstens 40&nbsp;000 jaar terug na die oudste mensemigrasies uit [[Afrika]]. Navorsing dui dat 'n vroeë en onafhanklike [[landbou]]kultuur in die hooglande gevestig is, met getuienis van waterleidings wat minstens 10&nbsp;000 jaar terugdateer.<ref>{{en}} "Die span het ook hooftrekke gedateer wat ooreenkom met die plant, grawe, en vasbind van plante, en gelokaliseerde waterleidingstelsels tot 10&nbsp;000 jaar gelede. Saamgehoopte holms vir water-intolerante plante soos piesangs, suikerriet en jamme word gedateer na sowat 6&nbsp;500 jaar gelede." "Was Papua New Guinea an Early Agriculture Pioneer?", deur John Roach, vir ''National Geographic News'', [http://news.nationalgeographic.com/news/2003/06/0623_030623_kukagriculture.html 23 Junie 2003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030629155222/http://news.nationalgeographic.com/news/2003/06/0623_030623_kukagriculture.html |date=29 Junie 2003 }}</ref> Weens die ruime tydsbestek van die eiland se bewoning, en die hoogsgefragmenteerde landskap, word 'n groot getal tale hier gebesig, met om en by 1&nbsp;000 ('n groter getal as dié van meeste kontinente) wat gekatalogiseer is uit 'n geraamde wêreldwye pre-Colombiaanse totaal van 6&nbsp;000 mensdialekte. Meeste word geklassifiseer as [[Papoeas]]tale, 'n algemeen aanvaarde geografiese term wat 'n minderheid outeurs voorhou as 'n generiese term. 'n Aantal [[Austronesiese tale]] word aan die kuslyn en aanliggende eilande gepraat. In die 16de eeu is die eiland ''Nueva Guinea'' genoem deur die Spaanse ontdekkers daarvan. In die onlangse geskiedenis was westelike Nieu-Guinee ingesluit in die [[Nederlands-Indië|Nederlands-Oos-Indiese kolonie]]. Die [[Duitsers]] het die noordkus van die eiland se oostelike helfte geannekseer as Duits-Nieu-Guinee in hul voor–[[Eerste Wêreldoorlog|Eerste-Wêreldoorlogse]] koloniale uitbreiding. Volgend op die [[Verdrag van Versailles]] is die Duitse afdeling aan [[Australië]] toegeken (wat reeds aanspraak op die suidooste gemaak het, as die sg. Territorium van Papoea) as 'n [[Volkebond]]-mandaat. Die oostelike helfte van die eiland het in 1975 onafhanklikheid van Australië verkry as [[Papoea-Nieu-Guinee]]. Die westelike helfte het in 1961 onafhanklikheid van Nederland verkry, maar het kort hierop gestem om by [[Indonesië]] ingesluit te word. Die belangrikste stede op Nieu-Guinee is [[Djajapoera]] in Indonesië en [[Port Moresby]], die hoofstad van Papoea-Nieu-Guinee. Nieu-Guinee word begrens deur die [[Arafurasee]] in die suidweste, die [[Seramsee]] in die weste, die oop Stille Oseaan in die noorde, die [[Bismarcksee]] in die noordooste, die [[Salomonssee]] in die ooste, die [[Koraalsee]] in die suidooste en die Torres-straat in die suide.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/New-Guinea |title=New Guinea |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=18 April 2020 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511215113/https://www.britannica.com/place/New-Guinea |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Nieu-Guinee huisves die grootste tropiese [[reënwoud]] van [[Australasië]], die rykste [[Koraalrif|koraalriwwe]] in die wêreld en die rykste [[biodiversiteit]] buite die [[Amasonerivier|Amasonebekken]]. == Sien ook == * [[Fly]] * [[Sepik]] * [[Mansinam]] * [[Yos Sudarso-eiland]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|New Guinea}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande van Indonesië]] [[Kategorie:Eilande van Papoea-Nieu-Guinee]] [[Kategorie:Nieu-Guinee]] [[Kategorie:Melanesië]] eicg6u4x2pxcocxaj13tlez9bscmw9n 0 53991 2970238 2966237 2026-09-23T18:41:07Z Sobaka 328 /* Sien ook */ 2970238 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Digitising slides by photographing their projections.jpg|regs|duimnael|Tuisdigitalisering van ou skyfies deur fotografie van hul projeksies met behulp van 'n skyfieprojektor, driepoot en digitale kamera]] '''Digitalisering''' is die uitbeelding van 'n [[voorwerp]], [[beeld]], [[klank]], [[dokument]] of 'n [[Sein (elektriese ingenieurswese)|sein]] (gewoonlik 'n [[analoogsein]]) deur 'n diskrete deelversameling van die punte daarvan of deur [[Steekproef (sein)|steekproewe]]. Die resultaat word genoem 'n ''[[digitaal|digitale]] [[groepvoorstelling|voorstelling]]'' of, meer spesifiek, 'n ''[[digitale beeld]]'', in die geval van 'n objek, en ''digitale vorm'', in die geval van 'n sein. Strenggesproke beteken digitalisering bloot die opvangs van 'n analoogsein in digitale vorm. Vir 'n dokument behels die terminologie die natekening van die dokumentbeeld of registrasie van die "hoeke" waar die lyne eindig en van rigting verander. McQuail identifiseer die proses van digitalisering as een van uitermate belang vir gerekenariseerde omgewings aangesien dit "inligting van alle soorte toelaat om met dieselde effektiwiteit oorgedra te word en ook vermeng te word". (2000:28)<ref>McQuail, D (2000) McQuail's Mass Communication Theory (4de uitgawe), Sage, Londen, bladsye 16-34</ref> ==Sien ook == * [[Taaldigitalisering]] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] 3uzi7eseazjbeb51vxlc5w67lu1f1bf 0 56477 2970497 2920396 2026-09-24T11:43:49Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970497 wikitext text/x-wiki {{skoonmaak}} [[Lêer:BaldwinIV.jpg|duimnael|regs|Willem ontdek, die kroonprins, Boudewyn IV, het vir die siekte '[[Melaatsheid|lepra]]' gekry; vir die kopiïs van hierdie 12e eeuse handskrif het die storie so bisonder gelyk, hy besluit, hy maak 'n 'miniatuur' daarvan.]] '''Willem van Tyrus''' ([[Latyn]]: Willelmus Tyrensis; gebore rondom 1130 - 29 September 1186) was 'n [[Middeleeue|middeleeuse]] [[prelaat]] en [[kroniek|kroniekskrywer]]. Willem<ref>William of Tyre. (2008). Encyclopædia Britannica. Deluxe Edition. Chicago: Encyclopædia Britannica.</ref> het in die 12 de eeu geleef; sy bloeityd is rondom 1170 n.C.; hy was in diens van die 6de kruisvaarderskoning Almalrik I en het sy seun, Boudewijn IV, die kroonprins opgevoed. Willem is gebore uit Franse- of Italiaanse ouers. Hy is gebore in [[Jerusalem]] en sy lewe strek van: 1130-1186. Willem kies ‘n loopbaan in die wetenskap. Hy vertrek [[Europa]] toe en studeer aan daardie tyd se universiteite, in [[Parys]] en Bologna. Nadat hy sy studies voltooi het, keer hy terug na sy vaderland: die kruisvaarderskoninkryk in Jerusalem. Dit was ongewoon om ‘n wetenskaplike van Willem se kaliber binne die geledere van die kruisvaarders te he nie. Hy het ook baie vinnig ‘n hoë politieke pos beklee en word die vertroueling van koning Almalrik I, wat oor die koninkryk van Jerusalem regeer het van 1164-1174. Willem word aangestel as die aartsbiskop van die stad, Tyrus, en sy taak is om die seun van Amalrik I, die kroonprins, op te voed. Willem was ‘n getuie van die aftakeling deur die onderlinge gevegte tussen die verskeurde kruisvaarderskoningkryke. [[Saladin]] gee in 1187 die definitiewe doodsteek vir die kruisvadersleёr tydens die slag by Hattin in die Heuwels van Tiberias. Willem het dit nie meegemaak nie; hy is kort voor dit oorlede. == Die groot werk van Willem van Tyrus: Historia rerum in partibus transmarinis gestarum == Willem skryf verskillende werke in Latyn. Sy magnum opus: Historia rerum in partibus transmarinis gestarum (geskiedenis van die dade wat in die oorsese gebiede gebeur het), het bewaar gebly en hierdie werk maak Willem van Tyrus opsig self een van die grootste skrywers van die 12 de eeu. Hierdie Historia bestaan uit 23 boeke.(die 23 ste boek bestaan net uit 2 hoofstukke). In hierdie werk beskryf Willem die geskiedenis van sy volk en land, die kruisvaarders en Jerusalem. Sy bronne bestaan uit die oorspronklike verslae van ooggetuiges, soos die boeke van Raymond van Aguilers, Fulchert van Chartres, de Gesta Francorum; ook het hy vir sy storie eietydse skrywers van die [[Kruistog|kruistogte]] gebruik, soos Albert van Aken; waar hy in besonder oor sy eie tyd skryf, kon hy vanselfsprekend skryf uit eie waarnemings uit en het hy vir ooggetuie uit eie kring geraadpleeg. Willem skryf in Latyn, hy gebruik ‘n groot woordeskat en sy Latyn kan met die klassieke skrywers soos Cicero, Caeser en Plinius de Jongere vergelyk word. Willem van Tyrus het by uitstek die (kronike-)skrywer van die kruistogte geword. == Ontvangs van Willem se boek == Nie lank na Willem se dood, word sy werk in [[Frans]] vertaal. Omdat hy oor die kruistogte geskryf het is Willem se werke gereeld in die 13de eeu voorgelees aangesien die kruistogte in hierdie era aktuёle politiek was in Wes-Europa was. Vyf en negentig manuskripte van hierdie vertaling het bewaar gebly. == Historia: die aanvalle teen die Jode == * In sy Historia maak Willem melding van die aanvalle (: pogroms), wat teen die Jode plaas gevind het. Uit die stert van die eerste stoet onder leiding van Peter die Heremiet, wat in 1096, vanuit Frankryk deur Duitsland na Konstantinopel getrek het, het groepe onder die kruisvaarders die Joodse gemeenskappe aangeval. Tot en met hierdie tyd het die Jode in vrede in die Duitse, welvarende stede in die Rijngebied, soos Keulen gewoon. Feitlik het hierdie moorde die eerste aanvalle teen die Jode in Wes-Europa gewees. Willem is woedend, as hy beskryf hoe die kruisvaarders hulle self vergryp aan die Jode. Dit is iets besonders, omdat hy die enigste skrywer is wat oor hierdie gebeurtenisse melding maak èn selfs sy verontwaardiging uitspreek.(1) ''Die kruisvaarders was menigte en die voetvolk was ontelbaar groot. Hulle het geen leier nie en gee hulself aan allerhande onheil oor.Daar was onder hierdie stoet wel grawe, soos Thomas de Feria, Clarenbald, Willem de Timmerman en graaf Herman. Hulle het nie vir beheer oor die kruisvaarders gehad nie en niemand wou na hulle luister nie. Instede van verstandige gedrag begin die volk te doen wat ongeoorloof was. Toe het die volgende gebeur: hulle het uit vrees vir God die reis na Jerusalem moet begin het, hulle het moet dink vir die heilig opdrag, hulle het die Evangelie voor oë moet hou, hulle het as pelgrims vir Christus moet gaan reis. Maar nee, in plaas daarvan gee hulle hulself oor aan die waansin. Hulle stoet trek deur stede en dorpies, waar Jode woon. Hierdie Jode hou nie rekening met die gevaar nie en die kruisvaarders slag hulle gruwelik af.-(''2) == Historia: persoonlike omgang met koning Amalrik I == * In sy 19de boek vertel Willem oor sy persoonlik kontak met die koning, Amalrik I, met wie hy oor ‘n lank tydperk weekliks gepraat moet het. Willem vertel, hoe die koning het geregeer en hoe sy uiterlik gelyk het. Die gewone ding wat ons sien in die geskiedwerke uit die ou tye, as 'n skrywer skrywe oor sy koning of baas, is, dat hulle net 'n mooi plaaitjie gee, amper soos 'n mooi bygewerkte foto. Maar Willem maak nie so nie. Sy beeld oor koning Amalrik I is realisties. Hoewel ons moet se, dat die Latyn wat hy gebruik juis vir hierdie passages, 'n opgepoetste Latyn is; dit lyk, Willem probeer met mooi woorde en konstruksies 'n bietjie die lelik werklikheid rond Amalrik I te verberg. ''Hierdie is almal mooi eienskappe, maar Amalrik het ook merkwaardige kante, wat sy goeie eienskappe met ‘n wolk oorskadu. Hy was swygsaam op 'n lelik manier en van beleefdheid het hy nooit gehoor nie. Die gawe van vriendelikheid, waarmee 'n baas sy kneg se hart kan win, Amalrik het nie vir daai ding geken nie (..) Deur die wellus van die vlees, soos mens dit noem, het hy, wat die Heer hom uit genade sou toestaan, ongeduldig aangedring om in ander mans se vrou se bed in te klim. Amalrik was ‘n oortuigde voorvegter vir die vryheid van die kerk gewees, maar intussen lê hy aan dieselfde kerk herhaaldelik en onegte belasting op en tydens sy regering het hy die geldelike vermoë van die kerk uitgebuit. Hy het lekker vir geld gewees meer as dit ‘n eerlike koning betaam.''(3) ''(..)Sy liggaamsbou was goed gewees wat betref verhoudings, hy was groter as mans wat nie so groot was nie en korter as mans wat besonder lank was. Hy het vir 'n aangename gesig gehad (..) Hy het glinsterende oë; hulle het middelmatig groot gewees. 'n mooi neus, net soos sy broer. Hy was blond en effens bles. Sy wange en kin was volbaard gewees. Sy lag was bulderend, dat sy hele liggaam geskut het.''(4) * In ‘n onbewaakte oomblik, toe Almalrik siek met koors in die bed lê, wys hy vir Willem iets van sy inderlik. Willem het toe aanvanklik onthuts en teleurgesteld gewees, toe hy hoor wat Almarik te sê het. Daarna bedink hy homself en probeer hy om die koning te help. Willem eindig sy beskrywing van die koning se uiterlike met 'n pynlike detail: ''Ek onthou nog, dat ek een keer na hom ontbied is vir ‘n persoonlike gesprek. Dit was in die kasteel van Tyrus gewees. Hy het ‘n ligte koors gekry en was nie ernstig siek nie. Hierdie is daai stil ure en soon helder oomblik, soos 'n mens kan kry, as die koors net vir 'n rukkie wegloop. Toe het ons oor baie sake kan gesels en daar was nie ander mense daarby nie. Onder die vrae was daar één wat hy aan my gestel het, wat my seer gemaak het. Hoekom? Aan die een kant, omdat dit ongewoon was om so ‘n vraag te stel en omdat sy vraag nie met die geloof strook nie, wat ons leer en nadruklik bely nie; anderkant ook, omdat ek toe diep in my hart gewond is, omdat die hoof van die ortodokse wat self 'n seun uit ortodokse ouers het gewees, het getwyfel aan so 'n belangrike saak. Almalrik het aan my die volgende gevra: Laat ons die leerstuk van Ons Verlosser en die heiliges, wat vir Christus gevolg het, net so bietjie tersyde stel (hieraan het hy nie getwyfel nie), maar is daar ‘n bewys gevind op grond waarvan ‘n mens in ‘n oortuigende argument kan bewys dat daar lewe is na die dood?(''5) ''(..) Maar laat ek terugkeer na my onderwerp: Amalrik was so besonders vet, dat hy soos ‘n vrou borste gehad het, wat op sy naeltjie hang. Verder het die natuur met 'n bly gemoed en met gulle hand sy liggaam gevorm.(''6) == Historia: Willem van Tyrus en die lepra-koning, Boudewijn IV == * In sy 22ste boek maak Willem melding van die interessante voorval. Die saak was so: koning Amalrik het Willem byna gesmeek om sy seun, die kroonprins,Boudewijn IV, op te voed en te onderrig in toe se gangbare(middeleeuse) skoolvakke. Toe Boudewyn 9 jaar oud en onder die beheer van Willem het gewees, doen Willem 'n vreeslike ontdekking: ''Op ‘n keer speel die kinders uit die adel met mekaar en soos stout kinders sommer kan maak, hulle knyp en krap mekaar se hande en arms oop. Al die kinders het geskree uit pyn, maar Boudewyn het nie. Dit was asof hy geen pyn voel nie, alhoewel sy vriendtjies hom nie spaar nie.(..) Ek het eers gedink, hy doen hierdie ding uit moed en nie vanweë ‘n defek nie, wat veroorsaak dit hy dit nie voel nie. Ek het hom na my toe geroep en hom ondersoek om agter te kom wat gaan aan. Uiteindelik kom ek dit agter: sy regter arm en hand het van die middle af geen gevoel nie; hy voel nie die krap nie, selfs ook nie ‘n byt nie.(..) So het ons met verloop van tyd en deur later ondersoek agter gekom, dit het die begin gewees van ‘n ernstige ,ongeneeslike siekte, wat hom so het aangekondig. En hierdie kan ek nie met droë oë sê nie: toe Boudenwijn die puberteit ingekom het, blyk dit dat hy aan ‘n ernstige vorm van olifantsiekte ly; dit word elke dag net erger, hy kry wonde aan sy gesig en ekstremiteite...(''7) Willem het ontdek dat,die kroonprins, Boudewijn IV ‘n [[Melaatsheid|lepra]] lyer is. Die kind is op ‘n vroeë leeftyd al besmet. In Willem se tys het lepra ‘n oorbekende en doodelike siekte gewees, ampers soos Vigs in ons tyd. Die siekte het ook die naam van skande en armoede. Dat niemand minder as die kroonprins besmet was,was ‘n groot ramp.Teenwoordig is daar medikasie teen lepra, maar toe was daar nie sprake van nie. Boudewijn IV het tog nog 11 jaar regeer. Willem vertel, dat die siekte steeds erger en erger geword het.Tenslotte word Boudewijn blind en verlam. Boudewijn IV sterf in 1185. Kort hierna is Willem ook oorlede. == Voetnote == '''''Opmerking''': al hierdie (onder) latynse tekste kom uit: Patrologia Latina, vol. 201. J. P. Migne, ed. Parisiis: excudebat Migne, 1855'' 1) - Daar is enkele joodse - hebreeuwse getuies en nog drie latynse getuies wat oor die aanvalle op die Jode geskrywe het; die latyne is: Willem van Tyrus, Albert van Aken of Albert van Aix en Ekkehart van Aura; hierdie latyne is almal 13e eeuse skrywers. 2) - (Hist. 1.29) .. turbae innumerabiles, et peditum manus infinita absque duce et rectore, passim et imprudenter incedentes. Erant tamen inter eos viri quidam nobiles, Thomas de Feria, Clarenbaldus de Vendoliolo, Willelmus Carpentarius, comes Hermanus, et alii nonnulli, quibus in nullo, disciplinae impatiens, subjiciebatur populus; sed neglecta prudentium et melius affectorum doctrina, passim et sine delectu per omnia libere discurrebant illicita. Unde factum est, ut cum in timore Domini iter debuissent inceptum peragere, et divinorum memores mandatorum, observata evangelica disciplina, pro Christo peregrinari, converterunt se ad insanias, et Judaeorum populum in civitatibus et oppidis per quae erat eis transitus, nil tale sibi verentem, et se habentem incautius, crudeliter obtruncabant. (3) - (Hist. 19,2) His animi dotibus et bonis potioribus, de trahebant quaedam in eo notabilia, quae prius dictis nubem quamdam inducere videbantur. Taciturnus enim erat ultra decens et eximiae urbanitatis expers. Affabilitatis gratiam, quae maxime principibus subjectorum corda conciliat, penitus non habebat. (..) Lubrico etiam carnis, ut dicitur, impatienter laborans, quod ei clementer indulgeat Dominus, aliena attentare matrimonia dicebatur. Libertatis quoque Ecclesiarum vehemens impugnator, earum patrimonia crebris et indebitis exactionibus, diebus suis, usque ad supremam exinanitionem attrivit. (..) Pucuniae cupidus supra quam regiam deceret honestatem. (4) - (Hist. 19, 3) Corporis autem quadam favorabili statura quasi proportionaliter erat modificatus, ut mediocribus major et longissimis minor esset. Facie venusta (..) Oculis fulgentibus, mediae quantitatis. Naso instar fratris aquilo decenter. Capillo flavo, refugoque pusillum. Barba, genas mentumque grata quadam plenitudine vestitus. Risum tamen habebat incompositum et quo totus in ridendo concutiebatur. (5) - (Hist. 19.3) Memini me semel, ab eo familiariter evocatum, dum in castello Tyrensi, febricula lenta, non multum periculose laboraret, horis quietis et lucido intervallo, sicut in interpolatis febribus solet contingere, secretius cum eo multa contulisse (..) Inter quas unam nobis obtulit quaestionem, unde me multum movit interius, tum, quia inusitatum erat illud quaeri, quia nec quaestione dignum videbatur, quod fides universalis edocebat et firmissime tradiderat credendum. tum, quia animo graviter vulnus imprimebat, si princeps orthodoxus et orthodoxorum filius in re tam certa pateretur scrupulum et in conscientia dubitaret. Quaesivit sane: Si praeter doctrinam Salvatoris et sanctorum qui Christum secuti sunt, de qua non dubitabat, posset ratio inveniri, qua posset probari argumentis evidentibus et necessariis, resurrectionem futuram? (6) - (Hist. 19.3) Sed ad propositum redeamus: pinguis erat supra modum, ita ut more femineo mamillas haberet, cingulo tenus prominentes; ceteras autem corporis partes manu traxerat natura laetior benigniore (..) (7) - (Hist. 21,1) Accidit quod colludentibus pueris nobilium qui secum erant, et se invicem, ut mos est pueris lascivientibus, unguibus per manus et brachia vellicantibus, alii sensum doloris clamoribus significabant. Ipse autem quasi doloris expers patienter nimis, quamvis ei coaetanei ejus non parcerent, supportabat. (..) credidi prius, de virtute patientiae et non ex insensibilitatis vitio procedere. Vocansque eum, percunctari coepi, quidnam esset? Tandemque comperi brachium ejus dexterum manumque eamdem, pro parte dimidia, obstupuisse, ita ut penitus vellicationes aut etiam morsus non sentiret. (..) Erat enim, ut processu temporis, ipso rerum experimento postea plenius cognovimus, amplioris et penitus incurabilis doloris initium, quod praemittebatur. Quodque siccis oculis dicere non possumus, cum ad pubertatis annos coepit exsurgere, morbo elephantioso visus est periculosissime laborare, quo per dies singulos ingravescente nimium, extremitatibus maxime laesis et facie (..) == Volledig latynse teks op internet == * [http://www.crusades-encyclopedia.com/latinsourcewilliamoftyre.html Volledig Latynse teks van ''Historia rerum gestarum in partibus transmarinis''] == Verwysings == {{Verwysings}} {{commonscat|William of Tyre manuscripts}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1130]] [[Kategorie:Sterftes in 1186]] 5s0mikerjajr7hm99nnoebxmsugcplc 0 58083 2970409 1810612 2026-09-24T06:53:28Z JMK 649 +kat 2970409 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Morris Kentridge.jpg|regs|180px|duimnael|[[Morris Kentridge]] was LV vir Troyeville van 1924 tot 1958.]] '''Troyeville''', gesentreer om die voorstad [[Troyeville]], was 'n kiesafdeling in [[Transvaal]] vir die Suid-Afrikaanse Volksraad en die [[Transvaalse Provinsiale Raad]] vanaf die eerste algemene verkiesing ná [[Uniewording]] in 1910. [[Morris Kentridge]] het die kiesafdeling van 17 Junie 1924 tot 10 Maart 1958 (amper 34 jaar) verteenwoordig, eers vir die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] en vanaf omstreeks 1933 vir die [[Verenigde Party]]. == Bronne == * {{en}} Potgieter, D.J. (red.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} [[Beaumont Schoeman|Schoeman, B.M.]] 1977. ''Parlementêre verkiesings in Suid-Afrika 1910-1976''. Pretoria: Aktuele Publikasies. {{Saadjie}} [[Kategorie:Troyeville]] [[Kategorie:Politiek van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Verenigde Party]] [[Kategorie:Volksraadskiesafdelings]] rh61yvyveehyomw7i0st8bcp693owbs 0 62882 2970272 2863737 2026-09-23T18:59:00Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970272 wikitext text/x-wiki {{Geen bronnelys}} {{Inligtingraampie Ampsbekleër | naam = Frederik Van Zyl Slabbert | beeld = | beeldonderskrif = | orde = [[Opposisieleier|Leier van die Opposisie]] | termynaanvang = 1979 | termyneinde = 1986 | voorganger = [[Colin Eglin]] | opvolger = Colin Eglin | geboortedatum = [[2 Maart]] [[1940]] | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Pretoria]], [[Transvaal]] | sterftedatum = [[14 Mei]] [[2010]] | sterfteplek = [[Johannesburg]], [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]] | party = [[Progressiewe Federale Party]] | eggenoot = | kinders = | alma_mater = [[Universiteit Stellenbosch]] | religie = | handtekening = }} '''Frederik Van Zyl Slabbert''' ([[2 Maart]] [[1940]] – [[14 Mei]] [[2010]]) was 'n Suid-Afrikaanse politieke ontleder, sakeman, skrywer, akademikus en voormalige leier van die amptelike opposisie, die [[Progressiewe Federale Party]], in die Volksraad van 1979 tot 1986. Hy is in [[Pretoria]] gebore en het grootgeword in die huidige provinsie [[Limpopo]]. In 1958 matrikuleer hy aan die Afrikaanse [[Hoërskool Pietersburg]] in die teenswoordige [[Polokwane]]. Na skool studeer hy 'n jaar lank aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] en verskuif daarna na die [[Universiteit Stellenbosch]], waar hy onder meer aan die [[Kweekskool]] studeer, maar uiteindelik die grade B.A. in 1961, Honneurs (met lof) in 1962, 'n meestersgraad (met lof) in 1964 en 'n doktorsgraad in die filosofie in 1967 verwerf. Na hy afstudeer, sluit hy hom agtereenvolgens aan as lektor in sosiologie aan by die [[Universiteit Stellenbosch]], [[Rhodes-universiteit]], [[Universiteit van Kaapstad]] en [[Universiteit van die Witwatersrand]], waar hy in 1973 as hoogleraar aangestel word. In 1974 betree hy die politiek as kandidaat vir die [[Progressiewe Party]] in die kiesafdeling [[Rondebosch]]. Hoewel sy kanse as uiters gering beskou is, klop hy in die algemene verkiesing op [[24 April]] [[1974]] die kandidaat van die [[Verenigde Party]] met meer as 1&nbsp;600 stemme en sluit hom aan by [[Helen Suzman]], [[Colin Eglin]] en drie ander PP-parlementslede. Nadat die [[Verenigde Party]] in 1977 ontbind het, kry die [[Progressiewe Reformiste Party]] die naas meeste setels in die algemene verkiesing op [[30 November]] en word met sy 19 parlementslede die Amptelike Opposisie. Nadat [[Colin Eglin]] as leier van die PFP bedank, volg Slabbert hom op [[3 September]] [[1979]] op en word terselfdertyd leier van die Amptelike Opposisie. Die PFP het vroeg in [[1986]] 'n groot terugslag beleef met Slabbert se bedanking. Hy bedank terselfdertyd as LV vir [[Claremont]]. Hy het aangevoer hy het ontnugter geraak met die regering se opvatting van wat beskou kon word as ware hervorming, terwyl hy ook die Parlement se voortgesette relevansie in die oplossing van [[Suid-Afrika]] se politieke probleme bevraagteken het. 'n Paar dae later het dr. [[Alex Boraine]], LV vir [[Pinelands]], ook bedank. As stigters van die [[Institute for Democratic Alternatives in South Africa]] (IDASA) was hulle aan die voorpunt van die ontmoeting van 50 vooraanstaande Suid-Afrikaners in die [[Dakar-beraad]], [[Dakar]], [[Senegal]], met leiers van die [[African National Congress]] op [[1 Julie]] [[1987]]. Slabbert het nooit weer aktief by die politiek betrokke geraak nie, maar was in 1990 mede-stigter van 'n swart beleggingstrust, Khula. In 1998 word hy aangestel as voorsitter van Adcorp Holdings en het ook in die direksie van talle genoteerde maatskappye, onder meer Wooltru, Investec en Radiospoor, gedien. In 2004 is hy aangewys as die 82e mees invloedryke Suid-Afrikaner tydens SABC3 se program om die honderd belangrikste Suid-Afrikaners te kies. Hy was redakteur en medeskrywer van talle boeke. Sy laaste boek verskyn in 2006 gelyktydig in Afrikaans en Engels, met die Afrikaanse titel ''Duskant die geskiedenis''. Hy tree in 2009 uit as kanselier van die [[Universiteit Stellenbosch]] weens gesondheidsprobleme. Slabbert sterf na hy uit die hospitaal ontslaan is tuis in [[Johannesburg]] aan 'n lewerkwaal. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Zyl Slabbert, Frederik}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse opposisieleiers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Sterftes in 2010]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Pietersburg]] 1g4n4q5p654swvrqawcmb2wpxjcso74 0 63860 2970395 2926227 2026-09-24T06:16:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970395 wikitext text/x-wiki [[Lêer:OmegaNasaNOrwayJapanDakota.png|duimnael|[[Nasa]]-satellietbeeld van die [[Arktiese Oseaan]] en die Noordpool]] [[Lêer:Arctic Ocean.png|duimnael|Kaart van die Arktiese Oseaan en die Noordpool]] [[Lêer:IBCAO betamap.jpg|duimnael|Batimetriese kaart van die Arktiese Oseaan]] [[Lêer:Boundaries in the Arctic - map-fr.svg|duimnael|Gebiedsaansprake van Arktika]] [[Lêer:Noaa3-2006-0602-1206.jpg|duimnael|Uitsig oor die Noordpool]] [[Lêer:2007 Arctic Sea Ice.jpg|duimnael|Die krimping van die Arktiese ys in 2007 in vergelyking met 2005 en die gemiddelde van 1979 tot 2000]] [[Lêer:Magnetic North Pole Positions 2015.svg|duimnael|Verskuiwing van die magnetiese Noordpool tot in 2015]] [[Lêer:Sunset over the North Pole at the International Date line at 20,000 feet Aug 6th 2015 by Don Ramey Logan.jpg|duimnael|[[Sonsondergang]] oor die Noordpool]] Die '''Noordpool''' is die geografies noordelikste punt op [[Aarde]] en die middelpunt van die [[Noordelike Halfrond]]. Die Noordpoolstreek staan bekend as Arktika en bedek die [[Arktiese Oseaan]], ook bekend as die Noordelike Yssee. Anders as die [[Suidpool]], wat ’n aardmassa is, bestaan die Noordpool uit ’n see wat met voortdurend verskuiwende ys bedek is. Dit is dus onprakties om ’n permanente stasie daar te bou soos op die Suidpool. Tog het die [[Sowjetunie]], en later [[Rusland]], sedert 1937 ’n paar drywende bemande stasies op min of meer ’n jaarlikse basis gebou, waarvan sommige oor die pool of baie naby daaraan beweeg het. Sedert 2002 het Rusland ’n basis, Barneo, naby die pool wat vroeg elke [[lente]] ’n paar weke lank werksaam is. Studies in die 2000's het voorspel die Noordpool kan seisoenaal ysvry raak omdat die Arktiese ys aan die krimp is, met tydskale wat gewissel het van 2016<ref>Black, Richard (8 April 2001). [https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-13002706 New warning on Arctic sea ice melt]. BBC</ref><ref>Ljunggren, David (5 Maart 2009). [https://www.reuters.com/article/2009/03/05/us-canada-arctic-idUSTRE52468B20090305 Arctic summer ice could vanish by 2013: expert] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117065122/http://www.reuters.com/article/2009/03/05/us-canada-arctic-idUSTRE52468B20090305 |date=17 November 2015 }}. Reuters</ref> tot die laat 21ste eeu of later. Rusland het die seediepte by die Noordpool in 2017 op 4&nbsp;261&nbsp;m gemeet<ref>[http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKL0286134520070802 Russian sub plants flag at North Pole] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081222062205/http://uk.reuters.com/article/worldNews/idUKL0286134520070802 |date=22 Desember 2008 }}, Reuters, 2 Augustus 2007</ref> en die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] in 1958 op 4&nbsp;087&nbsp;m.<ref>{{cite web |url=http://militera.lib.ru/memo/usa/anderson_w/18.html |title="Наутилус" у Северного полюса |publisher=Воениздат |year=1965 |access-date=12 Januarie 2012 |author=Андерсон, Уильям Роберт |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200411193519/http://militera.lib.ru/memo/usa/anderson_w/18.html |archive-date=11 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=7rftTUAUXOIC&pg=PA202| title=The International Regime of the Polar Regions | publisher=Acadimie de Droit International de La Ha | year=1968 | accessdate=12 Januarie 2012 | author=Mouton, M.W. | pages=202 (34)| isbn=9028614427 }}</ref> Die naaste land word gewoonlik beskou as [[Kaffeklubbeneiland]] aan die noordkus van [[Groenland]], sowat 700&nbsp;km van die pool af, hoewel daar ’n paar moontlik semipermanente gruisbanke effens nader lê. Die naaste permanent bewoonde plek is [[Alert]] in [[Kanada]], wat 817&nbsp;km van die pool af is. == Dag en nag == Die [[Son]] is by die Noordpool in die somer deurentyd bo die horison en in die winter onder die horison. [[Sonsopkoms]] is net voor die [[Dag-en-nag-ewening|Maart-nagewening]] (omstreeks 20 Maart); dit neem die Son daarna drie maande om sy hoogste punt met die [[Sonstilstand|somersonstilstand]] (omstreeks 21 Junie) te bereik. Daarna begin dit sak en bereik [[sonsondergang]] net voor die [[Dag-en-nag-ewening|September-nagewening]] (omstreeks 23 September). Wanneer die Son by die pool sigbaar is, lyk dit of dit in ’n horisontale sirkel bo die horison beweeg. Hierdie verskynsels word veroorsaak deur die Aarde se [[ashelling]] en sy wenteling om die Son. Die rigting van die ashelling, sowel as die Aarde se hoek relatief tot die vlak van sy [[wentelbaan]] om die Son, bly oor ’n tydperk van ’n jaar baie naby aan konstant (albei verander baie stadig oor lang tydperke). In die middel van die noordelike [[somer]] wys die Noordpool so ver as moontlik in die rigting van die Son. Namate die jaar verbygaan en die aarde om die Son beweeg, draai die Noordpool geleidelik weg van die Son totdat dit in die middel van die [[winter]] so ver as moontlik van die Son af wys. Dieselfde gebeur by die Suidpool, maar met ’n tydsverskil van ses maande. == Klimaat == Die Noordpool is aansienlik warmer as die Suidpool omdat dit by seevlak in die middel van ’n oseaan lê (wat as ’n reservoir van hitte dien), eerder as op ’n hoogte op ’n kontinentale landmassa. Ondanks die yskap het dit van dieselfde eienskappe as ’n [[toendra]]klimaat (''ETf'') vanweë die temperature in Julie en Augustus wat soms net bo die vriespunt is. Wintertemperature by die noordelikste weerstasie in Groenland kan wissel van sowat -50 tot -13&nbsp;°C met ’n gemiddeld van sowat -31&nbsp;°C; die Noordpool is effens kouer. Somertemperature (Junie, Julie en Augustus) wissel om vriespunt. Die hoogste temperatuur wat nog aangeteken is, is 13&nbsp;°C,<ref name="weather" /> – baie hoër as die Suidpool se hoogste aangetekende temperatuur van net -12,3&nbsp;°C.<ref>[http://antarcticsun.usap.gov/features/contenthandler.cfm?id=2563 "Antarctic Sun: Heat Wave"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523025538/http://antarcticsun.usap.gov/features/contenthandler.cfm?id=2563 |date=23 Mei 2013 }}, US Antarctic Program</ref> Die seeys by die Noordpool is gewoonlik sowat 2 tot 3&nbsp;m dik,<ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html Beyond "Polar Express": Fast Facts on the Real North Pole] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041111044309/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/11/1108_041108_north_pole.html |date=11 November 2004 }}, National Geographic News</ref> hoewel dit baie kan wissel na gelang van die weer en klimaat.<ref>{{cite web |title=Sea Ice |url=http://nsidc.org/cryosphere/sotc/sea_ice.html |work=State of the Cryosphere |publisher=NSIDC |access-date=6 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521151123/https://nsidc.org/cryosphere/sotc/sea_ice.html |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Studies het bevind die dikte het die afgelope jare afgeneem.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3353930/Arctic-ice-thickness-drops-by-up-to-19-per-cent.html "Arctic ice thickness drops by up to 19 percent"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141105213728/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3353930/Arctic-ice-thickness-drops-by-up-to-19-per-cent.html |date= 5 November 2014 }}, ''[[The Daily Telegraph]]'' (28 Oktober 2008).</ref> [[Globale verwarming]] kon daartoe bygedra het, maar dit is nie moontlik om die onlangse skielike afname in die dikte geheel en al aan die waargenome warmer weer in die Arktiese gebied te wyt nie.<ref>{{cite web |title=Model-Based Estimates of Change |url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch4s4-4-3-4.html |publisher=IPCC |access-date=6 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181103164002/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/ch4s4-4-3-4.html |archive-date=3 November 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Verslae het ook voorspel dat die [[Arktiese Oseaan]] binne ’n paar dekades in die somer heeltemal sonder ys sal wees.<ref>Jonathan Amos (12 Desember 2006). [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6171053.stm Arctic sea ice "faces rapid melt"], BBC.</ref> Die krimping van die Arktiese ys sal globale verwarming vererger, want minder ys sal minder sonlig weerkaats en kan ernstige implikasies inhou deur by te dra tot die vorming van Arktiese [[Sikloon|siklone]].<ref>{{cite web |title=Future of Arctic Climate and Global Impacts |url=http://www.arctic.noaa.gov/future/heat.html |publisher=NOAA |access-date=6 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701043338/http://www.arctic.noaa.gov/future/heat.html |archive-date= 1 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> {{Tabel weergemiddeldes |location = Groenland-weerstasie (oor 11 jaar) |bron=Weerbasis<ref name="weather">{{cite web | url = http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=110340&cityname=Closest+Data+for+North+Pole+-+440+mi%2F709+km%2C+Greenland&units= | title = Closest Data For North Pole – 440 Mi/709 Km, Greenland | publisher = Weatherbase | accessdate = 19 September 2015 | archive-date = 14 Maart 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130314131802/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=110340&cityname=Closest+Data+for+North+Pole+-+440+mi%2F709+km%2C+Greenland&units= | url-status = dead }}</ref> |accessdate=September 2015 |jan_a_max= -13 |feb_a_max= -14 |mrt_a_max= -11 |apr_a_max= -6 |mei_a_max= 3 |jun_a_max= 10 |jul_a_max= 13 |aug_a_max= 12 |sep_a_max= 7 |okt_a_max= 9 |nov_a_max= 0.6 |dec_a_max= 0.7 |jaar_a_max= 13 |jan_gem_max = -29 |feb_gem_max = -31 |mrt_gem_max = -30 |apr_gem_max = -22 |mei_gem_max = -9 |jun_gem_max = 0 |jul_gem_max = 2 |aug_gem_max = 1 |sep_gem_max = 0 |okt_gem_max = -8 |nov_gem_max = -25 |dec_gem_max = -26 |jaar_gem_max = |jan_gem = -31 |feb_gem = -32 |mrt_gem = -31 |apr_gem = -23 |mei_gem = -11 |jun_gem = -1 |jul_gem = 1 |aug_gem = 0 |sep_gem = -1 |okt_gem = -10 |nov_gem = -27 |dec_gem = -28 |jaar_gem = |jan_gem_min = -33 |feb_gem_min = -35 |mrt_gem_min = -34 |apr_gem_min = -26 |mei_gem_min = -12 |jun_gem_min = -2 |jul_gem_min = 0 |aug_gem_min = -1 |sep_gem_min = -2 |okt_gem_min = -11 |nov_gem_min = -30 |dec_gem_min = -31 |jaar_gem_min = |jan_a_min= -47 |feb_a_min= -50 |mrt_a_min= -50 |apr_a_min= -41 |mei_a_min= -24 |jun_a_min= -12 |jul_a_min= -2 |aug_a_min= -12 |sep_a_min= -31 |okt_a_min= -21 |nov_a_min= -41 |dec_a_min= -47 |jaar_a_min = -50 |lvjan= 83.5 |lvfeb= 83.0 |lvmrt= 83.0 |lvapr= 85.0 |lvmei= 87.5 |lvjun= 90.0 |lvjul= 90.0 |lvaug= 89.5 |lvsep= 88.0 |lvokt= 84.5 |lvnov= 83.0 |lvdec= 83.0 }} == Noordelike Yssee == Naas die eintlike Noordelike Yssee bestaan die watergebied van die Noordpoolgebied ook uit 'n aantal randseë, baaie en seestrate. Kenmerkend vir die seegebied is die groot vastelandsplat (tot 200&nbsp;m diep) onder sowat 'n derde van die wateroppervlakte. Met uitsondering van [[Spitsbergen]] en [[Franz Josef-land]] lê al die eilande van die Noordpoolgebied op hierdie vastelandsplat. Noord van [[Siberië]] is die plat op sy wydste (600-1800&nbsp;km). In die jare veertig het Russiese wetenskaplikes bewys dat die [[Noordelike Yssee]] nie uit 'n enkele bekken bestaan nie, maar dat dit op ’n gemiddelde diepte van 1&nbsp;000&nbsp;m deur 'n rif in twee gedeel word. Hierdie sogenaamde [[Lomonosofrif]] strek van die [[Ellesmere-eiland]] byna oor die Pool tot by die [[Nieu-Siberiese Eilande]] en verdeel die see in die Eurasiese en die [[Amerasiese Bekken]], wat onderskeidelik lê aan die kant van die kontinente wat in die name genoem word. Latere navorsing het getoon dat hierdie skeiding nog uitgebreider is. Wat die seestrominge betref, is die skeiding van die Lomonosofrif die belangrikste. Aan die Europese kant van die rif oorheers antikloksgewyse oppervlakstrominge. Aan die ander kant is daar 'n feitlik heeltemal geslote, kloksgewyse watersirkulasie wat sowat een keer elke tien jaar 'n volledige omwenteling maak. Die beweging van die water kan bestudeer word aan die hand van die dryfys. Die ys dryf gemiddeld 4&nbsp;km per dag, maar dit gebeur ook dat dit soms tot 35&nbsp;km per dag dryf. Die yseilande is besonder geskik vir die vestiging van permanente navorsingstasies. Dit is arktiese tafelysberge wat hier, in teenstelling met die Suidpoolgebied, seldsaam is en slegs rondom die Ellesmere-eiland en Franz Josef-land gevorm word. Die eerste yseiland is in 1946 noord van Point Barrow in [[Alaska]] ontdek en T_x (Target X) gedoop. Na die ontdekking van ander eilande is die naam na T₁ verander. Die yseilande verskil van die res van die see-ys deurdat hulle 'n reëlmatige, effens golwende oppervlak het, besonder hard en permanent is. Die eerste permanente waarnemingstasie is in 1952 (tot 1954) deur die Verenigde State gevestig op [[Fletchers-yseiland]] (T₃), wat twee jaar tevore ontdek is. Origens kom in die winter sowel as in die somer oop watervlakke voor en is gemiddeld sowat 80% van die seegebied met ys bedek. Hierdie ys, wat 2 tot 4&nbsp;m dik is, beweeg voortdurend, nie net as gevolg van die stroming nie, maar ook as gevolg van die wind. Dit veroorsaak dat die gebied se oppervlak voortdurend verander en moeilik begaanbaar is. Die ys word onderbreek deur skeure, oop vlakke water en ysbultjies wat ontstaan deurdat die gebreekte ys opgewaai word. Hierdie bultjies is soms meer as 100&nbsp;m dik. Sowat 3000&nbsp;km³ see-ys word jaarliks deur die stroming langs die ooskus van Groenland suidwaarts afgevoer. Dit smelt gewoonlik voor dit breedtegrade laer as 60˚ bereik, == Landskap == Naas die werking van die ys het ook vulkaniese uitbarstings en twee periodes van bergvorming tot die tipiese landskap van die Noordpoolgebied bygedra. Aktiewe vulkane kom nog in Alaska, in [[Kamtsjatka-skiereiland|Kamtsjatka]], op [[Jan Mayen]] en op die [[Aleoetiese Eilande]] voer. In Groenland word warmwaterbronne aangetref. Daar word aangeneem dat die eilande Franz Josef-land en Spitsbergen, wat nie op die vastelandsplat lê nie, deur vulkaniese uitbarstings gevorm is. Jong berge met hoë pieke word langs die kus van Groenland, langs die oostelike rand van die [[Kanadese Arktiese Argipel]], in Noordoos-Siberië en in Alaska aangetref. Die eiland [[Nowaja Zemlja]], die Siberiese skiereiland [[Taimir]] en die Kanadese eilande noord van die [[McClure-seestraat]] lê op 'n ouer plato met 'n heuwelagtige terrein. Die grootste deel van die landgedeelte van die Noordpoolgebied is egter 'n laagliggende vlakte met toendraplantegroei in die somer. Die grond is tot 'n groot diepte permanent geys en in die somer ontdooi slegs die boonste lae. Die grondys voorkom dan dat die water afvloei, waardeur in die warmer seisoen mere en moerasse ontstaan. Teen die hellings kom aardverskuiwings dikwels voor, wat gladde profiele tot gevolg het. Landskapstreke kenmerkend vir gebiede met afwisselende periodes van bevriesing en ontdooiing kom ook voor, byvoorbeeld in die vorm van klipperige streke wat ontstaan deurdat rotse aan wisselende temperature blootgestel word. Slegs sowat 40% van die landgedeelte rondom die Noordpool is permanent met ys bedek. Feitlik nêrens in die Noordpoolgebied kom gebiede wat permanent met [[sneeu]] bedek is, laer as seevlak voor nie. Permanente yskappe wat wel laer as seespieël voorkom, is die gevolg van gesmelte sneeu wat onmiddellik weer verys vanweë die inwendige temperatuur van die yskap bo seespieël. Die ysbedekking het tydens die Pleistoseen (sowat 2,4 miljoen jaar gelede) baie groter afmetings aangeneem. Die landgedeelte was in die tydperk laer geleë en nadat die ys teruggetrek het, is die land met seesedimente oorstroom. Sulke sedimente word nag op groot hoogtes aangetref as gevolg van die opheffing van die land, wat steeds voortgaan. In [[Kanada]] styg die land sowat 1&nbsp;m per eeu. Daar is aanduidings dat die ysbedekking teenswoordig opnuut afneem en daar is bewys dat sommige gletsers nog (relatief) onlangs tot by die see gestrek het. == Sien ook == * [[Suidpool]], ook [[Antarktika]] genoem. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0-908409-62-1}}, volume 21, bl. 53 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|North Pole|Noordpool}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/North-Pole|title=North Pole|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 April 2019}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:North Pole|Engelse Wikipedia]] {{Gebied}} {{Normdata}} {{Koördinate|90|N|0|W|aansig=titel}} [[Kategorie:Arktika]] [[Kategorie:Magnetisme]] p25ewsi90ifczpormdcl8lsvyyslpdd 0 65148 2970380 2823295 2026-09-24T02:42:11Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970380 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sagteware | naam = MobileMe | logo = | logobewoording = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | skermkiekie = MobileMe logo.svg | skermkiekiebeskrywing = | skrywer = | ontwikkelaar = [[Apple Inc.]] | vrygestel = 5 Januarie 2000 (as ''iTools'')<br />17 Julie 2002 (as ''.Mac'')<br />9 Julie 2008 (as ''MobileMe'') | gestaak = 30 Junie 2012 (dienste is na [[iCloud]] verskuif) | laaste weergawe = 1.6.7 | laaste vrystellingsdatum = {{Begin datum en ouderdom|2011|10|12|df=yes}}<ref>{{cite web |url=http://support.apple.com/kb/DL769 |title=MobileMe Beheerpaneel vir Windows |publisher=Apple |access-date=28 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603122215/http://support.apple.com/kb/DL769 |archive-date=3 Junie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | laaste betaweergawe = | laaste betavrystellingsdatum = | programmeertaal = | bedryfstelsel = [[Mac OS X]], [[iOS]], [[Microsoft Windows]], Webgebaseer | platform = | grootte = | taal = | kategorie = Internetpakket | lisensie = Intekendiens | webtuiste = [https://auth.me.com/authenticate www.me.com] }} '''MobileMe''' (vroeër '''iTools''' en daarna '''.Mac''') was ’n intekengebaseerde versameling van aanlyn dienste en sagteware wat deur [[Apple Inc.|Apple]] aangebied is. Dit is aanvanklik op 5 Januarie 2000 bekendgestel as ''iTools'', ’n gratis versameling van Internetgebaseerde dienste vir [[Mac OS 9]] gebruikers. Op 17 Julie 2002 het Apple dit geherlanseer as ''.Mac'' toe dit ’n intekendiens geword het hoofsaaklik vir gebruikers met [[Mac OS X]]. Op 9 Julie 2008 het Apple die diens weer geherlanseer (tydens WWOK 2008) as ''MobileMe'' waar hulle begin fokus het op gebruikers met [[Windows]], [[iPad]]s, [[iPhone]]s, [[iPod Touch]]’e en wat Mac OS X gebruik. Op 24 Februarie 2011 het Apple opgehou om MobileMe by sy winkels aan te bied. MobileMe word ook nie meer deur herverkopers aangebied nie.<ref>{{en}} {{cite press release |author=Oliver, Sam |url=http://www.appleinsider.com/articles/11/02/24/apple_discontinues_sale_of_mobileme_retail_boxes_as_overhaul_looms.html |title=Apple staak verkoop van MobileMe terwyl opknapping kom |publisher=appleinsider.com |accessdate=25 Februarie 2011 |date=24 Februarie 2011 |archivedate=26 Februarie 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110226152020/http://www.appleinsider.com/articles/11/02/24/apple_discontinues_sale_of_mobileme_retail_boxes_as_overhaul_looms.html }}</ref> Hierbenewens laat Apple ook nie nuwe intekenaars toe tot MobileMe nie. Tydens die iPhone-spesiale byeenkoms op 4 Oktober 2011 het Apple aangekondig dat hy op 12 Oktober 2011 [[iCloud]] sou lanseer om MobileMe vir nuwe gebruikers te vervang. MobileMe het tot 30 Junie 2012 aangehou funksioneer op welke datum die diens gestaak is. == Dienste == iTools en .Mac is primêr ontwerp om Internetdienste aan [[Macintosh]]-eienaars te bied. Alle lede van iTools en .Mac het ’n spesiale ''@mac.com'' e-posadres ontvang wat die diens duidelik koppel aan Mac-hardeware. Met die vrystelling van die [[iPhone 3G]] in 2008 is die diens egter hernoem na MobileMe en het dit dienste begin lewer aan {{nowrap|Mac OS X}}, [[iOS]] en [[Windows]]. Lede van MobileMe het ’n ''@me.com'' e-posadres gekry en is nie meer beperk tot Mac OS X-sagteware soos [[Mail (toepassing)|Mail]] en [[iCal]] nie en hulle kon toegang verkry tot persoonlike data op enige rekenaar wat aan die Internet verbind is deur gebruik te maak van die ''me.com''-webkoppelvlak of ’n aantal ondersteunde toepassings, insluitend [[Microsoft Outlook]] mits die gebruiker weergawe 2003 of nuwer sou gebruik. Ondersteuning vir MobileMe is beskikbaar vir klets en telefoon. === Soek iPhone ===<!--Na aanleiding van die Nederlandse Zoek iPhone--> [[Lêer:Find My iPhone Logo.png|duimnael|regs|150px|Die ''Soek iPhone''-ikoon]] MobileMe het gebruikers in staat gestel om die ligging van hul [[iPhone]], [[iPod Touch]] of [[iPad]] via die webportaal by me.com op te spoor. ’n Gebruiker kan die toestel se benaderde ligging op ’n kaart (tesame met ’n sirkel wat die foutspeling insluit) sien en daarmee saam ’n boodskap na die toestel stuur, ’n geluid via die toestel laat klink (selfs indien dit op stilmodus gestel is), die wagwoord van die toestel verander, en die inhoud van die foon af verwyder. ’n Toep is ook deur Apple vrygestel wat gebruikers in staat stel om hul iPhone op te spoor op ’n ander toestel wat die iOS 4-sagteware het. Dié funksie is 10 Junie 2009 bekendgestel en is ingesluit in die iOS 3.0-sagtewareopdatering as ’n funksie vir MobileMe-gebruikers.<ref>{{cite web |first=Eric |last=Slivka |date=8 Junie 2010 |publisher=MacRumors |title=iPhone OS 3.0 lanseer op 17 Junie - MMS, aanbinding in sommige lande |url=http://www.macrumors.com/2009/06/08/iphone-os-3-0-launching-june-17th/ |access-date=17 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027124043/https://www.macrumors.com/2009/06/08/iphone-os-3-0-launching-june-17th/ |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Soek iPhone is gratis beskikbaar gestel saam met die iOS 4.2.1-sagtewareopdatering op 22 November 2010 maar slegs vir toestelle wat in 2010 bekendgestel is.<ref>{{cite news |first=Jason D. |last=O'Grady |title=iOS 4.2 vrygestel; Soek iPhone gratis vir iPhone 4-gebruikers (opgedateer) |date=22 November 2010 |newspaper=ZDNet |url=http://www.zdnet.com/blog/apple/ios-42-released-find-my-iphone-free-for-iphone-4-users-updated/8786 |access-date=17 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208224741/http://www.zdnet.com/blog/apple/ios-42-released-find-my-iphone-free-for-iphone-4-users-updated/8786 |archive-date= 8 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> === Berging === MobileMe het twee verskillende planne. Die ''Indiwiduele'' plan sluit 20&nbsp;GG in vir e-pos en lêeropslag en 200&nbsp;GG vir maandelikse data-oordrag. Die ''Gesinspakket'' het 40&nbsp;GG opslagruimte met een 20&nbsp;GG indiwiduele (primêre) en vier 5&nbsp;GG subrekeninge waarvan elke subrekening sy eie e-posadres, aanlynopslagruimte en die gebruik van al die MobileMe funksies verkry. Gesinslede het ook ’n gedeelde vouer in hul iDisk waarin hulle toegang tot data onder hulself kan deel. Die primêre en subrekeninge het lees-/skryftoegang tot hierdie vouer en dit is beperk tot die beskikbare ruimte in die primêre gebruiker se iDisk. Lede kan addisionele opslagruimte in 20&nbsp;GG of 40&nbsp;GG-pakkette koop maar die subrekeninge kan nie opgegradeer word nie. In ’n gesinsrekening word die hoeveelheid opslagruimte per rekening toegedeel. Notas (van die Mail-toep op ’n Mac-rekenaar en die Notas-toep op die iPhone) word gesinkroniseer via die MobileMe-diens maar dit kan nie aanlyn besigtig of gewysig word nie. Taaklyste (wat vanuit die Mail-toep en die iCal-toep op ’n Mac-rekenaar beheer word) kan wel besigtig en gewysig word deur die MobileMe-webblad (onder die Kalender-oortjie) maar kan nie op ’n iPhone besigtig of gewysig word nie. Met die aankondiging van iOS 4 is die sikronisasie van Notas oor IMAP (insluitend MobileMe) geïmplementeer. === Adresboek en kalender === MobileMe behou ’n gesinkroniseerde adresboek en kalender deur van [[Push-IMAP]] gebruik te maak. Indien ’n gebruiker ’n kontak of kalenderinskrywing verander op een toestel sal dit outomaties na die MobileMe-bedieners gesinkroniseer word en van daar af na die gebruiker se ander toestelle. Ondersteunde toestelle sluit die [[iPhone]], [[Adresboek (toepassing)|Adresboek]] en [[iCal]] op {{nowrap|Mac OS X}} of [[Microsoft Outlook]] 2003 of nuwer op [[Microsoft Windows]]. Intekenkalenders in iCal op ’n Mac-rekenaar is nie sigbaar op die aanlyn MobileMe-diens nie (“Verjaardae” is egter aanlyn sigbaar aangesien die inligting vanaf die Adresboek kom eerder as [[CalDAV]] of iCalendar (.ics) intekenkalenders). Andersyds (voor die opdatering na iOS 4.3), op die iPhone, is “Verjaardae” van Kontakte op die iPhone nie sigbaar in die Kalender-toep nie (of op enige ander manier; tensy dit indiwidueel opgekyk word in Kontakte), maar intekenkalenders is sigbaar in Kalender deur dit toe te voeg deur Voorkeure>Mail, agendas en kontakte>Voeg rekening toe.<ref>{{en}} [http://support.apple.com/kb/HT3634 Kopieer Kalenderintekenings van iCal na u iPhone of iPod Touch], Apple Knowledge Base artikel HT3634, gedateer 03 Augustus 2009</ref><ref>{{en}} [''MobileMe: Sinkroniseer kalenderintekenings en CalDAV-kalender''], Apple Knowledge Base artikel TS1213, gedateer 17 Junie 2009.</ref><ref>{{en}} [http://manuals.info.apple.com/en_US/iPhone_User_Guide.pdf iPhone Gebruikersgids pdf], bladsy 93 "Inteken op Kalenders", gedateer 10 Julie 2009.</ref> === MobileMe-galery === MobileMe het ’n openbare foto- en videogaleryfunksie. Foto’s en video’s kan opgelaai word in die webblaaier by ''me.com'', gesinkroniseer word deur [[iPhoto]] of [[Aperture (sagteware)|Aperture]] op {{nowrap|Mac OS X}} of vanaf die iPhone en iPod Touch. Gebruikers kan ook video’s oplaai terwyl gewerk word in toepassings wat beskikbaar is op die Mac, insluitend iPhoto en [[iMovie]]. MobileMe bied ook aan die gebruiker ’n e-posadres wat slegs gebruik word vir die oplaai van foto’s en video’s. Alle oplaaie deur besoekers aan die galery (hetsy deur die iPhone, iPod Touch, ''me.com'' of gestuur deur die toegewyste e-posadres) sla gesinkroniseer word met iPhoto of Aperture. Galerye kan op openbaar of privaat gestel word en kan met ’n wagwoord beskerm word — maar slegs deur iPhoto of iMovie op {{nowrap|Mac OS X}}. === iDisk === MobileMe bevat [[iDisk]], ’n aanlynbergingsruimte wat beskikbaar is via ’n webblaaier by ''me.com'', deur die [[Finder]] in Mac OS X, deur verskeie toeps vir [[iOS]] of as ’n afstandskyf in Microsoft Windows. Dit laat ook deling van lêers toe deur ’n gegewe lêer te selekteer deur me.com/idisk of die iDisk iPhone-toep te gebruik en dan op die Deel-knoppie te klik wat ’n unieke skakel na die gekose lêer sal skep wat deur ’n wagwoord beskerm word en deur middel van e-pos gedeel kan word. ’n Ander manier waarop veelvuldige lêers gedeel kan word is deur dit in die iDisk Openbare Vouer te plaas wat ook deur ’n wagwoord beskerm kan word.<ref>{{en}} [http://support.apple.com/kb/HT1774 Gebruik u iDisk om lêers te deel] Apple.com. URL besoek op 22 Julie 2008. Die iDisk kan gebruik word as ’n gasheerdiens vir u MobileMe-webblad. Rugsteune van [[Backup]] kan op u iDisk geberg word wat dit makliker maak om verstellings en meer te rugsteun.</ref> === iWeb-uitgee === Gebruikers van [[Mac OS X v10.5]] of nuwer kan die [[iLife|iLife ’08]] of iLife ’09 of iLife ’11-toepassing [[iWeb]] gebruik om webblaaie te publiseer wat op hul MobileMe-rekening gedra word na ’n domeinnaam wat hulle beheer of na ’n blad op die ''me.com''-webblad. Gebruikers sonder [[iWeb]] kan ook webblaaie publiseer deur lêers op die Web/Blaaie-vouer in die iDisk te berg. Die webgasheer ondersteun egter geen bedienertaal soos [[PHP]] of [[Apache]] nie. === Web-toepassings === MObileMe gebruik [[AJAX]] en [[Dynamic HTML]] om die voorkoms en gedrrag van ’n werkskermtoepassing binne die gebruiker se webblaaier te simuleer. Toepassings op ''me.com'' sluit Mail, Kontakte, Kalender, Galery, Soek iPhone en toegang tot iDisk in, tesame met ’n Rekeningafdeling. Die meeste van die me.com webtoepassings is gebou bo-op die oopbron [[SproutCore]] Javascript-raamwerk. Gebruikers kan ook funksies soos e-posskuilname of [[domeinnaam|domeinname]] vir die [[iWeb]]-uitgeefunksie verstel. Ondersteunde webblaaiers vir ''me.com'' is [[Safari (webblaaier)|Safari 3.1]] of nuwer (Mac OS X en Windows), [[Mozilla Firefox|Firefox 3.5]] of nuwer (Mac OS X en Windows) en [[Internet Explorer 7]] en [[Internet Explorer 8]] (Windows), Safari 3.0 en Firefox 3.0 kan die webtoepassings hanteer maar dit is nie ten volle ondersteun nie. MobileMe is toeganklik vir [[Linux]] deur Firefox 3 ten spyte van ’n waarskuwing wat opspring wanneer die gebruiker aanmeld. Dieselfde geld vir wanneer die [[Konqueror]]-webblaaier gebruik op Linux gebruik word, maar dit is nog nie deur Apple bevestig nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.pranavchavda.com/2008/07/howto-apples-mobileme-on-linux/ |title=Hoe: Apple se MobileMe op Linux |last=Chavda |first=Pranav |accessdate=18 September 2008 |archive-date= 1 Desember 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201100735/http://www.pranavchavda.com/2008/07/howto-apples-mobileme-on-linux/ |url-status=dead }}</ref> === Sinkronisering met nie-Apple-rekenaars === Gebruikers wat hul MobileMe-data met ’n nie-Apple-rekenaar wil sinkroniseer moet die MobileMe beheerpaneel aflaai. Om dit te installeer moet die gebruiker eers die nuutste weergawe van [[iTunes]] aflaai en installeer. Na die installasie teken die gebruiker deur die beheerpaneel in deur sy gebruikersnaam en wagwoord en kan hulle sinkroniseerverstellings vir kontakte, kalenders en boekmerke beheer en iDisk-verstellings soos openbare vouertoegang, soortgelyk aan die MobileMe voorkeurepaneel wat in {{nowrap|Mac OS X}} ingebou is.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/mobileme/features/pc.html |title=Apple - MobileMe were ook leaker met u rekenaar |access-date=11 Julie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110328215503/http://www.apple.com/mobileme/features/pc.html |archive-date=28 Maart 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === MobileMe Mail Beta === MobileMe Mail Beta is op 13 Mei 2010 vrygestel. MobileMe Mail Beta sluit baie nuwe funksies in soos die toevoeging van foto’s, verandering van lettertipe, breëskermbeskouing en vele meer. Dit is op 18 Junie 2010 as ’n finale weergawe vrygestel.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/mobileme/news/2010/06/the-new-mobileme-mail-available-to-all-members.html |title=MobileMe Mail. Nou beskikbaar vir alle lede |access-date=12 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523081330/http://www.apple.com/mobileme/news/2010/06/the-new-mobileme-mail-available-to-all-members.html |archive-date=23 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === MobileMe Kalender Beta === MobileMe Kalender Beta is op 6 Julie 2010 vrygestel. MobileMe Kalender Beta sluit ’n nuwe webtoepassing by me.com met herontwerpte dag-, week- en maandbeskouings asook ’n nuwe lysbeskouing om makliker deur gebeure te blaai. Werkverrigting is ook verbeter. Dit bevat ook ’n nuwe deel-opsie wat uitgenooide gebruikers toelaat om ’n gedeelde kalender te wysig. Dit ondersteun uitnodigings deur RSVP’s wat ’n e-pos na uitgenooide persone stuur. Die uitgenooide antwoord deur te klik op ’n eenvoudige skakel (hulle hoef nie MobileMe-gebruikers te wees nie). Dit ondersteun ook CalDAV-standaard vir verenigbaarheid met veelvuldige toestelle.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/mobileme/news/2010/07/preview-the-new-mobileme-calendar-beta.html |title=Probeer die nuwe MobileMe Kalender Beta |access-date=31 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519011049/http://www.apple.com/mobileme/news/2010/07/preview-the-new-mobileme-calendar-beta.html |archive-date=19 Mei 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Met hierdie opdaterings het verminderde funksionaliteit gevolg. Die moontlikheid om iCal-kalenders as opbenbare sigbare webblaaie te publiseer is verwyder. Gebruikers wat ’n kalender wou besigtig moet nou handmatig inteken met ’n CalDAV-verenigbare kalendertoestel. Verenigbaarheid met [[Microsoft Outlook]] het ook ’n knou gekry aangesien Outlook-gebruikers nie meer hul primêre Outlook-kalender kan sinkroniseer met ’n MobileMe-kalender nie; die enigste manier om MobileMe met Outlook te sinkroniseer is om ’n MobileMe-kalender deur CalDAV ingeskakel te hê. Dit beteken dat ’n MobileMe-kalender altyd deur Outlook beskou word as ’n sekondêre kalender en wekkers en kennisgewings werk nie. == Pryse == Die onderstaande tabel bevat die koste wat Apple gehef het voordat die verkope op 6 Junie 2011 gestaak is ter voorbereiding van die skuif na [[iCloud]]. Gebruikers word tans aangemoedig om die MobileMe-dienste in iCloud te gebruik (rekeningmigrasie sal buitendien outomaties geskied), maar hulle kan voortgaan om hul MobileMe-dienste te gebruik en die me.com-webblad te gebruik totdat dit op 30 Junie 2012 gesluit sal word. Gebruikers wat MobileMe wil kanselleer—en gevolglik alle dienste staak—kan ’n volle terugbetaling kry indien hulle dit binne 45 dae van 6 Junie 2011, of pro-rata terugbetalings indien dit 46 dae of langer gekoop het. Dit is egter onduidelik of die terugbetalings sal voortgaan wanneer die iCloud-diens gelanseer is. {| class="wikitable" style="text-align:right;" |- !rowspan="2"| Mark !!colspan="2"| Prys !!rowspan="2"| <small>Persoonlik in VS$<br/>(vir vergelyking)</small> |- ! Persoonlik !! Gesin |- |align="left"| [[VSA]] || [[Amerikaanse dollar|VS$]]&#8239;99 || $&#8239;149 || $ &#8239;99    |- |align="left"| [[Kanada]] || [[Kanadese Dollar|C$]]&#8239;109 || C$&#8239;159 || $&#8239;104.99 |- |align="left"| [[Verenigde Koninkryk]] || [[Pond sterling|£]]&#8239;60 || £&#8239;91 || $ &#8239;96.70 |- |align="left"| [[Eurosone]]<ref name="Me.com">{{en}} {{cite web |url=https://www.me.com/currency_table/ |title=Me.com |publisher=Me.com |date= |accessdate=18 Desember 2011 |archive-date=24 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424032853/http://www.me.com/currency_table/ |url-status=dead }}</ref> || [[Euro|€]]&#8239;79 || €&#8239;119 || $&#8239;112.45 |- |align="left"| [[Europa]] (nie-EU){{sup|†}} en Afrika<ref name="Me.com"/> || [[Euro|€]]&#8239;65.29 || €&#8239;98.35 || $ &#8239;92.93 |- |align="left"| [[Singapoer]] || [[Singapoer dollar|S$]]&#8239;148 || S$&#8239;228 || $&#8239;117.41 |- |align="left"| [[Japan]] || 9800&#8239;[[Jen|¥]] || 15600&#8239;¥ || $&#8239;116.63 |- |align="left"| [[Australië]] || [[Australiese dollar|A$]]&#8239;119 || A$&#8239;179 || $&#8239;123.45 |} {{sup|†}}Met die uitsondering van Switserland: €&#8239;70.25 / €&#8239;105.82<ref name="Me.com"/> (Pryse verkry vanaf www.apple.com/mobileme op 16 April 2010). == Integrasie == === Mac OS X === MobileMe, soos .Mac en iTools voor dit, is nouliks geïntegreer met {{nowrap|Mac OS X}}. Deur oor ’n MobileMe-rekening te beskik word die funksionaliteit van baie programme uitgebrei, hoofsaaklik binne die [[iLife]]-pakket. [[iDisk]] kan naamlik gemonteer word soos enige ander volume op die {{nowrap|Mac OS X}}-werkskerm. Verder is dit moontlik om die openbare deel van ’n ander gebruiker se iDisk te monteer. Die meganisme was een van die vroeë maniere waarop gratis sagteware as deel van .Mac verkry kon word. ’n Mens kan ook lêers opstel om na ’n iDisk wat van lyn af is te laai wat dan gelaai word sodra die iDisk gekoppel word. iDisk word beheer vanuit die “Gaan”-keuselys in die [[Finder]]. Hierbenewens kan enige Adresboekinskrywings, iCal-gebeure en taaklyste, [[Safari (webblaaier)|Safari]]-boekmerke en [[Sleutelhanger (sagteware)|sleutels]], e-posrekeninge, e-posreëls, e-poshandtekeninge en slim posbusse met die iDisk gesinkroniseer word en laat dit maklike sinkronisasie tussen veelvuldige rekenaars toe. [[iWeb]] laat gebruikers webblaaie skep wat na die iDisk opgelaai en gepubliseer kan word. [[iPhoto]] kan gebruik word vir een-klik webpublisering van foto-albums.<ref>{{en}} [http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306929 .Mac-ondersteunint] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080418182720/http://docs.info.apple.com/article.html?artnum=306929 |date=18 April 2008 }}, Artikel gedateer 19 Desember 2007</ref> [[iCal]] kan gebruik word om kalenders op die web te publiseer.<ref>{{cite web |url=http://www.mac.com/1/learningcenter/Modules/dmCalendar_index.html |title=Hoe om u kalender te deel |publisher=Mac.com |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423192424/http://www.mac.com/1/learningcenter/Modules/dmCalendar_index.html |archive-date=23 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Rugsteun]]sagteware kan gebruik word om rugsteunkopieë van iDisk of lokale media te maak.<ref>{{en}} [http://support.apple.com/kb/HT3991 MobileMe: Aangaande Backup 3.2], Artikel gedateer 13 April 2010</ref> Met die voorafgaande .Mac-diens kon die biblioteke van iMovie, iPhoto, [[GarageBand]] en [[iTunes]] maklik na enige iDisk opgelaai word (onderhewig aan verskeie lisensiëringsooreenkomste). === iOS === MobileMe integreer met verskeie toeps op die iPhone, iPad en iPod Touch. Dit sluit iCal-sinkronisering met Kalender, Adresboek-sinkronisering met Kontakte, Mail- en Safari-boekmerksinkronisering oor verskeie toestelle in. Apple het later die iDisk-toepassing vir die iPhone en iPod Touch bekendgestel,<ref>{{en}} {{cite web |url=http://itunes.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewSoftware?id=320654497&mt=8 |title=iDisk-toepassing |publisher=Itunes.apple.com |date=7 September 2010 |accessdate=18 Desember 2011 |archive-date= 4 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121104175124/https://itunes.apple.com/WebObjects/MZStore.woa/wa/viewSoftware?id=320654497&mt=8 |url-status=dead}}</ref> wat dit makliker maak vir gebruikers om toegang tot hul iDisk-inhoud op ’n iPhone of iPod Touch te verkry. In Augustus 2010 het Apple ’n funksie bekendgestel wat gebruikers in staat stel om musiek wat op hul iDisks geberg is, via hul toestelle te speel.<ref>{{cite web |url=http://www.michaelrobertson.com/archive.php?minute_id=324 |title=Apple maak stilletjies aanlynstroming na iPhones, iPads en iPod Touche’e |author=Michael Robertson |date=3 Augustus 2010 |access-date=18 Augustus 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191027003239/http://www.michaelrobertson.com/archive.php?minute_id=324 |archive-date=27 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is ook ’n universele toepassing<ref>{{cite web |url=http://itunes.apple.com/gb/app/find-my-iphone/id376101648?mt=8 |title=Soek iPhone-toepassing |publisher=Itunes.apple.com |date=12 Oktober 2011 |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190304021509/https://itunes.apple.com/gb/app/find-my-iphone/id376101648?mt=8 |archive-date=4 Maart 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> vir iPhone, iPad en iPod Touch wat afstandstoegang na die Soek iPhone-funksie bied. == Openbare URL-subdomeine == Daar is openbare subdomeintoegangspunte vir elke MobileMe-gebruiker se indiwiduele rekeningfunksies. Dit bied direkte openbare webtoegang tot elke MobileMe-gebruiker se rekening, via direkte skakels na elke funksie; Galery, Openbare vouer, gepubliseerde webblad (en gepubliseerde kalenders wat later verwyder is). *''<nowiki>http://www.me.com</nowiki>'' – lede-intekening. *''<nowiki>http://gallery.me.com/</nowiki>'''<gebruikersnaam>''''' – lede se open bare foto/video-galery. *''<nowiki>http://public.me.com/</nowiki>'''<gebruikersnaam>''''' – toegang tot lede se Openbare vouer. *''<nowiki>http://web.me.com/</nowiki>'''<gebruikersnaam>''''' – toe gang tot lede se Webblad. *''<nowiki>http://homepage.mac.com/</nowiki>'''<gebruikersnaam>''''' – toe gang tot lede se lêerblaaie. *''<nowiki>http://ical.me.com/</nowiki>'''<gebruikersnaam>'''/'''<kalendernaam>''''' – lede se indiwiduele kalenderpublisering. (Aanvanklik kon baie kalenders terselfdertyd gepubliseer word, maar die latere finale wysiging van MobileMe het kalenderpublisering verwyder.) == Geskiedenis == === iTools === [[Lêer:Itools logo.jpg|duimnael|regs|150px|iTools]] Die oorspronklike versameling van Internetsagteware en dienste wat nou as MobileMe bekendstaan, het aanvanklik iTools geheet. Dit is by die Macworld Ekspo in [[San Francisco]] gekendgestel op 5 Januarie 2000 en is gratis aan Macintosh-gebruikers gebied. Dienste wat deur iTools gebied is het die eerste beskikbaarheid van ''@mac.com''-e-posadresse ingesluit wat slegs toeganklik was deur ’n e-poskliënt soos [[Outlook Express]]; iCards, ’n gratis groetekaartdiens; iReview, ’n versameling van resensies van gewilde webblaaie; HomePage, ’n gratis webbladpubliseringsdiens; die eerste weergawe van iDisk, ’n aanlyn databergingsdiens; en KidSafe, ’n register van gasingsvriendelike webblaaie. iTools was hoofsaaklik uniek tot Mac en het slegs beperkte, breëbasis tegniese ondersteuning gebied. Sommige van die iTools-funksies was egter toeganklik via nie-Mac platforms alhoewel ’n Mac nodig was om ’n rekening te skep. Om HomePage te wysig kon ’n mens byvoorbeeld van ’n webblaaier op [[Microsoft Windows|Windows]] of [[Linux]] gebruik maak. Hoewel die oorspronklike weergawe van iDisk [[AppleShare]] IP vir vervoer gebruik en het {{nowrap|Mac OS 9}} vereis het, is dit uiteindelik opgedateer om [[WebDAV]]-tegnologie te gebruik en is daardeur oopgestel vir nie-Mac bedyfstelsels. Apple het selfs ’n toepassing vir gebruik op Windows XP aangebied.<ref>{{cite web |url=http://www.mac.com/1/idiskutility_download.html |title=iDisk-hulpprogram |publisher=Mac.com |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20020802053613/http://www.mac.com/1/idiskutility_download.html |archive-date= 2 Augustus 2002 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die e-posdiens het slegs IMAP-toegang gebied. === .Mac === [[Lêer:Dotmaclogo.png|duimnael|links|150px|.Mac]] Soos wat die koste gestyg het, hoofsaaklik weens iDisk-bergingsruimte, die groot navraag vir ''@mac.com''-e-posadresse en toenemende ondersteuningsbehoeftes, is iTools hernoem na .Mac by die Macworld Ekspo New York op 17 Julie 2002. Dit het nou ’n intekengebaseerde dienstepakket geword met ’n toegewysde tegniese ondersteuningspan.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/pr/library/2002/jul/17dotmac.html |title=Mac-aankondiging |publisher=Apple.com |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609042834/http://www.apple.com/pr/library/2002/jul/17dotmac.html |archive-date= 9 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die nuwe .Mac het verskeie funksies aan intekenaars gebied, insluitend opgegradeerde weergawes van HomePage, die persoonlike webgasheerdiens, [[iDisk]], die aanlyn skyfbergingsdiens; ''@mac.com'', die e-posdiensverskaffer wat POP en IMAP-protokols gebied het; en iCards, die aanlyn groetekaartjiediens. Nuwe dienste wat op .Mac gebied is het [[Backup (sagteware)|Rugsteunsagteware]], ’n persoonlike rugsteunoplossing wat gebruikers toelaat om data na hul iDisk of ’n CD of DVD te argiveer; en [[McAfee]] [[Virex]], ’n antivirusprogram wat op 15 Junie 2005 aan gebruikers gegee is. Op 17 September 2002 het Apple aangekondig dat meer as 100,000 mense ingeskryf het op .Mac sedert die lansering daarvan vroeër die jaar.<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/pr/library/2002/sep/17dotmac.html |title=Mac-gebruikers |publisher=Apple.com |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090414170228/http://www.apple.com/pr/library/2002/sep/17dotmac.html |archive-date=14 April 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Bestaande iTools-rekeninge is oorgeplaas na .Mac-rekeninge gedurende ’n gratis toetsperiode wat op 30 September 2002 geëindig het. Hierdie skuif het gemengde reaksie by Mac-gebruikers ontlok met sommige wat gevoel het dat .Mac te duur is.<ref>"Webnavigeerders kry die boodskap: Betaal." ''Seattle Post-Intelligencer Reporter,'' 13 Augustus 2002</ref> .Mac het soms nuwe funksies bygekry. In Oktober 2006 het Apple ’n opdatering van sy .Mac Posdiens gelanseer met die koppelvlak wat grootliks ooreengestem het met [[Mail (toepassing)|Mac OS X Mail]]. Die nuwe funksionaliteit is gebou op [[AJAX]] en het sleep-en-neersit-funksies, ’n intyds opgedateerde driedelige verdeling en die moontlikheid om panele se grootte aan te pas, bevat.<ref>{{cite web |url=http://www.mac.com/1/webmail.html |title=Mac mail |publisher=Mac.com |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704231955/http://www.mac.com/1/webmail.html |archive-date= 4 Julie 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> {{nowrap|Mac OS X}} v10.5 het .Mac gebruik om dinamiese DNS-dienste vir sy Teryg na my Mac-funksie, ’n afstandswerkskermdiens, te gebruik. Op 7 Augustus 2007 het Apple se HUB, [[Steve Jobs]], nuwe funksies vir .Mac aangekondig insluitend ’n nuwe Webgalery-funksie soortgelyk aan ’n kombinasie van [[Flickr]] en [[YouTube]]. Elke .Mac-rekening het nou met 10&nbsp;GG bergingspasie gekom wat verdeel kon word tussen e-posberging vir ’n ''@mac.com'' e-posadres en die gebruiker se iDisk. ’n Rekeningvoorkeur het elke gebruiker in staat gestel om te bepaal hoeveel bergingspasie aan elke diens afgestaan kon word. Gebruikers wat bykomende spasie wou hê kon tot soveel as 30&nbsp;GG koop teen ’n jaarlikse bedrag. Die bergingspasie vir e-pos en iDisk kon op enige manier gebruik word waarop die gebruiker dit wou hê, mits dit in ooreenstemming is met .Mac se lisensie. .Mac is ook aangebied in ’n verpakte weergawe wat in winkels en aanlyn beskikbaar was (as ’n fisiese produk). Die pakket het ’n aktiveringskode bevat wat ingesleutel kon word wanneer ’n intekening geregistreer of hernu sou word. === MobileMe === Aanvanklike gerugte oor ’n nuwe diens was .Mac sou vervang het in Junie 2008 ontstaan toe Apple die ''me.com'' domeinnaam gekoop het.<ref>{{cite web |url=http://www.doeswhat.com/2008/06/03/apple-to-target-the-self-involved/ |title=Apple gaan die selfstandige teiken |publisher=DoesWhat |access-date=3 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824224707/http://www.doeswhat.com/2008/06/03/apple-to-target-the-self-involved |archive-date=24 Augustus 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> By WWOK op 9 Junie 2008 het Apple aangekondig dat .Mac vervang sou word met MobileMe. Dit is op 9 Julie 2008 bekend gestel: ''mac.com'' is daardie dag tussen 20:00 en 24:00 afgehaal en die MobileMe-diens is tussen 20:00 en 02:00 die volgende dag geaktiveer (albei op Amerikaanse Weskustyd).<ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/support/dotmac/ |title=Apple .Mac-ondersteuning |publisher=[[Apple Inc.]] |access-date=8 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180527212756/https://www.apple.com/support/dotmac/ |archive-date=27 Mei 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> MobileMe is kort daarna ook afgehaal en gebruikers is na ’n inligtingsblad verwys, <ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/mobileme/ |title=MobileMe-inligtingsblad |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630125934/http://www.apple.com/mobileme/ |archive-date=30 Junie 2012 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=22 Mei 2012 }}</ref> waar dear geen intekenopsie was nie. Na etlike ure van onreëlmatige diens het MobileMe amptelik aanlyn gekom op 11 Julie 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.tuaw.com/2008/07/11/mobile-me-appears-to-be-up-and-running/ |title=Dit lyk of MobileMe werk |publisher=TUAW |access-date=12 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150131123546/http://www.tuaw.com/2008/07/11/mobile-me-appears-to-be-up-and-running/ |archive-date=31 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Verskeie funksies van .Mac is laat vaar na die oorskakeling na MobileMe: *Ondersteuning vir [[Mac OS X Tiger|Mac OS X 10.4.10]] of ouer (sommige funksies vereis [[Mac OS X Leopard|Mac OS X 10.5]] of nuwer, soos iLife-integrasie)<ref>{{cite web |url=http://www.macworld.com/article/134025/2008/06/mobileme.html |title=MobileMe: Wat u moet weet |date=18 Junie 2008 |work=Macworld |access-date=15 Julie 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118230423/http://www.macworld.com/article/134025/2008/06/mobileme.html |archive-date=18 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> *iCards *webtoegang tot boekmerke *.Mac-skyfies<ref>{{cite web |url=http://www.tuaw.com/2008/06/09/what-isnt-making-the-cut-from-mac-to-mobileme/ |title=Wat dit nie van .Mac na MobileMe mask nie |last=McNulty |first=Scott |date=9 Junie 2008 |work=The Unofficial Apple Weblog |publisher=[[Weblogs, Inc.]] |access-date=10 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150131152242/http://www.tuaw.com/2008/06/09/what-isnt-making-the-cut-from-mac-to-mobileme/ |archive-date=31 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> *.Mac Groepe (lêers wat na Groepe opgelaai is, is na die groepeienaar se “Groepe Argief”-vouer oorgeplaas). Die lansering van MobileMe is deur verskeie probleme geteister. MobileMe, as ’n .Mac-opvolger, is aanvanklik gekritiseer omdat dit onstabiel was<ref>{{cite web |last=Mann |first=Merlin |url=http://www.43folders.com/2008/06/09/mobileme-macs-iphone-friendly-replacement |title=MobileMe: .Mac se iPhone-vriendelike overhanging |publisher=43 Folders |access-date=9 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180701135132/http://www.43folders.com/2008/06/09/mobileme-macs-iphone-friendly-replacement |archive-date=1 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en omdat dit sinkroniseringsprobleme gehad het.<ref>{{cite web |last=Mossberg |first=Walt |url=http://ptech.allthingsd.com/20080723/apples-mobileme-is-far-too-flawed-to-be-reliable/ |title=Apple se MobileMe is te gebrekkig om betroubaar te sees |publisher=The Wall Street Journal |access-date=23 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220012426/http://ptech.allthingsd.com/20080723/apples-mobileme-is-far-too-flawed-to-be-reliable/ |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gebruikers het gekla dat hulle nie toegang tot enige van die Mail-funksies kon kry nie. Die vermoede was dat dit verband hou met die oorskakeling van .Mac na MobileMe.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.macworld.co.uk/macsoftware/news/index.cfm?RSS&NewsID=22112 |title=MobileMe-gebruikers brie send oor vier dae sonder e-pos |publisher=MacWorld.co.uk |accessdate=22 Julie 2008 |archive-date=27 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110927050707/http://www.macworld.co.uk/macsoftware/news/index.cfm?RSS&NewsID=22112 |url-status=dead }}</ref> Die gratis proef van MobileMe het sommige Europese en Australiese intekenaars se kredietkaarte gehef, wat daartoe gelei het dat Apple terugbetalings moes doen en die gratis proef met vier maande verleng.<ref>{{cite web |url=http://www.tuaw.com/2008/07/22/apple-adds-another-month-free-for-uk-mobileme-trials/ |title=Apple voeg ’n maand by vir sommige gratis MobileMe proewe |last=Palmer |first=Robert |date=22 Junie 2008 |work=The Unofficial Apple Weblog |publisher=[[Weblogs, Inc.]] |access-date=22 Junie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150131122404/http://www.tuaw.com/2008/07/22/apple-adds-another-month-free-for-uk-mobileme-trials/ |archive-date=31 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.smh.com.au/news/biztech/apples-mobileme-meltdown/2008/07/22/1216492418014.html |title=Apple se MobileMe-ineenstorting |last=Moses |first=Asher |access-date=27 Julie 2008 |work=The Sydney Morning Herald |date=22 Julie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924195342/http://www.smh.com.au/news/biztech/apples-mobileme-meltdown/2008/07/22/1216492418014.html |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> As gevolg van die probleme om .Mac-rekeninge oor te skakel en ander probleme, het Apple ’n status-nuusblad geskep en die ondersteuningsblad vernuwe.<ref>Status [http://www.apple.com/mobileme/news/ news page]; [http://www.apple.com/support/mobileme/ support page].</ref> Aanvanklike weergawes van die Windows MobileMe-beheerpaneel het sinkronisering van korporatiewe Outlook-rekeninge met MobileMe toegelaat. ’n Opdatering van die beheerpaneel in middel 2008 het die sinkroniseringsvermoë van Outlook met MobileMe verwyder wanneer Outlook gebruik maak van Microsoft Exchange Server se Kalenders en Kontakte. Volgens Apple-ondersteuning is dit so ontwerp en nie ’n fout wat reggestel gaan word nie. Daar was ook geen ondersteuning vir die sinkronisering van alleenstaande Outlook-take en notas met MobileMe nie. In Mei 2011 het ''Fortune''-tydskrif berig dat gedurende die Amerikaanse somer van 2008, nadat MobileMe hoofsaaklik negatiewe reaksie ontlok het, [[Steve Jobs]] die span van MobileMe na die ouditorium van die Stadsaal by Oneindige Lus 4 ontbied het. Nadat hy hulle gevra het “wat MobileMe veronderstel is om te doen”, en iemand daarop geantwoord het, Jobs teruggeskiet het met “hoekom de fok gebeur dit dan nie?”.<ref>{{en}} {{cite web |first=Adam |last=Lashinsky, Sr. |url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/05/09/inside-apple/ |title=“Hoe Apple werk: In die wêreld se grootste maatskappy” |publisher=Fortune |accessdate=26 Junie 2012 |date=25 Augustus 2011 |archive-date=21 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110821114628/http://tech.fortune.cnn.com/2011/05/09/inside-apple/ |url-status=dead }}</ref> In ’n interne e-pos wat op 4 Augustus 2008 na Apple-werknemers gestuur is, het Jobs erken dat die lansering van MobileMe te vroeg was en “nie op Apple se standaard was nie”. Hy het geskryf dat “dit ’n fout was om MobileMe op dieselfde tyd as die iPhone 3G, iPhone 2.0-sagteware en die [[App Store (iOS)|Toepwinkel]] bekend te stel”.<ref>{{en}} [http://arstechnica.com/journals/apple.ars/2008/08/05/steve-jobs-on-mobileme-the-full-e-mail Steve Jobs oor MobileMe: die volledige e-pos], ars technica. URL besoek op 5 Augustus 2008</ref> Op 18 Augustus 2008 is aangekondig dat intekenaars van MobileMe ’n verlenging van 60 dae sou kry saam met die vroeëre verlenging van een maand.<ref>{{cite web |url=http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9112962&intsrc=hm_list |title=Apple bied MobileMe-gebruikers ’n tweede verlenging |publisher=Computer World. |access-date=19 Augustus 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302144543/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic |archive-date=2 Maart 2007 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === iCloud === [[Lêer:Apple iCloud.png|duimnael|links|150px|[[iCloud]]-ikoon]]{{main|iCloud}} Vanaf vroeg 2011is MobileMe nie meer in Apple-winkels verkoop nie, daar is stelselmatig opgehou om die produk na derde partye te verskeep en vanaf 6 Junie 2011 kon gebruikers nie meer op die MobileMe-diens via Apple se webblad inteken of dit hernieu nie. Op 6 Junie 2011, by WWOK 2011 is bekend gemaak dat iCloud iewers later in die jaar vrygestel sou word, dat die totale MobileMe-diens (wat sou ophou om te funksioneer) daardeur vervang sou word en dat MobileMe en iCloud gelyktydig sou werk tot 30 Junie 2012, wanneer MobileMe onttrek sou word. As gevolg van die persepsie dat MobileMe misluk het, het Steve Jobs kritiek verwag op sy aanspraak dat iCloud “net werk”, waarop hy retories gevra het “Waarom moet ek hulle glo? Hulle het dan MobileMe na my gebring!”.<ref>{{cite news |last=Sutter |first=John |title=iCloud: Rewolusie of die volgende MobileMe? |url=http://www.cnn.com/2011/TECH/web/06/07/icloud.reaction/index.html?iref=allsearch |publisher=CNN |access-date=11 Junie 2011 |date=9 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304092420/http://www.cnn.com/2011/TECH/web/06/07/icloud.reaction/index.html?iref=allsearch |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 12 Oktober 2011, saam met die bekendstelling van iOS 5, is iCloud aan nuwe gebruikers bekendgestel, met huidige MobileMe-gebruikers wat tot 30 Junie 2012 gehad het om die skuif na iCloud te maak voordat MobileMe permanent beëindig sou word. In byvoeging tot MobileMe se e-pos- en kalenderdienste, sinkroniseer iCloud lêers oor veelvuldige toestelle. Soos belowe by WWOK 2011, het Apple die diens in die Amerikaanse herfs van 2011 begin en aan elke [[Mac OS X Lion]] of iOS 5-gebruiker 5 GG gratis bergspasie vir die basiese diens gebied, met addisionele datapakkette wat te koop aangebied is.<ref>{{cite web |url=http://apple.com/icloud |title=iCloud - U inhoud. Op al u toestelle |publisher=Apple |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521155225/https://www.apple.com/icloud/ |archive-date=21 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.apple.com/pr/library/2011/06/06icloud.html |title=Apple stel iCloud bekend |publisher=Apple.com |date=6 Junie 2011 |access-date=18 Desember 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110623025952/http://www.apple.com/pr/library/2011/06/06icloud.html |archive-date=23 Junie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ''@me.com'' is behou as die verstek e-posadres vir nuwe iCloud-gebruikers. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://auth.me.com/ Apple: MobileMe-intekenaaraanmelding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120424194608/https://auth.me.com/ |date=24 April 2012 }} * [http://www.apple.com/mobileme/ Apple: MobileMe-inligtingsblad] * [http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2325469,00.asp ''PC Magazine'' resensie van MobileMe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121006101339/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2325469,00.asp |date= 6 Oktober 2012 }} * [http://www.apple.com/icloud/ Apple - iCloud - Die nuwe manier om u inhoud te berg en terug te kry] * [http://unix.stackexchange.com/q/25015/4319#25046 Hoe om iemand anders se vouers van public.me.com te kopieer met ’n ''wget''-agtige werktuig?] <br /> {{Apple-sagteware}} {{en-vertaal|MobileMe}} {{DEFAULTSORT:MobileMe}} [[Kategorie:Apple]] jn53ysa6a0da96k4esevs04ios61e36 0 65306 2970290 2529939 2026-09-23T19:28:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970290 wikitext text/x-wiki {{skuinse titel}} {{Inligtingskas tydskrif |titel = Landbouweekblad |beeld_leêr = |beeld_grootte = |beeld_byskrif = |redakteur_titel = |redakteur = Chris Burgess |redaksielid = |kategorie = Landbousektor |frekwensie = Weekliks |oplaag = |uitgewer = [[Media24]] |betaalde_oplaag = |onbetaalde_oplaag = |totale_oplaag = |gestig = |eerstedatum = [[21 Mei]] [[1919]] |finaledatum = |finalenommer = |maatskappy = |land = [[Suid-Afrika]] |taal = [[Afrikaans]] |webwerf=http://www.landbou.com/ |issn= }} '''Landbouweekblad''' is 'n [[tydskrif]] vir die landbousektor wat weekliks deur [[Media24]] in [[Suid-Afrika]] uitgegee word. Die tydskrif bied sy lesers landbounuus, asook wetenskaplik nagevorsde artikels oor 'n wye reeks van boerderypraktyke. Landbouweekblad het 'n sirkulasie van 43&nbsp;000 eksemplare per week. Dit is 'n toonaangewende landboutydskrif in Suid-Afrika. Die tydskrif bereik 86% van die boere en ander rolspelers in die landbousektor.<ref>[http://www.landbou.com/nuus/nuus-artikel/agri24-se-sensorus-verskuif Agri24 se (sensor)us verskuif]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 27 Mei 2012</ref> Die Landbouweekblad is ook een van die min Afrikaanse tydskrifte wat op [[Apple Inc.|Apple]] se toepwinkel beskikbaar is.<ref>{{Cite web |url=http://itunes.apple.com/us/app/landbou/id453218421?mt=8 |title=Landbou-toep |access-date=27 Mei 2012 |archive-date=24 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324113815/https://itunes.apple.com/us/app/landbou/id453218421?mt=8 |url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.landbou.com Landbouweekblad se webtuiste] {{Saadjie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse tydskrifte]] scrttczqyxsbymf7fe7tz5y5k8swb0p 0 66020 2970270 2897435 2026-09-23T18:58:45Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970270 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | naam = Fukuoka | amptelike_naam = Stad Fukuoka | ander_naam = | inheemse_naam = 福岡市 | nedersetting_tipe = Stad | bynaam = | slagspreuk = | translit_taal1 = | translit_taal1_tipe = | translit_taal1_inligting = | translit_taal2 = | translit_taal2_tipe = | translit_taal2_inligting = | beeld_stadsilhoeët = Fukuoka montage.jpg | beeldgrootte = 250px | beeldbyskrif = | beeld_vlag = Flag of Fukuoka, Fukuoka.svg | vlaggrootte = | vlagskakel = | beeld_seël = | seëlskakel = | seëlgrootte = | beeld_skild = | skildskakel = | skildgrootte = | beeld_leë_embleem = | leë_embleemtipe = | leë_embleemgrootte = | leë_embleemskakel = | beeld_kaart = Fukuoka City in Fukuoka Prefecture Ja.svg | kaartgrootte = 200px | kaartbyskrif = Ligging van Fukuoka in die Fukuoka-prefektuur | beeld_kaart1 = | kaartgrootte1 = | kaartbyskrif1 = | beeld_punt_kaart = | duimdrukkerkaart = Japan | duimdrukkeretiketposisie = | duimdrukkerkaartgrootte = | duimdrukkerkaartbyskrif = Ligging van Fukuoka in [[Japan]] (in rooi) | onderafdelingtipe = [[Lande|Land]] | onderafdelingnaam = [[Japan]] | onderafdelingtipe1 = Gebied | onderafdelingtipe2 = [[Prefekture van Japan|Prefektuur]] | onderafdelingtipe3 = | onderafdelingtipe4 = | onderafdelingnaam1 = [[Kioesjoe]] | onderafdelingnaam2 = Fukuoka-prefektuur | onderafdelingnaam3 = | onderafdelingnaam4 = | regeringvoetnotas = | regeringstipe = | leiertitel = Burgemeester | leiernaam = Soichiro Takashima | leiertitel1 = | leiertitel2 = | leiertitel3 = | leiertitel4 = | leiernaam1 = | leiernaam2 = | leiernaam3 = | leiernaam4 = | stigtingstitel = | stigtingsdatum = | stigtingstitel2 = | stigtingsdatum2 = | stigtingstitel3 = | stigtingsdatum3 = | eenheidvoorkeur = | oppervlakvoetnotas = | oppervlakgroottes = | oppervlak_totaal_km2 = 340.03 | oppervlak_land_km2 = | oppervlak_water_km2 = | oppervlak_totaal_myl2 = 131.29 | oppervlak_land_myl2 = | oppervlak_water_myl2 = | oppervlak_water_persent = | oppervlak_stedelik_km2 = | oppervlak_stedelik_myl2 = | oppervlak_metro_km2 = | oppervlak_metro_myl2 = | oppervlak_leeg1_titel = | oppervlak_leeg1_km2l = | oppervlak_leeg1_myl2 = | oppervlak_leeg2_titel = | oppervlak_leeg2_km2l = | oppervlak_leeg2_myl2 = | hoogtevoetnotas = | hoogte_m = | hoogte_voet = | breedtegraad = 33 | breedtegraad_m = 35 | breedtegraad_s = 25 | breedtegraad_NS = N | lengtegraad = 130 | lengtegraad_m = 24 | lengtegraad_s = 06 | lengtegraad_OW = O | bevolking_soos_op = 1 April 2012 | bevolkingnotas = | bevolking_totaal = 1483052 | bevolkingsdigtheid_km2 = 4348 | bevolkingsdigtheid_myl2 = 11261.3 | bevolking_metro = | bevolkingsdigtheid_metro_km2 = | bevolkingsdigtheid_metro_myl2 = | bevolking_stedelik = | bevolkingsdigtheid_stedelik_km2 = | bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2 = | bevolking_leeg1_titel = | bevolking_leeg1 = | bevolkingsdigtheid_leeg1_km2 = | bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2 = | bevolking_leeg2_titel = | bevolking_leeg2 = | bevolkingsdigtheid_leeg2_km2 = | bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2 = | bevolkingnota = | tydsone = JST | utcafset = +9 | tydsone_DST = | uctafset_DST = | poskodetipe = | poskode = | skakelkode = | leë_naam = Boom | leë_inligting = Camphor laurel | leë1_naam = Blom | leë1_inligting = Camellia | voetnotas = | webwerf = [http://www.city.fukuoka.jp/ city.fukuoka.jp] }} '''Fukuoka''' ([[Japannees]]: 福岡市) is 'n stad met 1&nbsp;483&nbsp;052 inwoners (2012) in Wes-[[Japan]], op [[Kioesjoe]]-eiland. Die [[burgemeester]] is [[Soichiro Takashima]]. Die oppervlakte is 340,03&nbsp;km². == Agtergrond == Fukuoka is die sesde grootste stad in Japan, die tweede grootste hawestad na [[Jokohama|Yokohama]], en die hoofstad van [[Fukuoka-prefektuur|Fukuoka Prefektuur]]. Die stad is langs die kus van Hakatabaai gebou en is sedert antieke tye 'n sentrum van internasionale handel. Die gebied is lank reeds beskou as die poort na die land, aangesien dit die naaste punt onder Japan se hoofeilande aan die Asiatiese vasteland is. Alhoewel mense die gebied sedert die Jomon-tydperk beset het, het van die vroegste setlaars van die Yayoi-tydperk in die Fukuoka-gebied aangekom. Die stad het gedurende die Yamato-tydperk prominent geword. As gevolg van kruiskulturele blootstelling, en die relatief groot afstand vanaf die sosiale en politieke sentrums van [[Kioto]], [[Osaka]], en later, Edo ([[Tokio]]), het Fukuoka 'n eiesoortige plaaslike kultuur en dialek gekry wat tot vandag toe volhou.<ref>{{Cite web|url=http://www.city.fukuoka.lg.jp/soki/tokeichosa/shisei/toukei/kokusei/H27_kokuchou/27kokuchou_sokuhou.html|script-title=ja:福岡市 平成２７年国勢調査結果速報（本市独自集計）|website=city.fukuoka.lg.jp|access-date=25 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160815090031/http://www.city.fukuoka.lg.jp/soki/tokeichosa/shisei/toukei/kokusei/H27_kokuchou/27kokuchou_sokuhou.html|archive-date=August 15, 2016|url-status=dead}}</ref> Fukuoka is die mees bevolkte stad op Kyūshū-eiland, gevolg deur [[Kitakyushu]]. Dit is die grootste stad en metropolitaanse gebied wes van Keihanshin. Die stad is op 1 April 1972 deur regeringsverordening aangewys. Groter Fukuoka, met 'n bevolking van 2,5 miljoen mense (2005-sensus), is deel van die Groter geïndustrialiseerde Fukuoka–Kitakyushu-sone. Vanaf 2015 is Fukuoka Japan se sesde grootste stad, nadat hy die bevolking van [[Kobe]] verbygesteek het. In Julie 2011 het Fukuoka die bevolking van Kioto verbygesteek. Sedert die stigting van Kioto in 794, is dit die eerste keer dat 'n stad wes van die Kansai-streek 'n groter bevolking as Kioto het. Fukuoka was een van die gasheerstede tydens die [[Rugbywêreldbeker 2019]]. == Vorming van die moderne stad (1889) == Fukuoka was voorheen die woning van die magtige daimyō van die Chikuzen-provinsie, en het 'n belangrike rol in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] geskiedenis van Japan gespeel. Die bekende tempel van Tokugawa Ieyasu in die distrik is tydens die Boshin-oorlog van 1868 deur 'n brand vernietig. Die moderne stad is op 1 April 1889 gevorm met die samesmelting van die voormalige stede Hakata en Fukuoka. Histories was Hakata die hawe- en handelaarsdistrik, en was meer geassosieer met die gebied se kultuur en bly vandag die belangrikste kommersiële gebied. Aan die ander kant was die Fukuoka-gebied die tuiste van baie [[samoerai]], en sy naam is gebruik sedert Kuroda Nagamasa, die eerste daimyō van die Chikuzen-provinsie, dit vernoem het na sy geboorteplek in Okayama Prefektuur en die "ou Fukuoka" is die hoof winkelgebied, nou genoem Tenjin.<ref name="fukuoka.lg.jp">{{Cite web |url=http://www.city.fukuoka.lg.jp/promo/english/magazine/sanpo.html |title=A Walk Through History｜FUKUOKA POWER｜Fukuoka City Promotion |access-date=26 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170408010136/http://www.city.fukuoka.lg.jp/promo/english/magazine/sanpo.html |archive-date=8 April 2017 |url-status=dead }}</ref> Toe Hakata en Fukuoka besluit het om saam te smelt, is 'n vergadering gehou om die naam vir die nuwe stad te besluit. Hakata is aanvanklik gekies, maar 'n groep samoerai het die vergadering opgebreek en die aanwesiges gedwing om Fukuoka as die naam vir die saamgesmelte stad te kies. Hakata word egter steeds gebruik om na die Hakata-gebied van die stad te verwys en om te verwys na die stad se treinstasie, Hakata-stasie, in dialek, Hakata-ben.<ref>{{Cite web |url=http://www.fuk-ab.co.jp/english/sp/cont.php?page=gaiyou |title=About Fukuoka Airport / Fukuoka Airport Building Co., Ltd |access-date=1 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162605/http://www.fuk-ab.co.jp/english/sp/cont.php?page=gaiyou |archive-date=22 December 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://universiade.fjct.fit.ac.jp/en/fukuoka/history.html|title=History}}</ref> == Geografie == Fukuoka word aan drie kante deur berge begrens, omring Hakatabaai en loop in die noorde na die Genkai See oop. Dit is 1 100 km vanaf Tokio geleë. Die naaste oorsese streek is Busan Metropolitan City in Gyeongsang-do, [[Suid-Korea]], en die afstand vanaf Busan is ongeveer 180 km. Fukuoka en [[Busan]] is susterstede. == Klimaat == Fukuoka het 'n vogtige subtropiese klimaat, warm en vogtige somers en relatief matige winters. Die stad sien ook gemiddeld ongeveer 1 600 mm neerslag per jaar, met 'n stuk meer intense neerslae tussen Junie en September.<ref>{{Cite web|url=https://www.climatestotravel.com/climate/japan/fukuoka|title=Climate – Fukuoka}}</ref> Saam met 'n groot deel van die prefektuur het Fukuoka City 'n matige klimaat met 'n jaarlikse gemiddelde temperatuur van 16,3 °C, gemiddelde humiditeit van 70% en 1 811 jaarlikse sonskynure. Sowat 40% van die jaar is bewolk.<ref>{{cite web|publisher=Japan Meteorological Agency |url=http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/nml_sfc_ym.php?prec_no=82&prec_ch=%95%9F%89%AA%8C%A7&block_no=47807&block_ch=%95%9F%89%AA&year=&month=&day=&view=a1 |script-title=ja:気象庁 &#124; 平年値（年・月ごとの値） |access-date=21 June 2012}}</ref> Wintertemperature daal selde onder 0 °C en dit sneeu selde, alhoewel ligte reën op die meeste dae val, indien nie so konstant soos aan die See van Japan se kant van [[Honsjoe]] nie. Lente is warm en sonniger, met kersiebloeisels wat laat in Maart of vroeg in April verskyn. Die reënseisoen (tsuyu) duur ongeveer ses weke deur Junie en Julie, waartydens die humiditeit baie hoog is en temperature tussen 25 °C en 30 °C beweeg. Somers is vogtig en warm, met temperature wat 'n hoogtepunt van ongeveer 37 °C bereik. Herfs, wat dikwels as Fukuoka se beste seisoen beskou word, is matig en droog, hoewel die tifoonseisoen tussen Augustus en September strek.<ref>{{cite web|url=http://www.data.jma.go.jp/obd/stats/etrn/view/rank_s.php?prec_no=82&block_no=47807&view=p1 |script-title=ja:気象庁 / 平年値(年・月ごとの値)|publisher=Japan Meteorological Agency}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.weather-atlas.com/en/japan/fukuoka-climate|title=Fukuoka, Japan – Detailed climate information and monthly weather forecast|website=Weather Atlas|access-date=9 July 2019|archive-date= 9 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709170122/https://www.weather-atlas.com/en/japan/fukuoka-climate|url-status=dead}}</ref> == Rampe == === Aardbewings === Fukuoka is nie so seismies aktief soos baie ander dele van Japan nie, maar ervaar wel af en toe aardbewings. Die kragtigste onlangse aardbewing het 6 op die Japannese intensiteitskaal geregistreer en op 20 Maart 2005 om 10:53 vm. plaaslike tyd getref, wat een persoon dood en meer as 400 beseer het. Die episentrum van die aardbewing was in die Genkai See langs 'n nog onontdekte uitbreiding van die Kego-verskuiwing wat deur die middel van Fukuoka loop. Genkai-eiland, 'n deel van Nishi-ku, is die ergste beskadig deur die aardbewing en byna alle eilandbewoners is gedwing om te ontruim. Na skokke het met tussenposes deur die volgende weke voortgegaan terwyl konstruksiespanne gewerk het om beskadigde geboue regdeur die stad te herbou. Tradisionele Japannese huise, veral in die gebiede van Daimyo en Imaizumi, is die ergste beskadig en baie is gemerk vir sloping, saam met verskeie woonstelgeboue. Versekeringsbetalings vir skade is op ongeveer 15,8 miljard jen geraam. <ref>{{Cite web|url=https://www.earthquaketrack.com/p/japan/fukuoka/biggest|title=Biggest Earthquakes Near Fukuoka, Japan}}</ref> 'n Soortgelyke aardbewing, met 'n intensiteit van 5+, het 'n maand later op 20 April 2005 voorgekom. Fukuoka se groot Kego-fout loop noordwes na suidoos, min of meer parallel met Nishitetsu se Ōmuta-treinlyn, en is voorheen gedink om 22 km lank te wees. Daar word beraam dat dit ongeveer een keer elke 15 000 jaar aardbewings van so sterk as magnitude 7 by die fokus sal veroorsaak. As die fokus op 'n diepte van 10 km geleë was, sou dit vertaal word na 'n aardbewing van 'n laer-6 magnitude (soortgelyk aan die aardbewing van 20 Maart 2005) in die middestad van Fukuoka as dit die episentrum was. Die waarskynlikheid dat 'n aardbewing langs die bekende lengte van die Kego-verskuiwing binne 30 jaar sal plaasvind, is geskat op 0,4% voor die aardbewing van 20 Maart 2005, maar hierdie waarskynlikheid is sedertdien opwaarts hersien. Insluitend die nuwe uitbreiding uit in die Genkai See, die Kego-verskuiwing is nou vermoedelik 40 km lank.<ref>{{cite web |url=http://ncmro.org/news/news_03.htm |script-title=ja:地震保険について |publisher=Nongovernmental crisis Management & Regeneration Organization (NPO) |access-date=November 9, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106154408/http://ncmro.org/news/news_03.htm |archive-date=January 6, 2009 |url-status=dead }}".</ref> Na aanleiding van berigte dat die stad net voorberei het vir aardbewings tot 'n sterkte van 6,5, het verskeie sterk naskokke die vrese opnuut laat ontstaan ​​dat die aardbewings die gedeelte van die Kego-fout wat onder die stad lê, weer aktief kan maak, wat tot 'n aardbewing so groot soos, of groter as, die aardbewing van 20 Maart kan lei. == Demografie == Vanaf November 2018 het die stad 'n geskatte bevolking van 1 581 527 en 'n bevolkingsdigtheid van 4 515 inwoners per vierkante kilometer gehad. Die totale oppervlakte is 343,39 vk kilometer. Fukuoka is Japan se jongste groot stad en het Japan se vinnigste groeiende bevolking. Tussen Desember 2012 en Desember 2017 het die proporsie buitelandse gebore inwoners vinniger toegeneem as enige ander groot stad in Japan, insluitend Tokio. Daar was 171 hawelose inwoners getel in 2018 se jaarlikse opname, af van 'n hoogtepunt van 969 in 2009. == Ekonomie == Fukuoka is die ekonomiese sentrum van die Kyushu-streek, met 'n ekonomie wat grootliks op die dienstesektor gefokus is. Dit is ook die grootste beginstad in Japan, en is die enigste ekonomiese sone vir beginners. Hulle het verskeie dienste vir beginners soos 'n beginnersvisum, belastingvermindering en gratis besigheidskonsultasies. Fukuoka het die hoogste besigheidsopeningskoers in Japan. Groot maatskappye met hoofkwartiere in die stad sluit Iwataya en Kyushu Electric Power in. Fukuoka is ook die tuiste van baie klein firmas wat 'n ondersteunende rol speel in die logistiek-, IT- en hoëtegnologie-vervaardigingsektore. Die meeste van die streek se swaar vervaardiging vind plaas in die nabygeleë stad [[Kitakyushu]].<ref>{{Cite web|url=http://www.city.fukuoka.lg.jp/soki/tokeichosa/shisei/toukei/jinkou/jinnkousokuhou.html|website=city.fukuoka.lg.jp|script-title=ja:福岡市 福岡市推計人口（最新）|access-date=19 November 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://facts.city.fukuoka.lg.jp/data/population/|title=増えているのは，選ばれているから。- 人口増加数・増加率、若者（10代・20代）の割合 -|date=May 23, 2017|website=Fukuoka Facts|access-date=November 19, 2018|archive-date=11 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181211204346/http://facts.city.fukuoka.lg.jp/data/population/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://facts.city.fukuoka.lg.jp/data/foreigner/|title=外国人からの人気も上昇中－在留外国人の伸び率－|date=July 31, 2018|website=Fukuoka Facts|access-date=November 19, 2018|archive-date=20 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095612/http://facts.city.fukuoka.lg.jp/data/foreigner/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.city.fukuoka.lg.jp/data/open/cnt/3/65016/1/homeresupaburikkukomentobosyuu2018.pdf|title=ホームレス自立支援実施計画（第４次）案|website=Fukuoka City Data|access-date=January 26, 2019|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416235440/http://www.city.fukuoka.lg.jp/data/open/cnt/3/65016/1/homeresupaburikkukomentobosyuu2018.pdf|url-status=dead}}</ref> Die BBP in Groter Fukuoka, Fukuoka Metropolitaanse Werksgebied, was VS$101,6 miljard in 2010. Fukuoka is die primêre ekonomiese sentrum van die Fukuoka-Kitakyushu metropolitaanse gebied, wat die 4de grootste ekonomie in Japan is. Vanaf 2014 word die gebied se PPP-aangepaste BBP na raming groter as dié van metropolitaanse gebiede soos [[Melbourne]], [[Kuala Lumpur]], [[Lima]], [[Wene]], [[Barcelona]] en [[Rome]]. Verskeie streeksuitsaaiers is in die stad gebaseer, insluitend Fukuoka Broadcasting Corporation, Kyushu Asahi Broadcasting, Love FM, RKB Mainichi Broadcasting en Television Nishinippon Corporation. Die hawe van Hakata en Fukuoka-lughawe maak die stad ook 'n belangrike streekvervoersentrum. Fukuoka huisves die hoofkwartiere van Kyushu Railway Company (JR Kyushu) en Nishi-Nippon Railroad. Air Next, 'n filiaal van All Nippon Airways, het sy hoofkwartier in Hakata-ku; voor sy ontbinding was Harlequin Air ook sy hoofkwartier in Hakata-ku. Fukuoka het sy eie aandelebeurs, gestig in 1949. Dit is een van ses in Japan. Fukuoka is een van die mees bekostigbare stede in Japan. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Japan]] 3jkk17qqjsq9hkhq4byzrcqvkjzdl3k 0 71818 2970371 2736470 2026-09-24T01:57:19Z Simdro 170538 2970371 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting |amptelike_naam=Wuxi |ander_naam= |inheemse_naam=无锡 |nedersetting_tipe=Stad |bynaam= |slagspreuk= |translit_taal1= |translit_taal1_tipe= |translit_taal1_inligting= |translit_taal2= |translit_taal2_tipe= |translit_taal2_inligting= |beeld_stadsilhoeët=Wuxi collage.jpg |beeldgrootte=260px |beeldbyskrif= |beeld_vlag= |vlaggrootte= |vlagskakel= |beeld_seël= |seëlskakel= |seëlgrootte= |beeld_skild= |skildskakel= |skildgrootte= |beeld_leë_embleem= |leë_embleemtipe= |leë_embleemgrootte= |leë_embleemskakel= |beeld_kaart= |kaartgrootte=200px |kaartbyskrif= |beeld_kaart1= |kaartgrootte1= |kaartbyskrif1= |beeld_punt_kaart= |puntkaartgrootte= |puntkaartbyskrif= |punt-x= |punt-y= |duimdrukkerkaart=Volksrepubliek China |duimdrukkeretiketposisie=onderkant |duimdrukkerkaartgrootte=250 |duimdrukkerkaartbyskrif=Ligging in die Volksrepubliek China |onderafdelingtipe=[[Land]] |onderafdelingnaam={{vlag|Volksrepubliek China}} |onderafdelingtipe1=[[Provinsies van die Volksrepubliek China|Provinsie]] |onderafdelingtipe2= |onderafdelingtipe3= |onderafdelingtipe4= |onderafdelingnaam1=[[Jiangsu]] |onderafdelingnaam2= |onderafdelingnaam3= |onderafdelingnaam4= |regeringvoetnotas= |regeringstipe= |leiertitel=[[Kommunistiese Party van China]] Sekretariskomitee |leiernaam=Cai JianFeng |leiertitel1=Burgemeester |leiertitel2= |leiertitel3= |leiertitel4= |leiernaam1=Jiang Feng |leiernaam2= |leiernaam3= |leiernaam4= |stigtingstitel= |stigtingsdatum= |stigtingstitel2= |stigtingsdatum2= |stigtingstitel3= |stigtingsdatum3= |eenheidvoorkeur= |oppervlakvoetnotas= |oppervlakgroottes= |oppervlak_totaal_km2=4787.61 |oppervlak_land_km2= |oppervlak_water_km2= |oppervlak_totaal_myl2=1848.51 |oppervlak_land_myl2= |oppervlak_water_myl2= |oppervlak_water_persent= |oppervlak_stedelik_km2= |oppervlak_stedelik_myl2= |oppervlak_metro_km2= |oppervlak_metro_myl2= |oppervlak_leeg1_titel= |oppervlak_leeg1_km2l= |oppervlak_leeg1_myl2= |oppervlak_leeg2_titel= |oppervlak_leeg2_km2l= |oppervlak_leeg2_myl2= |hoogtevoetnotas= |hoogte_m= |hoogte_voet= |koördinaattipe= |koördinate = {{Koördinate|31|34|00|N|120|18|00|O|aansig=inlyn,titel}} |bevolking_soos_op=2024 |bevolkingnotas= |bevolking_totaal=6&nbsp;372&nbsp;624 |bevolkingsdigtheid_km2=1566 |bevolkingsdigtheid_myl2=3400 |bevolking_metro= |bevolkingsdigtheid_metro_km2= |bevolkingsdigtheid_metro_myl2= |bevolking_stedelik= |bevolkingsdigtheid_stedelik_km2= |bevolkingsdigtheid_stedelik_myl2= |bevolking_leeg1_titel= |bevolking_leeg1= |bevolkingsdigtheid_leeg1_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg1_myl2= |bevolking_leeg2_titel= |bevolking_leeg2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_km2= |bevolkingsdigtheid_leeg2_myl2= |bevolkingnota= |tydsone=SST |utcafset=+08:00 |tydsone_DST= |uctafset_DST= |poskodetipe=Poskode |poskode=214000, 214200, 214400 |skakelkode=510 |leë_naam= |leë_inligting= |leë1_naam= |leë1_inligting= |leë2_naam= |leë2_inligting= |leë3_naam= |leë3_inligting= |voetnotas= |webwerf=[http://www.wuxi.gov.cn/ ''wuxi.gov.cn''] }} '''Wuxi''' ([[Chinees]]: 无锡) is 'n stad in die [[Volksrepubliek China|Chinese]] [[Provinsies van die Volksrepubliek China|provinsie]] [[Jiangsu]] met 'n bevolking van 7&nbsp;495&nbsp;000 in 2024. Die stad is geleë net suid van die [[Yangtze]], noord van die binnesee Tai Hu en oos van [[Shanghai]] aan die kus van die [[Oos-Chinese See]] in die ooste van China. Wuxi is een van die oudste stede in China en het 'n lang en ryk geskiedenis van meer as 3&nbsp;000 jaar. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Volksrepubliek China]] dmj83y7z4td8wsbhcgtc7m5aw73chuc 0 79567 2970275 2388691 2026-09-23T18:59:24Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970275 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NG kerk Fraserburg Desember 2015.jpg|regs|250px|duimnael|Ds. I.F. Retief het die hoeksteen van die huidige NG kerk op [[Fraserburg]], ontwerp deur [[Hendrik Vermooten]], op [[26 November]] [[1955]] gelê. Dit is ingewy in die naweek van 8 en 9 September 1956 en was by voltooiing reeds die derde kerkgebou in die gemeente se 105-jarige bestaan. Die tweede kerk, voltooi in 1868, is in 1955 gesloop en die eerste, voltooi in 1852, in 1966.]] Die '''NG gemeente Fraserburg''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die Sinode van Wes-en-Suid-Kaapland, hoewel die dorp [[Fraserburg]] binne die provinsie [[Noord-Kaap]] val. In die ou Kaapse Kerk, voor die verdeling van dié Sinode in drie, was Fraserburg met sy stigting op [[24 Februarie]] [[1851]] die 38ste oudste gemeente. Dit is dus 'n jaar of wat jonger as [[NG gemeente Humansdorp|Humansdorp]], [[NG gemeente Namakwaland|Namakwaland]] en Ladismith (al drie 1850), maar ouer as Knysna (ook 1851), [[NG gemeente Hopefield|Hopefield]], [[NG gemeente Middelburg, Kaap|Middelburg]], [[NG gemeente Aliwal-Noord|Aliwal-Noord]] en [[NG gemeente Robertson|Robertson]] (almal 1852). == Agtergrond == [[Lêer:Colin Fraser.jpg|duimnael|links|180px|Fraserburg is deels genoem na ds. [[Colin Fraser]] van die [[NG gemeente Beaufort-Wes]] en deels na ouderling C.J. Meyburgh van die plaas Blydevooruitzicht. Daarom is die dorp se naam in die ou dae soms "Fraserburgh" geskryf.]] Tussen die jare 1780 en 1830 is die Wes-Nuweveld-gedeelte van die [[Karoo]] net so mak gemaak deur trekkers soos ander grensgebiede van daardie tyd. Ná die verdrywing van die Boesmans is die streek stap vir stap geannekseer. Van behoorlike godsdienstige bearbeiding van lede van die Kerk was daar in die dae om en by die stigting van die gemeente van Fraserburg nie sprake nie. Die intrekkers het uit verskillende rigtings die gebied begin bewoon. Sommige is aangeneem op Tulbagh, ander op Worcester, nog ander op Graaff-Reinet. Daar was ook diegene wat op een plek gedoop is en op 'n volgende, honderde myle daarvandaan, lidmaat geword het. Kerklik het die latere Fraserburg deel uitgemaak van die [[NG gemeente Beaufort-Wes|gemeente van Beaufort-Wes]], wat omstreeks 1830 maar 'n baie klein plekkie was. Dit het slegs 'n paar inwoners en geen kerk gehad nie. Oorspronklik was dit bedoel as 'n voorpos om drosterslawe en ontvlugte misdadigers te keer en te verhoed dat hulle die kolonie se grens oorsteek en vrykom. Die eerste predikant daar was ds. [[John Taylor]], en onder sy wydverspreide kudde het ook die Nuweveldse pioniers getel. Die taak van hierdie predikant was byna bo-menslik. Op die dorp moes hy kerk hou in 'n tent van waseile. Sy gemeente was uiters mobiel en in omvang het dit die grootste gedeelte van die oppervlakte tussen Tulbagh en Graaff-Reinet beslaan. In Desember 1824 is ds. [[Colin Fraser]] aangestel om hom op te volg as herder van die uitgetrekte gemeente. Hy het jare lank 'n groot rol in sy nuwe werkkring gespeel en in sy tyd, en gedeeltelik danksy sy bemoeiinge, is die gemeente, wat ook sy naam dra, teen 1851 gestig. Ds. Fraser het in Februarie 1828 getrou met Anna Amalia Muller, van Graaff-Reinet, uit welke huwelik sewe kinders gebore is. Sy is op [[22 September]] [[1838]] oorlede. Op [[20 Februarie]] [[1840]] is hy vir die tweede maal in die huwelik bevestig en wel met Maria Elizabeth Sieberhagen. Uit hierdie verbintenis is nege kinders gebore. Sir [[John Fraser]], die skrywer van ''Episodes in my Life'', was die oudste. Hierdie seun van ds. Fraser het 'n paar episodes uit die lewe van sy vader as diensdoende predikant ook van Wes-Nuweveld verhaal. Hy het die streek beskryf as wild, dunbevolk en oortrek van allerlei soorte wilde diere, insluitende roofdiere soos leeus, tiere, luiperds, wolwe, ens. Sir John het gesê hy kan nog meer as een outentieke ondervinding van sy vader en sy ouderlinge in herinnering roep. So het dominee en sy ouderling een nag langs die pad in die Nuweveld saam onder hulle velkombers geslaap, toe hy versigtig wakker gemaak en as volg deur die broeder aangespreek is: „Meneer Fraser, meneer Fraser, moenie roer nie, luister — 'n groot slang het onder ons kombers ingekruip en lê dwarsoor my lyf. Glip uit onder die kombers en roep die jong — pak die slang aan die stert en pluk dit vinnig van-my af, en dan kon ons dit doodslaan." Hoewel hulle geslaag het om die opdrag met welslae uit te voer, het hulle nietemin die slang met sulke krampagtige geweld uitgeruk dat hulle dit geensins weer kon opspoor met die doel om die kop te vermorsel soos dit Adamszoonen betaam het nie! Dan is daar nog die verhaal van die ontmoeting met die leeu in die rivierloop naby die dorp. Die dominee het die gebruik beoefen van in die rivierloop op 'n doringboomstomp te gaan sit en peins en sy preke voor te berei. Op 'n sekere dag het hy weer oudergewoonte daar gesit met sy oop Bybel op sy knieë. Diep in gedagte versonke en vervoer na die land van bepeinsing, het hy daar met geslote oë gesit toe hy skielik 'n gewig op sy Bybel voel. Teruggevoer na die werklikheid, maak hy sy oë oop om reguit te kyk in die gesig van 'n leeu, wat sy geweldige poot op die Bybel geplaas het! Hy besef meteens dat hy sou moet sterf, en bid daarom dat God hom moet verlos of sy siel in Sy Genade ontvang. Dit word toe vir hom duidelik dat die ondier vreesbevange was. Sy asem het vinnig gejaag en hy het gebewe. Op hierdie oomblik was daar 'n geweldige geskreeu en die leeu draai om en verdwyn in die digte bome, terwyl die dienskneg die Heer in betaamlike toewyding dank vir die onverwagte en byna ongelooflike verlossing. Dan was daar nog die avonture met die duisende trekbokke. So het dit eenmaal gebeur dat 'n verwilderde smous op die dorp aankom met die tyding dat ontelbare trekbokke in hierdie rigting in aantog was, en dat hulle soos 'n verwoestende golf oor alles trek en die wêreld kaal agterlaat. Hierdie verhaal is nie te ernstig opgeneem nie, en was sowat geheel en al vergeet na die vertrek van die smous toe die mense 'n week daarna op 'n môre wakker word van 'n gedruis soos die van 'n sterk wind voor 'n [[donderstorm]]. Dit was die gedruis veroorsaak deur die stampende kloue. van duisende van allerhande soorte wild — wildebeeste, blesbokke, springbokke, kwaggas en elande. Strate en tuine, sowel as die wêreld buiteom, sover as die oog kon sien, was oortrek met wild wat alles wat gewei kon word, voor hulle verslind het. Ook alle bekombare waters uit vore, fonteine en damme is uitgedrink. Dit het omtrent drie dae geduur voordat al die bokke klaar deurgetrek het, asof deur vuur verbrand agtergelaat het. Dit moes inderdaad 'n wonderlike, hoewel tragiese, gesig gewees het. In 'n landstreek sonder paaie met hoë berge om te perd oor te sukkel, was die taak van ds. Fraser sekerlik geensins benydenswaardig nie. Die mense het ver van mekaar gewoon en sommige baie ver van sy sentrum. Gedurig moes hy met agterryer en 'n handperd op pad wees om sy gemeentelede soos verdwaalde skape op die wye Karoovlaktes op te soek. Baie wat nog nooit 'n predikant gesien het nie, moes aangeneem en gedoop word, en in ander gevalle moes huwelike voltrek word. Dikwels het hy toe ook op die plaas gekom waar Fraserburg later ontstaan het. Soms het die jong mense 'n heilige vrees vir hom gekoester, en dikwels het dit gebeur dat hy geen mense op 'n plaas aangetref het nie omdat almal laat vat het veld toe, toe hulle van sy aankoms gehoor het. Die werksaamhede van die predikant in die steeds groeiende gemeente het later so veeleisend geword dat hy dit onmoontlik as geheel kon behartig. Daar is toe gedink aan die afstigting van die Wes-Nuweveld-gedeelte van die gemeente en die vorming van 'n nuwe gemeente. Maar nie alleen was die werk te veel vir die leraar nie, die begeerte het ook by godvrugtige lidmate ontstaan om 'n eie middelpunt te hê waar daar 'n dorp gestig kon word en 'n godshuis opgerig kon word, om te dien as sentrum vir die bevordering van onderrig in die Christelike beginsels aan die verwaarloosde jeug. == Stigting van die gemeente == [[Beeld:Jacobus Olivier.jpg|duimnael|regs|170px|Jacobus Olivier, van die plaas Ezelsfontein, was mede-ondertekenaar van die eerste kerkraadsnotule, [[26 November]] [[1851]].]] [[Beeld:Rietfontein, Fraserburg.jpg|duimnael|links|320px|Die opstal op die plaas Rietfontein, wat die NG Kerk in 1852 by die heer Visser gekoop het as kerkplaas vir Wes-Nuweveld, staan vandag nog aan die buitewyke van die dorp wat rondom die kerk ontwikkel het.]] As gevolg van die gunstige verloop van voorlopige reëlings kom daar op [[24 Februarie]] [[1851]] 42 lede van die NG Kerk te Ayesfontein byeen "met goedkeuring en toestemming van die Kerkraad te Beaufort … ter verkiesing van 'n geskikte kerkplaas te Wes-Nuweveld." Die voorsitterstoel is ingeneem deur die leraar van Beaufort wat tot die verrigtinge van die geleentheid oorgegaan het met die stel van die volgende vrae: 1. Sal daar 'n nuwe gemeente te Wes-Nuweveld gestig word of nie? "Op dezen vraag was het eenparig antwoord van Ja." 2. Watter is die geskikste plaas as 'n middelpunt ten einde aldaar 'n kerk te bou? "Op dezen vraag werden twee plaatsen voorgedragen Rietfontein en Kichererskerk." Die uitslag van die stemming was 34 teen een ten gunste van Rietfontein. Diegene wat buite stemming gebly het, het as rede daarvoor aangevoer dat hulle die plek Kichererskerk nie geken het nie. Hierna is die eienaar van Rietfontein genader ten einde te verneem of hy bereid sou wees om sy plaas te verkoop. Hiervoor was die heer Visser te vinde. Hy sou verkoop teen die som van 25&nbsp;000 riksdaalders (sowat £1&nbsp;870), op voorwaarde dat sy woonhuis en perdemeul sy eiendom bly. Die kopers kon die koopsom skuldig bly vir vyf jaar teen betaling van ses persent rente. Tot [[31 Oktober]] [[1852]] bly die plaas in sy besit, tot welke datum geen rente aan hom betaal word nie. Die delging van die kapitaal hoef nie noodwendig te geskied as die vyf jaar om is nie; dit kon ook voor die datum geskied. Die koopbrief is opgetrek namens die kopers en onderteken deur 'n kommissie bestaande uit: J.S. Cilliers, Aysfontein; C.J. Meyburgh, Blydevooruitzicht; H.R. Sieberhagen, Klipkraal; D.J. van Schalkwyk, Wagenmakersvallei; W.T. van Schalkwyk, Moutonsfontein; J. Olivier, Ezelsfontein; W. F. Sieberhagen, Van Rhynsplaats; W. F. Kruger, De Dam; C.J.G. Kruger, Grootfontein; en C.G. Immelman, Quaggasfontein. Die notule van hierdie vergadering sluit af met die woorde dat die kommissie van tyd tot tyd sitting sou hou te Aysfontein "beide om eenige bepalingen voor hare werkzaamheden te maken, en alles ter behartiging van de zaak des Heeren in die Nieuwe Gemeente van West Nieuweveld." Om aan Albertus Abraham Visser sy 25&nbsp;000 riksdaalders te betaal, was nie so maklik gedaan as gesê nie. Maar die kommissie het sonder verwyl aan die werk gespring en dikwels vergader om belangrike besluite te oorweeg. Vir die insameling van geld word dit dan ook gereël dat daar kollektelyste sou rondgaan en dat erwe opgemeet en verkoop moes word. Hierdie besluite is op [[10 Maart]] [[1851]] geneem te Ayesfontein op 'n goed bygewoonde vergadering onder voorsitterskap van G.J. Meyburgh. Daar is onder meer ook besluit om 'n memorie aan die goewerneur te rig om kwytskelding van herereg op die plaas Rietfontein. Op [[10 Mei]] [[1851]] is die tenders van die landmeters Auret en Thwaits behandel, en die opmeting van erwe toegewys aan eersgenoemde wat ook die goedkoopste getender het. Op [[12 Mei]] [[1851]] is met die opmeting 'n aanvang gemaak en die hele kommissie was verplig om teenwoordig te wees. H.R. Sieberhagen word, selfs al het hy mooi om verlof om afwesig te wees gevra, verplig om die opmeting by te woon. Hierdie erwe is te koop aangebied en op [[15 September]] [[1851]] is die eerstes van die hand gesit. Die meeste was geleë langs die hoofstraat. So het die plaas Rietfontein stadigaan die gedaante van 'n dorpie aangeneem. Daar is gevoel dat die dorp 'n nuwe naam moes kry. En uit dankbaarheid jeens die onbaatsugtige dienste van ds. Fraser en ouderling Gerrit Jacobus Meyburgh is die owerheid versoek om die naam Fraserburg, wat aan beide herinner, aan die gemeente en dorp goed te keur. Die volgende Goewermentskennisgewing, geteken op gesag van die Goewerneur op [[5 November]] [[1850]] (hierdie datum is foutief maar die korrekte is nie bekend nie), spreek vir homself: Daar die komitee van die nuwe gemeente van die NG Kerk van Wes-Nuweveld, in die afdeling van Beaufort, versoek het dat die naam Fraserburg gegee word aan die gemeente, en daar sy Eksellensie, die Goewerneur sy toestemming daartoe verleen het, sal dit dienooreenkomstig hierna die naam Fraserburg dra. 'n Ander Goewermentskennisgewing gedateer Koloniale Kantoor, [[12 Desember]] [[1853]], verklaar dat dit sy Eksellensie behaag het, op aanbeveling van die Ring van Graaff-Reinet van die NG Kerk, om die grenslyne van die gemeente Fraserburg goed te keur. Hiermee was die stigtingswerksaamhede van die kommissie feitlik afgehandel. == Eerste kerkraadsvergaderings == [[Beeld:NG gemeente Fraserburg eerste kerk.jpg|duimnael|320px|links|Fraserburg se eerste kerkgebou is in 1852 opgerig. Op [[8 September]] [[1966]] het ''[[Die Burger]]'' 'n foto van dié gebou geplaas met die onderskrif: "Baie Fraserburgers, veral die ouer garde, voel ontsteld omdat hierdie ou kerksaal binnekort gesloop gaan word. Plaaslik is wel pogings aangewend om die gebou te red, maar sonder welslae. Die saal, wat in 1852 opgerig is, is een van die oudste geboue op die dorp. Dit is as skool gebruik tot 1910, toe 'n nuwe skool op die dorp opgerig is. Daarna is dit jare lank as kerksaal, en soms ook vir kerkdienste gebruik."]] [[Beeld:Ou pastorie Fraserburg.jpg|duimnael|320px|regs|Fraserburg se kerkraad het in 1854 'n kontrak met die bouaannemer [[Henry Burnett|H.J. Burnett]] opgetrek vir die bou van 'n pastorie teen £1&nbsp;100. Aan dié gebou, nou bekend as die [[Ou Pastorie, Fraserburg|Ou Pastorie]], is met die jare telkens veranderinge aangebring, maar die meeste is tydens 'n groot restoutasiepoging in 1979 ongedaan gemaak. Dit dien al baie jare as die dorpsmuseum.]] [[Beeld:Ds Andries Adriaan Louw.jpg|duimnael|links|170px|Fraserburg se laaste ongeslaagde beroep, op [[31 Oktober]] [[1853]], voor ds. Bamberger beroep is, was op ds. [[Andries Adriaan Louw|A.A. Louw]].]] Die Kerkraad sou van toe af toon aangee en lank die belangrikste orgaan in die geskiedenis van die gemeente, sowel as van die dorp en omgewing, wees. Hierdie liggaam se werksaamhede het begin op [[26 November]] [[1851]] met die hou van 'n gekombineerde vergadering te Klipkraal "ter verkiezing van eenen Leeraar voor Fraserburgh". Die "moderator", die weleerwaarde C. Fraser, was teenwoordig, sowel as ouderling G.J. le Roux, diakens H.R. Sieberhagen, Jacobus Olivier, P.J. Gouws, die rustende diaken Jacob Theron en Christiaan Georg Immelman, diaken-kassier. Die vergadering is met gebed geopen en daarna is tot die beroep van 'n leraar oorgegaan by wyse van geheime verkiesing deur geslote stembriefies. Die drietal het die leraars Hendrik Faure (van 1853 tot 1859 as leraar van die [[NG gemeente Pietermaritzburg]] die eerste geordende NG predikant buite die Kaapkolonie), Fraser en ds. [[Andrew Murray]] ingesluit. Hieruit is ds. Faure tot predikant van Fraserburg beroep. Die vergadering is met gebed gesluit, waarna die "Collegie van Kerkeraaden" op hulle beurt byeengekom het. Hulle was ds. Fraser en die broers Le Roux, Sieberhagen, Olivier, Gouws en Immelman. Hulle neem kennis dat met die laaste ringsvergadering hulle verkiesing tot kerkrade, sowel as die van die afwesige broer G. Meyburgh, goedgekeur is, en dat hulle in hul diens as ouderling en diakens in die gemeente Fraserburg voorgestel word. Die vergadering besluit verder om die Posmeester-Generaal te versoek "om een Post's weeks van Beaufort naar Fraserburg" in te stel. Ook beveel hulle die heer Weeber aan as posmeester. Voorts is die aandag van die vergadering bepaal by die noodsaaklikheid "van de openbare eredienst te Fraserburgh geregeld des Zondags waar te nemen". Aangesien dit egter aan 'n geskikte huis daarvoor ontbreek het, is besluit "het oud gebouw te Fraserburg te veranderen tot een provisioneele gesticht", en onmiddellik die verandering ten uitvoer te bring, daar die Kerkraad weens die droogte nie tot die bou van 'n nuwe kerk kon oorgaan nie. Vervolgens het die Kerkraad besluit dat die ouderling Sondags die godsdiens waarneem en dat by dieselfde geleentheid huweliksgebooie en ander afkondiginge gemaak sou word. Die "moderator", ds. Fraser, het ook kennis gegee dat die weleerwaarde heer ds. [[Willem Adolph Kriger]] [[NG gemeente Victoria-Wes|Victoria]] deur die Ring aangestel is as konsulent van die gemeente en ds. Fraser se herderlike opsig reeds opgehou het. Die Kerkraad en gemeente moes hulle voortaan wend tot die konsulent in verband met die "bestiering in kerklike voorrechte". Gevolglik het ds. Fraser sy afskeid aan die gemeente bekendgemaak. Op 'n vergadering gehou op [[13 Januarie]] [[1852]] is besluit 'n erf "worde gekozen tot het daarop bouwen van Een Gebouw voor het tegenwoordige ten geriefd van den Leeraar en tot het waarnemen van de Publieke Godsdienst alhier — groot in bestek 84 voeten lengte en 74 voeten wyd Rhynlands. Zestig voeten in lengte te orden gedisponeerd voor de Publieke Godsdienst en de Resteerende te worde gebezigd als voor en ten geriefe van den Leeraar". Die gebou moes opgerig word deur 'n "Competent Bouw Meester" en volgens tender. Die heer J.S. Cilliers is opgedra om hierdie saak ten uitvoer te laat bring. Hy kry toe 'n sekere F. Clarence wat as boumeester deurgegaan en as sodanig die werk onderneem het. Op [[13 Julie]] dieselfde jaar lê die ywerige heer Cilliers ter tafel 'n rekening van uitgawe en inkomste in verband met die bedrywigheid van die kerk. Dit toon aan dat daar reeds 3&nbsp;792 riksdalers uitgegee is, maar dat daar nog 'n som van 2&nbsp;744 riksdalers in hande van die boukommissie was. Nietemin is die kontrak van F. Clarence verstryk. Daar word egter besluit om hom tot 13 November, wanneer die kerkgebou klaar moes wees, uitstel te gee op voorwaarde dat as die mure 7 vt. hoog is hy £10, 11 vt. hoog is £16, 14 vt. hoog is £20 ontvang, en sodra die gewels opgehaal is, hy £16 ontvang. By voltooiing van die gebou kry hy die uitstaande bedrag. Wat gehaper het, kan alleen gegis word, maar op [[13 November]] was die kerk nog nie voltooi nie en word Clarence afgedank. Die boukommissie notuleer dat "het besloten werd dat de Gebouw van F. Clarence in zoo verre het staat ten eenemaal worde ontnomen met al het geen en alle metrialen daartoe behoorende". Aan die heer Cilliers word opgedra om aan P.H. Mocke te skryf en hom te vra of hy geneë sou wees om die provisionele kerkgebou te kom voltooi. Laasgenoemde was daarvoor te vinde teen die bedrag van 1&nbsp;500 riksdalers. En op [[17 Mei]] [[1853]] bring hy sy rekening van uitgawes voor die kommissie wat dit nie in orde vind nie. Hy word dus teruggestuur om dit later weer voor te lê, waarop die kommissie besluit om Mocke in afbetaling van sy besoldiging 600 riksdalers te gee. Die kerk moes nou nog net van 'n dak voorsien word. Dit is opgedra aan K.N. Buckle om die gebou met strooi te dek. Hiervoor het die heer D.J. van Schalkwyk 500 bosse dekstrooi aan die kommissie geskenk. Teen die begin van September 1853 was hierdie provisionele kerkie dus op die preekstoel na voltooi, en dit sou baie jare diens doen as kerk en af en toe as skool totdat die nuwe kerk [[5 September]] [[1868]] ingewy is. Intussen het die gemeente reikhalsend verlang na 'n antwoord op die uitgebragte beroep. Maar tevergeefs. 'n Jaar het verstryk, en toe nog ses maande, voordat hulle op [[30 Mei]] [[1853]] op 'n kerkraadsvergadering van die beproefde ou vriend ds. Fraser verneem dat ds. Krige verhinder om sy pligte as konsulent van Fraserburg te doen, en dat die bedankingsbrief van die beroepe leraar, ds. Faure, al lank op [[Victoria-Wes]] lê. Hierna het die Ring ds. Fraser weer aangestel as konsulent, en dis toe die eerste geleentheid wat hy kry om amptelik die bedanking voor die Kerkraad te lê en reëlings te tref vir die uitbring van 'n volgende beroep. Op [[5 September]] is daar toe 'n gekombineerde kerkraadsvergadering gehou ná drie afkondigings van sodanige vergadering in die kerkgebou. Met hierdie geleentheid is uit 'n drietal, bestaande uit di. [[Andrew Murray|A. Murray]], [[Andries Adriaan Louw|A.A. Louw]] en J.M. Neethling, ds. [[Andrew Murray|Murray]] van [[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]] beroep en die konsulent is opgedra om die saak met soveel spoed as moontlik af te handel. Die Kerkraad het dit ook betaamlik gevind en 'n besondere eer om die ouderling Meyburgh te bedank vir die kerkklok, asook die broer Beukes vir die Nagmaalsborde en -bekers. Dank is ook betuig jeens die heer Molteno vir die kostelose versending van die klok vanaf Kaapstad na Beaufort. Ten spyte van hierdie geskenke kon die teleurstelling dat die gemeente nog steeds in haar pogings om 'n leraar te kry, gefaal het, nie verswyg word nie. Groot teleurstelling is dan ook uitgespreek toe einde September verneem word dat die laaste beroepe leraar ook die beroep bedank het. Daarom word op [[31 Oktober]] uit die drietal di. [[William Murray]], [[Andries Adriaan Louw|A.A. Louw]] en C. Bamberger, die jong leraar [[Andries Adriaan Louw|A.A. Louw]] as herder en leraar van die gemeente beroep. Nogmaals word die "moderator" gelas om die beroepsbrief onverwyld op te stel en aan die leraar te stuur. In die negende notule van die gemeente, gedateer [[16 Februarie]] [[1854]], is van die bedanking van ds. [[Andries Adriaan Louw|Louw]] gewag gemaak. Op 'n vergadering gehou [[7 Junie]] [[1854]] is toe die beroep wat bestem was om te slaag, op ds. [[Carl Arnoldus Bamberger|C.A. Bamberger]] uitgebring. Intussen moes die geestelike werk voortgaan, maar die voorleser het gekla dat hy hom weens die afstand van die kerk nie Sondae gereeld van sy taak kon kwyt nie. As die Kerkraad egter 'n plan kon beraam "dat hy op het dorp zou kunnen woonen en als schoolmeester ageeren dat hy als dan gewillig is in de dienst van voorlezer te blywen vir een jaar mits dat hy 'n Tractament van £36 sterling as jaarwedde ontvang", en dat dit ook bepaal word dat al die jongelinge wat wens aangeneem te word, by hom moes katkiseer. Die Raad het die saak bespreek en besluit dat hulle uitvoering aan die voorleser se verlange sou gee sodra hulle 'n geskikte woning vir hom kon vind. Daar het ook wrywing ontstaan met bou-ondernemer Macpherson in verband met die oprigting van die kloktoring en preekstoel. Die preekstoel is gemaak en betaal uit liefdesgifte waarvan A.G. du Toit van Ratelfontein onder meer £10 geskenk het. Die rustende diaken oorhandig ook aan sy opvolger diaken-kassier O.G. van Schalkwyk die bedrag van 671 riksdalers "synde ten faveur van die kerkcas". == Ds. Bamberger, Fraserburg se eerste leraar == [[Beeld:Ds CA Bamberger Fraserburg portret.jpg|180px|duimnael|regs|Ds. Carl Arnoldus Bamberger, van 1854 tot 1882 die gemeente se eerste leraar. Hy is oorlede op [[21 April]] [[1892]].]] [[Beeld:Afstande van Fraserburg.jpg|duimnael|links|270px|Fraserburg is een Suid-Afrika se mees afgeleë dorpe.]] Ds. [[Carl Arnoldus Bamberger]] se dienstermyn is van die belang vir Fraserburg omdat hy byna 28 jaar lank aan die hoof van die gemeente gestaan het en tot groot hoogte die fondamentlêer was van kerklike, maatskaplike en opvoedkundige instellings, en bestendig het dit wat later as tradisie erken en bestempel is. Bamberger was van Duitse herkoms, so is algemeen aanvaar, maar is in [[Suid-Afrika]] gebore, en wel op [[22 November]] [[1822]] in [[Kaapstad]]. Van sy herkoms of kinderjare is blykbaar niks meer bekend nie. Hy het nie Nederlands of destydse Afrikaans met Duitse of Nederlandse aksent gepraat nie, hoewel hy in Europa studeer het, maar "hy het net soos ons Afrikaans gepraat", het 'n ou grysaard en lidmaat van die gemeente wat by hom gedoop is en hom baie jare van naby geken het, omstreeks 1950 verklaar. Hierdie getuienis is gestaaf deur die weduwee Anna Wilhelmina Erasmus, gebore Hugo, tydens die honderdjarige ontstaansvieringe waarskynlik die gemeente se oudste lidmaat. Haar moeder was 'n suster van ds. Bamberger en sy self het op sewentienjarige ouderdom lidmaat by hom geword. Die dominee was, wat persoon betref, 'n groot, breë en frisgeboude man. Hy het deurgegaan vir 'n man met buitengewone opleiding, of soos mense destyds gesê het: "Hy was 'n man van groot geleerdheid." Wat geaardheid betref, was hy nie iemand wat toenadering aangemoedig het nie — miskien onbewus — al sou hy dan nie, soos te kenne gegee word, van hovaardigheid verwyt kon word nie. Een ou lidmaat, wat nog gelewe het met die eeufeesvieringe, het hom beskryf hom as "'n man wat 'n baie heerskappyvoerende houding ingeneem het". Van hom as prediker kan met sekerheid gesê word dat hy moeilik tot die diepste behoeftes van sy kudde deurgedring het. Hy kon hulle hart moeilik raak. Daarom het hy en sy kerkraad dikwels in godsdiensstate gekla oor gebrek aan vrug op die prediking van die evangelie. Deurdat hy baie geleerd was, was dit miskien vir hom moeilik om tot die eenvoudige geloofsbegrippe van die pioniersgeslag deur te dring. Aan sy opregtheid en roepingsgevoel was daar egter nie die minste te twyfel nie. Ds. Bamberger se vrou was 'n Duitse meisie met wie hy kennis gemaak het terwyl hy op die vasteland studeer het. Van die predikantsvrou is gesê dat sy "dierbaar" was. Sy kon ook goed Nederlands en Engels praat, hoewel Duits haar moedertaal was. Uit hulle huwelik is drie dogters gebore. Die oudste, Johanna, was getroud met ds. F.G.T Radloff van die [[NG gemeente Bloemfontein]]. Die tweede, Isabel, was getroud met die heer Cormack wat 'n sakeonderneming op [[Fraserburg]] bedryf het, terwyl die derde, Aletta, met mnr. Gracy, die bankbestuurder, getroud was. Op [[10 Julie]] [[1882]] het die kerkraad sy akte van demissie geteken nadat hy die beste gedeelte van drie dekades hier gearbei het. Op [[21 April]] [[1892]] is hy oorlede en lê begrawe op Stellenbosch. "Afgesien van die geestelike werk waartoe hy hier was, was hy die grondlêer van die dorp, die saal, die [[pastorie]] en die kerk. Almal staan nog ewe vas!" Met dié woorde het iemand, wat die werk en sorge van 'n dienskneg van die Heer kom waardeer, 'n paar opmerkings oor ds. Carel Bamberger se lewe afgesluit, waarskynlik in die Jaarboek van die NG Kerk, hoewel dit nie vermeld word nie. === Die eerste gedeelte van sy dienstermyn === [[Beeld:Meyburghstraat 10, Fraserburg.jpg|duimnael|320px|links|Die bouaannemer van Fraserburg se eerste NG pastorie, [[Henry Burnett|Henry John Burnett]], het hom op die dorp gevestig nadat die bouwerk aan die pastorie klaar was en dié huis vir hom gebou. Dit is in 1857 voltooi en was vroeër aan die hoofstraat geleë, maar nadat 'n deel van die erf weggesny en die biblioteek daarop gebou is, is dit geleë by Meyburghstraat 10.]] [[Beeld:Ou NG kerk Fraserburg Hager.jpg|duimnael|regs|250px|Die tweede kerkgebou is ingewy op [[8 September]] [[1868]] en vanaf Maandagoggend [[15 Augustus]] [[1955]] gesloop om plek te maak vir die huidige kerkgebou.]] Ds. Bamberger is op [[8 Oktober]] [[1854]] "in syn gewigtig ambt als Leeraar van Fraserburgh voorgesteld en ingehuldigd". Dieselfde dag nog neem hy die boeke en papiere in ontvangs ooreenkomstig artikel 202. Die konsulent, ds. Fraser, het aangemerk dat, aangesien dit 'n nuwe gemeente is, daar geen behoorlike doop-, lidmaat- of huweliksregisters bestaan nie. Die nuwe predikant het dadelik met sy werksaamhede van meer permanente aard begin. Daar was in die eerste instansie geen behoorlike woning vir die leraar nie. Op 'n vergadering gehou op [[6 November]] [[1854]] is die saak deur die kerkraad bespreek en het hulle besluit om van ouderling G.J. Meyburgh 'n huis te huur as verblyfplek vir die pastoriegesin tot 'n behoorlike pastorie gebou kon word. Dit sou die kerkraad 120 riksdaalders per jaar kos. Ses maande hierna was die kerkraad besig om 'n geskikte stuk grond aan te wys ten einde 'n pastorie daarop te bou. Ná lang en deeglike oorweging "besloot men twee natte erven annex de tegenwoordige Kerkgebou No. 21 en 23 met de droge erf No. 22 daartoe te bepalen" vir pastorietuin en pastoriegebou onderskeidelik. Die raad het ook besluit om die tuinerwe te ommuur. Binne nog drie maande is daar reeds 'n behoorlike kontrak met die bouaannemer Henry John Burnett opgetrek. Hy sou die gebou teen die bedrag van £1&nbsp;100 voltooi. Daar is ook gespesifiseer dat hy honderd geelhoutplanke vir die gebou moes gebruik. Die Kerkraad moes die kontrakteur £300 gee met sy aankoms hier en met die aanvang van die werk. In Desember het hy weer £200 tot voortsetting van die bou van die pastorie ontvang. Burnett is op [[24 Maart]] [[1832]] in [[Portsmouth]], [[Engeland]], gebore en oorlede op [[26 Oktober]] [[1913]] op Houdmoed, [[Vanrhynsdorp]]. Hy was getroud met Rosina Gertruida van Baalen (1828–1904). Sewe kinders is uit dié huwelik gebore. Ses maande later het die kerkraad besluit om 'n kollekte te hou om die skuld op die gebou te delg nadat dit klaar en in gebruik geneem was. Aan hierdie gebou is in later jare talle veranderinge aangebring. Onder meer is die lokaal wat as studeerkamer gebruik is, later bygevoeg. Volgens oorlewering is dit sonder 'n binnedeur vir direkte deurgang na die woongedeelte aangebou omdat die destydse predikantsvrou 'n soort hedendaagse Xantippe was, en die liewe dominee dit gerade geag het om die les van die kwaad wat vermy moet word, op homself van toepassing te maak en dus 'n ongeskonde muur tussen hom en sodanige kwaad te hou, aldus D.A. Kotzé in die gemeente se eeufees-gedenkboek. Later is daar wel 'n binnedeur gebou. Die veranda, wat tydens restourasie verwyder is, is eers in die 20sdte eeu aangebring. 'n Uitsonderlike kenmerk van dié gebou is dat vier van die binnemure gerond is. Die gemeente het omstreeks die sestigerjare 'n nuwe pastorie by Rowanstraat 4 aangekoop. Die ou pastorie dien nou as dorpsmuseum en huisves onder meer 'n fossieluitstalling en enkele items uit die tweede kerk soos die kanselkleed. Op [[14 April]] [[1862]] het die leraar die Kerkraad versoek om die pastorie te verseker "doch de meerderheid stemt er teegen". Op dieselfde vergadering is besluit dat 'n put in die pastorietuin gemaak sou word. Die nuwe leraar het die bedanking van die voorleser Abraham Pieter Echard op [[9 Julie]] [[1855]] aan die raad voorgelê. Voorlopig is niks aan die saak gedoen nie. Eers ses maande later oorweeg die kollegie van kerkrade sekere aansoeke om die voorleserspos. Die raad besluit dat dit gerade sou wees om persoonlike onderhoude met die applikante te voer. Briewe is toe aan hulle geskrywe. Daar is egter nie weer van hulle verneem nie. En presies 'n jaar later behandel die kerkraad 'n skrywe van ene Hoffman wat aansoek gedoen het om die voorleserspos. Hulle besluit dat dié man hulle te onbekend is, en dat hulle hom onmoontlik ter goedertrou kon aanneem. Die dominee kon hom egter nie weerhou van te kla nie dat hy beswaarlik ook die werke en poste van koster en voorleser kon behartig. Hy het gevra dat 'n diaken aangewys word om hom by te staan. Die raad het blykbaar nie gewaag om uit eie geledere 'n keuse te maak nie, en die leraar mooi versoek om nog 'n tydjie voort te sukkel, want hopelik was die uitkoms nie meer veraf nie. Die aandrang van ds. Bamberger by die raad op die aanstelling van 'n voorleser is goed te begryp. Hy het die onderwys en opvoeding van sy gemeente op die hart gedra. Hy het geweet watter behoefte die allergrootste van die baie behoeftes was. Hy het ook goed besef waar hy moes begin om uiteindelik sy gemeentelike akker ten beste voor te berei op ontvangs van die suiwerste geestelike saad. Hy was bewus van die feit dat kennis en wysheid beter as korale is. Daarom wou hy van die kerkraad weet "hoe hy te handelen heeft met het school", want tot dusver is bloedweinig aan die onderwys van kinders in die gemeente gedoen. 'n Handvol bruin kinders het onderrig ontvang in die kerkgebou agter die banke of liewer stoele. Dit was al. So het dit gebly tot die begin van die sestigerjare van die 19de eeu. In Desember 1860 het die kerkraad die aansoek, om die betrekking as onderwyser van die heer A. Strobos behandel. Hy was voorheen voorleser van die gemeente [[NG gemeente Swartland|Zwartland]] op [[Malmesbury]] en het sy dienste hier aangebied as voorleser, koster, voorsinger en onderwyser. Die raad het besluit om hom aan te stel teen £130 per jaar. Sowat 'n maand hierna het die kerkraad spesiaal vergader om "over de school en onderwyzer te raadplegen". Die vergadering is bygewoon deur ouderling F.A. Smit, diakens C.J. Immelman, C.F. Marais, O. van Sckalkwyk en die leeraar. Belangrike besluite is geneem wat die grondslag gevorm het van die skoolwese vir minstens die daaropvolgende 15 jaar, dit wil sê tot die oprigting van die eerste publieke skool in 1874. === Die tweede kerk === [[Beeld:Binneruim ou NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|230px|regs|Die binneruim van die tweede kerk. Die orrel het eers op die galery by die toring gestaan, maar is later op 'n stellasie oorgeskuif na die nuwe galery agter die preekstoel.]] [[Beeld:OG van Schalkwyk en eggenote.jpg|duimnael|links|200px|O.G. van Schalkwyk van die plaas Gansfontein was met onderbrekings ouderling van Fraserburg van 1860 tot 1890 en het ook in die boukommissie van die tweede kerk gedien. Sy vrou se naam word nie vermeld nie.]] In 1861 was die skuld op die kerkgebou van die gemeente nog nie alles vereffen nie. Met die eerste Nagmaalsviering in genoemde jaar, so besluit die kerkraad, sou aan die gemeente bekendgemaak word hoeveel skuld daar nog was en die Raad "sou dan er op aandringe voor de afbetaling". Nieteenstaande hierdie toedrag van sake was die predikant en kerkraad nie tevrede met die gebou nie omdat dit geensins vir die behoeftes van die gemeente toereikend was nie. Buitendien is die kerkie gebou as 'n tydelike noodhulp, die raad het dit self bestempel en beskou as "provisioneel". Daarom is daar nou reeds sprake van 'n nuwe kerk. In die ringsverslag van 1860 verklaar die Kerkraad dat die kerkgebou, veral by geleentheid van die avondmaal, die gemeente nie kan bevat nie "en er behoefte aan een ruimen Kerkgebouw gevoeld wordt." Die Raad het dan onder aanvoerderskap van die leraar van nou af nie gras onder hulle voete laat groei nie. Daar is tenders uitgeskryf vir die bou van 'n nuwe kerk. Reeds op [[2 Julie]] [[1865]] behandel die kerkraad die tenders. Daar was die tenders van A. Cormack, Lamb en Broers, Hand en Fischer en die van Burnett voor die raad. Aangesien hulle almal na die smaak van die raad te hoog was, besluit die raad om opnuut tenders te vra. Hierdie keer het hulle besluit om af te sien van die oorspronklik beoogde plankvloer. Dit kom neer op aansienlike besparing. Van verskeie planne het die raad ook finaal die sogenaamde "toornplan" gekies. Hierdie keer moes die tenders op 16 September in wees. Maar weer was almal bo die gemeente se vuurmaakplek, te wete oor £6&nbsp;000, waarop die raad besluit om die Hager raad te pleeg in verband met 'n plan vir 'n kerk met duisend sitplekke en sinkdak wat nie meer as £5&nbsp;000 sou kos nie. Van Hager ontvang hulle twee sketse waaruit die raad een kon kies. Ná lang bespreking word besluit om Hager te vra wat 'n kerk volgens elk van die planne sou kos. Hierop antwoord hy op [[12 Maart]] [[1866]], en die kerkraad se keuse val op Plan A. Die gemeente was ook al teen hierdie tyd baie geesdriftig vir die kerkbouery en die ringsverslag van 1866 getuig as volg hieromtrent: "Met innige blydschap mogen wij melden dat by onze laaste Avondsmaals-gelegenheid de Gemeente blyken heeft gegeven van een hartelyk verlangen naar een beter en ruimer Godsgebot. Niet minder dan £2&nbsp;000 werd dadelyk door een klein gedeelte der Gemeente ingeschreven en de overstelpende bereidvaardigheid in het geven overtrof alle begrip, zy geven in het geloof want de schaarsheid van geld en de donkere vooruitzigten van haare tydelike omstandigheden bewyzen, dat zy niet op een vleeschlyk arm heeft gesteund. Moge de Heer het goed werk bevorderen met zyn besten zegen." Ná persoonlike onderhoude met verskeie tenderaars besluit die kerkraad op [[26 November]] [[1866]] "om voorwaardelyk die tender van Findly, verteenwoordiger van Lamb-broers aan te nemen." Die kerk sou gebou word op die "nuwe plek". Dit moes front maak met Cilliersstraat. Die kommissie wat die kontrak met Findly moes optrek, was ds. Bamberger, C.F. Marais, O.G. van Schalkwyk, D.C. Cilliers, P. Gouws en M.J. le Roes. Die kerkraad beklee hulle met mag om in alle opsigte na goeddunke te handel. Hierdie kontrak was teen die einde van die jaar reeds voltooi. Op 26 Desember keur die kerkraad dit algemeen goed op voorstel van broers C.J. Meyburgh en P. Joosten. Op dieselfde datum word die boukommissielede vir die "Nieuw Kerk" gekies. Hulle was die leraar, 0.G. van Schalkwyk, C.F. Marais, M.J. le Roes, P. Poggenpoel en P. du Toit (A. seun). Teen die middel van die volgende jaar het Findly al so ver gevorder dat hy die eerste paaiement kon ontvang, nadat die kerkraad hulself vergewis het dat die bouwerk dusver bevredigend gedaan is. Op 3 Augustus inspekteer die boukommissie die baksteenwerk en ontvang die bouaannemer sy tweede paaiement klokslag volgens die oorspronklike kontrak tussen die twee partye. Vroeg in 1868 is begin met die installasie van kerkmeubels. Die raad het onder meer "besluit dat banken voor de predikstoel van de Nieuwe Kerk worde gemaakt op die wysen zoo als te Stellenbosch". Daar is ook 'n som van sowat £2&nbsp;000 opgeneem by die ou heer A. du Toit. Die stelsel van banke uitgee is ook vooraf behoorlik bepaal. Dit het die grondslag gevorm van die stelsel wat met [[31 Januarie]] [[1951]] doodgeloop het. Die nuwe kerkgebou is op [[8 September]] [[1868]] "plegtig ingewy tot die diens van die God van Hemel en Aarde". Met behulp van enige broers uit ander gemeentes (nie tot die Ring van Beaufort behorende nie), het die gemeente 'n heerlike fees gevier. === Herstel en verbetering van die tweede kerk === [[Beeld:Lugfoto ou NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|links|320px|Die tweede NG kerk het, soos sy plaasvervanger, op die kerkplein gestaan en uitgekyk in 'n suidelike rigting op Cilliersstraat, die hooftoegangspad na die dorp uit [[Leeu-Gamka]] se rigting.]] Blykbaar was daar by die ingebruikneming van die kerk geen orrel nie. Diaken Charl F. Marais het die gemeente verras "door dien hy een prachtig orgel, door hem alleen bekostigt, de gemeente aanbood … als een gewyde speeltuig ter eere van God, tot stichting en opbouing der gemeente by hunne gemeenschappelyke zamenkomsten". In 1890 is daar voorbereidsels getref vir die oprigting van 'n traliewerk om die kerk. Op 3 September 1892 is die omheining feestelik in gebruik geneem. Die totale koste daaraan verbonde het £1&nbsp;320 beloop. Binne die omheining is die stoflike oorskot van wyle ds. [[P.D. Rossouw]] op [[11 Oktober]] [[1896]] begrawe. 'n Steen is in 1898 op die graf geplaas. Gedurende die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) is nie alleen die dorp nie, maar ook die kerk se toring beset deur Britse troepe. In die tyd is die orrelis verbode om die bespeling van die orrel waar te neem. Die kerk het nie alleen gedien as huis van aanbidding en militêre wagtoring nie, maar ook as slaapplek. In 1904 tydens 'n groot oorstroming in die dorp het 'n groot aantal mense in die kerk geslaap. In die jare 1907 en 1908 is heelwat herstelwerk aan die kerk onderneem. Die toring is in orde gebring, 'n plafon is ingesit en 'n tweede galery is agter die preekstoel ingebou. By dié geleentheid is die orrel verskuiwe vanaf die groot galery onder die toring na die nuwe galery. Volgens oorlewering is 'n stellasie tussen die twee galerye opgebou en die orrel letterlik vanaf die een na die ander galery oorgeskuif. Die eerste ligte van die kerk was olielampe, wat later vervang is deur gaslampe, wat blykbaar heelwat moeilikheid gegee het. In 1916 het die gastoestel selfs gebars. In 1927 het die kerkraad daartoe oorgegaan om elektriese lig te installeer, die krag waarvan voorsien is deur 'n eie masjien. In 1931 is weer heelwat herstelwerk onderneem aan die toring, dak, deure en vensters, en in 1936 is heelwat aandag gegee aan die binnewerk. Dit het toe ook duidelik geword dat daar aandag aan die buitewerk nodig is. Die noodsaaklikste werk is gedoen in 1937. In 1943 en '44 is daar andermaal aan die binnekant gewerk, maar die buitewerk is toe voorlopig uitgestel. Vanweë 'n komiese aanmerking deur 'n besoekende leraar is in 1947 die besluit geneem dat al die ligte voortaan tydens eredienste in die aand moet brand. In dieselfde jaar is ook die gedagte uitgespreek dat, ter wille van die honderdjarige bestaan van die gemeente wat toe aanstaande was, 'n nuwe saal of veranderinge aan die kerkgebou as monument opgerig moes word. 'n Argitek is versoek om sketsplanne op te stel. In 1948 is daar sprake van die stigting van 'n boufonds, maar die verdere uitwerking daarvan is gelaat, aangesien die gemeente in daardie jaar vakant geraak het. === Tweede kerk afgebreek === [[Beeld:Twee NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|270px|regs|Een van die laaste foto's wat van die tweede kerk geneem is voor dit op [[15 Augustus]] [[1955]] vir sloping oorhandig is.]] Vroeg in 1949 was daar 'n voorstel tot grootskaalse herstelwerk, terwyl daar in dieselfde jaar nog 'n kommissie vir hierdie doel gekies is. Ná raadpleging met argitekte, beraadslagings en oorwegings is die gevoel van die gemeente in 1951 gevra by wyse van 'n stembrief. Aangesien die oorgrote meerderheid van die gemeente gevoel het dat dit nodig is dat daar tot die aanbou van 'n nuwe kerk oorgegaan word, het die kerkraad sodanig besluit. Vanaf dié tyd het die boufonds vinnig vooruitgegaan, sodat voorbereidsels getref kon word vir die aanbou van 'n nuwe kerk. Onder blyke van groot belangstelling is die afskeidsdiens in die voormiddag van [[14 Augustus]] [[1955]] gehou, by watter geleentheid die woord bedien is uit Ps. 84. Ná die aanddiens is 'n orrel- en kooruitvoering gegee. Op Maandagoggend [[15 Augustus]] [[1955]] om negeuur is die laaste samekoms van die gemeente in die ou kerk gehou. Woorde is gespreek deur eerw. W.J. Conradie en ds. C.F. Marais, waarna 'n geskiedkundige oorsig oor die bestaan van die ou kerk aan die gemeente voorgehou is. Nadat Ps. 127 gelees is en enkele gebede deur gemeentelede gedoen is, is die gebou vir sloping oorhandig aan mnr. M.J. Claassen, verteenwoordiger en voorman van mnr. [[F.P. van Heerden]], wat die werk onderneem het. Die orrel, waarvan die pype weer gebruik word, is vir sloping oorhandig aan mnr. W. Nossek, verteenwoordiger van die firma Suid-Afrikaanse Orrelbouers, wat dit herbou. Pas nadat die gemeentelede die kerk verlaat het, is met die werk voortgegaan. By die afskeid aan die ou kerk het baie gedagtes in die hart vermenigvuldig, luidens 'n gedenkbrosjure wat met die inwyding van die nuwe kerk in September 1956 uitgegee is. "Daar was weemoed, veral onder die ouere lede van die gemeente, gedagtig daaraan dat dit die plek was waar hulle ten doop gebring is, waar hulle belydenis van geloof afgelê het, in die huwelik bevestig is, hul eie kinders ten doop gebring het, waar hulle male sonder tal die Woord gehoor het, saam tot die troon van genade die hart in gebed opgehef het, die versoeningsdood van ons Verlosser Jesus Christus herdenk het, en so as in die teenwoordigheid van God verkeer het. Ja, wie was nie met weemoed vervul om van so 'n plek afskeid te neem nie? Maar daar was ook dankbaarheid dat so 'n plek, waaraan soveel verbintenisse hang, vir 87 jaar aan die gemeente gegun was, 'n plek waarvan ons glo dat menige die lig in Christus daar aanskou het, 'n plek wat kan getuig van vrede wat met God gevind is, 'n huis van die Here wat luid gespreek het van die ewige Vaderhuis met sy baie woninge. Maar by dit alles was daar ook die hoop en vooruitsig op die nuwe gebou wat opgerig sou word. En hierdie hoop het ook verlenging gevind in die hoop op die ewige lewe wat vir die kinders van God aanstaande is. Weemoed, dankbaarheid en hoop — dit was die gedagtes van die hart by die besondere mylpaal." === Ds. Bamberger se geestelike en maatskaplike arbeid === [[Beeld:Peperbus, Fraserburg.jpg|duimnael|links|230px|'n Baster, Adam Jacobs, het die [[Peperbus, Fraserburg|Peperbus]] in 1861 opgerig na 'n plan deur ds. Bamberger. Die oorspronklike bedoeling was dat dit die markhuis moes wees en die klok die opening van die mark moes aankondig. Die mark was gou iets van die verlede, maar daarna het die [[Peperbus, Fraserburg|Peperbus]] diens gedoen as die magistraat se privaat kantoor, die dorp se eerste biblioteek, die stadsklerk se kantoor, kerkkantoor en studeerkamer van die hulpprediker. Munisipale stemmings is al daarin gehou en later het dit gedien as bergplek van die ACVV se hospitaalmeubels. Omstreeks 1951 was dit die skoolraadskantoor. In die sestigerjare van die 20ste eeu het die stadsraad dit aan 'n komitee afgestaan sodat dit as museum kon dien, maar teen 2013 het dit leeg gestaan.]] Met die aankoms van ds. Bamberger het hy op Fraserburg 'n betreklike verarmde geestelike en opvoedkundige toestand aangetref. En hy moes vir geruime tyd die goeie saad saai voor hy enige vrugte afgewerp gesien het. Die kerkraad het deurgaans saam met hom die sorge van die gemeente gedra, en middele bedink ter verlewendiging van die gemeentelede op geestelike gebied. Maar "sommige zyn vervallen tot eene betreurenswaardige onverschilligheid en overgegeven aan veelsoortige ongebondenheid". Hoewel daar dikwels groot opkomste na die kerklike feeste was, het baie ten spyte van herhaalde uitnodigings, nie aan die tafels aangesit nie. Op 'n latere geleentheid het die kerkraad gewag gemaak van die treurige feit dat die noodsaaklikheid van gebed in die gemeente min gevoel word. Opkomste na bidure was ook "seer treurig". "De proef eener Zondagschool op het dorp op te rigten is niet geslaagd, de belangstelling was zoo gering dat men reeds by de derde Zondag geen kinderen meer had." Die Sabbatdagsviering op die dorp, sowel as op baie buiteplase, was "allerbeklagenswaardig", soos die ringsverslag van [[4 Oktober]] [[1858]] dit uitdruk. Afstande van die kerk en soms droogte was die vernaamste oorsake van die skamele bywoning van die eredienste. Daar was tye dat dit bykans vir die lidmate "onmogelyk was de kerk geregeld by te woonen daar men door langdurige droogte geen paard meer had om te ryden". So 'n jaar was 1858/'59. Maar dit was in sulke tye van benouing dat die afhanklikheid van die Opperwese onder die skynoppervlakkigheid na vore gekom het. Dit was onder die drukkendste omstandighede dat "sommige leden onzer gemeente zelfs 1 a 2 uren te voet de kerk hebben bezocht". In 1860 se verslag spreek die kerkraad en die predikant die behoefte aan die uitstorting van die Heilige Gees uit. Reeds getuig die verslag van die daaropvolgende jaar van dankbaarheid jeens die Heer vir opmerklike verandering "welke plaats gevonden heeft in de staat der Godsdienst sedert het laatste verslag". Hoewel daar niks te roeme was, soos waartoe ander gemeentes van die Ring rede gehad het nie, "geloove wy dat wy groote reden hebben om God te danken voor de kruimtjes zyner genade die hy heeft uitgestort in die harten van enkele ligtzinnige en afkerige leden onzer gemeente". In hierdie jare het die leraar drie maal Sondags dienste waargeneem. Sondagoggend het hy 'n diens vir blankes gehou; smiddags vir gevangenes en saans vir bruin mense. Die eerste Sondag van elke maand is daar 'n bidstond in die kerk gehou. Elke 14 dae is 'n bidstond, waaraan die gemeente deelgeneem het, in die pastorie gehou. Elke Dinsdagaand is bidure deur die leraar gelei vir die kleurlinge. In 1865 is weer 'n aanvang gemaak met die Sondagskool wat hierdie maal goed gegroei het en waarvan die getalle kinders sowel as volwassenes toegeneem het. Daar was nou 17 volwasse onderwysers en onderwyseresse wie se ywer en vlyt geseënde vrugte afgewerp het. Wat die bruin mense betref, was die toestand nog "allerhagliks". "De Heidenen alhier verkeeren in groote duisternis; dronkenschap heerst zeer algemeen." In dieselfde verslag waarin melding gemaak word van die inwyding van die kerk, word ook getuig dat daar grond vir dankbaarheid bestaan omdat die Bybel in die gemeente haar ereplaas inneem onder die bekeerdes sowel as onder die onbekeerdes. "De belangstelling in de leer naar de Godzaligheid, ons overgeleverd door de vroome vaderen die Frankryks kusten hebben verlaten door de bloedige vervolgingen, en hier in dit land de rust voor hunne Godsvereering hebben gezocht, wier afstammelingen een groot gedeelte onzer Gemeente uitmaken, is groot; en overal kan men nog die sporen zien van dien vromen en heiligen zin, die het voorgesclacht versierde." Die tekens van groei en vooruitgang het langer as 10 jaar aangehou, waarna daar weer, omrede 'n gewisse verslapping, 'n swaarmoedige en bedrukte toon uit die verslae aan die Ring gehoor word. Die bywoning van die eredienste, selfs deur die omwonende lidmate, het swakker en swakker geword. Dit moes gewyt word "aan eene onverklaarbare traagheid, verbonden aan de slaafsche ketenen van het tydelyke". Dit was te ooglopend hoe gereeld die nabywonendes op weeksdae na die dorp kom, maar Sondae versuim om die Heer se huis te besoek. Selfs die Sondagskool is nie meer in so 'n bloeiende staat as die vorige jare nie. Dit moes egter gedeeltelik toegeskryf word aan die vertrek van 'n paar van die getrouste leerkragte. Daar was nogtans stof tot dankbaarheid in soverre die gemeente 'n grootse en geslaagde poging aangewend het om die kerkskuld af te betaal. === Die orrel in die tweede kerk === [[Beeld:CF Marais Fraserburg.jpg|duimnael|regs|190px|C.F. Marais het die orrel vir die tweede kerk geskenk.]] Boonop het die diaken Charl Francois Marais (Charl seun) "dan nog by al zyne bemoeijingen, de gemeente met een heerlyk geschenk verrast, door dien hy een prachtig orgel, door hem alleen bekostigt, de gemeente aanbood, en tans als een sieraad in het nieuwe kerk-gebouw alhier prykt en als een gewyde speeltuig ter eere van God, tot stichting en opbouing der gemeente by hunne gemeenschappelyke zamenkomsten". Die instrument is uit [[Londen]] bestel. Die kerkraad kon nie nalaat om by monde van die leraar die skenker van harte te bedank en die wens uit te spreek dat „hy nog lang met de Gemeente het genot en den zegen van zyn edele mildadigheid mogt smaken en andere de liefdadig voorbeeld in de gemeente mogt volgen". Hierdie orrel het die orreliste mej. Cormack baie jare bespeel. Haar salaris was 'n skamele £40 per jaar, maar haar dienste is grotendeels as liefdesdiens beskou deur die kerkraad sowel as die gemeente. Hierdie dank was deel van haar vergoeding. In Desember 1879 het sy 'n slag bedank en die kerkraad het geadverteer vir 'n orrelis, ook teen £40 per jaar vergoeding. Aangesien niemand aansoek om die betrekkinig gedoen het nie, moontlik weens die karige besoldiging, het mej. Cormack maar weer haar gewig ingegooi en tot diep in 1882 troue en onbaatsugtige dienste gelewer. === Ds. Bamberger se laaste jare === [[Beeld:Ds CA Bamberger graf.jpg|duimnael|180px|links|Ds. Bamberger en sy vrou, Susanna, se grafsteen in die Onderpapegaai-begraafplaas op [[Stellenbosch]]. Hy is in 1892 oorlede en sy in 1904, op [[Ceres]].]] Ten spyte van die hegte fondamentlegging en voortreflike voortsetting van die bouwerk aan die gemeentegebou, het daar later 'n ernstige moeilikheid ontstaan. D.A. Kotzé skryf in die eeufees-gedenkboek van 1951 dit was toe reeds onmoontlik om ná soveel jare, met skrale dokumente tot jou beskikking, 'n enigsins volledige weergawe van dié storm te gee. "Die onderliggende menslike drifte en dryfvere soos haat, persoonlike eer en voordeel, gekrenkte trots, en swakhede en tekortkominge soos onkunde, gebrek aan vergewensgesindheid, egoïsme en bose agterdog, soos Paulus sou sê, het hulle kwaaie werk verrig. Maar niemand kan sê tot hoe 'n mate dit vir die breuk tussen gemeente en leraar verantwoordelik was nie — die breuk wat regsinnigheid, mensekennis, nederigheid en dieminste-wees, geloof in die mensheid en broederlike liefde nie kon verhoed nie. Hoe dit ook al sy, die saaier van die verderf het sy vernietigingswerk vernuftig voltooi. Miskien het hy reeds jare vantevore die saad van tweedrag gesaai. Teen die uitgang van 1881 was die oes ryp. Daar was tweedrag in sy volle rypheid en onaanskoulikheid. Dit het nie by praat alleen gebly nie." Die ontevredenes het hul klagtes op skrif gestel en onder die aandag van die Ring van Beaufort gebring. Dié liggaam het 'n spesiale sitting te Fraserburg gelas om die saak te ondersoek wat die eerste keer op [[2 Maart]] [[1882]] vergader het. Daar was briewe en klagskrifte van verskillende beswaarmakers voor hulle. Diegene wat afsonderlik sowel as gesamentlik klagtes ingedien het, was 34 lidmate van die gemeente. Hulle griewe was van persoonlike en algemene aard. So vertel 'n bekende figuur in Fraserburg dat hy nog goed kan onthou, aangesien hy reeds tamaai groot was, hoe sy oorlede moeder, wat 'n baie sieklike vrou was, by tye op die dorp moes kom bly om naby die geneesheer te wees vir behandeling. Die dominee het haar egter nooit kom besoek nie ten spyte daarvan dat hy van die omstandighede bewus was. Maar as gevolg van hierdie klagtes het dit later die begeerte van 'n groot gedeelte van die gemeente geword dat die band met die leraar losgemaak behoort te word, om sodoende weer die nodige harmonie en samewerking in die gemeente te verkry. So was daar ook op die agenda die behandeling van "de Document om losmaking van den band". Dit is onderteken deur 331 mense wat hulself lidmate van die gemeente genoem het. Bowendien was daar 'n soortgelyke versoek geteken deur 174 lidmate, en 'n derde gelykluidende petisie met nege naamtekeninge van lidmate daarop. Uit die getuienis het dit later geblyk dat 36 ondertekenaars reeds hulle name teruggetrek het. Daar was ook nog nege ongeldige naamtekeninge. Uiteindelik was die korrekte getal egte ondertekenaars van al die petisies 509, dit wil sê twee minder as twee derdes van die totale getal lidmate van die gemeente. Hierdie lidmate het gemeen dat dit beter sou wees dat die gemeente en leraar skei. Daar was egter ander wat van mening was dat die breuk nog geheel kon word en dat ernstige, opregte pogings daartoe aangewend behoort te word. Vandaar dat die afgevaardigdes van die Ring wou weet watter versoeningspogings reeds aangewend is. Aanvanklik het die kerkraad egter niks gedoen om verwydering te voorkom of griewe uit die weg te ruim nie, want geen klag is amptelike by die raad aanhangig gemaak nie. Ná verloop van tyd het die Kerkraad egter besluit dat iets gedoen moes word om die ontevredenes tegemoet te kom. Die saak is onder die aandag van die leraar gebring "en dikwels is in die vergadering gepraat oor die oorsake van ontevredenheid; maar die leraar het altyd geantwoord: 'Stuur die ontevredenes na my!'" Kotzé skryf daar kan nie gesê word "dat die Kerkraad haar plig as bemiddelaar bevredigend gedoen het nie." Getuienis dui daarop dat die raad niks ampteliks gedoen het om die vrede te bewerkstellig nie. Hierop het ouderling P. Gous die stelling neergelê "dat de gemeente ongelyk had". Hulle behoort openliker op te getree het, en die leraar self in hul vertroue geneem het insake klagtes teen hom. Die verweer van die ontevredenes hierteen kom daarop neer dat hulle nie hulle weg oopgesien het om met die leraar self te onderhandel nie "uit vrees van beledig te word". Die petisies om losmaking van die band maak melding van die volgende reeks redes vir ontevredenheid. Eerstens, verwaarlosing van huisbesoek; dan nalatigheid insake krankebesoek; "onhoubaarheid der prediking" asook. versuim om in die namiddag (Sondae) te preek; verwaarlosing van die onderwys; liefdeloosheid en minagting van die gemeente en onchristelike uitdrukkinge teenoor gemeentelede. In hierdie stadium van die sitting het die publiek die vergadering verlaat en is die verrigtinge agter geslote deure voortgesit. Daar is nogmaals 'n poging aangewend om die vergadering te oortuig dat deur 'n ontmoeting, gereël deur die Ring, daar versoening bewerkstellig kon word. Onder meer het ds. Bamberger hom ten gunste van hierdie beroep verklaar. Hy het verklaar dat hy van sy kant baie graag die saak minlik wou skik. Hy meen dat die ontevredenes baie openliker kon optree. Hierdeur sou baie moeilikhede uit die weg geruim gewees het. Die meeste moeilikheid het, syns insiens, ontstaan deur misverstand. Hy meen hy het genoeg aandag aan huis- en krankebesoek bestee "en sou met meer hulp van die kant van die gemeente nog meer kon doen." Dit was sy oorwoë mening dat 'n vergelyk nog moontlik was. Ander sprekers is egter van oortuiging dat die saak nie meer in der minne geskik kon word nie. Die breuk was reeds onherstelbaar, want daar "was geene liefde in de gemeente geweest aan den kant van den leeraar en daarom verwacht men niet dat de zaken zullen recht komen door eene schikking". Op grond van hierdie en ander getuienis en oorweginge het die Ring besluit "den band tussen leeraar en gemeente los te maken als voorschreven in Art. 264". Hierna is oorgegaan tot die opstelling van die sogenaamde losmakingsbepalings. Hierdie werk is ook agter geslote deure afgehandel. Die predikant van [[NG gemeente Beaufort-Wes|Beaufort-Wes]] het voorgestel, gesekondeer deur die skriba van die Ring, ds. [[Adriaan Moorrees|A. Moorrees]], "dat de Predikant van Fraserburg £1&nbsp;000 worde aangeboden als voorwaarde waarop hij als leeraar der gemeente zal aftreden". Hy is verlof toegestaan om nog drie maande lank die pastorie te bewoon. Hy sou sy salaris vir dié tyd ontvang en intussen sou hy voortgaan met die vervulling van sy herderlike pligte. Dit was die einde van die Bambergersaak waarvan die totale koste £138&nbsp;2s.&nbsp;6d. beloop het. Ds. Bamberger het voortgegaan met sy werksaamhede soos voorgeskryf deur die Ring, en op [[22 Mei]] [[1882]] teken hy vir die laaste maal die notule van die kerkraadsvergadering. Die kerkraad moes geld teen ses persent rente by die heer W.J. van der Merwe leen om hom sy geld te gee. 'n Spesiale kommissie het die boeke by hom oorgeneem en op [[9 Junie]] [[1882]] het die hele kerkraad na die pastorie gegaan om aan ds. Bamberger £1&nbsp;000 te oorhandig. Op [[10 Julie]] het die kerkraad sy akte van demissie onderteken. Ds. Bamberger en sy vrou het hulle toe blykbaar op [[Stellenbosch]] vestig waar hy oorlede is op [[21 April]] [[1892]]. == Ds. P.D. Rossouw, die tweede leraar == [[Beeld:Ds PD Rossouw.jpg|duimnael|links|180px|Ds. [[P.D. Rossouw]] was van 1883 tot op [[11 Oktober]] [[1896]], toe hy in die amp oorlede is, Fraserburg se tweede NG predikant.]] [[Beeld:Ou NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|regs|340px|'n Straattoneel op Fraserburg omstreeks ds. Rossouw se sowat 13 jaar lange dienstyd. Die tweede NG kerkgebou, op kerkplein aan die bopunt van Cilliersstraat, is ontwerp deur [[Carl Otto Hager]] en op [[8 September]] [[1868]]. Die straat wat voor kerkplein verbyloop, is ná sy dood ter ere van Fraserburg se tweede leraar Rossouwstraat genoem.]] Nadat ds. Bamberger sy demissie aanvaar het, het die kerkraad sy eerste beroep op [[25 September]] [[1882]] uitgebring op ds. [[Adriaan Moorrees]] van die [[NG gemeente Richmond]]. Hy het die beroep van die hand gewys, waarna die gemeente ds. [[P.D. Rossouw]], van die [[NG gemeente Steynsburg]], op [[20 November]] [[1882|daardie jaar]] met 'n volstrekte meerderheid beroep het. Op [[5 Februarie]] [[1883]] is ds. Rossouw in die gemeente verwelkom en bevestig. D.A. Kotzé skryf: "As sy voorganger se funksie hier die van fondamentlêer was op tydelik gebied, dan was syne die van grondlêer van geestelike werk en geestelike waardes. 'n Opvolger van hom verklaar dat hy 'gesond gesaai en diep geploeg' het. Dit is ook asof die beloop van omstandighede hom hierin behulpsaam was. Daar was byna voortdurend droogte gedurende sy verblyf alhier. Hierdie tydelike beproewing het skuldbesef in die harte van onverskilliges gewerk, met die gevolg dat die gemeente aan geestelike verdieping verryk en vergoed is, vir wat sy aan tydelike waarde verloor het." === Langdurige droogtes === [[Beeld:Rossouwstraat, Fraserburg 1915.jpg|330px|links|duimnael|Ná ds. Rossouw se dood het die dorpsraad Fraserburg se hoofstraat Rossouwstraat, hier gesien vanuit die vorige kerk se toring omstreeks 1930, genoem ter ere van die predikant wat die gemeente en dorp 14 jaar lank gedien het.]] Tydens ds. Rossouw se dienstyd het sendingwerk en onderwys die wagwoorde van die gemeente geword. Die lidmate het sending- en onderwysbewus geword onder sy besieling. In 1951, met die viering van die gemeente se eeufees, het van die oudste lidmate hom beskryf as "'n groot sielwinner, skool- en sendingman". Hy was knap in organisasiewerk, beslis in sy optrede en 'n wakker prediker. Skaars 'n jaar ná sy aankoms kon die kerkraad reeds aan die ring rapporteer dat "sedert zyne bevestiging, heeft de Kerkeraad het genoegen kunnen smaken, van in de volstrekste harmonie met hem te kunnen samen werken, in het bevorderen van de eeuwige, zoowel als van de tydelyke belangen der Gemeente". As dit nie gebeur het nie, skryf Kotzé, "sou die omvang van die rampe wat daaruit kon voortspruit, nie te bepaal en te voorsien gewees het nie, want groot, haas onbeskryflike droogtes, het die streek voortdurend en genadeloos geteister". In 1884 is melding gemaak van buitengewone, aanhoudende droogte. Dit was so erg dat huisbesoek onmoontlik tot sy reg kon kom. Nogtans het die leraar gereeld buitekerke besoek en so met die gemeentelede in voeling gebly. Die droogte was so noodlottig vir die onderwys dat dit die pogings wat die kerkraad reeds aangewend het om weer die kerkskole op gesonde grondslag te plaas, vergeefs gemaak het. Nogtans is twee Sondagskole, een vir wit mense en een vir bruin mense, op die dorp in stand gehou, waarin die nuttige werk ten spyte van die droogte voortgegaan het. Die droogtes het ook veroorsaak dat baie gemeentelede "in ver en vreemde streke moes rondswerf om weiding vir hulle vee te vind". Dit ten spyt, het die opkoms by die openbare dienste bemoedigend gebly. "Meer as een getuig dat hy sy volstrekte onafhanklikheid van God nog nooit so diep gevoel het soos nou nie," was die slotwoorde van 'n Ringsverslag uit dié tyd. Die droogte van 1884 het in 1885 sulke afmetings aangeneem dat as die Opperwese "die harte van ander landgenote jeens ons nie oopgemaak het nie sou ganse huisgesinne van gebrek omgekom het. Maar geld en provisie is ons mildelik gestuur waarvoor ons die Heer prys. Aan hulle sal ons ons dank verskuldig wees solank as ons lewe." 'n Komitee is in die lewe geroep om hulp te verleen aan die noodlydendes. Die lede het drie maal per week vergader "en nou terwyl die provisie byna geheel uitgereik is, en ons binne enige dae niks meer sal hê nie, is daar nog geen einde aan die nood, maar het ons alle rede om met groot besorgdheid aan die onmiddellike toekoms van menig huisgesin te dink. Dat daar vele verarm is, hoef ons nie te sê nie, dit spreek vanself. Gemeentelede met groot huisgesinne, kort gelede nog in besit van 'n goeie vermoë het alles verloor, en moet nou genadebrood eet, en is van ander afhanklik vir die dak oor hulle hoof. Hoe dit verder met die ongelukkiges sal gaan, weet die Heer alleen, daar die gevaar nog nie verby is nie en die nood meer aan die toeneem is." Die gemeente was teen hierdie tyd so te sê ontvolk, want oor 'n groot gedeelte het dit toe twee jaar laas gereën. Die boere het reeds rondgeswerf op soek na weiding in die distrikte [[Prieska]], [[Hopetown]], [[Richmond]], [[Britstown]] en [[Murraysburg]], selfs tot by die [[Sneeuberge]] en [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]]. In hierdie tyd is die bidure in die gemeente vermeerder van een wat al 20 jaar bestaan het, tot vier. In Februarie 1887, toe die nood op sy hoogste was en groot benouing geheers het, was daar gedeeltelike uitkoms. Daar was weer vooruitgang in die opvoeding te bespeur en ook het die gemeente hul roeping verband met die sending begin besef. Wat veral hiertoe bygedra het, was 'n baie geseënde sendingkonferensie wat aan begin van Junie in die gemeente gehou is. Die oorgrote meerderheid van die lidmate het dit bygewoon. 'n Aansienlike som is bygedra tot die delging van die Binnelandse Sendingskuld. Maar die verbetering was net tydelik, want in die Ringsverslae van 1888, en die daaropvolgende jaar, is daar weer sprake van 'n droogte. Die voorafgaande sewe jaar was die sewe maer jare in Fraserburg se bestaan. Vanaf 1882 was daar nooit voldoende water en toereikende weiding in die gemeente nie. "Onze menschen hebben honderden, wat zeggen wy, duizenden van ponden sterling moeten uitgeven voor huur van weiveld, voor het koopen van water in vreemde streken. Bowendien zyn er in die jaren duizenden van schapen omgekomen. Zelfs in de laatste vyftien maanden zyn er ettelyke duizende schapen van gebrek gestorven, en waar men verlede jaar 2,000 lammeren kreeg, heeft men vanjaar schaarsch 1,000, en in een ander geval waar men 3,000 lammeren kreeg, heeft men vanjaar geen 400." Nogtans het leraar en gemeente, te oordeel na die kerkraadsnotule, gevoel dat God hulle nie verlaat het nie. "Dog onze God was niet alleen in het midden van de brandende Braambos, en heeft hem bewaard, maar heeft denzelven door zyn Alvermogende Kracht instaat gesteld, te midden van, de vlammen niet alleen welig te groeijen maar ook de heerlijkste vruchteii van zich aftewerpen." Vandaar hulle bydraes van £14 vir die [[Betsjoeanaland]]se gemeente; £5 vir Binnelandse Sending; nog £15 vir Sending; £14 10s. vir die [[Kweekskool]] en, ten spyte van nog vooroordeel teen sending en sendelinge, nog £20 7s. vir hierdie saak. Selfs die dankoffer het bo verwagting goed opgelewer. Aan kontant alleen is £450 geïn. Dan was daar nog 500 skape en twee perde om te verkoop. Op [[1 September]] die dag waarop die dankofferfees sou begin, was dit droër as ooit. Die nood was op sy hoogste. Die mense wat nog nie getrek het nie, het ook al aan trek begin dink. Toe, in die nag van [[5 September]], het reën oor die hele distrik uitgesak en daarna het dit ál meer gereën. Die oggend toe die dankfees begin, het die gemeenteskuld nog £1&nbsp;183 beloop. Op [[1 Oktober]] het dit reeds op £840 gestaan en daar was geen rente agterstallig nie. Bowendien het die Kerkraad nog 650 skape, twee perde en twee bale wol op hande gehad. Dit het dus weer beter gegaan en die toekoms het rooskleuriger gelyk. Die Sondagskole het vordering gemaak. Daar is omgesien na die sendingarbeid in die gemeente. Die mannebiduur, wat die leraar gehou het, "is zeer gezegend"; die vrouebiduur ook. Die buitewyksbidure het ook hul werk hervat. Ongelukkig het die jaar 1889 weer droog ingesit en droog deurgehou. Damme was steeds droog; fonteine het gedurig swakker geword; velde is verskroei deur verdorrende en verskroeiende winde; saailande het niks buiten stof opgelewer nie. "Op vele plaatsen gaat de stank der doode schapen op, rondom de kraalen, terwyl men tevergeefs uitsiet naar uitkomst. Nauwelyks zyn wy begonnen ons te verblyden over gunstige teekenen voor regen, die wy aan de lucht aanschouwen, of de wind gaat naar het westen, en er komt eene haast onverdragelyke kouden, waardoor de toestand van zaken nog hachelyker word gemaakt." Eers in Desember 1889 het oorvloedige reëns geval "zoodat de droogte nu zoo als wy vertrouwen voor goed is opgebroken, en het gansche gelaat van ons distrikt veranderd is". Die lammeroes van 1890 was dan ook baie geseën — baie tweelinge. In 1889 was die skuld van die gemeente nog £1&nbsp;000, maar die geloof in die toekoms was so sterk dat die dankfeesopbrings van 1890 toereikend was om die hele skuld te delg. Van 1891 af het die gemeente aan niemand iets geskuld nie. In hierdie tyd het ds. Rossouw byna ongelooflik herstel van 'n ernstige, vier jaar lange siekte. === Traliewerk om die tweede kerk === [[Beeld:Traliewerk, NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|261px|links|Die traliewerk om die kerkgebou is in 1892 uit [[Skotland]] bestel; dit het die sloping van die tweede kerkgebou in 1955 oorleef.]] In 1890 is die kerkraad vergroot met vier lede, twee ouderlinge en twee diakens. Daar is ook 'n gemeentevergadering gehou om te besluit of die kerkraad daartoe behoort oor te gaan om 'n traliewerk om die kerk te laat oprig. Die gemeente was ten gunste van so 'n stap mits die koste nie meer as £1&nbsp;000 beloop nie. Op [[12 Januarie]] [[1891]] het ds. Rossouw aan die kerkraad gerapporteer hy tydens die afgelope Sinodesitting die here De Waal en de Kock, vermoedelik handelaars, geraadpleeg het in verband met die prys van so 'n traliewerk. Hulle het onderneem om na 'n firma in [[Skotland]] te skryf en kwotasies te vra. Die antwoord was dat so 'n traliewerk die gemeente £600 in Tafelbaai gelewer, sou kos. Die skeepsvrag van £120 was ingesluit. Die heer Frans Maritz het die materiaal van die naaste spoorwegstasie vervoer teen 2/6 per 100 pond min £5, wat hy laat val het as sy bydrae tot die saak. Die kerkraad het besluit dat die traliewerk behoorlik ingewy moes word omdat die tye verbeter het en 'n feestelike stemming die gemeente ná al die jare van beproewing geen kwaad sou doen nie. Prof. [[Nicolaas Hofmeyr]] van die [[Stellenbosch|Stellenbosse]] [[Kweekskool]] is uitgenooi om as feesredenaar op te tree. Hierdie eer is hom aangedoen omdat hy die voorstel om 'n traliewerk om die kerk op te rig, aan die leraar gedoen het. Die oorweging was dat dit sou bydra tot die aantreklikheid van die gebou en dat dit sou pas by die vereiste stemming van afsondering en gewydheid van 'n Godshuis. Die hoogeerwaarde professor het nie kans gesien om na [[Fraserburg]] te kom nie, en die kerkraad moes van sy spyt daaroor verneem op [[3 Oktober]] [[1892]] nadat die traliewerk reeds op [[3 September]] ingewy is. Die totale koste van die traliewerk was einde ten laaste £1&nbsp;320. === Ds. Rossouw se siekte en dood === [[Beeld:Begrafnis ds PD Rossouw Fraserburg.jpg|duimnael|regs|295px|Ds. Rossouw se begrafnis in Oktober 1896 op [[Fraserburg]]. Al is die tweede kerk in 1955 gesloop, het die traliewerk van 1892 om die kerkperseel en ds. Rossouw se graf behoue gebly.]] Op [[3 Desember]] [[1892]] moes ds. Rossouw die kerkraad verlof vra. Die moeisame arbeid gedurende die lang jare van teisterende droogte, die ontberings van die gemeente, gepaardgaande met bekommernis en sorge vir die herder, het sy kragte uitgeput en hom gebreek. Kotzé skryf: "Skuld en armoede van kerk en lidmaat onderskeidelik, die siekte van sy gewaardeerde en onontbeerlike hulp, sy vrou, het nie in sy klere gaan sit nie. Dit was te veel vir vlees en bloed, want ds. Rossouw het 'n teer hart in hom omgedra. Hy het saam gevoel en saam gely. Nou sou hy liggaamlik ondergaan saam met baie van sy gemeentelede wat in die stryd ongemerk gekwyn en ondergegaan het." Ds. Rossouw was van plan om [[Boland]] toe gaan om "aan het Strand" te rus en aan te sterk en te herstel. Op [[23 Januarie]] [[1893]] het die raad 'n brief van hom en twee doktersertifikate behandel, waaruit dit geblyk het dat sy gesondheidstoestand ernstig was. Die Kerkraad was terneergedruk en skryf aan hom 'n brief waarin hulle hul "hartelyke spyt te kennen geeft over de bezoekende hand Gods, die thans op onzen geliefde Leeraar rustende is" en dat aan hom verlof toegestaan word vir ses maande. Die verlof het hom baie goed gedoen en hy het weereens sy werk hervat en nog vier jaar sy geseënde arbeid in die gemeente voortgesit, hoewel hy nooit heeltemal gesond was nie. Sy kragte het gaandeweg afgeneem, en in Oktober 1896 was sy gesondheidstoestand bedenklik. Op [[11 Oktober]] [[1896]] is ds. Rossouw, wat 14 jaar leraar van die gemeente Fraserburg was, oorlede. Op [[26 Oktober]] [[1896]] het die kerkraad te boek gestel "hoe diep zy het groote verlies gevoeld, dat de Kerk in het algemeen en die gemeente in het byzonder, geleden heeft door zijn vroegtydigen dood. Dat de Kerkraad zyn getrouwe arbeid in de gemeente hoog waardeerd en Gode dankzeg voor hetgeen Hy in hem aan de Kerk en de gemeente geschonken heeft." Ds. Rossouw is onder blyke van groot en innige deelname begrawe in die kerkgebouterrein. Die gemeente het vir hom in dankbare herinnering 'n grafmonument opgerig. Ook die dorpsraad het sy nagedagtenis geëer deur die naam Rossouwstraat, wat destyds deur die dorp se sakekern geloop het. == Ds. Sypkens se bediening == [[Beeld:Ds F Sypkens.jpg|duimnael|180px|links|Ds. [[Former Sypkens]], leraar van 1897 tot 1906, toe hy aftree.]] Ná ds. Rossouw se heengaan, het die gemeente gelukkig getref dat reeds die tweede beroep geslaag het en wel op [[11 Januarie]] [[1897]] op dr. [[Former Sypkens]], by uitnemendheid 'n kenner van tale, onder meer ook [[Frans]], [[Latyn]] en [[Engels]], asook 'n verdienstelike prediker. Sy dienstermyn was vir die gemeente 'n veelbewoë tydperk van beroering en beproewing weens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] en genadelose droogtes. Hy is op [[13 Januarie]] [[1860]] in Delfzyl, [[Nederland]], gebore en is dus twee dae voor sy 37ste verjaardag na Fraserburg beroep. Hy het sy opleiding eers aan die Gimnasium in [[Groningen]] ontvang en daarna aan die [[Universiteit van Utrecht]]. Sy doktorale eksamen het hy in April 1886 afgelê. In Mei daardie jaar het hy in Suid-Afrika aangekom en toelogiese klasse aan die [[Kweekskool]] bygewoon. Hy was toe reeds twee jaar kandidaat in die teologie. Toe hy dus by die Sinode wat in 1886 vergader het, aansoek doen om die proponentseksamen einde 1887 af te lê, is dit hom met dispensasie van sekere wetsartikels geredelik toegestaan. Sy eerste gemeente was [[NG gemeente Newcastle|Newcastle]] in die destydse [[Natal]] waar hy in Junie 1889 bevestig is. In hierdie jong gemeente, toe sowat sewe jaar gelede gestig, het hy met toewyding en getrouheid gewerk tot 1897 toe hy die beroep na Fraserburg aanneem. Ds. Sypkens was 'n buitengewoon geleerde. Sy preektaal was onvervalste Nederlands. Hy was 'n talentvolle prediker en sy liefde vir Christus het altyd in sy prediking duidelik geblyk, soos ook sy liefde vir die waarheid, skryf D.A. Kotzé in Fraserburg se eeufees-gedenkboek. Een van sy redes word onder andere nog onthou. Hierin het hy verklaar dat as jy iemand vra of hy van die waarheid hou, so iemand sou sê: "Ja, ek het die waarheid lief," maar as jy dieselfde persoon die waarheid, soos van toepassing op hom, sou vertel, hy baie kwaad sou word – byna sonder uitsondering. Ds. Sypkens was liggaamlik nie sterk nie. Die uitgestrekte gemeente het sy kragte verder verswak. In 1906 moes hy sy emeritaat aanvra. Hy is toe terug na Europa. Hy is in die hoë ouderdom van 89 jaar en nege maande op [[23 Maart]] [[1949]] in [[Engeland]] oorlede. === Tweede Vryheidsoorlog === In Fraserburg het hy agt jaar en agt maande gedien. Ook sy dienstyd hier was een van ontsaglike ontbering en verreikende omwentelinge op byna elke lewensterrein. Die gemeentelike eenheid was tot in die fondamente geskud. Dit was [[Tweede Vryheidsoorlog|oorlog]] en sommige gemeentelede het probeer vriende hou met die Engelse, en die broederliefde en patriotisme het andere weer die kant van die Boere laat kies. Etlike families, onder andere die familie Erasmus, toe van Skerpioenskraal, moes swaar beproewing verduur. Eers het 'n Boerekommando al hulle koring geneem op belofte van betaling. Toe Erns Erasmus en sy sestienjarige seun by die Boere aansluit, het die Engelse, 'n "kolom" van 1&nbsp;100 man, weer gekom. Hierdie besoek het gepaardgegaan met die opbreek van die huis se vloere, vernietiging van bewoners se klere, stukkend slaan van meubels en uiteindelik die wegvoer van die bejaarde vader van Erns Erasmus na [[Beaufort-Wes]]. Hulle vee is ook alles geneem en mev. Erasmus en haar kinders was sonder heenkome. Haar man se broer het hom oor hulle ontferm. Ook het gegriefde b bruin inwoners nou kans gesien om hul werkgewers in die rug te steek. Hulle dienste is ook nie deur die veroweraars geweier nie. Dit het tot vervolging gelei en die verbittering nog vererger. Die Boere het van hierdie vervolging verneem en 'n klomp van die deurmekaar vyand vasgekeer en onverbiddelik met hulle afgereken. Ook het vernietigende droogtes weer die distrik Fraserburg geteister. Baie boere het 70 persent en meer van hulle vee verloor in die tydperk van 1903 tot 1904. Een van die gevolge van die droogte was dat dit die geestelike bearbeiding van die gemeente ernstig belemmer het. So kon byvoorbeeld geen huisbesoek gedoen word nie. Die onderwys het ook swaar gely. Terwyl die inwoners moes vlug na al die windstreke "is het niet te verwonderen dat eene school waar zy bestond, werd opgeheven en waar zy niet bestond niet werd opgericht". Ten spyte van hierdie benarde toestand was die gemeente haar steeds 'n barmhartige Samaritaan en het onbaatsugtig aalmoese uitgedeel aan diegene wat in groter nood verkeer het. Daar was Kakamas, die droogte- en oorlogsgeruïneerde [[Transvaal]] en die [[Vrystaat]] van, sowel as die sending. === Ds. Sypkens se siekte en vertrek === Op [[23 April]] [[1904]] is prop. Hattingh georden tot tydelik waarnemende leraar van Fraserburg as gevolg van die langdurige afwesigheid van ds. Sypkens. Op [[1 Oktober]] [[1904]] behandel die kerkraad 'n brief van laasgenoemde vanaf Bad Neubeim in [[Duitsland]]. Hierin meld hy dat die professor wat hom behandel, meen dat die baddens sy hart goed doen. Volgens dié medikus kon hy egter nog nie daaraan dink om sy werk te hervat nie. Daarom versoek hy die raad om hom te vergun om eers in Januarie na Suid-Afrika terug te keer. Die kerkraad het hiertoe ingewillig en hom verlof toegestaan tot Januarie 1905. Omdat ds. Hattingh intussen 'n beroep ontvang en vertrek het, was die gemeente weer sonder 'n leraar. Eerw. Viviers van die plaaslike sendinggemeente het toe die gemeentewerk gedoen. Op die bepaalde datum was ds. Sypkens op sy pos, maar die einde van sy dienstyd op Fraserburg was toe nie meer ver nie. Sy dokters het hom aangeraai om sy amp neer te lê in belang van sy gesondheid. Vertoë in dié verband is tot Ring gerig en die liggaam beveel toe aan "dat de leeraar op pensioen zou aftreden wegens lichaams kwaal". Die voorsitter het die nodige sertifikaat van die kerkraad gevra en ontvang volgens Artikel 302 (2). Op voorstel van broers Reitz en Stoffberg is "besloten hoewel met leedwezen zulk een certifikaat te verleenen". Op versoek van ds. Sypkens en op advies van die Ringskommissie is later besluit om nog drie maande te wag "en dat als er geen bepaalde verbetering is de Rings Commissie alsdan hare aandacht aan de zaak wijde". Op [[5 September]] [[1905]] moes ds. Sypkens tot sy leedwese kennis gee dat daar nog geen merkbare verbetering in sy gesondheid ingetree het nie, en dat hy voornemens was om met Januarie-nagmaal 1906 sy amp neer te. Die laaste kerkraadsvergadering wat ds. Sypkens bygewoon het, het hy op [[29 Januarie]] [[1906]] met 'n kragtige gebed geopen. Daarna het hy 'n treffende woord tot die Kerkraad gerig. "Op zeer aandoenlijke wijse toonde hij aan hoeveel stof daar voor verootmoediging was als hij terugzag hoe veel gebrekkigs zijn werk heeft aangekleefd gedurende zijn verblijf hier; maar ook aan den anderen kant was daar stof tot dankbaarheid voor zooverre God hem als 'n Herder en Raad gebruikt had om zijn werk in deze gemeente te doen, en ook voor den broederlijken geest die steeds al hunne verrichtingen kenmerkte. Verdraagsaamheid, eensgezindheid en liefde heerschte steeds in de vergaderingen." Ná 'n woord van afskeid deur die konsulent namens die raad, verlaat ds. Sypkens met 'n stille, hartlike handdruk aan elk van die kerkraadslede die vergadering. Weens die heersende geldnood kon die kerkraad slegs die aftredende leraar tot die einde van Januarie vergoed. == Ds. M.S. Daneel == [[Beeld:Ds MS Daneel.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. [[Marthinus Daneel|M.S. Daneel]] het net in drie gemeentes gearbei: [[NG gemeente Calvinia|Calvinia]] van 1898 tot 1906, Fraserburg van 1906 tot 1914 en toe [[NG gemeente Victoria-Wes|Victoria-Wes]] tot sy aftrede in 1934. Hy is oorlede op [[26 Junie]] [[1937]].]] Die eerste twee beroepe ná die vertrek van ds. Sypkens was onsuksesvol. Die eerste een is uitgebring op ds. [[Marthinus Daneel|M.S. Daneel]] van [[NG gemeente Calvinia|Calvinia]] en die tweede op ds. H.J.L. du Toit van [[NG gemeente Richmond|Richmond]]. Op [[14 Mei]] [[1906]] is ds. Marthinus Smuts Daneel vir die tweede maal beroep. Reeds drie weke later het hy die beroep aanvaar, mits hy op Fraserburg einde September of begin Oktober bevestig kon word. Die kerkraad het hierin toegestem. Op waardige wyse is ds. Daneel toe op [[29 September]] verwelkom. Wat veral 'n blywende indruk gemaak het, volgens D.A. Kotzé in die eeufees-gedenkboek, was die voortreflike koorsang onder leiding van die orrelis mnr. Strobos bygestaan deur mej. Dyason. Etlike adresse is hom en sy gade ook aangebied. Sewe jaar en vier maande het ds. Daneel op Fraserburg gearbei. Volgens Kotzé kan van ds. Daneel gesê word "dat hy hom hart en siel beywer het vir die geestelike en tydelike belange, nie alleen van die gemeente nie, maar ook van dorp en distrik in die algemeen. Hy was 'n wakker leier op wie se beslissing die gemeente in tye van twyfel kon reken. Ds. Daneel was 'n man uit 'n stuk, 'n man wat wis wat hy wou. Tydens sy dienstermyn was daar deurgaans prysenswaardige samewerking wat gemeentelike aangeleenthede betref. In tye wanneer belangrike besluite geneem moes word, het die gemeente bankvas agter die predikant gestaan. Wat kerklike werk betref, getuig die Ringsverslae van vrug op die arbeid. Die bywoning van die gewone oggend- en aanddienste was goed. Die gemiddelde getal toehoorders was om en by 200 per geleentheid. Die Junie-nagmaal van 1907 (is) baie uitstekend bygewoon, en daar was nie meer sprake van dat 'n lidmaat dorp toe kom en nie nagmaal gebruik nie. Verreweg die grootste gedeelte van die lidmate het deelgeneem." === Godsdienstoestande === [[Beeld:Ds MS Daneel portret Fraserburg.jpg|duimnael|230px|links|Ds. Daneel se portret in die NG konsistorie op Fraserburg.]] In hierdie stadium is daar gereeld op agt plekke in die gemeente buitedienste gehou. Daar was drie klasse van bidure, naamlik: een weeklikse vir volwasse mans. Hieraan is hartlik deelgeneem. Dan was daar een, ook weekliks, vir getroude vroue. Ook hieraan is hartlik deelgeneem. Die derde was 'n weeklikse bidstond vir jong mense. Die deelname hieraan was minder bemoedigend. Dan was daar nog die ou gevestigde instelling van die maandelikse sendingbiduur. Die sendingywer van die gemeente het hoog opgevlam in hierdie tyd. Dit moet gedeeltelik toegeskryf word aan die besielende besoeke van drie buitelandse sendelinge, waarvan die blywendste eerw. T. Vlok van [[Njassaland]] s'n was. Dit was ook in hierdie tyd dat eerw. Hugo, 'n seun van die gemeente, hier georden is. "Die gemeente voel haar dankbaar een van haar seuns te kan afsonder vir die werk," verklaar die kerkraad. In Junie 1907 was ds. J. Daneel van Kranspoort ook hier op besoek. Sy prediking was ook tot groot seën "en het die gemeente verder verlig". Die Christelike Vrouevereniging wat 'n paar jaar tevore op [[Fraserburg]] gestig is, het ook onverpoosd met hulle goeie werk voortgegaan. Hulle het juis in 1907 'n basaar gehou en besluit om met die versamelde geld 'n dogter uit die gemeente te laat oplei as onderwyseres. Ds. Daneel het ook 'n stelsel ontwikkel waarvolgens hy by die namiddagdiens ná nagmaal vrae gevra het oor die oggend se preek. Hierdie gebruik het die aandag van die kerkgangers aanmerklik verbeter. Dit was 'n stimuleermiddel om hulle beter te laat luister. Hy verklaar later self "velen kunnen reeds beter antwoorden dan tevoren". Die Christelike Jongeliedevereniging het maandeliks vergader en het goeie opvoedingswerk verrig, en gesonde sosiale verkeer meegebring. Eers was die ledetal maar 40. Spoedig het dit aangegroei tot oor 'n honderd. Met nagmaalsgeleenthede is altyd 'n geestelike onderwerp bespreek. Die biduur ná die nagmaalsviering het 'n instelling geword. "Dit biduur is nog een gedenkteken van den vromen vroeggestorven ds. Rossouw," het die kerkraad gemeld. Die huisgodsdiens is nagenoeg dwarsdeur die hele gemeente gereeld waargeneem. Sondae is op die boereplase die preke van professor [[Nicolaas Hofmeyr|Hofmeyr]], Hofacker, Olivier of Mcgregor gelees. In die buitewyke was dronkenskap destyds in die gemeente as't ware onbekend. Op die dorp kon ook nie veel gekla word nie ten spyte van twee hotelle en twee drankwinkels wat sterk drank verkoop het. Nogtans "heeft Bacchus eenige oude aanbidders op ons dorp" en tot dusver misluk die pogings om hulle daarvan te verlos. Die vernaamste vorm van Sabbatsontheiliging, volgens die kerkraad van destyds, het bestaan "in die rondkuiery by bure in plaas van die gemeenskap van die Heer se kinders op te soek in die Godshuis". In 1911 het die leraar die kerkraad gevra om vir hom 'n motorfiets te koop om gemeentelike werk mee te doen. Dit sou baie tyd bespaar. Die kerkraad het hom £80 vir die doel gegee en onderneem om alle reparasies aan die "instrument" te dra. "De leeraar draagt de lopende kosten van petrol en olie. Als het instrument eene totale mislukking is dan zal ds. Daneel de koopsom terug betalen." In 1912 is besluit om die orrel te vergroot. Daar is toe onderhandel met sekere orrelbouers en sowat £250 is spandeer. Etlike buurgemeentes is in hierdie tyd vergun om kollektes in die gemeente van Fraserburg te kom hou. Onder andere het die kerkraad van [[NG gemeente Williston|Amandelboom]], tydens Julie en Oktober met nagmaalsgeleenthede hier, vir hulle kerkfonds gekollekteer. Dr. [[Willem Petrus Steenkamp|W.P. Steenkamp]] is ook verlof toegestaan om vir die [[NG gemeente Nieuwoudtville|gemeente Nieuwoudtville]] fondse in te samel. Die kerkraad het buitendien self geld ingesamel ter ondersteuning van die Industriële Inrigting (waarskynlik 'n nywerheidskool) op [[Worcester]]. Tesame met die groot bedrae wat jaarliks aan die sendingsaak geoffer is, skryf D.A. Kotzé, moet erken word dat die gemeente 'n oop hart en hand ten opsigte van die minderbevoorregtes gehad het. In April 1913 besluit die kerkraad om vir die predikant 'n "Ford motorkar met benodigdhede aan te koop by Hodgson Broers mits ds. Daneel die £80 terugbetaal aan die kerkraad vir die motorfiets reeds aangekoop … en mits die voorwaarde sal wees dat ds. M.S. Daneel die motorkar van die raad sal terugkoop in geval hy van Fraserburg mag vertrek … Ds. Daneel moet olie en petrol en die lopende koste dra, die kerkraad verskaf die ander." === Die gemeente en plaaslike sport === [[Beeld:Stellenbosch-span 1896.jpg|links|340px|duimnael|Ds. Daneel was lid van Maties se eerste rugbyspan van 1896 wat die eerste keer die Groot Uitdaagbeker gewen het; vandaar ook sy belangstelling in die bevordering van sport op Fraserburg. Hy sit links in die middelste ry. (Die latere ds.) [[Cornelis Nel|C.V. Nel]] sit regs in die middelste ry. (Die latere ds.) [[Pieter Kuypers Albertyn|P.K. Albertyn]] staan agter, vierde van links. Die kaptein, in die middel met die bal op sy skoot, is [[John Hofmeyr]], later predikant van [[NG gemeente Somerset-Oos|Somerset-Oos]]. Links van Hofmeyr sit Herman van Broekhuizen, later NG predikant van [[NG gemeente Kuilsrivier|Kuilsrivier]] en [[NG gemeente Pretoria|Pretoria]] voor hy oorgegaan het na die [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde Kerk]].]] Ds. Daneel het ook sportbeoefening aangewakker. Dit was in sy tyd dat die sportterrein aan die munisipaliteit en sportverenigings oorgemaak is. Ook aan die sportgeriewe van die bruin mense is die nodige aandag gegee. Maar ten spyte van die geesdrif vir liggaamsopvoeding, het die kerkraad tog gevoel dat dit nie gepaard moet gaan met verwaarlosing en ondermyning van die belange van die siel nie. In die lig hiervan is dit goed te begryp waarom die kerkraad in 1913 'n beskrywingspunt oor die onderhawige saak na die Ring opstuur en wel as volg bewoord: "De Ring besluit ofschoon hij alle onschuldige en gezonde lichaamsoefeningen in de opene lucht begeert aan te moedigen hij toch ten sterkste afkeurt al de buitengewone geldverkwisting, al het tijdverlies, en alle andere buitensporigheden die gepaard gaan met den voetbal op plaatzen waar men hem overdrijft en begeert dat de Kerk in deze haar stem zal laten hooren en haar invloed daartegen zal laten gelden." Met die oormakingsbepalings van erwe 80-84 aan die stadsraad as openbare sportterrein, het die Kerkraad dan ook so ver moontlik sorg gedra dat sport nie 'n afgod van Fraserburg sou word nie. Op [[2 Februarie]] [[1914]] het ds. Daneel afskeid geneem van Fraserburg waar hy sewe jaar en vier maande gearbei het. Hiervandaan het hy vertrek na die [[NG gemeente Victoria-Wes]], waar hy werksaam was tot hy sy emeritaat in 1934 aanvaar het. == Ds. Lou Hofmeyr == [[Beeld:Ds JWL Hofmeyr.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. [[Lou Hofmeyr|J.W.L. (Lou) Hofmeyr]], Fraserburg se leraar van 1914 tot 1917 toe hy organiserende sendingsekretaris word.]] Ds. Daneel se opvolger, ds. [[Lou Hofmeyr|J.W.L. (Lou) Hofmeyr]] (1914 - ’17), het uit die sendingveld gekom en aan die sending moes die gemeente hom weer offer toe hy organiserende sendingsekretaris van die Kaapse Kerk geword. Ná ds. Daneel se vertrek moes weer 'n leraar beroep word. Op die groslys verskyn daar hierdie keer interessante name, name van figure wat bestem was om later 'n groot rol in die land, en selfs in die wêreldgeskiedenis te speel in minstens een van die gevalle. Onder hierdie name was dié van dr. [[Willem Petrus Steenkamp|W.P. Steenkamp]] en dié van dr. [[D.F. Malan]]. Die finale keuse het egter op ds. [[Hendrik Petrus van der Merwe|H.P. van der Merwe]] (moderator van die Kaapse Kerk in 1924) geval. Hy het bedank. Ná nog vier mislukte beroepe is op 23 November 1914 ds. Johannes Wynand Louw Hofmeyr hierheen beroep. Die beroep het geslaag. Hy was die vierde van die vyf seuns van ds. [[Jan Hendrik Hofmeyr (predikant)|Hofmeyr]] van die [[NG gemeente Somerset-Oos]] wat almal predikant geword het. Ds. Lou Hofmeyr is op [[19 Julie]] [[1878]] gebore en oorlede op [[28 Oktober]] [[1936]] in die ouderdom van 58 jaar. Hy is op [[4 April]] [[1906]] op [[Worcester]] getroud met Anna Jemima (Minnie) Strassheim (presidente van die [[Vrouesendingbond]] van 1934 – '41). Net een kind is uit dié huwelik gebore. Tydens sy beroep na Fraserburg was hy in die sendingveld werksaam. Uit die aard van die saak het sendingwerk dus in sy tyd ook op Fraserburg die nodige aandag geniet. Daar was weer 'n verwoestende droogte wat drie jaar voortgeduur het, nogtans is die openbare eredienste goed bygewoon. Ook kon die Kerkraad verklaar dat daar "groot eensgesindheid heers in die gemeente". Maar dit was die gemeente nie vergun om hierdie leraar lank hier te hê nie. Ná twee jaar en 10 maande se verblyf neem hy reeds afskeid op [[15 Desember]] [[1917]]. "Die Kerkraad dink met dank terug aan sy getroue arbeid." In 1918 het ds. J.G. Olivier, later Organiserende Sendingsekretaris van die Kaapse Kerk, leraar van Fraserburg geword. Tot sy vertrek in 1925 het hy diep spore op geestelike en opvoedkundige gebied afgedruk. Hy is opgevolg deur ds. H.C. Kruger, wat tussen 1925 en 1948 die gemeente bearbei het. Veral vir die verenigings lewe het hy hom beywer. Die volgende leraar was ds. I.F. Retief. In April 1951 het die gemeente die heuglike eeufeesviering onder sy leiding meegemaak. In die loop van die eerste honderd jaar van die gemeente se bestaan is verskeie gemeentes van die moedergemeente afgestig. Die ledetal van laasgenoemde was met die eeufeesviering 1&nbsp;038. Daar is destyds gevoel dat die kerkgebou vanweë ouderdom nie meer goed beantwoord aan die vereistes van die groot gemeente nie, vandaar dat ernstig aan die bou van 'n nuwe kerk gedink is. In die brosjure vir die inwyding van die nuwe kerk word die besluit om die ou kerk af te breek en 'n nuwe te bou kort en kragtig verduidelik: "Vroeg in 1949 was daar 'n voorstel tot grootskaalse reparasie, terwyl daar in dieselfde jaar nog 'n kommissie vir hierdie doel gekies is. Na raadpleging met argitekte, beraadslaginge en oorweginge is die gevoele van die gemeente in 1951 gevra by wyse van 'n stembrief. Aangesien die oorgrote meerderheid van die gemeente gevoel het dat dit nodig is dat daar tot die aanbou van 'n nuwe kerk oorgegaan word, het die Kerkraad sodanig besluit." == Onlangse verlede == Van 1972 tot 1984 het die gemeente agtereenvolgens drie predikante gehad wat almal verder studeer en aan die Kweekskool as doktor gepromoveer het: drr. Kobus Victor, Adelbert Scholtz en Eduan Naude. Dr. Scholtz se pa, dr. [[G.D. Scholtz]], was in die jare sestig redakteur van die [[Transvaal]]se oggendblad ''[[Die Transvaler]]''. Dr. Scholtz jr. en dr. Victor was klasmaats aan die Kweekskool en het einde 1967 saam afstudeer. Ds. Paul Roos-Jonker het dr. Naude in 1984 opgevolg, maar ook sy dienstyd was kort, want in 1988 het uit die NG Kerk bedank en aangesluit by die [[Afrikaanse Protestantse Kerk]]. Sowat 40 lidmate het hom gevolg waarna die plaaslike AP gemeente in ’n stadium twee keer soveel lidmate gehad het, maar in die jongste jare het dit afgeneem tot sowat 30. Ds. Johan Basson het hom opgevolg en in die gemeente gebly tot hy sy [[emeritaat]] aanvaar het. In 2001 het die gemeente sy 150-jarige bestaan met die publikasie van ’n sagteband-feesbundel gevier asook ’n feesdiens waartydens dr. Victor gepreek en dr. Naude die Nagmaal bedien het. Dr. Victor se preek was na aanleiding van dieselfde teks wat hy 27 jaar vantevore tydens sy afskeidspreek gebruik het. == Ds. Fritz Kotzé se ontvangs en bevestiging == [[Beeld:Ds Fritz Kotzé en sy verloofde, Chanté Benson.jpg|duimnael|regs|300px|Ds. Fritz Kotzé en sy vrou, Chanté (née Benson).]] Ds. Fritz Kotzé (25) het op Vrydag [[27 Mei]] [[2016]] die 165 jaar oue gemeente se 18de leraar geword nadat ds. Wessel Oosthuizen sy emeritaat aanvaar het om te gaan boer. Kotzé was een van vier jong kandidate wat gevra is om ’n proefpreek op Fraserburg te kom lewer. Hy het twee ander beroepe bedank om die een hierheen aan te neem. Sy verwelkoming in die gemeente het reeds op Dinsdagaand 24 Mei begin toe lidmate ’n ent die dorp uitgery het om hom op die [[Leeu-Gamka]]-pad te verwelkom. Hy is vergesel van sy verloofde, Chanté Benson, haar ma, Lara Benson, dié se suster, Karen Redelinghuis, en Kotzé se ouers, Louwrens en Erika Kotzé. Die besoekers is getrakteer op ’n ete in ’n plaaslike restaurant waar lidmate met hom en sy mense kon kennis maak. Intussen het die gemeente gesorg dat die pastorie se koskaste alles bevat wat die besoekers uit die noorde vir hul week lange verblyf op die dorp kon nodig kry. Vrydagaand om sesuur het ds. Theunis Kriek van Warmbad-Wes, Kotzé se grootwordgemeente, die bevestiging waargeneem. Ds. Eric Botha van Richmond het tydens die bevestiging vertel die Ring van Beaufort, waarvan hy voorsitter is, is eintlik meer ’n streep as ’n ring, want dit strek van Leeu-Gamka sowat 250 km met die N1 langs tot by sy eie gemeente. Prins Albert lê suid van die nasionale pad en Merweville, Fraserburg en Victoria-Wes noord. Botha het gesê ten spyte van dié uitgestrektheid vorm die leraars van die ring ’n hegte eenheid wat mekaar getrou bystaan. André Reyners, leier-ouderling van die plaaslike VG gemeente, het die moedergemeente gelukgewens met sy nuwe predikant en gesê hy vertrou die samewerking tussen die twee gemeentes sal steeds hartlik wees. Die VG gemeente is reeds vyf jaar vakant, maar hulle het nog altyd die vrymoedigheid gehad om die predikant van die moedergemeente se hulp te vra. Nadat prop. Kotzé amptelik bevestig is, het di. Kriek, Botha, Herman Burger (Merweville) en Jacques Grobler (Leeu-Gamka) aan die handeoplegging deelgeneem. Roerende oomblikke het gevolg toe Fraserburg se splinternuwe predikant se ma sy toga omhang. Sy verloofde, met wie hy na verwagting in September 2016 sou trou, het toe vertel hoe sy daarna uitsien om Karoo toe te verhuis en die uitdagings in die gemeente aan te pak. Sondagoggend was daar ’n groot opkoms van lidmate wat ds. Kotzé se intreepreek kom hoor het. Hy het sy visie vir die gemeente aan die hand van Koos van der Merwe se gedig “So sal ek kom” met die kerkgangers gedeel en gesê: “Dit daag elke gelowige uit om anders oor God te dink en praat sodat ons radikaal anders oor Hom kan getuig. Dit wys ook opnuut ons weerloosheid sonder God.” Ná die erediens het lidmate op die skouterrein bymekaargekom vir ’n vleisbraai en gesellige verkeer saam met ds. Kotzé en sy familie. Ná drie jaar in die gemeente het ds. Kotzé ’n beroep na die [[NG gemeente Vaalpark]] by [[Sasolburg]] aangeneem, waar hy op [[1 Junie]] [[2019]] bevestig is. == Leraars == [[Beeld:Ds en mev IF Retief.jpg|duimnael|regs|295px|Ds. en mev. I.F. Retief, leraarspaar van 1949 tot 1959.]] [[Beeld:Kerkbode NG gemeente Fraserburg 100.jpg|duimnael|regs|230px|Die ''[[Kerkbode]]'' berig in Augustus 1951 oor die viering van die gemeente se 100-jarige bestaan.]] * [[Carl Arnoldus Bamberger]], 1854–1882 (emeriteer; oorlede op [[21 April]] [[1892]]) * [[P.D. Rossouw|Pieter Daniël Rossouw]], 1883 – [[11 Oktober]] [[1896]] (oorlede in die amp) * [[Former Sypkens]], 1897–1906 (emeriteer weens swak gesondheid) * [[Marthinus Daneel|Marthinus Smuts Daneel]], [[1 Oktober]] [[1906]] – [[12 Februarie]] [[1914]] * [[Lou Hofmeyr|Johannes Wynand Louw Hofmeyr]], 1914–1917 * Johannes Gerhardus Olivier, 1918–1925 * Carel Hendrik Kruger, 1925–1948 * Ignatius Ferreira Retief, 1949–1959 * Nicolaas Salomo Steenkamp, 1960–1966 * Archibald Rothman, 1967–1971 * Dr. Kobus Victor, 1972–1974 * Dr. Adelbert Scholtz, 1974–1981 * Dr. Eduan Naude, 1981–1984 * Paul Roos-Jonker, 1984–1988 * Johan Basson, Januarie 1989 – Junie 2011 * Wessel Oosthuizen, 2011 – 2016 * Frederich (Fritz) Kotzé, [[27 Mei]] [[2016]] – 2019 == Galery == <gallery> Lêer:Ou NG kerk Fraserburg, 1939.jpg|Die vorige kerkgebou, afgeneem in 1939. Lêer:Tweede NG kerk Fraserburg, 1939.jpg|Dieselfde gebou, ook afgeneem in 1939. Lêer:Vorige NG kerk Fraserburg, 1939.jpg|Die vorige kerkgebou, 1939. </gallery> == Bronne == * {{af}} Kotzé, D.A. 1951. ''Die Gemeente Fraserburg. 'n Eeufees-gedenkboek (1851–1951)''. Fraserburg: NG Kerkraad. * {{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]]. 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. * {{af}} Van Wijk, mev. A.J. 1964. ''Vroue-Sendingbond Kaapland. Na vyf-en-sewentig jaar 1889–1964''. Kaapstad: Die Hoofbestuur van die Vroue-Sendingbond. {{DEFAULTSORT:Fraserburg, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Noord-Kaap]] [[Kategorie:Karoo]] 9tz9v9c1jii7e50uwt1b1q2lh0cmk7r 0 79709 2970457 2869037 2026-09-24T10:27:52Z AFM 21229 /* Sien ook */ 2970457 wikitext text/x-wiki Die '''Oorlog van die Byl''' (ook bekend as die '''Amatola-oorlog''', of die '''Sewende Grensoorlog''') van [[16 Maart]] [[1846]] tot Desember 1847 was die sewende in die reeks van nege [[Kaapse grensoorloë]] wat in die jare 1779 tot 1877 tussen die Westerse koloniseerders en die [[Xhosas|Xhosa-stamme]] gevoer is. == Redes == Lord [[Charles Glenelg]], die Britse minister van kolonies, se filantropiese beleid om verdrae met die [[Xhosas]] op die oosgrens te sluit het geen einde aan die onrussituasie gebring nie. Dit het die lewe vir die blanke grensbewoners net meer ondraaglik gemaak. Latere wysigings in die verdrae deur goewerneurs sir [[George Thomas Napier|George Napier]] en sir [[Peregrine Maitland]] het ook nie die toestand verbeter nie. Die wyfelende Glenleg-verdragstelsel lei tot allerlei grensinsidente en hierdie sewende grensoorlog was 'n direkte gevolg daarvan. Voedselskaarste weens die aanhoudende ernstige droogte het tot groter veediefstalle glei. Die oorsake van hierdie oorlog kan toegeskryf word aan opbouende spanning veroorsaak deur moorde, veediefstalle, grondhonger, onderlinge wantroue en kultuurverskille. == Oorlog == 'n Xhosa-man genaamd Kleintje het in [[Fort Beaufort]] 'n byl gesteel, is gearresteer en onder begeleiding van twee Khoikhoi-wagte na die hof in [[Grahamstad]] gestuur. Hoofman Tola eis Kleintje se vrylating en stuur 40 krygers om hom te bevry. Kleintje word ontset en een van die wagte vermoor. Die vonk wat die oorlog laat losbars, was toe die uitdagende Rarabe-opperhoof [[Sandile]] weier om die moordenaar uit te lewer. Kol. John Hare tree vinnig op, waarsku die boere, versprei vuurwapens, versterk die garnisoene te Fort Beaufort en Fort [[Peddie]] en die handelaars vlug weswaarts. Die sendelinge bly op hul pos. Vir die koloniste begin die oorlog rampspoedig. Hare en kol. [[Henry Somerset]] se 125 ossewaens met krysvoorraad en rantsoene word in April 1846 by Burnshill in 'n hinderlaag gelok en die helfte van die voorraad gaan aan die Xhosa verlore. Die Xhosa stroom oor die grens en laat 'n spoor van verwoesting agter. Soldate in die forte langs die [[Groot-Visrivier]] kan weinig doen om die stroom beeste wat ooswaarts langs die forte gejaag word, teen te hou. Die Xhosa was in beheer van die situasie, het ook nou ook oor moderne vuurwapens beskik en was duidelik meer doeltreffend as in die vorige oorloë en hul getalsterkte was tienmaal groter as die gekombineerde mag van die Britse troepe, die Fingo, die setlaars en sir [[Andries Stockenström]] se burgerkommando's. 'n Xhosa-opmars na [[Grahamstad]] is deur Somerset by Fort Peddie gekeer. Die Britse en die koloniale troepe is deur die droogte gekniehalter en is verplig om hulp te aanvaar van die plaaslike kommando's. Hierdie manne is meer doeltreffend as die soldate, weens hulle deeglike kennis van die plaaslike omstandighede. Stockenström en sy kommando's behaal 'n reeks oorwinnings, dring oor die [[Groot-Keirivier]] ooswaarts deur, dwing die Galeka- hoof [[Kreli]] om gesteelde beeste terug te gee en af te sien van alle grond wes van die Groot-Keirivier. Die einde van die oorlog is deur verskeie faktore vertraag. 'n Onverklaarde wapenstilstand het ingetree. Weens die droogte kon die koloniale troepe nie opvolgoperasies uitvoer nie. In hierdie oorlog was daar ook vir die eerste maal 'n duidelike gebrek aan samewerking tussen die koloniale troepe en die burgerkommando's. Ten spyte van die beleid van verskroeide aarde wat deur beide kante gevoer is, het verskeie stamme hulle tot guerrilla-taktiek gewend. Op 25 November 1846 het die Xhosa-hoofman [[Makoma]] hom oorgegee. In Desember 1847 was [[Kreli]] (Sarili), opperhoof van alle Xhosas en hoof van die Galeka-stam, die laaste om hom oor te gee. En dit bloot omdat daar geplant moes word om hongersnood te voorkom. == Gevolge == Die nuwe goewerneur, sir [[Harry Smith]], het die [[Keiskammarivier]] tot nuwe oosgrens van die [[Kaapkolonie]] geproklameer. [[Brits-Kaffrarië]] en [[Victoria-Oos]] is gevorm. Na die oorlog was die opperhoofde gegrief en haatdraend teenoor die koloniale bewind. Hul woongebiede was oorbevolk en weens die droogte het die landhonger toegeneem. Daar het geen duursame vrede gekom nie. Smith se nuwe grensreëlings is te oorhaastig ingestel en het nie die Xhosa se kultuur en tradisies eerbiedig nie. Ná hierdie oorlog was die verhouding tussen die Britse bewindhebbers aan die Kaap en die blanke grensboere op 'n laagtepunt. == Bibliografie == * Gie, S.F.N.: Geskiedenis vir Suid-Afrika of Ons Verlede. Deel II (1795-1918). Kaapstad: UUB, 1955. * Mulller, C.F.J. (red.): Vyfhonderd jaar Suid-Afrikaanse geskiedenis. Pretoria: Academica, 1973. {{ISBN|0-949964-09-3}} * Van der Walt, A.J.H., Widd, J.A., Geyer, A.L.: Geskiedenis van Suid-Afrika. Kaapstad: Nasou, 1966. * repository. up.ac.za * www.globalsecurity.org * www.sahistory. org.za == Sien ook == * [[Lys van forte in die Oos-Kaap]] * [[Kaapse grensoorloë]] * [[Moordenaarskop]] {{Kaapse grensoorloë}} [[Kategorie:Kaapse grensoorloë]] p6uvnxz3dzzxryr9r0x40fqv5jn83im 0 80459 2970319 2966239 2026-09-23T20:26:19Z Sobaka 328 /* Sien ook */ 2970319 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Linguistic diversity.png|350px|duimnael|Altesaam huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die wêreldtale. Die blou gebiede is linguisties die mees diverse gebiede in die wêreld.]] ‘n '''Bedreigde taal''' is ʼn [[taal]] wat die risiko loop om in onbruik te verval met sy sprekers wat uitsterf of oorskuif na ʼn ander taal. Taalverlies geskied indien ʼn taal nie meer moedertaalsprekers het nie en ʼn "dooie taal" word. As niemand naderhand meer die taal praat nie word dit ʼn "uitgestorwe taal". Hoewel tale nog altyd deur die menslike geskiedenis gekom en gegaan het, sterf hulle tans uit teen ʼn versnelde tempo vanweë [[globalisering]] en nieukolonialisme, waar die ekonomies magtiger tale die ander tale domineer.<ref name="Handbook">{{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> Meer algemeen gesproke tale domineer oor die minder algemeen gesproke tale en daarom verdwyn die minder algemeen gesproke tale met tyd. Die totale aantal tale in die wêreld is nie bekend nie. Skattings wissel as gevolg van verskeie faktore. Die algemene konsensus is dat daar tans tussen 6 000 <ref name="Moseley">{{cite book | editor=Moseley, Christopher | year=2010 | title=Atlas of the World’s Languages in Danger, 3rd edition. | location=Paris | publisher=UNESCO Publishing | url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas}}</ref> en 7 000 tale gepraat word, dat ongeveer 50-90% van die tale teen die jaar 2100 uitgesterf sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale, elk met meer as 50 miljoen sprekers, word deur 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, waarvan sommige minder as 10 000 sprekers het.<ref name="Handbook" /> [[UNESCO]] werk met vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie deur kinders gepraat buite die huis nie), "verseker bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word net gepraat deur die oudste generasies), "kritiek bedreig" (word net deur ʼn paar van die oudste generasie gepraat, gewoonlik semi-sprekers). Deur ʼn alternatiewe klassifikasieskema te gebruik, definieer die taalkundige Michael E. Krauss tale as "veilig" indien daar gemeen word dat kinders dit moontlik nog oor 'n honderd jaar sal praat; "bedreig" indien kinders dit moontlik nie meer oor honderd jaar sal praat nie (ongeveer 60-80% van tale val in hierdie kategorie); en "sterwend" indien kinders dit tans nie praat nie.<ref name=K2007>{{cite book|last =Krauss| first =Michael E.| author-link =Michael E. Krauss| editor-last =Miyaoka| editor-first=Osahito | editor2-last= Sakiyama| editor2-first=Osamu | editor3-first=Michael E.|editor3-last=Krauss|year =2007| contribution = Keynote – Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time| title =The Vanishing Languages of the Pacific Rim|url =https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse| edition =illustrated| place =Oxford| publisher =Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse/page/3 3]–24| id ={{ISBN|019926662X}}, {{ISBN|9780199266623}}}}</ref> Daar is algemene konsensus dat taalverliese die kulturele rykdom van die wêreld benadeel. Verskeie projekte is onderweg en daarop gemik om die verliese te vertraag of bekamp deur [[taalherlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van onderrig en geletterdheid in minderheidstale. Wêreldwyd het verskeie lande taalspesifieke wetgewing bekragtig wat gemik is op die beskerming en stabilisering van tale van inheemse spraakgemeenskappe. ʼn Klein groepie taalkundiges het betoog dat taalverlies ʼn natuurlike proses is wat nie teëgewerk moet word nie, en die optekening van bedreigde tale vir die nageslagte voldoende is. Slegs ʼn klein hoeveelheid sprekers van bedreigde tale beskou dit as ʼn goeie ding as hulle moedertaal verlore gaan, hoewel baie dink dat om oor te skakel na ʼn meerderheidstaal sosiale stigma moontlik kan verlig en ekonomiese geleenthede verbeter. Die oorgrote meerderheid sprekers van bedreigde tale sien die verlies van hul taal as ʼn noodlottige verbreking met hul kulturele identiteit en tradisies, en baie werk aktief daaraan om dreigende taalverlies te bekamp, en dikwels saam met taalkundiges op herlewingsprojekte.<ref>Grinevald, Collette & Michel Bert. 2011. "Speakers and Communities" in Austin, Peter K; Sallabank, Julia, eds. (2011). Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-88215-6}}. p.50</ref> Met die besef dat meeste van die wêreld se bedreigde tale waarskynlik nie gered sal kan word nie, is baie taalkundiges besig met die dokumentering van die duisende tale waarvan min of niks kennis bestaan nie. Hulle werk kan ʼn groot hulp wees vir beide die taalwetenskappe en in die toekoms vir afstammelinge van die spraakgemeenskappe, indien hulle besluit om meer kennis op te doen oor hulle erftaal na dit uitgesterf het. ==Sien ook == * [[Taaldigitalisering]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Endangered language}} [[Kategorie:Taal]] [[Kategorie:Ernstig bedreigde tale]] er8p7gv9lb0j64f9geseudidd0591pt 2970320 2970319 2026-09-23T20:27:07Z Sobaka 328 rooi skakel 2970320 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Linguistic diversity.png|350px|duimnael|Altesaam huisves die agt lande in rooi meer as 50% van die wêreldtale. Die blou gebiede is linguisties die mees diverse gebiede in die wêreld.]] ‘n '''Bedreigde taal''' is ʼn [[taal]] wat die risiko loop om in onbruik te verval met sy sprekers wat uitsterf of oorskuif na ʼn ander taal. Taalverlies geskied indien ʼn taal nie meer moedertaalsprekers het nie en ʼn "dooie taal" word. As niemand naderhand meer die taal praat nie word dit ʼn "uitgestorwe taal". Hoewel tale nog altyd deur die menslike geskiedenis gekom en gegaan het, sterf hulle tans uit teen ʼn versnelde tempo vanweë [[globalisering]] en nieukolonialisme, waar die ekonomies magtiger tale die ander tale domineer.<ref name="Handbook">{{cite book|editor-first=Peter K|editor-last=Austin|editor2-first=Julia|editor2-last=Sallabank|chapter=Introduction|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|first=Peter K|last=Austin|first2=Julia|last2=Sallabank|year=2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> Meer algemeen gesproke tale domineer oor die minder algemeen gesproke tale en daarom verdwyn die minder algemeen gesproke tale met tyd. Die totale aantal tale in die wêreld is nie bekend nie. Skattings wissel as gevolg van verskeie faktore. Die algemene konsensus is dat daar tans tussen 6 000 <ref name="Moseley">{{cite book | editor=Moseley, Christopher | year=2010 | title=Atlas of the World’s Languages in Danger, 3rd edition. | location=Paris | publisher=UNESCO Publishing | url=http://www.unesco.org/culture/en/endangeredlanguages/atlas}}</ref> en 7 000 tale gepraat word, dat ongeveer 50-90% van die tale teen die jaar 2100 uitgesterf sal wees.<ref name="Handbook" /> Die top 20 tale, elk met meer as 50 miljoen sprekers, word deur 50% van die wêreldbevolking gepraat, terwyl baie van die ander tale deur klein gemeenskappe gepraat word, waarvan sommige minder as 10 000 sprekers het.<ref name="Handbook" /> [[UNESCO]] werk met vyf vlakke van taalbedreiging: "veilig", "kwesbaar" (word nie deur kinders gepraat buite die huis nie), "verseker bedreig" (word nie deur kinders gepraat nie), "ernstig bedreig" (word net gepraat deur die oudste generasies), "kritiek bedreig" (word net deur ʼn paar van die oudste generasie gepraat, gewoonlik semi-sprekers). Deur ʼn alternatiewe klassifikasieskema te gebruik, definieer die taalkundige Michael E. Krauss tale as "veilig" indien daar gemeen word dat kinders dit moontlik nog oor 'n honderd jaar sal praat; "bedreig" indien kinders dit moontlik nie meer oor honderd jaar sal praat nie (ongeveer 60-80% van tale val in hierdie kategorie); en "sterwend" indien kinders dit tans nie praat nie.<ref name=K2007>{{cite book|last =Krauss| first =Michael E.| editor-last =Miyaoka| editor-first=Osahito | editor2-last= Sakiyama| editor2-first=Osamu | editor3-first=Michael E.|editor3-last=Krauss|year =2007| contribution = Keynote – Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time| title =The Vanishing Languages of the Pacific Rim|url =https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse| edition =illustrated| place =Oxford| publisher =Oxford University Press|pages=[https://archive.org/details/vanishinglanguag0000unse/page/3 3]–24| id ={{ISBN|019926662X}}, {{ISBN|9780199266623}}}}</ref> Daar is algemene konsensus dat taalverliese die kulturele rykdom van die wêreld benadeel. Verskeie projekte is onderweg en daarop gemik om die verliese te vertraag of bekamp deur [[taalherlewing]] van bedreigde tale en die bevordering van onderrig en geletterdheid in minderheidstale. Wêreldwyd het verskeie lande taalspesifieke wetgewing bekragtig wat gemik is op die beskerming en stabilisering van tale van inheemse spraakgemeenskappe. ʼn Klein groepie taalkundiges het betoog dat taalverlies ʼn natuurlike proses is wat nie teëgewerk moet word nie, en die optekening van bedreigde tale vir die nageslagte voldoende is. Slegs ʼn klein hoeveelheid sprekers van bedreigde tale beskou dit as ʼn goeie ding as hulle moedertaal verlore gaan, hoewel baie dink dat om oor te skakel na ʼn meerderheidstaal sosiale stigma moontlik kan verlig en ekonomiese geleenthede verbeter. Die oorgrote meerderheid sprekers van bedreigde tale sien die verlies van hul taal as ʼn noodlottige verbreking met hul kulturele identiteit en tradisies, en baie werk aktief daaraan om dreigende taalverlies te bekamp, en dikwels saam met taalkundiges op herlewingsprojekte.<ref>Grinevald, Collette & Michel Bert. 2011. "Speakers and Communities" in Austin, Peter K; Sallabank, Julia, eds. (2011). Cambridge Handbook of Endangered Languages. Cambridge University Press. {{ISBN|978-0-521-88215-6}}. p.50</ref> Met die besef dat meeste van die wêreld se bedreigde tale waarskynlik nie gered sal kan word nie, is baie taalkundiges besig met die dokumentering van die duisende tale waarvan min of niks kennis bestaan nie. Hulle werk kan ʼn groot hulp wees vir beide die taalwetenskappe en in die toekoms vir afstammelinge van die spraakgemeenskappe, indien hulle besluit om meer kennis op te doen oor hulle erftaal na dit uitgesterf het. ==Sien ook == * [[Taaldigitalisering]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Endangered language}} [[Kategorie:Taal]] [[Kategorie:Ernstig bedreigde tale]] lxapuhuw2irksbz4mfopwkplbkylycv 0 81958 2970359 2898609 2026-09-24T00:51:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970359 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Sokkerspeler |name=Masashi Nakayama<br />中山 雅史 |image=[[Lêer:Masashi_Nakayama_20140410fifa_01.jpg|240px]] |caption=Nakayama in 2014 |fullname=Masashi Nakayama |birth_date={{Geboortedatum en ouderdom|1967|9|23}} |birth_place=[[Fujieda, Shizuoka|Fujieda]], [[Shizuoka-prefektuur|Shizuoka]], [[Japan]] |death_date= |death_place= |height=1,79&nbsp;m |position=Aanvaller |currentclub= |clubnumber= |youthyears1=1986–1989|youthclubs1=Fujieda Higashi Hoërskool |youthyears2=1986–1989|youthclubs2=Universiteit van Tsukuba |years1=1990–2009|clubs1=[[Júbilo Iwata]]|caps1=419|goals1=207 |years2=2010–2012|clubs2=[[Hokkaido Consadole Sapporo|Consadole Sapporo]]|caps2=13|goals2=0 | years3 = 2015–2020 | clubs3 = [[Azul Claro Numazu]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | totalcaps = 432 | totalgoals = 207 | nationalyears1 = 1990–2003 | nationalteam1 = [[Japannese nasionale sokkerspan|Japan]] | nationalcaps1 = 53 | nationalgoals1 = 21 | manageryears1 = 2023–2025 | managerclubs1 = [[Azul Claro Numazu]] }} '''Masashi Nakayama''' (gebore [[23 September]] [[1967]]) is 'n voormalige [[Japan]]nese [[sokkerspeler]]. Hy het vir die [[Japannese nasionale sokkerspan]] uitgedraf. Hy het 21 doele in 53 verskynings vir die Japannese nasionale span aangeteken, waaronder die heel eerste Japannese doel in die [[Sokker-Wêreldbeker|FIFA Wêreldbeker]] teen [[Jamaikaanse nasionale sokkerspan|Jamaika]] in die laaste groepwedstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|1998-toernooi]].<ref name="FIFA04DEC12">{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1965277.html?cid=rssfeed&att=|title=Japan icon Nakayama calls time on career|website=www.fifa.com|access-date=2026-04-26}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Internasionale loopbaan == {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Jaar!!Wedstryde!!Doelpunte |- |1990||1||0 |- |1991||0||0 |- |1992||6||3 |- |1993||8||4 |- |1994||0||0 |- |1995||4||1 |- |1996||0||0 |- |1997||2||2 |- |1998||10||4 |- |1999||1||0 |- |2000||7||6 |- |2001||8||1 |- |2002||3||0 |- |2003||3||0 |- !Totaal||53||21 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.japannationalfootballteam.com/en/players/nakayama_masashi.html Japan National Football Team Database] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nakayama, Masashi}} [[Kategorie:Japannese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] 91ssawy258j89it35efk91wvnl4b3rm 0 82186 2970169 2942493 2026-09-23T12:48:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970169 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = John Tavener | beeld = | beeldgrootte = 230px | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = komponis | geboortenaam = John Kenneth Tavener | alias = | geboortedatum = 28 Januarie 1944 | geboorteplek = [[Wembley]], [[Londen]] | oorsprong = <!-- Nie vir indiwidue waarvan die geboorteplek en oorsprong dieselfde is nie. --> | sterfdatum = {{SDEO|1944|1|18|2013|11|12}} | sterfplek = Child Okeford, [[Dorset]] | genre = Modern | beroep = Komponis | instrument = | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Sir John Tavener''' (*[[28 Januarie]] [[1944]] – †[[12 November]] [[2013]]) was ’n Britse komponis bekend vir sy uitgebreide uitsette van godsdienstige werke insluitend ''The Whale'', ''The Protecting Veil'' en ''Song for Athene''. Hy het as ’n wonderkind begin;<ref>{{en}} Boyden, Matthew. ''The rough guide to opera''. Rough Guides, 2002. {{ISBN|1-85828-749-9}}</ref> in 1968 op die ouderdom van 24 is hy deur [[The Guardian]] beskryf as “die musikale ontdekking van die jaar”,<ref>{{cite news |author=Meirion Bowen |title=Twee werke van Tavener by die Koningin Elizabeth-saal |url=http://www.theguardian.com/music/2013/nov/12/john-tavener-guardian-review |work=[[The Guardian]] |date=13 Junie 1968 |access-date=12 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120812/https://www.theguardian.com/music/2013/nov/12/john-tavener-guardian-review |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> terwyl [[The Times]] gesê het hy is “onder die allerbeste kreatiewe talente van sy generasie.”<ref>{{en}} [http://www.rockian.biz/linn/ckd378.htm Linn Records: "Carmina Celtica: Canty"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113001917/http://www.rockian.biz/linn/ckd378.htm |date=13 November 2013 }}</ref> Gedurende sy loopbaan het hy een van die bekendste en gewildste komponiste van sy generasie geword.<ref name=nprobit/> Tavener is in 2000 tot ridder geslaan vir sy dienste aan musiek. Hy is ook met die Ivor Novello-toekening beloon.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://technology.timesonline.co.uk/tol/news/tech_and_web/gadgets_and_gaming/article6991720.ece |title=Nie net ’n stippeltjie nie: Ivor Novello-toekennings gaan rekenaarspeletjiemusiek erken |last=Sherwin |first=Adam |date=18 Januarie 2010 |work=Times Online |accessdate=12 Februarie 2010 }}{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Tavener is op 28 Januarie 1944 in Wembley in Londen gebore.<ref>{{en}} David Mason. ''Greene’s biographical encyclopedia of composers''. Doubleday, 1995. 31. {{ISBN|0-385-14278-1}}</ref> Sy ouers het ’n boubedryf beheer<ref name=Guardianobit/> en sy vader was ook ’n orrelis in die St Andrew’s Presbiteriaanse Kerk in Frognal, [[Hampstead]].<ref name=grove>{{en}} Ivan Moody. [http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/27569 "Tavener, John"], Grove Music Online, Oxford Music Online, Oxford University Press, URL besoek op 13 November 2013 {{subscription}}</ref> Op twaalfjarige ouderdom is Tavener na Glyndebourne geneem om Mozart se ''Die Towerfluit'' te sien; dit was ’n werk waar hy vir die res van sy lewe van gehou het.<ref name=telegraphobit/> In dieselfde jaar as wat hy Stravinsky se mees onlangse werk, ''Canticum Sacrum'' gehoor het – ’n stuk wat hy later beskryf het as “die stuk wat my wakker gemaak het en my geïnspireer het om ’n komponis te word.”<ref name=telegraphobit>{{cite news |title=Musiekdoodsberig: Sir John Tavener |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/10444987/Sir-John-Tavener-obituary.html |work=[[The Daily Telegraph]] |date=12 November 2013 |access-date=14 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107131316/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/10444987/Sir-John-Tavener-obituary.html |archive-date=7 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tavener was ’n musiekleerling aan die Highgateskool (waar John Rutter ook ’n leerling was).<ref name=White2013p29/> Die skoolkoor is dikwels deur die [[BBC]] gebruik in werke waarvoor seunstemme benodig is. Hierdeur het Tavener koorervaring opgedoen waar hy werke soos [[Gustav Mahler|Mahler]] se Derde Simfonie en Orff se ''Carmina Burana''.<ref name=telegraphobit/> Hy het aan Highgate begin met komposisie maar ook klavier gespeel. Hy het onder andere [[Ludwig van Beethoven|Beethoven]] se Vierde Klavierkonsert en saam met die Nasionale Jeugorkes in 1961 [[Dmitri Sjostakowitsj|Sjostakowitsj]] se Tweede Klavierkonsert gespeel.<ref name=telegraphobit/> Hy het in 1961 orrelis en koorleier aan St John’s Presbiteriaanse Kerk in Kensington geword waar hy vir 14 jaar betrokke was.<ref name=telegraphobit/> Tavener het in 1962 aan die Koninklike Musiekakademie (''Royal Academy of Music'') begin studeer waar Sir Lennox Berkeley, onder andere, sy dosent was.<ref name=Guardianobit>{{cite news |author=Michael J. Stewart |title=Sir John Tavener doodsberig |url=http://www.theguardian.com/music/2013/nov/12/john-tavener |work=[[The Guardian]] |date=12 November 2013 |access-date=12 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418153540/https://www.theguardian.com/music/2013/nov/12/john-tavener |archive-date=18 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=telegraphobit/> Gedurende sy studies aldaar het hy besluit om klavier te laat vaar en homself aan komposisie te wy.<ref name=telegraphobit/> == ''The Whale'' en vroeë loopbaan == Tavener het in 1968 op die voorgrond gekom met sy dramatiese kantata genaamd ''The Whale'' wat gebaseer was op die Ou Testamentiese verhaal van [[Jona]].<ref name=Guardianobit/> Dit is vir die eerste keer gehoor tydens die debuutkonsert van die Londen Sinfonietta<ref name=Guardianobit/> wat ook die openingskonsert van die Koningin Elizabeth-saal was.<ref>{{en}} White, Michael. “A Time for Reflection”. ''[[BBC Music Magazine]]'', Vol. 22 No. 2 (Desember 2013), p. 28.</ref> Tavener se jonger broer, Roger, was in daardie tyd besig met bouwerk aan Ringo Starr se huis. Deur die musikant se belangstelling in musiek het Roger die [[The Beatles|Beatles]] oortuig om ''The Whale'' te laat opneem deur Apple Records en in 1970 vry te stel.<ref name=Guardianobit/> Die volgende jaar het Tavener begin klasgee aan die Trinity Musiekkollege in Londen.<ref name=grove/> Van Tavener se ander werke wat deur Apple vrygestel is, sluit sy ''Celtic Requiem'' in. [[Benjamin Britten]] was so beïndruk met laasgenoemde werk dat hy [[Royal Opera House|Covent Garden]] oorreed het om Tavener opdrag te geen vir ’n opera:<ref name=Guardianobit/> die resultaat was ''Thérèse'', ’n libretto wat deur die dramaturg Gerard McLarnon geskryf is. Toe dit in 1979 opgevoer is, was die gevoel dat dit te staties is om ’n suksesvolle drama te wees.<ref name=Guardianobit/> Tavener is diep geraak deur sy kortstondige huwelik van agt maande aan die Griekse danseres Victoria Maragopoulou in 1974.<ref name=Guardianobit/><ref name=telegraphobit/> Sy kameropera ''A Gentle Spirit'' (1977) met ’n libretto deur McLarnon gebaseer op ’n storie deur [[Fjodor Dostojefski]], handel oor ’n pandhandelaar wie se huwelik misluk in so ’n mate dat sy vrou selfmoord pleeg. Dit is beskou as “ver verhewe bo ''Thérèse'' met die interne drama meer geskik vir die verhoog.”<ref name= Guardianobit/> Wat noemenswaardig is, is dat dit die [[Russies-Ortodokse Kerk|Russiese Ortodoksie]] aangeraak het waartoe McLarnon jare vantevore reeds bekeer is.<ref name=Guardianobit/> == Bekering tot Ortodoksie == Tavener het hom in 1977 tot die Russies-Ortodokse Kerk bekeer.<ref name=grove/> Ortodokse teologie en liturgiese tradisies het ’n groot invloed op sy werke geword. Hy was in die besonder nuuskierig oor die [[mistisisme]] daarvan. Hy het daarom musiek getoonset van die [[Kerkvaders]] en ’n toonsetting van die Heilige Liturgie van St. Johannes Chrysostomus wat die belangrikste eucharistiese liturgie van die Ortodokse Kerk is. Dit was ook Tavener se eerste direk Ortodoksgeïnspireerde musiek.<ref name=nprobit>{{cite news |author=Anastasia Tsioulcas |title=Herinnering aan ‘Heilige Minimalis’, komponis John Tavener |url=http://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2013/11/12/244788638/remembering-holy-minimalist-composer-john-tavener |work=[[NPR Music]] |date=12 November 2013 |access-date=13 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424004853/http://www.npr.org/blogs/deceptivecadence/2013/11/12/244788638/remembering-holy-minimalist-composer-john-tavener |archive-date=24 April 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Latere loopbaan == Tavener se gevolglike ontdekkings van Russiese en Griekse kultuur het uitgeloop in die ''Akhmatova Requiem'': hierdie stuk het egter nie veel sukses geniet tydens die debuut in 1981 by die Edinburgh-fees of tydens die daaropvolgende week se vertoning tydens die Proms, waar talle gehoorlede uit die vertoning gestap het.<ref name=telegraphobit/> ’n Stuk wat groter sukses behaal het was Tavener se kort acapella toonsetting van [[William Blake]] se gedig ''The Lamb'' wat hy op ’n middag in 1982 vir sy neef Simon se derde verjaardag geskryf het.<ref>{{en}} http://www.musicsalesclassical.com/composer/work/11167 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131113024601/http://www.musicsalesclassical.com/composer/work/11167 |date=13 November 2013 }}</ref> Hierdie eenvoudige homofone stuk word normaalweg as ’n kerslied opgevoer. Latere prominente werke sluit ''The Akathist of Thanksgiving'' (1987) wat geskryf is ter viering van die duisendjarige bestaan van die Russies-Ortodokse Kerk, ''The Protecting Veil'' (1987) wat vir die eerste keer in 1989 tydens die Proms uitgevoer is deur die tjellis [[Steven Isserlis]] en die Londense Simfonieorkes, en ''Song for Athene'' (1993). Die twee koorwerke was toonsettings van tekste deur Moeder Thekla, ’n Russies-Ortodokse abdis wat tot haar dood in 2011 Tavener se geestelike adviseur was.<ref name=nprobit/> ''Song for Athene'' het besondere blootstelling geniet toe dit uitgevoer is tydens die begrafnis van [[Diana, Prinses van Wallis]] in 1997.<ref name=Guardianobit/> Tavener se ''Fall and Resurrection'' wat die eerste keer in 2000 opgevoer is, het instrumente soos ’n ramshoring, neyfluit en kaval gebruik. Dit is gewei aan die [[Charles, Prins van Wallis|Prins van Wallis]] wat ’n lewenslange vriend van Tavener was.<ref name=Guardianobit/> In 2003 het Tavener ''The Veil of the Temple'' gekomponeer (dit is gedebuteer in die Temple-kerk in Londen) wat gebaseer is op tekste uit ’n aantal verskillende gelowe. Tavener het dit geïdentifiseer as “die hoogste prestasie van my lewe”;<ref name=nprobit/> dit is ’n stel vir vier kore, verskeie orkeste en soliste en duur sewe uur.<ref name=White2013p29/> ''Prayer of the Heart'' wat vir [[Björk]] geskryf is en deur haar opgevoer is, is vir die eerste keer in 2004 opgevoer.<ref>{{cite news |author=Associated Press |title=John Tavener, komponis en soeker, sterf op 69 |url=http://www.usatoday.com/story/life/music/2013/11/12/john-tavener-composer-and-seeker-dies-at-69/3508339/ |work=[[USA Today]] |date=12 November 2013 |access-date=14 November 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009120811/https://www.usatoday.com/story/life/music/2013/11/12/john-tavener-composer-and-seeker-dies-at-69/3508339/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2007 het Tavener ''The Beautiful Names'' gekomponeer. Dit is ’n toonsetting van die 99 name van God in die Moslemtradisie en gesing in [[Arabies]].<ref name=nprobit/> In die Britse media is wyd gespekuleer dat Tavener die Ortodokse Christenskap laat vaar het om ’n aantal ander gelowe insluitend [[Hindoeïsme]] en [[Islam]] te ondersoek, en dat hy ’n volgeling van die tradisionalistiese filosoof Frithjof Schuon geword het.<ref>{{en}} {{cite news |last=Morrison |first=Richard |title=99 Name van God: John Tavener draai sy rug op Ortodoksie |publisher=BBC Music |date=November 2004}}: p. 30. Tavener word aangehaal, “Dit tref my nou dat alle gelowe ewe seniel is.”.</ref><ref>{{en}} {{cite web |last=McCleery |first=David |title=Die Mooi Name: John Tavener |url=http://www.bbc.co.uk/orchestras/symphonyorchestra/performances/Tavener_biog.shtml |publisher=BBC |accessdate=22 Junie 2007 }} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In ’n onderhoud met [[The New York Times]] het Tavener aan die Britse musiekjoernalis Michael White gesê: “Ek het ’n punt bereik waar alles wat ek geskryf het verskriklik strak en bekrompe was volgens die tonale stelsel van die Ortodokse Kerk en ek het die behoefte gehad, ten minste in my musiek, om meer universeel te wees: om ander kleure en tale in te neem.” Die onderhoudvoerder het ook geskryf dat hy “nie die Ortodoksie laat vaar het nie. Hy bly ’n toegewyde Christen.”<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.nytimes.com/2007/06/17/arts/music/17whit.html?_r=2&oref=slogin&ref=music&pagewanted=print& |title=Christelike komponis, geïnspireer deur Allah se 99 name |newspaper=[[The New York Times]] |accessdate=28 Junie 2013}}</ref> In ’n onderhoud in 2010 met ''Sacred Music'', ’n televisoeprogram vir BBC Four, het Tavener homself as “essensieel Ortodoks” beskryf.<ref>{{en}} [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00rs3w2 ''Sacred Music''], reeks 2, episode 4, op 2 April 2010 in die Verenigde Koninkryk op BBC Four uitgesaai.</ref> Hy het sy behoefte na die ontdekking van die musikale tradisies van ander gelowe en sy nakoming van die Ortodokse Christelike geloof op ''Start The Week'',<ref>http://www.bbc.co.uk/programmes/b006r9xr</ref> wat enkele dae voor sy dood (11 November 2013) opgeneem en uitgesaai is, benadruk. == Persoonlike lewe == Tavener het in 1991 met Maryanna Schaefer getrou (dit was sy tweede huwelik); hulle het drie kinders gehad, Theodora, Sofia en Orlando.<ref name=Guardianobit/> Hy het regdeur sy lewe noemenswaardige gesondheidsprobleme gehad. Toe hy in sy dertigs was het hy ’n beroerte gehad en hartsjirurgie ondergaan en in sy veertigs is ’n gewas verwyder<ref>{{en}} Liz Todd [http://www.dailymail.co.uk/news/article-528795/Prince-Charless-favourite-composer-John-Tavener-fight-life.html Prins Charles se gunsteling komponis John Tavener veg vir sy lewe] ''Daily Mail'' 9 Maart 2008</ref> en het hy twee hartaanvalle gehad wat hom baie broos gemaak het.<ref>{{en}} Michael White [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/music/classical/article6200284.ece ’n Unieke ontmoeting met Sir John Tavener]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''The Times'' 1 Mei 2009</ref> Hy is in 1990 gediagnoseer met Marfansindroom gediagnoseer.<ref name=Guardianobit/><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/579620.stm |title=27 Desember 1999 – Musiek vir ’n nuwe millennium |publisher=BBC News |access-date=24 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20030418131503/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/579620.stm |archive-date=18 April 2003 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/john-tavener-god-be-in-my-head-732873.html |title=John Tavener: God is in my kop |publisher=Independent.co.uk |date=20 Junie 2004 |access-date=24 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009123006/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/john-tavener-god-be-in-my-head-732873.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Lady Tavener het in Oktober 2008 op BBC Radio 4 ’n liefdadigheidsappèl ten bate van die Marfantrus uitgesaai.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/radio4/religion/radio4appeal_20081026.shtml |title=BBC Radio 4 Appèl – Marfantrust |publisher=Bbc.co.uk |access-date=24 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190418091146/http://www.bbc.co.uk/radio4/religion/radio4appeal_20081026.shtml |archive-date=18 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Afsterwe == Tavener is op 12 November 2013 in die ouderdom van 69 oorlede in sy huis in Child Okeford in Dorset.<ref name=bbc>{{en}} [[BBC News]] (12 November 2013). [http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-24919332 "Sir John Tavener: Komponis van 69 sterf"]. URL besoek op 12 November 2013.</ref> In die musiekwêreld het die komponiste John Rutter<ref name=bbc /> en Peter Maxwell Davies,<ref name=bbc /><ref name=daily_mail>{{en}} [http://www.dailymail.co.uk/news/article-2504133/Sir-John-Tavener-dies-Prince-Charles-leads-tributes-paid-composer.html ''The Daily Mail'': Charles lei die huldeblyke nadat Sir John Tavener, een van Brittanje se mees gevierde komponiste, in die ouderdom van 69 sterf] (URL besoek op 13 November 2013)</ref> tjellis [[Steven Isserlis]],<ref name=bbc /> Neil Portnow, president van die Nasionale Akademie vir Opnamekuns en -wetenskap, Roger Wright, beheerder van BBC Radio 3 en regisseur van die Proms, en die sopraan Patricia Rozario hulde gebring. ’n Huldeblyk is ook van [[Charles, Prins van Wallis]] ontvang.<ref name=bbc /><ref name=daily_mail /> == Musiek == John Rutter beskryf Tavener as iemand wat die “baie unieke gawe” het om “ ’n gehoor tot diepe stilte te bring.”<ref name=bbc /> Volgens [[Steven Isserlis]] “het hy sy eie stem gehad. Hy het nie geskryf om gewild te wees nie – hy het die musiek geskryf wat hy moes skryf.”<ref name=bbc /> === Styl en ontwikkeling === Terwyl Tavener se vroegste musiek deur [[Igor Strawinski]] en [[Olivier Messiaen]] – hy het dikwels die klankwêreld van Strawinski opgeroep, in die besonder in ''Canticum Sacrum''<ref name=Guardianobit/> en die ekstatiese kwaliteit wat in verskeie werke van Messiaen gevin word – sy latere musiek het al hoe yler begin word en het wye registerruimte gebruik en was gewoonlik diatonies-tonaal.<ref name=grove/> Tavener het [[Arvo Pärt]] erken as ’n “geesgenoot” en het ’n gemene gelowige tradisie en ’n voorliefde vir tekstuele deursigtigheid met hom gedeel.<ref name=White2013p29>{{en}} White, Michael. "A Time for Reflection". [[BBC Music Magazine]], Vol. 22 No. 2 (Desember 2013): p. 29.</ref> == Loopbaanhoogtepunte == *1968 – ''The Whale'' se eerste uitvoering deur die London Sinfonietta en gevolglik opgeneem op die [[The Beatles|Beatles]] se Apple-platemaatskappy. *1971 – ''Celtic Requiem'' opgeneem deur Apple. *1973 – ''Thérèse'', die storie van Sint Theresia van Lisieux, in opdrag van die Koninklike Opera, Londen. *1989 – première van ''The Protecting Veil'' by die Proms in Londen. *2000 – première van ''Fall and Resurrection'' in St Paulus se Katedraal, Londen (4 Januarie 2000). *2000 – word tot ridder geslaan in die Millennium Erelys. *2001 – komponeer die klankbaan van Werner Herzog se kort dokumentêr ''Pilgrimage''. *2003 – première van die naglange nagwaak ''The Veil of the Temple'' deur die Holst Singers en die Koor van die Temple-kerk in die Temple-kerk, Londen. *2005 – première van ''Laila (Amu)'', Tavener se eerste dansmedewerking met die Random Dance-geselskap en Wayne McGregor se choreografie.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20100228194948/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/theatre-dance/reviews/amu-sadlers-wells-london--none-onestar-twostar-threestar-fourstar-fivestar-507472.html Amu Review] ''The Independent'', 19 September 2005. URL besoek in 2010</ref> *2006 – dra ''Fragments of a Prayer'' by tot die rolprent ''Children of Men'' van [[Alfonso Cuarón]]. *2007 – première van ''The Beautiful Names'' deur die BBC Simfoniekoor en [[BBC Simfonieorkes|-orkes]] in Westminster-katedraal. Die werk, gesing in [[Arabies]], is ’n toonsetting van die 99 name van [[Allah]] soos in die [[Koran]]. Ontvang eregraad van die Universiteit van Winchester. *2008 – wêreldpremière van "the anthem" gesing in St. Paulus se Katedraal in die teenwoordigheid van Koningin Elizabeth II en die Hertog van Edinburgh. *Maart 2009 – Die Kamerorkes van Philadelphia voer die wêreldpremière van ''Tu ne sais pas'' uit, ’n werk vir mezzo-sopraan, keteltromme en strykers. Katherine Pracht het die teks gesing wat afgelei is van Franse gedigte deur Jean Biès (een van die mense aan wie die werk opgedra is) en van Islamitiese en Hindoe-bronne. *April 2013 – wêreldpremière van ''Tolstoy's Creed'' en ''Three Hymns of George Herbert'' soos uitgevoer deur die Stadskoor van Washington in die Washington Nasionale Katedraal. *7 Julie 2013 – wêreldpremière van ''Love Duet from The Play of Krishna'', ''If Ye Love Me'' en ''The Death of Ivan Ilyich'' gedurende ’n toegewyde Tavener-konsert uitgevoer as deel van die Manchester Internasionale Fees.<ref>{{en}} http://www.classical.net/music/comp.lst/acc/tavener.php</ref> == Geselekteerde werke == {{col-begin}} {{col-break}} * Toonsetting van die “Geloofsbelydenis” (1961)<ref name=grove /> * ''Genesis'' (1962)<ref name=grove /> * ''Three Holy Sonnets of John Donne'' (1962; liedsiklus)<ref name=grove /> * ''The Cappemakers'' (1964; opera in een bedryf)<ref name=grove /> * ''Cain and Abel'' (1965; cantata)<ref name=grove /> * ''[[The Whale (Tavener)|The Whale]]'' (1965–66; solistse, spreker, SATB-koor, kinderkoor, orkes)<ref name=grove /> * ''In alium'' (1968)<ref name=grove /> * ''[[Celtic Requiem]]'' (1969; sopraansolo, SATB-koor, kinderkoor, ensemble)<ref name=grove /><ref name=telegraph_top5 /> * ''In memoriam Igor Stravinsky'' (1971)<ref name=grove /> * ''Responsorium in Memory of Annon Lee Silver'' (1971)<ref name=grove /> * ''Ultimos ritos'' (1972)<ref name=grove /> * ''Canciones españolas'' (1972)<ref name=grove /> * ''Requiem for Father Malachy'' (1973)<ref name=grove /> * ''Thérèse'' (1973–76; opera)<ref name=grove /> * ''Canticle of the Mother of God'' (1976)<ref name=grove /> * ''Liturgy of St John Chrysostom'' (1977)<ref name=grove /> * ''A Gentle Spirit'' (1977; kameropera)<ref name=Guardianobit/> * ''Kyklike Kinesis'' (1977)<ref name=Guardianobit/> * ''The Immurement of Antigone'' (1978)<ref name=grove /> * ''Palintropos'' (1978)<ref name=Guardianobit/> * ''Akhmatova: Requiem'' (1979–80)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> * ''Sappho: Lyrical Fragments'' (1980; liedsiklus)<ref name=grove /> * ''Funeral Ikos'' (1981)<ref name=grove /> * ''The Great Canon of St Andrew of Crete'' (1981)<ref name=grove /> * ''Trisagion'' (1981; koperblaasensemble)<ref name=grove /> * ''Mandelion'' (1981; orrel)<ref name=grove /> * ''Towards the Son'' (1982)<ref name=grove /> * ''To a Child Dancing in the Wind'' (1983)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> * ''Ikon of Light'' (1984; koor, stryktrio)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> {{col-break}} * ''Vigil Service'' (1984)<ref name=grove /> * ''Sixteen Haiku of Seferis'' (1984)<ref name=grove /> * ''A Mini Song Cycle for Gina'' (1984)<ref name=grove /> * ''The Lamb'' (1984)<ref name=Guardianobit/> * ''Eis thanaton'' (1986; cantata)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> * ''Akathist of Thanksgiving'' (1986–87)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> * ''[[The Protecting Veil]]'' (1987; tjello, strykers)<ref name=grove /><ref name=telegraph_top5>{{en}} [http://www.telegraph.co.uk/culture/music/classicalmusic/10447461/John-Tavener-five-top-pieces.html ''The Telegraph'': John Tavener: vyf topstukke] (URL besoek op 14 November 2013)</ref> * ''The Tyger'' (1987)<ref name=telegraph_top5 /> * ''Resurrection'' (1989)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> * ''The Hidden Treasure'' (1989)<ref name=Guardianobit/><ref name=grove /> * ''The Repentant Thief'' (1990; klarinet, strykers)<ref name=grove /> * ''Mary of Egypt'' (opera; 1991)<ref name=grove /><ref name=telegraph_top5 /> * ''The Last Sleep of the Virgin'' (1991)<ref name=grove /> * ''The Apocalypse'' (1993)<ref name=grove /> * ''[[Song for Athene]]'' (1993; SATB-koor)<ref name=Guardianobit/> * ''Theophany'' (1993; orkes)<ref name=grove /> * ''Diodia'' (1997; orkes)<ref name=grove /> * ''A New Beginning'' (1999)<ref name=Guardianobit/> * ''Fall and Resurrection'' (2000)<ref name=Guardianobit/> * ''Lamentations and Praises'' (2001; 12 manlike stemme, strykkwartet, fluit, bastromboon, perkussie)<ref name=bbc /> * ''Mother and Child'' (2002)<ref name=telegraph_top5 /> * ''The Veil of the Temple'' (2003; sopraan, SATB-koor, seunskoor, ensemble)<ref name=Guardianobit/> * ''Schuon Lieder'' (2003; liedsiklus vir sopraan, ensemble)<ref name=Guardianobit/> * ''Laila'' (2004; musiek vir dans; sopraan, tenoor, orkes)<ref>{{en}} [http://www.theguardian.com/stage/2005/sep/08/dance1 ''The Guardian'': Pump it up John] (URL besoek op 14 November 2013)</ref> * ''Sollemnitas in Conceptione Immaculata Beatae Mariae Virginis'' (2006; mass)<ref name=Guardianobit/> * ''The Beautiful Names'' (2007)<ref name=Guardianobit/> * ''Requiem'' (2008; tjello, solistse, koor, orkes)<ref name=Guardianobit/> * ''Towards Silence'' (2009; 4 strykkwartette, Tibetaanse tempelbak)<ref name=telegraphobit/> * ''The Death of Ivan Ilyich'' (2012; monodrama)<ref name=Guardianobit/> {{col-end}} === Klanklêers === {| class="wikitable" |- style="background:#fff;" !'''Jaar''' || '''Lied/titel''' || '''Werk''' || '''Instrumentasie''' |- | 1968: |"Section A"<br />''{{audio|John Tavener Section A.ogg|Luister}}'' | style="text-align:center;"| [[In Alium (John Tavener)|In Alium]] | style="text-align:center;"| Sopraan, Strykers, Tape |- | 1985: |"The Lamb"<br />''{{audio|John Tavener The Lamb.ogg|Luister}}'' | style="text-align:center;"| The Lamb | style="text-align:center;"| Koor |- | 1993: |"Song for Athene"<br />''{{audio|John Tavener Song for Athene.ogg|Luister}}'' | style="text-align:center;"| Song for Athene | style="text-align:center;"| Koor |- | 1996: |"Innocence"<br />''{{audio|John_Tavener_Innocence.ogg|Luister}}'' | style="text-align:center;"| Innocence | style="text-align:center;"| Koor, klok |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} <br/> {{en-vertaal|John Tavener}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Tavener, John}} [[Kategorie:Engelse komponiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1944]] [[Kategorie:Sterftes in 2013]] gw8lv0y7p7ja4pv48yctxne3xji1lrx 0 83539 2970376 2736122 2026-09-24T02:19:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970376 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Micheil Saakasjwili | beeld = President of Georgia Mikheil Saakashvili in Tbilisi, March 22, 2008.jpg | beeldonderskrif = Micheil Saakasjwili in 2008 | orde = Goewerneur van die [[Odessa-oblast]] | termynaanvang = [[30 Mei]] [[2015]]<ref name=odessa>{{uk}} [http://www.pravda.com.ua/news/2015/05/29/7069578/ Порошенко у суботу на Одещині представить Саакашвілі]</ref> | termyneinde = | president = [[Petro Porosjenko]] | eersteminister = [[Arseni Jatsiënjoek]] | voorganger = [[Ihor Palytsia]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = 1967 | geboortemaand = 12 | geboortedag = 21 | geboorteplek = [[Tbilisi]], [[Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek|Georgiese SSR]], [[Sowjetunie]] (tans [[Georgië]]) | sterftedatum = | sterfteplek = | party = Verenigde Nasionale Beweging | orde2 = 3de president van Georgië | termynaanvang2 = [[20 Januarie]] [[2008]] | termyneinde2 = [[17 November]] [[2013]] | eersteminister2 = Lado Gurgenidze<br />Grigol Mgaloblisjwili<br />Nika Gilauri<br />Vano Merabisjwili<br />Bidzina Iwanisjwili | voorganger2 = [[Nino Burjanadze]] <small>(waarnemend)</small> | opvolger2 = [[Giorgi Margwelasjwili]] | orde3 = | termynaanvang3 = [[25 Januarie]] [[2004]] | termyneinde3 = [[25 November]] [[2007]] | eersteminister3 = Zurab Zhvania<br />Zurab Noghaideli<br />Lado Gurgenidze | voorganger3 = Nino Burjanadze <small>(waarnemend)</small> | opvolger3 = Nino Burjanadze <small>(waarnemend)</small> | eggenoot = Sandra E. Roelofs | kinders = Eduard en Nikoloz | alma_mater = Nasionale Universiteit van Kijif<br />Columbia-universiteit<br />George Washington Universiteit<br />Internasionale Instituut van Menseregte<br />Universiteit van die Distrik van Columbia | religie = [[Georgies-Ortodokse en Apostoliese Kerk|Georgies-Ortodoks]] | handtekening = Mikheil Saakashvili Signature.svg }} '''Micheil Saakasjwili''' ([[Georgies]]: მიხეილ სააკაშვილი [mɪχɛɪl sɑɑkʼɑʃvɪlɪ]; [[Oekraïns]]: Міхеїл Саакашвілі; gebore [[21 Desember]] [[1967]]) is ‘n Georgiese en Oekraïens politikus en regsgeleerde.<ref name="RFE30570546MS">[https://www.rferl.org/a/ukraine-offers-saakashvili-post-of-deputy-prime-minister/30570546.html Ukraine Offers Saakashvili Post Of Deputy Prime Minister], RadioFreeEurope/RadioLiberty (22 April 2020).</ref><ref> * {{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/ex-georgia-leader-vows-to-regain-ukrainian-citizenship/2017/07/27/4bcd71c2-729d-11e7-8c17-533c52b2f014_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728150026/https://www.washingtonpost.com/world/europe/ex-georgia-leader-vows-to-regain-ukrainian-citizenship/2017/07/27/4bcd71c2-729d-11e7-8c17-533c52b2f014_story.html|url-status=dead|archive-date=28 Julie 2021|title=Ex-Georgia leader vows to regain Ukrainian citizenship|newspaper=Washington Post}} * {{cite news|title=Ukraine President presents Saakashvili as new governor|url=http://uatoday.tv/politics/ukraine-president-presents-saakashvili-as-new-odesa-governor-430375.html|agency=Ukraine Today|date=30 Mei 2015}}</ref> Hy was die derde president van Georgië vir twee opeenvolgende termyne van 25 Januarie 2004 tot 17 November 2013 (met 'n kort onderbreking in die winter van 2007 tot vroeg 2008). Van Mei 2015 tot November 2016 was Saakashvili die goewerneur van [[Oekraïne]] se [[Odesa-oblast]].<ref name=bbcRa>[https://www.bbc.com/news/world-europe-37895588 Georgian Saakashvili quits as Ukraine Odessa governor], BBC News (7 November 2016).</ref> Hy is die stigter en voormalige voorsitter van die Verenigde Nasionale Beweging. Saakashvili staan sedert 7 Mei 2020 aan die hoof van die uitvoerende komitee van die Oekraïne se Nasionale Hervormingsraad.<ref name="46c23a23048dMS">[https://www.ft.com/content/8f163cc5-b7fe-4c78-b143-46c23a23048d Mikheil Saakashvili appointed to spearhead reform drive in Ukraine], [[Financial Times]] (7 Mei 2020).<br>[https://www.nytimes.com/reuters/2020/05/06/world/europe/06reuters-ukraine-politics-saakashvili.html Georgian Ex-President Saakashvili to Get Ukraine Reform Role: Sources] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[New York Times]]'' (6 Mei 2020).</ref> Hy dien tans 'n tronkstraf uit in Georgië vir magsmisbruik en die organisasie van 'n ernstige liggaamlike besering van 'n opposisie-LP.<ref name=pros>[https://pog.gov.ge/en/news/https-pog-gov-ge-ganckhadeba-saakashvili Statement of the Prosecution Service of Georgio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230314075035/https://pog.gov.ge/en/news/https-pog-gov-ge-ganckhadeba-saakashvili |date=14 Maart 2023 }}, Prosecutor's Office of Georgia (1 Oktober 2021).</ref> == Politieke loopbaan == Saakasjwili was namens sy party, die Verenigde Nasionale Beweging, die opposisieleier in Georgië gedurende die [[Roosrewolusie]] in November 2003, waartydens president [[Edward Sjewardnadze]] tot uittrede gedwing is. Op 4 Januarie 2004 wen hy die presidentsverkiesing en op 25 Januarie van dieselfde jaar word hy as president ingehuldig. Sedert hy in 2004 aan die bewind gekom het, het Saakasjwili sterk na die Weste gevry in ruil vir gesofistikeerde wapentuig en opleiding vir sy weermag. Onder sy bevel het hulle die betwiste streek [[Suid-Ossetië]] in 2008 binnegeval, nadat dit in die vroeë jare negentig van Georgië weggebreek het. [[Rusland]] het egter die gebied suksesvol verdedig en Georgië se troepe moes noodgedwonge onttrek.<ref>[http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2008/08/15/B1/11/leogeorgie.html Die boodskap: Gee pad voor – Rusland is terug]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Beeld]], 15 Augustus 2008</ref> Saakasjwili is bekend vir sy fel uitsprake, wat nie altyd die gewenste resultate lewer nie. Hy het van geboorte die Russiese voornaam "Michail". Hy het vir 'n lang tyd ook self die voornaam gebruik.<ref>[http://taal.vrt.be/taaldatabanken_master/uitspraak/s-sz/ui-s0042.shtml Die uitspraak van Micheil Saakasjvili op http://taal.vrt.be, wat Michail vroeër homself gebruik het aldus die VRT]</ref> In Oktober 2021 is Saakashvili, wat sedert 2013 in ballingskap buite Georgië was, in hegtenis geneem nadat hy onwettig na sy land teruggekeer het. Hy het dit verdedig deur te sê hy is bereid om saam met sy landgenote in die land te veg.<ref>[https://www.rfi.fr/fr/europe/20211002-g%C3%A9orgie-%C3%A9lections-municipales-au-lendemain-de-l-arrestation-de-mikhe%C3%AFl- Géorgie: élections municipales au lendemain de l’arrestation de Mikheïl Saakachvili RFI]{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Mikheil Saakashvili}} * {{en}} [https://facebook.com/SaakashviliMikheil Micheil Saakasjwili] op ''[[Facebook]]'' * {{en}} [https://www.youtube.com/user/SaakashviliMikheil Micheil Saakasjwili] op ''[[YouTube]]'' {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Saakasjwili, Micheil}} [[Kategorie:Georgiese politici]] [[Kategorie:Oekraïense politici]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8zmc37n1nk8n45uralwjekkjod01n41 0 83899 2970248 2901139 2026-09-23T18:55:55Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970248 wikitext text/x-wiki [[Beeld:NG kerk Meyerton-Oos Peet Schabort.JPG|duimnael|regs|230px|Die kerkgebou van die NG gemeente Meyerton-Oos. Ds. L.D. Delport het die hoeksteen op [[22 Maart]] [[1968]] gelê. Die argitek was Ockie van Schalkwyk.]] Die '''NG gemeente Meyerton-Oos''' is 'n gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] in die Sinode Goudland (voorheen Wes-Transvaal). Die gemeente is gestig in 1966. Die gemeente het sy ontstaan te danke aan ’n Kerkraadsvergadering van die Kerkraad van Meyerton Moedergemeente wat gehou is in Junie 1966.  Die aantal lidmate van Meyerton was op daardie stadium 1 183. Ouderling JL du Toit het op versoek van die lidmate van die Riversdale-omgewing, nou Meyerton-Oos, ’n voorstel ingedien dat daar ’n nuwe gemeente afgestig moet word in Riversdale.  Hierdie voorstel is aanvaar. Die afstigtings vergadering is bepaal vir 25 November 1966 by die ou Laerskool Voorwaarts.  Die NG Meyerton-Oos gemeente is toe gestig met ’n ledetal van 382 lidmate.  Die gemeente het twee erwe en ’n bedrag van R4000-00 as bruidskat van Meyerton Moedergemeente ontvang.  Die konsulent was Ds. LD Delport.  ’n Kerkraad van 15 ouderlinge en 15 diakens is saamgestel.  Die byeenkomste sou in die saal van Laerskool Voorwaarts plaasvind.  Die gemeente se eerste diens is gehou op 11 Desember 1966. Die eerste mylpaal vir die nuwe gemeente was die oprigting van die pastorie.  Terwyl die pastorie in aanbou was het Ds. Delport sy Kombi op die erf langs die pastorie parkeer en vanuit sy “Kombi–kantoor” die gemeente bedien.  Met die voltooiing van die pastorie se buitegeboue het dit die plek van die Kombi ingeneem Tydens die Kerkraadsvergadering van 12 Mei 1967 het ouderling A.H. Jordaan ’n voorstel ingedien om ’n kerkgebou te bou.  Tydens die gemeente vergadering wat gehou was op 14 Mei 1967, is daar op ’n voorstel van Mnr. A. Marx en gesekondeer deur Mnr. J. Nolte, besluit om wel die kerk te bou.  Op 23 Februarie 1968 is daar begin met die oprigting van die kerk se staalkonstruksie.  Die voltooide gebou is op 22 Maart 1969 in gebruik geneem.  Lidmaat getal in 1967—382 == Ons eerste kantoorpersoneel == Koster—Gert Erasmus Skriba—Kallie Weyers (tydelik) Kassier—Gert Boucher (tydelik) Orrelis—Koos McGallaghan (tydelik) In 1967 word At Scholtz as kassier en Tommie Louw as skriba aangestel.  Tommie se eerste kerkraadsvergadering was ‘n dag voor sy troue!  Vandag is die gemeente steeds sy eerste prioriteit. == Meyerton-Oos se eerste skenking == Na 50 jaar is ons steeds dankbaar vir die grond wat oom Manie en tannie Marietjie Spamers aan die kerk geskenk het.  Hulle het elf jaar na hul huwelik in 1953 op die gronde gewoon. Na die afstigting van die gemeente en die beplanning van ‘n kerkgebou, het oom Manie die grond (die groot hekpaal na Vilette straat se kant) aan die kerk geskenk. Oom Manie is op die hoë ouderdom van 79 jaar, 4 maande en 11 dae oorlede.  Tannie Marietjie is steeds een van ons lidmate. Van hulle kinders, Manie & Christine Spamers, Johan & Hettie Strydom en hulle kinders is ook nog lidmate van ons gemeente == Meyerton-Oos se tweede skenking == Die stuk grond waarop die jeug saal vandag staan (vanaf die groot hekpaal na Jan Neethling straat se kant), het aan wyle oom Pretorius behoort.  Tommie en Corrie Louw het na hul huwelik die jeug saal (wat as huis gedien het) vir n jaar lank by hom gehuur.  Tommie se enigste uitgawe was om die basiese water se koste per maand te betaal—’n volle R2-50! In 1968/1969 het oom Pretorius daardie stuk grond ook aan die kerk geskenk met die oog op latere uitbreiding van onder meer die saal en kategese lokale. Die kerkgebou is geleë op die hoek van Mentz- en Jan Neethlingstraat, [[Meyerton]]-Oos. In 2013 was die leraar ds. J.A. Burger. Daar was in daardie jaar 102 doop- en 394 belydende lidmate. == Enkele leraars == * Lourens Daniël Delport, 1967–1977 (oorgekom van die [[NG gemeente Meyerton]]) Op 25 November 1966 is die gemeente Meyerton-Oos gestig in die saal van laerskool Voorwaarts (op die oorspronklike terrein).  Ds I Retief het by die geleentheid as voorsitter opgetree. Die eerste kerkraad wat by die geleentheid gekies is, het bestaan uit 15 ouderlinge en 15 diakens.  Die eerste erediens is op 11 Desember 1966 deur die konsulent, ds LD Delport, gelei.  Ds Delport is op n kerkraadsvergadering, gehou op 20 Januarie 1967, onder voorsitterskap van ds C van N Pretorius, beroep as die eerste leraar.  Hy het dan ook die beroep aangeneem.  Gedurende ds. Delport se tyd in die gemeente is die pastorie en die kerk gebou. Ds. Delport het die gemeente vir 10 jaar lank bedien en het daarna ‘n beroep na NG Bloemhof aanvaar.  *Ds Helgaardt v Rensburg 1978—1982. Op 6 Augustus 1978, het ek na my bevestiging as leraar die vorige aand, my intreepreek in Meyerton-Oos gelewer.  By dié geleentheid het ek die Woord bedien aan die hand van Hand 16:11 – 15 en 30 – 34 en Fil 1:1 – 11 met die klem op vers 6: “Ek is veral ook daarvan oortuig dat God, wat die goeie werk in julle begin het, dit end-uit sal voer en dit sal voleindig op die dag wanneer Christus Jesus kom.”  Ná die Woordbediening het ek die voorreg gehad om die doop te bedien aan 4 verbondskinders  -  een van hulle my oudste seun. Nou bykans 38 jaar later, kyk ons saam met julle terug na 50 genadejare.  Deur die jare was daar baie lief en leed in die lewens van die lidmate van die gemeente.  Al is daar vandag heelwat minder belydende- en dooplidmate as voorheen en al het omstandighede in baie opsigte totaal verander, weet ons dat die Here getrou was en dat Hy steeds besig is met Sy goeie werk in Meyerton-Oos.  Ons kyk ook na die onbekende toekoms met 'n  vaste vertroue en hoop op Hom, die Christus wat self Sy kerk in stand hou – vergeefs die hel se woede.  As Here aan Gods regterhand regeer Hy ons ten goede.... (Lied 477:1). Al die dank en eer aan die Here vir die tydjie wat ek en my gesin deel kon wees van die geloofsgemeenskap in Meyerton-Oos.  Ons koester steeds wonderlike herinneringe aan wonderlike mense en kosbare ervaringe.  Ons bid u die Here se seën toe op die jare wat voorlê.  Mag dit altyd u ideaal en strewe wees om 'n  gemeente van Christus te wees tot eer van God alleen  -  Soli Deo Gloria. *Ds Schalk van Schalkwyk 1982 - 1998. Aangename kennis My en Therina se eerste kennismaking  met die gemeente, iewers in 1982, was verseker “aangename kennis.”  Stiggie en Heleen Stiglingh en die destydse skriba, Sarie Scholtz, het ons aan huis van ds. Dirk Guelpa en Christie in Meyerton kom ontmoet en hulle het ons sommer dadelik tuis laat voel.  Hiervandaan is ons met groot afwagting Meyerton-Oos toe.  Hier het hulle ons op ‘n kort toertjie geneem deur die kerkterrein en geboue.  By die orrel het ons vasgesteek en ek het trots vertel dat my geliefde kan orrel speel.  Daar en dan word besluit dat Therina iets op die orrel moet speel.  En daar dop Mev. toe haar eerste toets; en dit nogal ‘n toets waarvoor haar man haar met trots ingeskryf het.  Wie het nou ook geweet dat ‘n mens ‘n spesiale lisensie nodig het om hierdie orrel te ‘start’.  Nadat sy die ‘orrelstart-kursus’ geslaag het, het sy later die orrelis van die gemeente geword en kon ons lekker saam in die koor sing en al was ons nie die beste koor in die land nie, het ons lekker saam gesing en ook gelag, al het party ook soms in die ‘craks’ gesing – dit is nou daardie oomblik wanneer jy reken dat net jy in die ganse koor op die noot is! Om orrel te kon speel moes daar ‘n paar peettannies op Sondagoggende na ons 3 kindertjies in die moederskamer kyk.  Hulle het ook op vele ander geleenthede na die kinders omgesien en ons was tog te dankbaar vir sulke gawe peettannies. '''‘n Geplaveide pad''' Vir my het dit gevoel asof my pad in die gemeente uitgeplavei is.  Die gemeente se administrasie was mooi in plek en my voorganger, ds. Helgaardt van Rensburg het ‘n groot aandeel hierin gehad.  Die gemeente se struktuur en kommissies se werk was duidelik uitgestippel in die huishoudelike reëls.  Sarie Scholtz was op daardie tyd skriba en haar vriendelike geaardheid het van die kerkkantoor ‘n aangename plek gemaak om te kom.  By alles kon sy vinnig en akkuraat tik en het sy die bonatuurlike gawe ontvang om lelike skrif en goed wat doodgekrap is te ontsyfer en daarvan ‘n sinvolle geheel te maak.  Oom Jan Fourie was die koster en het met groot erns gewaak oor die kerk se eiendom en by hom het ek geleer dat ‘n mens tafels blad op blad laai.  Ek het ook by hom geleer dat ‘n mens nooit moet gaan lê nie.  Oom Jan het ten spyte van die beroerte wat hy vantevore gehad het, sy werk met ywer en trots gedoen, maar die beroerte het sy spraak aangetas tot groot frustrasie van homself en ook van ander.  As gevolg hiervan het die vrouens dikwels vir my kom vra om iets met oom Jan te reël en sy kommentaar wanneer hy en ‘n vrou mekaar misverstaan het, was dikwels:  “Daardie vrou, sy sommer mal man!” '''Aangename kennis word ‘n aangename verbintenis''' Wanneer ek vandag terugdink aan Meyerton-Oos is ek steeds dankbaar en verwonderd oor die 15-jaar lange verbintenis wat daar tussen ons en die gemeente plaasgevind het.  Dat hierdie gemeente ‘n jong mannetjie, pas uit die kweekskool en sy jong vroutjie kon omarm en toelaat om leiding te neem, bly vir my steeds ‘n wonder waaroor ek vandag nog dankbaar is.  Meyerton-Oos met sy mense het hulle harte vir ons oopgemaak en ons het die lekker belewenis gehad van ons behoort. Toe ons in Januarie 1998 die gemeente verlaat het, het die trane vryelik gevloei en in ons harte dra ons vandag nog ‘n stuk van Meyerton-Oos – ‘n gevoel van koestering en ook dankbaarheid vir dit wat ons in hierdie gemeenskap kon leer en beleef. '''‘n Omvattende bediening''' Die feit dat ek alleen predikant van die gemeente was, het gemaak dat ‘n ek by al die fasette van die gemeente betrokke was wat ek baie geniet het, onder andere bediening aan kinders en bejaardes.  Dit was nogal lekker omdat dit gesorg het vir afwisseling in my werk.  Dit beteken nie dat ek die gawes gehad het om al hierdie werk te doen nie, maar gelukkig was daar altyd ‘n paar bekwame lidmate naby wat kom hand bysit het.  Sonder hulle sou ons dit nie kon gemaak het nie. '''By die jeug het ek ‘n paar lesse geleer.'''   1) Woeligheid is dikwels net energie wat wag om in die regte rigting gekanaliseer te word. Een bepaalde katkisasieklas het al van graad 7 af vir die kategete hoofbrekens besorg en tog was dit juis hierdie groep wat na skool daarin geslaag het om ‘n hegte BKJA groep te stig.  2) Moet nooit onskuldige vrae gering ag nie!  So betrap ‘n kamtige bedeesde vraag “Hoe laat eet ons?” my heeltemal onkant en beland ek spoedig daarna in die swembad, sonder dat ek eers die geleentheid kry om een persoon saam met my te vat. 3) Nie almal heg ewe veel waarde aan hout nie.  By een van die kampe het van die seuns aangebied om solank ‘n bietjie hout te gaan optel vir die vuur.  Onder die hout wat hulle daar aangebring het, was o.a. stompies wat soos boomwortels gelyk het.  Dit het my laat wonder, maar by navraag het hulle my verseker dat die stompies net hier agter die bosse lê.  Die vuur het lekker gebrand maar een of 2 van die stompies het ongeskonde daar bly lê.  Die volgende oggend moes ons ‘n woedende opsigter trotseer want die gawe brandhout was stompies wat spesiaal ten duurste van Namibië af ingevoer is, vir ‘n besondere doel en eintlik in ‘n stoor gebêre was.   4)   Moenie vir wolf skaapwagter maak nie.  Op een van die ringsjeugkampe wat ons gehou het, het ons besluit om naskoolse jongmense toe te rus om as groepleiers op te tree tydens ‘n kamp van hoërskoolkinders.  Om seker te maak dat die kinders genoeg rus inkry sodat hulle die volgende dag die volle maat geestelike voedsel kon inneem, het ons besluit dat die groepleiers sommer by die kinders in die kamers sou slaap.  Die kampterrein was bebos en toe ek so teen 02:00 wakker word, het dit gelyk soos vuurvliegies wat tussen die bosse beweeg.  Dit was net flitsies waar jy kyk en toe ek gaan vasstel waar die groepleies is, kry ek hulle vas aan die slaap – of so het dit immers gelyk. By die bejaardes het ek die waarde van goeie verhoudings geleer.  Ons het ‘n aksie gestig vir die bejaardes in die gemeente en trou aan my siening dat bejaardes nie passief gemaak moet word nie, maar eerder aktief in die bediening moet bly, is hierdie aksie “Aksie Dienmekaar” genoem.  Aksie Dienmekaar wou hulle eie bankrekening begin, maar die kerkraad het vasgeskop.  Alle gelde gaan deur die gemeente se boeke.  Die gort was gaar en die kerkraad was in die ‘dog box’.  Dit was my obenydenswaardige taak om hierdie saak aan hulle te gaan verduidelik.  Hulle wou nie kopgee nie.  Hulle was woedend vir die kerkraad, maar steeds baie lief vir my ten spyte daarvan dat ek die kerkraad se besluit ten volle gesteun het. Meyerton-Oos het nog altyd lekker basaar gehou.  Van vroegmôre af is daar oor die luidsprekers geskimp dat die pastoriemoeder tog koffie moes bring.  Die tent-dorpie het ‘n lewe van sy eie gehad en ‘n feestelike atmosfeer was aan die orde van die dag.  Tesame hiermee was dinge soos die potjiekos-kompetisie, gmeentekampe en piekniekeredienste sekerlik van die dinge wat ons altyd met waardering sal onthou.  Met die 21-jarige bestaansfees van die gemeente was alles gereed gemaak onder twee groot markiestente, maar daardie aand voor die fees word ons toe deur ‘n stormwind getref wat een van die markiestente stukkend geskeur het.  Die volgende môre moes mans en vrouens bontstaan om die dinge weer in orde te kry.  Ten spyte daarvan het ons ‘n heerlike fees gevier. '''Bou van kategese-lokale en saal''' Volgens inligting wat die gemeente ontvang het oor moontlike toekomstige uitbreidings, moes daar ‘n groot kompleks gebou word, want daar is verwag dat die Chrissiefontein/Riversdale-area teen ‘n vinnige tempo sou uitbrei.  Die realiteit van beperkte fondse het egter gemaak dat ons in fases gebou het.  Die bou van fase een en twee, wat uit die kategeselokale bestaan, het heel voorspoedig verloop, maar die bou van die saal het egter ‘n paar probleme opgelewer.  Fondse was beperk, daarom is besluit om in fases te bou.  Die eerste fase sou bv. die fondasie wees, en indien daar weer fondse beskikbaar is, sou die volgende fase gebou word.  Ons kon uiteindelik daarin slaag om voort te gaan en die gebou te voltooi sonder om te stop tussen fases.  Uiteindelik is die saal in gebruik geneem voordat die vloerbedekking ingesit is. ‘n Mens was verras deur skenkings wat lidmate soms gemaak het, selfs sonder om vooraf daarvan te sê.  So word daar op ‘n dag ‘n vrag sand afgelewer.  Op die afleweringsnota wat ek moes teken, is die adres van die gemeente duidelik aangedui.  Die volgende dag ontvang ek toe ‘n oproep van die ontstoke ontvangsdame van die leweransier wat wil weet waarom ek die sand gevat het wat vir iemand anders bedoel is.  Sy verwag dat ons die sand op die regte plek moet gaan aflaai.  Die wettige ontvanger het dit toe met ‘n trekker en sleepwa kom haal! Toe die loodgieterswerk gedoen moet word, daag daar drie manne op, wat volgens hulle net die regte kwalifikasies het om die werk te doen.  Hulle was vir ‘n geruime tyd werkloos en sou sommer self die werk doen.  Die volgende dag huur hulle toe ses arbeiders om die werk te doen, maar teen Vrydagmiddag is die drie manne skoonveld en die werkers staan voor ons deur op soek na hulle geld. '''“Mevrou dominee en die kindertjies”''' Gelukkig is daar nooit van Therina verwag om ‘Mevrou Dominee’ te wees nie en kon sy sommer net Therina wees.  Dit beteken nie dat sy nie haar kant gebring het en dat daar nie baie van haar verwag is nie.  Nie lank na ons aankoms in Meyerton-Oos nie, het Therina die voorsitster van die vrouediens geword en ook leier van die JKJA.  Vir haar was dit bedreigende posisies, want al wat sy op universiteit geleer het, was om klavier te speel.  Sy het die taak met liefde uitgevoer, maar het soms ook gevoel dat die taak vir haar ‘n bietjie te veel is.  Hier het mevrou dan ook ‘n toets of 2 gedop, soos met die eerste basaarvergadering in die pastorie, kort nadat ons in die gemeente ontvang is. Een van die ouderlinge wou baie ernstig weet of Mevrou die koektafel sou neem by die basaar!  Uit skrik antwoord sy toe ewe vinnig: “Nee, mevrou bak nie koek nie!”  By ‘n latere geleentheid het die vrouediens besluit om te “cater” vir veilings ter wille van fondsinsameling.  Dit het Therina baie gespanne laat voel, want sy het nie geweet hoe om dit te hanteer nie.  ‘n Paar dae later het twee van die bestuurslede by haar kom tee drink en wou weet wat skort.  Groot was die verligting wedersyds toe hulle die takie van haar skouers afgeneem het en sy weer kon asem skep.  Dit is klein dingetjies soos hierdie wat vandag nog vir ons iets sê van die gesindheid wat ons in die gemeente ervaar het en wat ons vandag nog waardeer. Al drie ons kinders is gebore terwyl ons nog in Meyerton-Oos was.  Theo was 10 dae oud toe ons in die pastorie ingetrek het.  Die aand met Leanie se geboorte het die Sendingkommissie in die pastorie vergader.  Tydens die vergadering het Therina my eenkant toe geroep.  Ek hoef nie haastig te wees nie, maar al die tekens is daar dat sy vannag nog ingaan hospitaal toe.  Kort daarna is ek uitgeroep na ‘n huis toe waar die oom klaarblyklik besig was om te sterf.  Die kommissie het ingestem om by ons huis te bly sodat hulle my kon verwittig indien daar enige verwikkelinge sou wees.  By die oom aangekom, het ek tevergeefs probeer om hom te oortuig dat hy liewer hospitaal toe moet gaan.  Ek het die dokter gebel, maar dié het onverbiddelik daarby gestaan dat die oom hospitaal toe moet gaan.  Hy het steeds geweier.  Ek is toe maar huis toe. Daardie nag is Leanie gebore voordat die dokter kon opdaag, tot verbasing van die suster.  Gelukkig was Frans se tydsberekening heelwat beter en was daar geen ongevalle met die tyd van sy geboorte nie. Iets waarvoor ons kinders seker ons voorgangers ewig dankbaar sal wees, is vir die kareeboom agter in die pastorie se erf.  In hierdie boom het hulle soos ‘n paar vinke ‘n groot deel van elke dag deurgebring.  Ons is dankbaar vir die grondslag van ons kinders se opleiding wat in Laerskool Voorwaarts gelê is.  Theo het die eerste twee jaar van sy hoërskoolloopbaan by Hoërskool Dr. Malan voltooi – iets waarna hy al van Kleuterskool Disa se dae af uitgesien het.  Op 5-jarige ouderdom was hy vas oortuig dat hy nie Laerskool toe hoef te gaan nie, maar sommer direk na “Hoogskool M’lan” toe sou gaan! Hierdie 3 het op ‘n stadium opgetree as kosters van die gemeente.  Elkeen het sy eie taak gehad ten opsigte van die oop- en toesluit van geboue op Sondae, in verhouding tot hulle ouderdomme.  Vir die gemeente het dit ‘n besparing beteken en vir die kinders was dit ‘n handige sakgeldjie. '''Waardering''' Vandag kyk ons met dankbaarheid terug en ons sê dankie aan die Here vir die voorreg dat ons deel kon wees van Meyerton-Oos.  Ek wil ook my waardering uitspreek vir die vorming wat hierdie gemeente in my bediening as predikant gehad het.  Ons sê ook baie dankie vir die vorming wat julle in ons persoonlike lewens gehad het en by alles, baie dankie dat ons net ons kon wees. Schalk en Therina van Schalkwyk *Ewald Caltiz 1998 - 2003. Ewald is in 1998 in Meyerton-Oos bevestig.  As proponenet was MOos dus sy eerste gemeente, wat hom die derde leraar maak vir wie MOos ‘n eerste gemeente was. In hierdie tydperk is die kanselklede vervang om meer spesifiek by die kerklike jaar aan te pas. Ewald het in 2003 uit die NG Kerk bedank en sy eie gemeente gestig. In Ewald se tyd het die omgewing ‘n tornado beleef wat die kerk redelik skade berokken het. *Ds Johan Burger 2005 - 2014. Die rolprent speel stadig deur, want ek het die terugdraai spoed op stadig gestel, sodat ek oor al die mooi herinneringe kan mymer, soos iemand wat op ‘n sagte, dik kombers voor die kaggel lê en peinsend die vlamme intuur… Wat was ons gesin se ervaring van MOos? ‘n Kort vragie. Hééltemal te kort om 10 jaar in op te som. Soos die vlamme knetter, spring daar telkens ‘n vonkie in die kaggel en verlig vir ‘n vlietende oomblik die omgewing. Elke herinnerings-vonkie in ons gesinskaggel verlig ‘n ander gesig, ‘n ander insident, ‘n spesiale herinnering. Dalk moet ek die herinnering terugdraai na die begin, byna soos die Bybelse Genesis wat ook by die “Begin” begin… Ons as gesin was maar flenters toe ons weens finansiële tekorte die vorige werkskring vaarwel toeroep, met geen duidelike of werkbare alternatief in die vooruitsig vir ons nie. Ons het maar in die geloof die tree gegee ... En God sou moes voorsien. En hoe uniek voorsien die Here! ‘n Gemeente wat pas deur die pyn van skeuring en losmaak van ‘n leraar gegaan het, kontak “uit die bloute” en nooi ons om ‘n jaar lank betrokke te raak op ‘n beperkte, deeltydse basis.  Hulle voel self vuisvoos, emosioneel beseer en van ‘n groot deel van mense en finansiële bronne “beroof”.  Geld vir ‘n deelpos was daar byna nie, maar ons kon darem op mekaar se skouers steun. En so ontmoet 2 stukkende gesinne mekaar: die gesin van Meyerton-Oos en die Burger-gesin. Meyerton-Oos (of MOos) sou hierna ‘n ligpunt in ons lewens wees en nuwe hoop gebring—al sou dit net vir ‘n jaar op ‘n deeltydse basis wees. Dit was lekker om by elke MOos-gesin met huisbesoeke te kuier, met al die uiteenlopende persoonlikhede en omstandighede. Dit wissel van dorp na plot na plaas.  Wat die meeste uitstaan, is die ongelooflike, maar onbenutte talente wat die gemeenskap gehad het.  Van dag een af was ons beïndruk met hoe goed elkeen was om idees in praktyk te omskep.  Hoe vaardig elkeen se hande was! Kort voor lank het ons ‘n “tuiste” gevind toe die gemeente ons oornooi na die pastorie en ons byna “inwoners” kon word. Een jaar se bietjie saamwerk, het byna 10jaar se volstoom Koninkrykswerk geword. Oom Tommie Louw se liefde vir die gemeente en sy mense, het daartoe gelei dat hy die eerste gemeentebestuurder word. Dit was seker een van die beste besluite wat die gemeente kon maak en wat vandag steeds groot vrug afwerp met sy bestuurstyl en visie. Sy oopkop betrokkenheid en geduld (glo dit!) met al die aanpassings en vreemde bestuur styl, het die gemeente nuut en vars van die grond af laat opstaan om hul regmatige plek in Meyerton en in die streek in te neem.  MOos het ‘n dinamiese rolspeler geword. Skriba Susan Smit moes die 1ste jaar se huisbesoek afsprake mooi beskryf: hoe om by al die ongenommerde, naamlose straat, plot– en plaas adresse te kom.  Maar dit het alles net soveel interessanter gemaak.  Ons het elkeen wat asem gehaal het besoek daardie jaar! Die aanstelling van Louise Vermaak in die kantoor het dit uitmuntend opgevolg en haar immer ondersteunende hulp het die werk baie makliker gemaak. Soos die bediening gegroei het, het Louise haarself bekwaam tot ‘n onmisbare regterhand wat 24/7 gereed was om die gemeentes se belange bo alles te dien. Die openheid van die gemeente om nie in die groewe van die verlede vas te val nie, het vir ons baie beteken.  ‘n Kreatiewe gedeelde droom (visie) om “’n Gemeente Sonder Grense” te wees, het baie gou in al die bedieninge grond gevat na die jaarlikse Indabas wat mettertyd ‘n instelling geword het. Kyk, dis nou een ding wat besonders uniek aan MOos is: as ons vergader, is algar daar en praat saam!  Of dit Indaba is, of ‘n bediening of ‘n bazaargroep of die Barmhartigheid na die omgewing, maak nie saak nie. Elke vergadering is deur talle lidmate en selfs mense uit die omgewing bygewoon.  En elke inset het die gemeente gehelp om met immer vaster tred Koninkrykswerk te doen. Oom Hennie Botes met die klere en kospakkies se vonkie flits.  Wat  ‘n vér rykende diens aan die gemeenskap het hy nie met sy barmhartigheidsdiens in die ou jeugsaaltjie ontsluit nie.  Tussen Michelle Harding, oom Bertie en Ann Peters het hulle aan hierdie hulpverlening se grense nog baie wyer oopgesprei en ‘n klere en kosbank begin bedryf wat min ander gemeentes oor beskik. ‘n Vonk-flits herinner aan die ontferm oor oom Leon Schultz in die rolstoel, wat uit die bouval op ‘n hoenderplaas gered is deur oom Bertie en Ann.  Die verhaal staan uit as een van die mooiste vonkies van onvoorwaardelike, liefdevolle ontferming.  Die “kwaai” oom Bertie Peters met sy krulsnor en sy “sagte” Ann, het diep spore in die gemeente se barmhartigheid getrap.  Immer koesterend, onfermend. Die vonk van die kwartaallikse kerkwerk-Saterdae waar mans, vrouens en kinders allerlei klein herstelwerk takies in die gemeente kom uitvoer het, is nou-nog ‘n spog-item wanneer ons as gesin met ander gemeentes praat oor betrokkenheid.  Talle agtergeblewe praktiese takies is kwartaalliks afgehandel en groot onkostes daardeur bespaar.  ‘n Uitstaande vonk hier was Ben en Kobie Bouwer se onvermoeide ywer om enige bouwerke aan te pak en af te rond, sonder dat dit ooit gelyk het of dit vir hulle ‘n problem raak.  Wat ‘n heerlike span was dit nie toe daar gewerk is om die stort geriewe in die “outydse” badkamers in te rig en ieder en elk saamgewerk het om die badkamer geriewe van die gemeente radikaal op te knap nie. Daar het soveel mense hier betrokke gewees.  Ek wens ek kon elkeen se naam noem. ‘n Vonkie herinner aan die kerkraad se ontferming oor ’n  Christelik georiënteerde privaatskool wat wou begin, maar geen heenkome gehad het nie.  En almal wat gehelp het om die klassies reg te maak en die terrein kindervriendelik te kon maak.  MOos het nog altyd ‘n baie sagte plekkie gehad vir kinders en kleutertjies. ‘n GROOT vonk is die Kersliggies wat veral Hennie van Loggerenberg (Loggies) die visie voor gesnap en uitgeleef het.  Watter lieflike aande het ons nie gehad met die voorbereiding, oprig en die uiteindelike aanbied van die Liggiefees nie.  Elke toneel is deur  talle lidmate help bou en het ons die kans gegee om gesinne soos die Judeels en elkeen wat kom help “cable ties” aansit, verf en ophang van baie naby te leer ken. Ag en watter kreatiewe gees het nie geheers toe die vrouens vir elke kersligtoneel ‘n agtergrond kom verf het en die saal vol pragtige lap-skilderye gelê het toe al die groot 2mx3m lappe geverf was nie!  Kyk, aan talent skiet MOos nie tekort nie!  Met die regte motivering ontpop ‘n paar Picasso’s.  En die lekkerste van alles was altyd die vrolike luim en geskerts waarin dit geskied het. ‘n Erediensvonk is die toegeweide entoesiasme waarmee die Musiek, Erediens en Leer-en-Aktuele-Sake (MELAS)-groep elke Donderdagaand die Sondag se preekteks help oordink het.  Die kreatiwiteit wat daar gebore is, het aanleiding gegee tot baie inspirasie vir die prediking en die hele aanbieding van die eredienste.  Ons het nog nie weer so ‘n unieke span in ‘n ander gemeente ontdek nie en mis elkeen baie.  Die lekker was die tieners en naskoolse jeug wat spontaan ingeskakel het en aktief deelgeneem het. ‘n Vonkie skiet oor Paasfees.  Die wyse waarop die blokleiers hul wykslede geïnspireer het om tydens die Paaswandeltuin kreatief betrokke te raak, was uit die boonste rakke.  Van Chrissie se groot (polestyrene) graf-rots, tot die winkelpoppe van tannie  Hettie Volkspele Botha wat verskillende tonele aangevul het. Wat bo die kreatiwiteit uitstaan, is beslis die wyse waarop elkeen eienaarskap geneem het vir die 12 wandel punte en in hul persoon en met die versorging aan paaswandelaars, ‘n diep geestelike ervaring gebied het. ‘n Gesig-vonkie is Kobie Bouwer en Ann Peters, wie se teetuine altyd die liggiefees en paaswandeltuin ‘n vreugdevolle afsluiting gebied het.  En almal wat gehelp het met produkte en as kelners, verkopers en vele meer.  Uitstaande is dat dit nie maar nét nog ’n fees was nie, maar dat daar Evangeliewerk gedoen is, iets wat ons harte laat warm klop het. ‘n Helder vonk en een van die kosbare skatte, is die wyse waarop die bejaardes in die gemeente hulself betrokke gemaak het.  Van geld tel en hand orals bysit, tot aktiewe insette tydens vergadering. Die prettige “gym”-groep inspireer ons steeds om die bejaardes te help om gesonder te leef en hul wysheid te deel. Menigmaal was daar die benoude oomblikke dat tannie Emmie Allman die groot ronde gimnastiekbal mis sit as sy en tannie Pam Boshoff die maagspiere laat oefen het.  Of dat een van hulle die pad byster raak as hulle heen en weer tussen die saal en die klassies moet bene rek! Ons mis die diepgang gesprekke tydens Bybelstudies en die heerlike prettigheid en geskerts tydens die bazaars en straatverkopings.  Dis die enigste gemeente tot dusver waar die bejaardes so aktief deel-geneem het en so diep in ons harte gekruip het! ‘n Aangename vonk, is dat die gemeente nie bang is om te waag nie, al is die uitkomste nie seker nie, is nog ‘n unieke wat ons troetel.  Oom Tommie Louw en die kerkraad het dikwels gewonder of van die idees ooit kan werk, maar nooit in die pad gestaan van die uittoets nie.  Daar was net altyd iemand wat die droom-idees in iets prakties kon omtower.  Louise Vermaak se inisiatief vir plakate, strooibiljette en plakkers het altyd geïnspireer. ‘n Gesig-vonk is beslis Willie Vermaak.  Hy het hom nie laat onderkry deur die rolstoel nie en sy plek as blokleier en getroue klankbord tydens die weeklikse kantoorvergadering met oorgawe ingeneem.  Die eintlike vonk, was ‘n heerlike prettigheid toe Willie met sy rolstoel teen Johan (op die kerk se grassnyer trekker) resies gejaag het in Vilettestraat af na die kerk toe  én met rolstoel en al gewen het. Selfs die ander lidmate met rolstoele het hul nie laat afskrik nie. Johan Pretorius was getrou op sy pos in die eredienste om die “dominee se das reg te skuif”, en Piet Wielietjies Myburgh het nie vir kerkherstelwerke teruggestaan nie.  Dis ‘n heerlike vonkie, om te onthou hoe mense met verskillende vlakke van gestremdhede hul skouer aan die wiel kom sit het deur die jare. ‘n Ander vonkie van getrouheid, is beslis die onvermoeide getroue wyks versorging deur mense soos die mense wat al die tagtigs ingehaal het.  Mense met groot harte soos oom Danie en tannie Susan Erasmus en ook oom Piet en tannie Annie Pretorius.  Dis voorwaar ‘n pluimpie vir MOos se gryse wyses wat die pas bly aangee deur dik en dun. ‘n Peusel-lekker vonk was die talle kere wat ons by Flip en Hanna Nel die vleis verwerk en biltong gemaak.  Dat ons nog fondse kon insamel vir die kerk daarna (veral met die biltong!), bly ‘n heerlike herinnering.  Vra maar vir oom Johan en tannie Ria Groenewald, en moenie vir tannie “Koekies” Erna Klynhans vergeet nie! Sy hoef nie te leer om ‘n biltongkie te kou nie... Daar is soveel brandhout vir hierdie herinnerings-vuurtjie!  Die doeltreffende blomme en ander rangskikkings tydens die eredienste.  Die wyse waarop erediensgangers die liefdesblommetjies aan mense vanuit die erediens geneem het en liefdevol gaan afgee het om hul te bemoedig en te versterk. Die weeklikse personeel beplanning sessies in die kantoor en die eienaarskap wat elkeen geneem het om dinge te laat gebeur staan beslis uit.  Soms moes “Lasarus” opgewek word, maar die personeel het nooit daarvoor teruggedeins nie en met toeweiding die “Lasarus-effek” omgedraai tot groot hoogtepunte in die bediening.  En as hul kon rigting beduie na nuwe uitdagings, was hul voor in die koor! Oom Hans Labuschagne en tannie Martie moes dikwels bontstaan om veral die pastorie motors op die pad te hou.  Dis hul gesindheid en manier van doen wat steeds vonkies lewer.  Dit is ‘n vonkie wat nog nie in ander gemeentes wil brand nie... As ons so in die vuurtjie van herinnering tuur, kan ons net die Hemelse Vader loof vir die gemeente van MOos wat Hy oor ons pad gebring het en die persoonlike groei wat ons daar kon vind. Ook vir ons kinders het MOos ‘n tuiste geword waarheen hul van hul studeerwerk af kon onstnap na die rustigheid van die “Stad-in-die-Platteland”.  Hulle is steeds na ons verhuis het, tuis daar. Die vonkie wat seker die meeste waardeer word, is een wat naby aan die hart lê.  Wat soveel heerliker is, is om te sien hoe die gemeente aangegaan het met die werksaamhede, selfs nadat ons as gesin daar weg is.  Daar was soveel dinge wat ons nog almal saam wou doen, maar daar was net nie fondse daarvoor nie.  En met elke vinnige besoek aan die gemeente sedert ons vertrek, is dit ‘n heerlike vars waterbron vir ons dorre gemoed, om te sien hoe die gemeente van krag tot krag groei en kreatiewe eienaarskap geneem het vir baie dinge waarmee ons voorheen saam geworstel het... Mag die Here die gemeente van krag tot krag laat groei en mag die volgende 50jaar heerlike Koninkryks-jare wees!  Julle is die bosveld hardhoute wat warm kole gee vir ons herinnerings vuurtjie in die wintertye van die nuwe bediening... Mag ek ‘n Bybelse seën vir MOos se mense toebid? “Die Here sal julle seën en julle beskerm; die Here sal tot julle redding verskyn en julle genadig wees; die Here sal julle gebede verhoor en julle Sy vrede gee. Numeri 6:24-26 En onthou: Hy is by julle tot die voleinding van die wêreld. Matteus 28:20. Laat ons die vuurtjie brandend hou! Met liefde groet ons, met ’n stilgeworde vonk: Die Burger-gesin: Coleen en Johan, Jacorié, Hilde-Mari, Pieter en Johan (jnr). (2005-2014) Ek besef daar is ‘n klomp mense se name uitgelaat wat ook beteknisvolle vonkies was.  Vergewe ons tog, asseblief, maar ek het nie genoeg spasie om almal se name in te sit nie.  Julle BLY kosbaar! == Bronne == * Small, Mario (samesteller). 2013. ''Jaarboek van die NG Kerke''. Wellington: Tydskriftemaatskappy van die NG Kerk NPC – 'n divisie van Bybel-Media. *Herdenkingsjaar inligtingsblad 2016 {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Meyerton-Oos, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] fzdqc97cstjg26glb1qm98zipswlzwh 0 84096 2970276 2564153 2026-09-23T18:59:32Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970276 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Soshanguve | inheemse_naam = | ander_naam = | nedersetting_tipe = [[Dorp]] | beeld_stadsilhoeët = | beeldbyskrif = | latd = 25 |latm = 31 |lats = 37 | longd = 28|longm = 6 |longs = 32 | provinsie = Gauteng | distrik = | munisipaliteit = Stad Tshwane | stigtingsdatum = | regeringstipe = <!-- Ward number --> | leier_party = | leiertitel = <!-- Councillor --> | leiernaam = | hoogte_m = | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 99.2% | persent_kleurling = 0.3% | persent_asiër = 0.1% | persent_wit = 0.1% | persent_ander = 0.4% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Noord-Sotho]] | demografie2_info1 = 28.2% | demografie2_titel2 = [[Tswana]] | demografie2_info2 = 16.7% | demografie2_titel3 = [[Tsonga]] | demografie2_info3 = 15.1% | demografie2_titel4 = [[Zoeloe]] | demografie2_info4 = 13.6% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 26.5% | poskode = 0164 | poskode2 = 0152 | skakelkode = 012 | sensuskode = 799021 | webwerf = }} '''Soshanguve''' is 'n dorp in [[Suid-Afrika]], geleë sowat 25&nbsp;km noord van [[Pretoria]] in [[Gauteng]]-provinsie. Dit is onder beheer van die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane-metroraad]] en het ongeveer 403&nbsp;200 inwoners in 2011 gehad. == Geskiedenis == Dit is in [[1974]] gestig op grond wat bestem was om 'n [[Bantoestan|tuislanddorp]] te word langs [[Mabopane]] in [[Bophuthatswana]]. Inwoners sou hervestig word van [[Atteridgeville]] en [[Mamelodi]], beide in Pretoria. Dit het later deel van die Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit geword. Die naam '''Soshanguve''' is 'n afkorting vir '''So'''tho, '''Sha'''ngaan, '''Ngu'''ni, '''Ve'''nda, synde die tale wat in hierdie dorp gepraat word. Aanvanklik was Soshanguve bekend as Mabopane-Oos voor die tuisland Bophuthatswana 'n onafhanklike staat geword het in Desember 1977. sedertdien het Mabopane-Wes bekend gestaan as Mabopane en dit het onder beheer van Bophuthatswana tuisland geval, terwyl Mabopane-Oos bekend was as Soshanguve wat onder die Transvaal-administrasie geresorteer het. == Onluste == Soshanguve was die toneel van uitgebreide onluste wat verband gehou het met swak dienslewering in Januarie 2006.<ref>[http://www.sabcnews.com/south_africa/general/0,2172,119360,00.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081012051648/http://www.sabcnews.com/south_africa/general/0,2172,119360,00.html |date=12 Oktober 2008 }} Officer injured in Soshanguve riots, [[SABC]] news</ref> Dit was ook die tuiste van Smangaliso Mkhatshwa, die katolieke priester, wat verban is uit [[Transkei]] deur die apartheidregering totdat hy later 'n lid van die eerste post-apartheid parlement geword het in 1994 en later ook [[burgemeester van Tshwane]]. Ander bekende anti-apartheidaktiviste was Mpho Walter Molema, Thabo Makola, Tamati Matlala en Steven Makena, wat dood is tydens die 1985-1986 onlustydperk, waarna 'n noodtoestand verklaar is deur die apartheidsregering onder PW Botha. == Sien ook == * [[Lys van dorpe in Suid-Afrika]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Suid-Afrikaanse distriksmunisipaliteit navbox|TSH}} [[Kategorie:Nedersettings in Gauteng]] gbundode8o7jtpq3cf2lnlocxu4ruv5 0 84698 2970393 2525030 2026-09-24T06:08:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970393 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Noodle drying rack.jpg|duimnael|300px|Noedels word in Seoul in Suid-Korea gedroog.]] '''Noedels''' is 'n tipe [[stapelvoedsel]]<ref>{{Cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/10/1012_051012_chinese_noodles.html |title=4 000-jaar-oue noedels in China gevind |access-date= 6 Februarie 2014 |archive-date=20 Oktober 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051020031536/http://news.nationalgeographic.com/news/2005/10/1012_051012_chinese_noodles.html |url-status=dead}}</ref> gemaak van 'n soort ongesuurde deeg wat uitgerol word en dan in een van 'n verskeidenheid vorms gesny word. Lang, dun repe is die mees algemene oorsprong en word in baie variëteite van noedels gesny: golwe, helikse, buise, snare of skulpe, of gevou of in ander vorms gesny. Noedels word gewoonlik gaar gekook in [[water]], soms word olie of [[tafelsout|sout]] bygevoeg. Soms word dit ook pan-gebraai of diepgebraai. Noedels word dikwels bedien met 'n gepaardgaande sous of in 'n [[sop]]. Noedels kan verkoel word vir korttermyn berging, of gedroog en bewaar word vir toekomstige gebruik. Die samestelling van die materiaal of geokulturele oorsprong moet vermeld word tydens die bespreking van noedels. Die woord is afgelei van die [[Duits]]e woord ''Nudel''. == Fotogalery == <gallery> Nudeln trocken makro.jpg|Nabyskoot van noedels Spätzle-02.jpg|Duitse "spaetzle" Idiyappam.jpg|Idiyappam - 'n Tamilsoort haarfyn-noedel van [[Sri Lanka]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn|Noodles}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Noodle}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kosbestanddele]] e5xivo3l3bljizlepfwe9gsmuhw357p 0 85534 2970368 2969648 2026-09-24T01:35:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970368 wikitext text/x-wiki {{align|right|{{Menslike tydlyn}}}}{{align|right|{{Hominiene}}}} '''Menslike evolusie''' is die [[evolusie]]proses wat gelei het tot die ontstaan van die [[mens|moderne mens]]. Hoewel dit begin by die [[laaste gemeenskaplike voorsaat]] van alle [[lewe]], dek die onderwerp gewoonlik net die evolusiegeskiedenis van [[Primaat|primate]], veral die [[genus]] ''[[Homo]]'', en die ontstaan van ''[[Homo sapiens]]'' as ’n aparte [[spesie]] van [[hominied]]e (of "groot ape"). Die studie van menslike evolusie betrek baie wetenskaplike vakrigtings, onder meer fisiese [[antropologie]], primatologie, [[argeologie]], [[etologie]], [[Taalwetenskappe|linguistiek]], evolusionêre sielkunde, [[embriologie]] en [[genetika]].<ref>{{cite journal|author=Heng HH|title=The genome-centric concept: resynthesis of evolutionary theory|journal=BioEssays|volume=31|issue=5|pages=512–25|date=May 2009|pmid=19334004|doi=10.1002/bies.200800182}}</ref> Genetikastudies wys primate het sowat 85&nbsp;miljoen jaar gelede tydens die Laat [[Kryt (geologie)|Krytperiode]] van ander soogdiere geskei. Die vroegste [[fossiel]]e kom uit die [[Paleoseen]], sowat 55&nbsp;miljoen jaar gelede.<ref>"Nova – Meet Your Ancestors". PBS. Besoek op 2008–10–24.</ref> Die familie [[Hominidae]] het 15 tot 20&nbsp;miljoen jaar gelede van die [[Hylobatidae]]-familie ([[Gibbon|langarmape]]) geskei, en die [[Ponginae]] ([[orang-oetang]]s) het sowat 14&nbsp;miljoen jaar gelede van die Hominidae-familie geskei.<ref name="Dawkins R 2004">Dawkins R (2004) The Ancestor's Tale. ^ "Query: Hominidae/Hylobatidae". Time Tree. 2009. Besoek in Desember 2013.</ref> Tweevoetigheid het in die [[Hominini]]-stamboom begin; die eerste hominien wat op twee voete geloop het, was óf ''[[Sahelanthropus tchadensis|Sahelanthropus]]'' óf ''[[Orrorin]]'', terwyl ''[[Ardipithecus ramidus|Ardipithecus]]'', wat ten volle op twee voete geloop het, effens later ontwikkel het. Die [[gorilla]] en [[sjimpansee]] het omtrent in dié tyd geskei (sowat 4 tot 6&nbsp;miljoen jaar gelede), en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' is dalk hulle en die mens se laaste gemeenskaplike voorsaat. Die vroeë tweevoetiges het eindelik in ''[[Australopithecus]]'' ontwikkel en later in ''[[Homo]]''. [[Lêer:Human evolution scheme.svg|duimnael|350px|links|’n Skematiese voorstelling van die menslike evolusie.]] Die vroegste aangetekende lede van ''Homo'' is ''[[Homo habilis|H. habilis]]'', wat sowat 2,3&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het en van wie daar positiewe bewyse is dat hulle steengereedskap gebruik het. Die brein van hierdie vroeë hominiene was omtrent so groot soos sjimpansees s'n, hoewel daar al voorgestel is dat die menslike [[SRGAP2]]-geen in dié tyd verdubbel het, en dit het ’n vinniger bedrading van die [[frontale korteks]] tot gevolg gehad. Tydens die volgende miljoen jaar het ’n proses begin waardeur die brein groter geraak het in verhouding met die algehele liggaamsmassa, en met die verskyning van ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' in die fossielrekord, het die breingrootte verdubbel tot 850&nbsp;cm³.<ref>Java Man, Curtis, Swisher and Lewin, {{ISBN|0-349-11473-0}}</ref> Hierdie vergroting van die brein is eweredig aan ’n toename van 125&nbsp;000 [[neuron]]e van geslag tot geslag. ''H. erectus'' en ''[[Homo ergaster|H. ergaster]]'' was die eerste van die hominiene wat [[Afrika]] verlaat het, en hulle het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, [[Asië]] en [[Europa]] versprei. Daar word geglo dié spesies het die eerste keer vuur gemaak en ingewikkelde gereedskap gebruik. Archaïese ''H. sapiens'', die voorganger van die anatomies moderne mens, het tussen 400&nbsp;000 en 250&nbsp;000 jaar gelede ontstaan.<ref>{{cite web | title = Evolution's past is modern human's present | publisher = National Science Foundation | url = http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?org=NSF&cntn_id=121603&preview=false | date = 6 September 2011 | accessdate = 7 September 2012 | archive-date = 27 Oktober 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121027185157/http://www.nsf.gov/news/news_summ.jsp?org=NSF&cntn_id=121603&preview=false | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | last = O'Neil | first = Dennis | title = Evolution's past is modern human's present | publisher = Behavioral Sciences Department, Palomar College, San Marcos, California | url = http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_4.htm | accessdate = 7 September 2012 | archive-date = 30 April 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150430142627/http://anthro.palomar.edu/homo2/mod_homo_4.htm | url-status = dead }}</ref> Volgens die onlangse teorie van Afrika as die oorsprong van alle mense, het die moderne mens in Afrika ontstaan, moontlik uit ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'', ''[[Homo rhodesiensis|H. rhodesiensis]]'' of ''[[Homo antecessor|H. antecessor]]'', en 50&nbsp;000 tot 100&nbsp;000 jaar gelede die kontinent verlaat. In [[Eurasië]] het hulle die plaaslike bevolkings van ''H. erectus'', ''[[Homo denisova|H. denisova]]'', ''[[Homo floresiensis|H. floresiensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis|H. neanderthalensis]]'' vervang.<ref name="encylopediahumanevolution">{{cite book|title=The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution|author=Stringer, C.B.|chapter=Evolution of Early Humans|editor-first1=Steve|editor-last1=Jones|editor-first2=Robert|editor-last2=Martin|editor-first3=David|editor-last3=Pilbeam|year=1994|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-32370-3|page=242}} Ook {{ISBN|978-0-521-46786-5}} (sagteband)</ref><ref name="evolutionthe1st4billionyears">{{cite book|title=Evolution: the first four billion years|url=https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich|author=McHenry, H. M|chapter=Human Evolution|editor-first1=Michael |editor-last1=Ruse |editor-first2= Joseph |editor-last2=Travis|year=2009|publisher=The Belknap Press of Harvard University Press|location=Cambridge, Massachusetts|isbn=978-0-674-03175-3|page=[https://archive.org/details/evolutionfirstfo00mich/page/265 265]}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;308/5724/921 g |title=Out of Africa Revisited |volume=308 |issue=5724 |pages=921 g |journal=Science |doi=10.1126/science.308.5724.921g |date=2005-05-13 |archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpZWiUP?url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;308/5724/921g |archivedate=2010-11-22 |url-status=live |access-date=2021-08-17 }}</ref><ref>{{cite web |author=Nature |url=http://www.nature.com/nature/journal/v423/n6941/full/423692a.html |title=Access: Human evolution: Out of Ethiopia |publisher=Nature |date=12 Junie 2003 |access-date=23 November 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010085413/http://www.nature.com/nature/journal/v423/n6941/full/423692a.html |archive-date=10 Oktober 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |title=Origins of modern humans: multiregional or out of Africa? |publisher=ActionBioscience |access-date=23 November 2009 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916115622/https://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html |archive-date=16 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onlangse [[DNS]]-studies toon [[Neanderdaller]]-gene kom in feitlik alle nie-Afrikane voor, en dat hulle en ander hominiede, soos ''H. denisova'', dalk tot 6% van hul [[genoom]] bygedra het tot hedendaagse mense – dit dui op ’n mate van verbastering tussen dié spesies.<ref name="pmid21179161">{{cite journal|author=Reich D, Green RE, Kircher M, ''et al. ''|title=Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia|journal=Nature|volume=468|issue=7327|pages=1053–60|date=Desember 2010|pmid=21179161|doi=10.1038/nature09710|bibcode = 2010Natur.468.1053R }}</ref><ref name="pmid20439435">{{cite journal|author=Noonan J. P|title=Neanderthal genomics and the evolution of modern humans|journal=Genome Res.|volume=20|issue=5|pages=547–53|date=Mei 2010|pmid=20439435|pmc=2860157|doi=10.1101/gr.076000.108}}</ref><ref name="10.1126/science.1209202">{{cite journal| last1=Abi-Rached |first1=L |title=The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans|journal=Science|volume=334|issue=6052|date=2011-08-25|doi=10.1126/science.1209202 |archiveurl=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1122&context=publichealthresources |archivedate=Aug 2011 |pmid=21868630|bibcode = 2011Sci...334...89A| last2=Jobin| first2=M. J.| last3=Kulkarni| first3=S.| last4=McWhinnie| first4=A.| last5=Dalva| first5=K.| last6=Gragert| first6=L.| last7=Babrzadeh| first7=F.| last8=Gharizadeh| first8=B.| last9=Luo| first9=M.| pages=89–94| pmc=3677943 }}</ref> Anatomies moderne mense het uit Archaïese ''H. sapiens'' ontwikkel tydens die Middel-[[Steentydperk]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede.<ref>{{cite journal |title=Fossil reanalysis pushes back origin of Homo sapiens |date=17 Februarie 2005 |journal=Scientific American }}</ref> Die oorgang na gedragtelike moderniteit met die ontwikkeling van simboliese kultuur, taal en gespesialiseerde steentegnologie het volgens baie antropoloë sowat 50&nbsp;000 jaar gelede ontstaan,<ref>{{cite journal|last=Mellars|first=Paul |year=2006 |title=Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-06-20_103_25/page/9381|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=103 |issue=25 |pages=9381–6 |bibcode=2006PNAS..103.9381M. |doi=10.1073/pnas.0510792103|pmc=1480416 |pmid=16772383}}</ref> hoewel sommige meen dit het geleidelik oor ’n langer periode gebeur.<ref>{{cite journal | last1 = Mcbrearty | first1 = Sally | last2 = Brooks | first2 = Alison S | title = The revolution that wasn't: a new interpretation of the origin of modern human behavior | journal = Journal of Human Evolution | volume =39 | issue = 5 |date=November 2000 | pages = 453–563 | doi = 10.1006/jhev.2000.0435 | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248400904354 | pmid = 11102266 }}</ref> == Geskiedenis van navorsing == === Voor Darwin === [[Lêer:Fossil hominids.jpg|duimnael|240px|[[Fossiel]]e in die evolusie van [[hominied]]e (The Museum of Osteology, Oklahoma City, Oklahoma, VSA.)]] Die woord "homo", die naam van die [[genus]] waartoe die mens behoort, is [[Latyn]] vir "mens". Dit is oorspronklik in die [[18de eeu]] gekies deur die [[Swede|Sweedse]] fisikus en [[soöloog]] Carolus Linnaeus in sy klassifikasiestelsel. Die Latynse woord kom weer van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese]] stam *''dhghem'', of "aarde".<ref name="DictionaryCompany2006">{{cite book|author1=American Heritage Dictionary|author2=Houghton Mifflin Company|title=More word histories and mysteries: from aardvark to zombie|url=http://books.google.com/books?id=UbXao0TjfKgC&pg=PA99|accessdate=10 November 2011|date=Oktober 2006|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|isbn=978-0-618-71681-4|pages=99–}}</ref> Linnaeus en ander wetenskaplikes van dié tyd het ook geglo die groot [[Aap|ape]] is die mens se naaste verwante, gebaseer op [[morfologie (biologie)|morfologie]]se en [[anatomie]]se ooreenkomste. === Darwin === Die moontlike verband tussen die mens en vroeëre ape het eers duidelik geraak in 1859 met die publikasie van [[Charles Darwin]] se ''[[On the Origin of Species]]'', waarin hy die idee voorstaan dat nuwe spesies deur evolusie uit vroeëre spesies ontstaan. Darwin se boek het nie die vraag van menslike evolusie behandel nie en net gesê: "Lig sal gewerp word op die oorsprong van die mens en sy geskiedenis." Die eerste debatte oor die aard van menslike evolusie het ontstaan tussen Thomas Huxley en Richard Owen. Huxley was ’n voorstander van die mens se evolusie uit ape en het gewys op baie van die ooreenkomste en verskille tussen mense en ape, veral in sy 1863-boek ''Evidence as to Man's Place in Nature''. Baie van Darwin se vroeëre ondersteuners het egter nie aanvanklik saamgestem dat die oorsprong van die mens se verstandelike vermoëns en moraliteit verduidelik kan word aan die hand van [[natuurlike seleksie]] nie, hoewel dit later verander het. Darwin het die teorie van evolusie en [[seksuele seleksie]] op die mens van toepassing gemaak in sy 1871-boek ''The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex''.<ref>{{cite book|last=Darwin|first=Charles|title=The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|year=1871|publisher=Princeton University Press|location=Princeton NJ|isbn=0-691-02369-7}}</ref> === Eerste fossiele === ’n Groot probleem in dié tyd was die gebrek aan intermediêre [[fossiel]]e. Ondanks die ontdekking in 1891 deur Eugène Dubois in [[Java]] van wat nou ''[[Homo erectus]]'' genoem word, was dit eers met die ontdekking van nog fossiele in die 1920's in Afrika dat bewyse van oorgangspesies toegeneem het. In 1925 het die [[Australië]]r [[Raymond Dart]] ''[[Australopithecus africanus]]'' beskryf. Die bekendste voorbeeld was die [[Taung-kind]], ’n ''Australopithecus''-kind wat in ’n grot in [[Taung]], [[Suid-Afrika]], ontdek is. Die oorblyfsels was ’n goed bewaarde skedel en die afdruk van die brein. Hoewel die brein klein was, (410&nbsp;cm³), was dit rond, anders as dié van sjimpansees en gorillas, en dus meer soos ’n menslike brein. Die fossiel het ook kort oogtande gehad en die posisie van die [[foramen magnum]] (agterhoofopening) was ’n bewys dat hy op twee voete geloop het. Al hierdie eienskappe het Dart daarvan oortuig dat die Taung-kind ’n tweevoetige voorsaat van die mens was; ’n oorgang tussen ape en mense. === Fossiele uit Oos-Afrika === [[Lêer:Mary Douglas Nicol Leakey (1913-1996) and her husband Louis Seymour Bazett Leakey (1903-1972).jpg|duimnael|220px|Mary en Louis Leakey by Olduvaikloof in [[Tanzanië]].]] In die 1960's en 1970's is honderde fossiele gevind, veral in die Oos-Afrika-streke van die [[Olduvaikloof]] en [[Turkanameer]]. Die dryfkrag agter die vondste in Oos-Afrika was die Leakey-familie – Louis Leakey en sy vrou, [[Mary Leakey|Mary]], en later hul seun Richard en skoondogter Meave. Uit die terreine van Olduvai en die Turkanameer het hulle fossiele gekry van ''Australopithecus'', vroeë ''Homo'' en selfs ''[[Homo erectus]]''. Hierdie vondste het Afrika gekenmerk as die "wieg van die mensdom". In die 1980's het die fokus op Ethiopië geval toe [[Lucy]], die volledigste fossiel van ''[[Australopithecus afarensis]]'', deur Donald Johanson in Hadar in die noorde van dié land gevind is. In dié gebied sou nog baie nuwe Hominini-fossiele gevind word, veral in die 1990's deur die spanne van Tim White, soos ''[[Ardipithecus ramidus]]''. In 2013 is skeletfossiele van ''[[Homo naledi]]'', ’n uitgestorwe spesie van [[Hominini]] wat in die genus ''Homo'' ingedeel is, in ’n grot in [[Gauteng]], [[Suid-Afrika]], ontdek.<ref>{{cite journal | doi = 10.7554/eLife.09560 | volume=4 | title=Homo naledi, a new species of the genus ''Homo'' from the Dinaledi Chamber, South Africa | journal=eLife | pmid=26354291 | pmc=4559886 | year=2015 | last1 = Berger | first1 = LR |display-authors=etal }}</ref><ref name="NGS-20150910" /> Teen 2019 is fossiele van minstens 15 individue in die grot ontdek – altesaam 1&nbsp;550 spesimens.<ref name="NGS-20150910">{{cite web |last=Shreeve |first=Jamie |title=This Face Changes the Human Story. But How? |url=http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150910-human-evolution-change/ |date=10 September 2015 |work=National Geographic News |access-date=10 September 2015 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910155237/http://news.nationalgeographic.com/2015/09/150910-human-evolution-change/ |url-status=dead }}</ref> Die spesie word gekenmerk deur ’n [[massa]] en statuur wat met dié van fyner geboude mense ooreenstem en ’n skedelvorm soortgelyk aan dié van vroeë ''Homo''-spesies. Die [[anatomie]] van die [[skelet]] kombineer primitiewe eienskappe soos dié in [[Australopithecus]] en dié wat in vroeë mense voorgekom het. Dit lyk of met voorbedagte rade in die grot van die individue ontslae geraak is met die tyd van hulle dood. Die fossiele is sowat 250&nbsp;000 jaar oud en is dus nie ’n direkte voorsaat van die mens nie, maar ’n tydgenoot van die eerste [[vroeë moderne mens]] met ’n groter brein.<ref name="eLIFE-2017a">{{Cite journal|last1= Dirks|first1= Paul H.G.M.|first2= Eric M.|last2= Roberts|first3= Hannah|last3= Hilbert-Wolf|first4= Jan D.|last4= Kramers|first5= John|last5= Hawks|first6= Anthony|last6= Dosseto|first7= Mathieu|last7= Duval|first8=Marina|last8= Elliott|first9= Mary|last9= Evans|first10= Rainer|last10= Grün|first11= John|last11= Hellstrom|first12= Andy I.R.|last12= Herries|first13= Renaud|last13= Joannes-Boyau|first14= Tebogo V.|last14= Makhubela|first15= Christa J.|last15= Placzek|first16= Jessie|last16= Robbins|first17= Carl|last17= Spandler|first18= Jelle|last18= Wiersma|first19= Jon|last19= Woodhead|first20=Lee R.|last20= Berger|display-authors= 2|date=May 9, 2017 |title=The age of ''Homo naledi'' and associated sediments in the Rising Star Cave, South Africa |journal=eLife |volume=6 |pages=e24231 |doi=10.7554/eLife.24231 |pmid= 28483040|pmc= 5423772|doi-access=free }}</ref> === Die genetiese revolusie === Die genetiese revolusie in menslike evolusie het begin toe Vincent Sarich en Allan Wilson die krag van immunologiese kruisreaksies van [[albumien]] in die [[bloedplasma]] gemeet het tussen pare diere, insluitende mense en Afrika-ape (sjimpansees en gorillas).<ref name=MolClock>{{cite pmid| 4964406}}</ref> Die krag van die reaksie kon numeries uitgedruk word as ’n immunologiese afstand, wat weer eweredig was aan die aantal [[aminosuur]]-verskille tussen gelyksoortige proteïene in verskillende spesies. Dié inligting kon gebruik word om die tye van skeiding te raam tussen pare uit swakker of onbekende fossielrekords. In ’n 1967-verslag in die tydskrif ''Science'' het Sarich en Wilson die skeiding tussen mense en ape op 4 tot 5&nbsp;miljoen jaar gelede geraam,<ref name=MolClock /> in ’n tyd toe die standaardraming sowat 10 tot 30&nbsp;miljoen jaar was. Daaropvolgende fossielvondste, veral Lucy, en ’n reïnterpretasie van ouer fossiele, veral ''[[Ramapithecus]]'', het gewys die jongste ramings is korrek en dit het geloofwaardigheid verleen aan die albumien-metode. Dit het ’n revolusie veroorsaak in die studie van molekulêre evolusie. === Die soeke na die vroegste hominien === In die 1990's het verskeie spanne paleoantropoloë in Afrika gesoek na bewyse van die vroegste skeiding tussen die Hominini-stamboom en die groot ape. In 1994 het Meave Leakey ''[[Australopithecus anamensis]]'' ontdek. Die vonds is oorskadu deur die ontdekking in 1995 deur Tim White van ''[[Ardipithecus ramidus]]'', wat die fossielrekord tot 4,2&nbsp;miljoen jaar teruggestoot het. In 2000 het Martin Pickford en Brigitte Senut ’n 6&nbsp;miljoen jaar oue, tweevoetige hominien in die Tugenheuwels van [[Kenia]] gevind wat hulle ''[[Orrorin tugenensis]]'' genoem het. En in 2001 het ’n span onder Michel Brunet ’n skedel van ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' ontdek wat 7,2&nbsp;miljoen jaar oud was. Brunet het gereken dit was tweevoetig, en dus ’n hominien. === Menslike verspreiding === [[Lêer:World map of prehistoric human migrations.jpg|duimnael|300px|’n Model van die mens se verspreiding. Jare word in duisende aangedui deur middel van kleure.]] [[Lêer:Spreading homo sapiens la.svg|duimnael|300px|Verspreiding van die moderne mens: ''[[Mens|Homo sapiens]]'' in rooi, ''[[Neanderdaller|Homo neanderthalensis]]'' in oker en ''[[Homo erectus]]'' in geel.<ref>{{cite book|first=Göran |last=Burenhult|title= Die ersten Menschen|publisher= Weltbild Verlag|year= 2000|isbn= 3-8289-0741-5}}</ref>]] Antropoloë was in die 1980's verdeeld oor sekere besonderhede van voortplantingsgrense en migrasieverspreidings van die genus ''Homo''. Genetika is dus gebruik om die saak verder te ondersoek en die verskille te probeer los. Volgens een teorie het ''Homo'' minstens drie keer uit Afrika migreer (bv. ''Homo erectus'', ''Homo hiedelbergensis'' en ''Homo sapiens''). Die onlangse [[Uit Afrika-teorie]] van Chris Stringer en Peter Andrews stel voor die moderne ''H. sapiens'' het sowat 200&nbsp;000 jaar gelede in Afrika ontstaan en die daaropvolgende migrasie deur Eurasië het gelei tot die feitlik algehele vervanging van ander ''Homo''-spesies.<ref>{{cite web |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2007/07/070718-african-origin.html |title=Modern Humans Came Out of Africa, "Definitive" Study Says |publisher=News. nationalgeographic.com |date=28 Oktober 2010 |access-date=14 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627005155/https://news.nationalgeographic.com/news/2007/07/070718-african-origin.html |archive-date=27 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite journal|author=Stringer CB, Andrews P|title=Genetic and fossil evidence for the origin of modern humans|url=https://archive.org/details/sim_science_1988-03-11_239_4845/page/1263|journal=Science|volume=239|issue=4845|pages=1263–8|date=March 1988|pmid=3125610|doi=10.1126/science.3125610|bibcode = 1988Sci...239.1263S }}</ref> Daarteenoor stel die multistreek-hipotese dat die genus ''Homo'' net uit een enkele spesie bestaan en dat die evolusie daarvan die laaste paar miljoen jaar wêreldwyd plaasgevind het. Dié teorie is in 1988 deur Milford H. Wolpoff voorgestel.<ref name="multiregional">{{cite journal |last=Wolpoff|first=MH |last2=Hawks |first2=J |last3=Caspari |first3=R |year=2000|title=Multiregional, not multiple origins|journal=Am J Phys Anthropol|volume=112|issue=1|pages=129–36|url=http://www3.interscience. wiley. com/journal/71008905/abstract|doi=10.1002/(SICI)1096-8644(200005)112:1<129::AID-AJPA11>3.0.CO;2-K|pmid=10766948}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [http://www-personal.umich.edu/~wolpoff/Papers/Multiregional.PDF PDF]</ref><ref name="Wolpoff1988">{{cite journal|doi=10.1126/science.3136545|last=Wolpoff |first=M.H. |first2=J.N. |last2=Spuhler |first3=F.H. |last3=Smith |first4=J. |last4=Radovcic |first5=G. |last5= Pope |first6=D.W. |last6=Frayer |first7=R. |last7=Eckhardt |first8=G. |last8=Clark |year=1988|title=Modern Human Origins|journal=Science|volume=241|issue=4867|pages=772–4|url=http://www.sciencemag.org/cgi/pdf_extract/241/4867/772|pmid=3136545|bibcode = 1988Sci...241..772W }}</ref> Die begrip van die mens se oorsprong het ’n hupstoot gekry danksy [[DNS]]-navorsing.<ref name="M'charek2005">{{cite book|author=Amade M'charek|title=The Human Genome Diversity Project: an ethnography of scientific practice|url=https://books.google.co.za/books?hl=en&lr=&id=n-K436zeUY8C&oi=fnd&pg=PR7&dq=The+Human+Genome+Diversity+Project:+an+ethnography+of+scientific+practice&ots=4j20ZZbzTI&sig=TSFloNtDgjk6fouEZnpSghcWQgQ#v=onepage&q=The%20Human%20Genome%20Diversity%20Project%3A%20an%20ethnography%20of%20scientific%20practice&f=false|accessdate=10 November 2011|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83222-9|page=96}}</ref><ref name="DeSalleTattersall2008">{{cite book|author1=Rob DeSalle|author2=Ian Tattersall|title=Human origins: what bones and genomes tell us about ourselves|url=http://books.google.com/books?id=Bf4Sitw7YaIC&pg=PA146|accessdate=10 November 2011|year=2008|publisher=Texas A&M University Press|isbn=978-1-58544-567-7|page=146}}</ref><ref name="Trent2005">{{cite book|author=R. J. Trent|title=Molecular medicine: an introductory text|url=http://books.google.com/books?id=772BEp8ZyMYC&pg=PA6|accessdate=9 November 2011|year=2005|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-699057-7|pages=6–}}</ref> Die mtDNS en Y-DNS van ’n groot verskeidenheid inheemse bevolkings het inligting oor voorsate onthul van beide manlike en vroulike herkoms.<ref name="WebsterWells2010">{{cite book|author1=Donovan Webster|author2=Spencer Wells|title=Meeting the Family: One Man's Journey Through His Human Ancestry|url=https://books.google.co.za/books/about/Meeting_the_Family.html?id=PW8DAQAAQBAJ&redir_esc=y|accessdate=10 November 2011|date=20 April 2010|publisher=National Geographic Books|isbn=978-1-4262-0573-6|page=53}}</ref> Ontledings dui op ’n groter verskeidenheid DNS-patrone regdeur Afrika, wat ooreenstem met die idee dat Afrika die tuiste is van [[Mitochondriale Eva]] en [[Y-chromosomale Adam]],<ref name="Kutty2009">{{cite book|author=Dr Kutty|title=Adam's Gene and the Mitochondrial Eve|url=http://books.google.com/books?id=sUqYgipyiGMC&pg=PA40|accessdate=9 November 2011|date=14 September 2009|publisher=Xlibris Corporation|isbn=978-1-4415-0729-7|page=40}}</ref> dus dat alle moderne mense uit Afrika afstam.<ref name="SpeicherAntonarakis2010">{{cite book|author1=Michael R. Speicher|author2=Stylianos E. Antonarakis|author3=Arno G. Motulsky|title=Vogel and Motulsky's Human Genetics: Problems and Approaches|url=http://books.google.com/books?id=FlfPSpBvKLgC&pg=PA606|accessdate=10 November 2011|date=3 February 2010|publisher=Springer|isbn=978-3-540-37653-8|page=606}}</ref> Die teorie het steun gekry danksy navorsing met die gebruik van [[mitochondriale DNS]] (mtDNS) en die manlike [[Y-chromosoom]]. Ná die ontleding van stambome met die gebruik van 133 soorte mtDNS, het navorsers tot die gevolgtrekking gekom dat almal van ’n vroulike voorsaat uit Afrika, Mitochondriale Eva, afstam. Die teorie word ook gesteun deur die feit dat mitochondriale genetiese diversiteit die hoogste is onder Afrika-bevolkings.<ref name="Cann">{{cite journal|author=Cann RL, Stoneking M, Wilson AC|title=Mitochondrial DNA and human evolution|journal=Nature|volume=325|issue=6099|pages=31–6|year=1987|pmid=3025745|doi=10.1038/325031a0|url=http://artsci.wustl.edu/~landc/html/cann/|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpdJwWR?url=http://artsci.wustl.edu/~landc/html/cann/|archivedate=2010-11-22|url-status=live|bibcode=1987Natur.325...31C|access-date=2014-03-08}}</ref> ’n Studie van die genetiese diversiteit in Afrika onder Sarah Tishkoff het bevind die [[San]] het die grootste genetiese diversiteit onder die 113 bevolkings wat getoets is, en dit maak hulle een van 14 "voorouergroepe". Die navorsing het ook vasgestel die oorsprong van die moderne mens se migrasie is in suidwestelike Afrika, naby die grens tussen [[Namibië]] en [[Angola]].<ref>{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8027269.stm |title=Africa's genetic secrets unlocked |date=1 Mei 2009 |last=Gill |first=Victoria |work=BBC News |access-date=8 Junie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514095952/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8027269.stm |archive-date=14 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Onlangse DNS-studies van die genome van ''H. Neanderthalensis''<ref>{{cite journal | pmid = 20448178 | doi=10.1126/science.1188021 | volume=328 | issue=5979 | title=A draft sequence of the Neandertal genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-05-07_328_5979/page/710 |date=Mei 2010 | journal=Science | pages=710–22 | author=Green RE, Krause J, Briggs AW, ''et al. ''|bibcode = 2010Sci...328..710G }}</ref> en ''H. Denisova''<ref>Reich D, Green RE, Kircher M, et al. (December 2010). "Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia" ''Nature'' 468 (7327) 1053–60.{{DOI|10.1038/nature09710}} {{PMID|21179161}}</ref> wys ’n mate van verbastering het plaasgevind. Moderne mense buite Afrika het 2 tot 4% Neanderdaller-gene in hul genome. Hierdie nuwe bevindings weerspreek nie die Uit Afrika-teorie nie, buiten in sy strengste vertolking. Klein groepe uit Afrika het moontlik met ander groepe in Eurasië verbaster.<ref>{{cite journal | pmid = 21944045 | doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005 | volume=89 | issue=4 | title=Denisova admixture and the first modern human dispersals into Southeast Asia and Oceania | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-10-07_89_4/page/516 | pmc=3188841 |date=October 2011 | journal=Am. J. Hum. Genet. | pages=516–28 | author=Reich D, Patterson N, Kircher M, ''et al. ''}}</ref> == Anatomiese veranderings == Die menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal morfologiese, [[fisiologie]]se, ontwikkelings- en gedragsveranderings wat plaasgevind het sedert die skeiding van die mens en sjimpansee van hul [[laaste gemeenskaplike voorsaat]]. Die grootste veranderings is die loop op twee voete, ’n vergrote brein, ’n langer swangerskap en kindertydperk, en ’n afname in [[geslagsdimorfie]]. Die verband tussen hierdie veranderings is ’n kwessie waaroor steeds gedebatteer word.<ref name=Boyd2003>{{cite book |author=Boyd, Robert; Silk, Joan B. |year=2003 |title=How Humans Evolved |url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd |location=New York, New York |publisher=Norton |isbn=0-393-97854-0}}</ref> Nog ’n belangrike morfologiese verandering is ’n kragtiger greep, wat eerste in ''H. erectus'' ontwikkel het.<ref name=Brues1965>{{cite journal |author=Brues, Alice M.; Snow, Clyde C. |title=Physical Anthropology |journal=Biennial Review of Anthropology |year=1965 |volume=4 |pages=1–39 |url=http://books.google.com/books?id=9WemAAAAIAAJ&pg=PA1 |isbn=978-0-8047-1746-5}}</ref> === Tweevoetigheid === [[Lêer:Ape skeletons.png|400px|duimnael|links|Die [[Aap|hominoïdes]] stam af van ’n gemeenskaplike voorsaat.]] [[Tweevoetigheid]] is ’n basiese aanpassing van Hominini en word beskou as die hoofrede vir die skedelveranderings wat in alle tweevoetige hominiene voorkom. Die vroegste tweevoetige hominien is óf ''[[Sahelanthropus tchadensis|Sahelanthropus]]''<ref name=Brunet2002>{{cite journal |author=Brunet, M.; Guy, F.; Pilbeam, D.; Mackaye, H.; Likius, A.; Ahounta, D.; Beauvilain, A.; Blondel, C.; Bocherens, H.; Boisserie, J.; De Bonis, L.; Coppens, Y.; Dejax, J.; Denys, C.; Duringer, P.; Eisenmann, V.; Fanone, G.; Fronty, P.; Geraads, D.; Lehmann, T.; Lihoreau, F.; Louchart, A.; Mahamat, A.; Merceron, G.; Mouchelin, G.; Otero, O.; Pelaez Campomanes, P.; Ponce De Leon, M.; Rage, J.; Sapanet, M.; Schuster, M.; Sudre, J.; Tassy, P.; Valentin, X.; Vignaud, P.; Viriot, L.; Zazzo, A.; Zollikofer, C. |title=A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa |url=http://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/full/nature00879.html |journal=Nature |volume=418 |issue=6894 |pages=145–151 |year=2002 |pmid=12110880 |doi=10.1038/nature00879}}</ref> óf ''[[Orrorin]]'' – die ten volle tweevoetige ''[[Ardipithecus ramidus|Ardipithecus]]'' het later ontstaan. Die ape wat op hul kneukels loop, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd geskei, en óf ''Sahelanthropus'' óf ''Orrorin'' kon die laaste gemeenskaplike voorouer gewees het. Die vroeë tweevoetiges het eindelik ontwikkel in ''Australopithecus'' en later ''Homo''. Daar is verskeie teorieë oor die waarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik verkies omdat dit die hande vrygelaat het vir die uitreik na en dra van kos, energie gespaar het tydens beweging,<ref name="Srivastava2009">{{cite book|author=Srivastava|title=Morphology Of The Primates And Human Evolution|url=http://books.google.com/books?id=kCerOsM8XMwC&pg=PA87|accessdate=6 November 2011|year=2009|publisher=PHI Learning Pvt. Ltd.|isbn=978-81-203-3656-8|page=87}}</ref> hardloop en jag oor lang afstande moontlik gemaak het, uitsig verbeter en hipertermie help voorkom het deur ’n kleiner deel van die lyf aan die [[son]] bloot te stel; dit alles om beter aan te pas by die [[grasland]]omgewing eerder as die vorige [[woud]]habitat.<ref name=DeSalleTattersall2008 /><ref name="Curry2008 Child of Earth" /> Boonop het tweevoetigheid gelei tot die aanpassing van die skelet – nie net van die bene en pelvis nie, maar ook die ruggraat, voete, enkels en skedel.<ref name=Aiello&Dean>{{cite book |author=Aiello, Leslie and Christopher Dean |title=An Introduction to Human Evolutionary Anatomy|publisher=Elsevier Academic Press |location=Oxford |year=1990 |isbn=0-12-045591-9}}</ref> Die dybeen het ’n effens hoekiger posisie ingeneem om die swaartekragmiddelpunt na die geometriese middel van die liggaam te verskuif. Die knie- en enkelgewrigte het sterker geword om die toenemende gewig beter te dra. Om die groter druk op die rugwerwels te steun, het die ruggraat ’n S-vorm aangeneem en die lumbale werwels het korter en breër geword. Die groottoon het in lyn met die ander tone beweeg om voorwaartse beweging aan te help. Die arms het korter geword in vergelyking met die bene om beter te kon hardloop. Die agterhoofopening het ook vorentoe geskuif.<ref name=Shiro>{{cite book |author=Kondō, Shirō |title=Primate morphophysiology, locomotor analyses, and human bipedalism |publisher=University of Tokyo Press |location=Tokyo |year=1985 |pages= |isbn=4-13-066093-4 |oclc= |doi=}}</ref> Die belangrikste veranderings is in die pelvis, wat korter en breër geword het om die swaartekragmiddelpunt bestendig te hou terwyl geloop is.<ref name=Srivastava2009 /> ’n Nadeel is dat die geboortekanaal kleiner geword het. Daar was later ’n verbreding om die geboorte van babas met ’n groter breinkapasiteit te vergemaklik, maar dit was beperk tot die boonste deel, aangesien ’n verdere vergroting tweevoetige beweging sou beperk het.<ref name="Strickberger2005 Evolution">{{cite book|author=Monroe W. Strickberger|title=Evolution|url=http://books.google.com/books?id=feMItLo5gwgC&pg=PA476|accessdate=12 July 2013|year=2005|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-0-7637-3824-2|pages=475–476}}</ref> Die verkorting van die pelvis en vernouing van die geboortekanaal het ’n groot invloed gehad op die menslike geboorteproses, wat baie moeiliker is as by ander primate.<ref name="Wenda 2011 Human birth">{{cite book|author=Wenda R. Trevathan|title=Human Birth: An Evolutionary Perspective|url=http://books.google.com/books?id=Potlqpl-jxgC&pg=PA20|accessdate=12 Julie 2013|date=1 Mei 2011|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-4819-0|page=20}}</ref> Die kleiner geboortekanaal het ’n hindernis geraak toe breingrootte in vroeë mense begin toeneem het, en dit het ’n korter swangerskapperiode tot gevolg gehad. Dit is die rede hoekom mense die lewe skenk aan onvolgroeide babas wat nie kan loop voor hulle 12 maande oud is nie en langer hulpeloos is as ander primate se kinders.<ref name="Curry2008 Child of Earth">{{cite book|author=James R. Curry|title=Children of God: Children of Earth|url=http://books.google.com/books?id=-uxT00urDlwC&pg=PA106|accessdate=12 Julie 2013|date=2 Oktober 2008|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-4678-6390-2|pages=106–109}}</ref> Vertraagde seksuele volwassenheid by die mens het ook gelei tot die ontwikkeling van die [[menopouse]] – een verduideliking daarvoor is dat ouer vroue hul gene beter kan oordra deur hul dogters se kinders te versorg as om nog kinders van hul eie te hê.<ref name=Scienceews>{{cite web |title=Killer whales, grandmas and what men want: Evolutionary biologists consider menopause |url=http://www.sciencenews.org/view/generic/id/352548/description/Killer_whales_grandmas_and_what_men_want_Evolutionary_biologists_consider_menopause |publisher=Sciencenews |author=Erin Wayman |date=19 Augustus 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823102729/http://www.sciencenews.org/view/generic/id/352548/description/Killer_whales_grandmas_and_what_men_want_Evolutionary_biologists_consider_menopause |archive-date=23 Augustus 2013 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date= 8 Maart 2014 }}</ref> === Vergroting van die brein === Die menslike spesie het ’n veel groter brein as ander primate ontwikkel – dit is gemiddeld 1&nbsp;330&nbsp;cm³ in die moderne mens, meer as twee keer so groot as by die sjimpansee of gorilla.<ref name="Schoeneman">{{cite journal|title=Evolution of the Size and Functional Areas of the Human Brain|author= P. Thomas Schoenemann|journal=Annu. Rev. Anthropol|year= 2006|volume=35|pages=379–406|doi=10.1146/annurev.anthro.35.081705.123210}}</ref> Die patroon het begin by ''Homo habilis'', wat ’n effens groter brein (600&nbsp;cm³) gehad het as die sjimpansee, en het toegeneem met ''Homo erectus'' (800 tot 1&nbsp;100&nbsp;cm³) voordat dit ’n hoogtepunt bereik het met die Neanderdallers (1&nbsp;200 tot 1&nbsp;900&nbsp;cm³) (wat selfs groter was as dié van ''Homo sapiens''). Die patroon van nageboortelike breingroei verskil van ander primate s’n; daar is langer periodes van sosiale aanlering en die verbetering van taalvaardigheid in menslike kinders. Die verskille in die struktuur van die brein is egter belangriker as die verskil in grootte.<ref name=Park2007>{{cite journal |author=Park, Min S.; Nguyen, Andrew D.; Aryan, Henry E.; U, Hoi Sang; Levy, Michael L.; Semendeferi, Katerina |title=Evolution of the human brain: changing brain size and the fossil record |url=https://archive.org/details/sim_neurosurgery_2007-03_60_3/page/555 |journal=Neurosurgery |year=2007 |volume=60 |issue=3 |pages=555–562 |pmid=17327801 |doi= 10.1227/01.NEU.0000249284.54137.32}}</ref><ref name=Bruner2007>{{cite journal |author=Bruner, Emiliano |title=Cranial shape and size variation in human evolution: structural and functional perspectives |journal=Child's Nervous System |year=2007 |volume=23 |issue=12 |pages=1357–1365 |pmid=17680251 |url=http://www.emilianobruner.it/pdf/Bruner2007_CNS.pdf |format=PDF |doi=10.1007/s00381-007-0434-2 |access-date= 8 Maart 2014 |archive-date= 2 Maart 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302143129/http://www.emilianobruner.it/pdf/Bruner2007_CNS.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | author = Potts Richard | year = 2012 | title = Evolution and Environmental Change in Early Human Prehistory | url = | journal = Annu. Rev. Anthropol | volume = 41 | issue = | pages = 151–67 | doi=10.1146/annurev-anthro-092611-145754}}</ref><ref>Leonard, William R. , J. Josh Snodgrass, and Marcia L. Robertson. 2007. Effects of Brain Evolution on Human Nutrition and Metabolism. Annu. Rev. Nutr. 27:311–27</ref> Die toenemende volume het mettertyd dele van die menslike brein verskillend beïnvloed – die [[temporale lob]]be, wat die leer van taal beheer, het buite verhouding toegeneem, net so die [[prefrontale korteks]], wat verband hou met ingewikkelde besluitneming en sosiale gedrag.<ref name="Schoeneman" /> Die vergroting van die brein word verbind met ’n groter klem op vleis in die dieet<ref>{{cite web |url=http://berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |title=06.14.99 – Meat-eating was essential for human evolution, says UC Berkeley anthropologist specializing in diet |work=Berkeley.edu |date=14 Junie 1999 |access-date=31 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516050448/https://www.berkeley.edu/news/media/releases/99legacy/6-14-1999a.html |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thefreelibrary.com/Meat+in+the+human+diet:+an+anthropological+perspective-a0169311689 |title=Meat in the human diet: an anthropological perspective. - Free Online Library |work=Thefreelibrary.com |date=2007-09-01 |accessdate=2012-01-31}}</ref> of die ontwikkeling van die kookproses,<ref name=PNAS>{{cite web |url=http://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |title=Phylogenetic rate shifts in feeding time during the evolution of Homo |first=Chris |last=Organ |work=PNAS |date=22 Augustus 2011 |access-date=17 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428135029/https://www.pnas.org/content/108/35/14555.full?sid=95c4876b-9870-4259-888f-24a6179be4fc |archive-date=28 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en daar is voorgestel dat intelligensie toegeneem het as gevolg van ’n groter behoefte om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap meer kompleks geword het. === Geslagsdimorfie === Die kleiner mate van [[geslagsdimorfie]] is hoofsaaklik te sien in die verkleining van die manlike oogtande in vergelyking met dié van ander ape, asook kleiner wenkbroubene en algemene stewigheid. ’n Belangrike fisieke verandering by vroue is die ontwikkeling van verskuilde [[bronstigheid]]. Mense en [[bonobo|bonobo's]] is die enigste ape waar die vrou dwarsdeur die jaar vrugbaar is en by wie geen uiterlike tekens van vrugbaarheid (soos genitale swelling) voorkom nie. Al bogenoemde kenmerke saam kan dalk toegeskryf word aan ’n groter verbintenis ([[Engels]]: ''bonding'') tussen pare om die kinders groot te maak omdat hulle langer onvolwasse bly. Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie wat betref die verspreiding van liggaamshare en algemene grootte; mans is byvoorbeeld gemiddeld sowat 15% groter as vroue. === Ander veranderings === ’n Aantal ander veranderings kenmerk ook die menslike evolusie, soos ’n toename in sig eerder as reuk, ’n kleiner maag, die verlies van liggaamshare, die verandering van die gebit, die ontwikkeling van ’n ken (wat net in ''Homo sapiens'' voorkom) ens. == Bewyse == Die bewyse waarop wetenskaplike weergawes van menslike evolusie geskoei is, kom uit baie terreine van die [[natuurwetenskap]]. Die hoofbron van kennis oor die evolusieproses was tradisioneel [[fossiel]]rekords, maar sedert die ontwikkeling van [[genetika]] aan die begin van die 1970's het [[DNS]]-ontleding feitlik net so belangrik geword. Studies in [[wordingsleer]], [[filogenie]] en veral [[evolusie-ontwikkelingsbiologie]] van beide [[gewerweldes]] en [[ongewerweldes]] bied aansienlike insig in die evolusie van alle lewe, ook hoe die mens ontwikkel het. Die spesifieke bestudering van die oorsprong en lewe van die mens is [[antropologie]], veral [[paleoantropologie]] wat fokus op die bestudering van die prehistoriese mens.<ref>Stanford, Craig, John S. Allen, and Susan C. Anton (skrywer) 2012. Biological Anthropology (2de uitg.). Prentice Hall. {{ISBN|0-13-601160-8}} ch. 1</ref> === Bewyse van molekulêre biologie === [[Lêer:Hominidae.PNG|350px|duimnael|’n Stamboom van die oorlewende [[Hominoidea]]: mense (genus ''Homo''), sjimpansees en bonobo's (''Pan''), gorillas (''Gorilla''), orang-oetangs (''Pongo'') en langarmape (vier genera van die familie Hylobatidae. Almal buiten langarmape is hominiede.]] Die naaste lewende verwante van die mens is [[sjimpansee]]s en [[bonobo|bonobo's]] (albei genus ''Pan'') en [[gorilla]]s (genus ''Gorilla'').<ref name=Wood>{{cite journal |author=Wood, Bernard; Richmond, Brian G. |title=Human evolution: taxonomy and paleobiology |journal=Journal of Anatomy |volume=197 |issue=1 |pages=19–60 |year=2000 |pmid=10999270 |pmc=1468107 |doi=10.1046/j.1469-7580.2000.19710019.x}}</ref> Huidige ramings oor die ooreenkoms tussen die mens en die sjimpansee se DNS is tussen 95% en 99%.<ref name=Wood /><ref>Ajit, Varki and David L. Nelson. 2007. Genomic Comparisons of Humans and Chimpanzees. Annu. Rev. Anthropol. 2007.</ref><ref>Ken Sayers, Mary Ann Raghanti en C. Owen Lovejoy. 2012. Human Evolution and the Chimpanzee Referential Doctrine. Annual Review of Anthropology, Vol. 41</ref> Deur die gebruik van die tegniek bekend as die [[molekulêre klok]] kan die tyd bepaal word wanneer twee stambome geskei het. Die langarmape (gibbons) en orang-oetangs was die eerste groepe wat afgeskei het van die stamboom wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas en toe die sjimpansees en bonobo's. Die skeiding tussen die mens en die sjimpansee word op sowat 4 tot 8&nbsp;miljoen jaar geraam, tydens die Laat [[Mioseen]]-[[epog (geologie)|epog]].<ref name="Dawkins R 2004" /><ref>Ruvolo, M. 1997. Genetic Diversity in Hominoid Primates. Annual Review of Anthropology, Vol. 26, (1997), bl. 515-540</ref><ref name=Ruvolo1997>{{cite journal |author=Ruvolo, Maryellen |title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets |url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/reprint/14/3/248 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–265 |year=1997 |pmid=9066793 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761}}</ref> Genetiese inligting word ook gebruik om te bepaal of daar wel ’n uitruiling van gene tussen die vroeë moderne mense en die [[Neanderdaller]]s was, en om ons begrip te verbeter van vroeë menslike migrasiepatrone en skeidingsdatums. ==== Genetika ==== In menslike-evolusie-genetika word studies gedoen oor hoe een menslike [[genoom]] verskil van ’n ander, die evolusiegebeure wat daartoe aanleiding gegee het en die huidige uitwerking daarvan. Verskille tussen genome het [[antropologie]]se, [[mediese]] en [[forensiese]] implikasies en aanwendings. Genetikagegewens kan ’n belangrike insig verskaf in menslike evolusie. === Die fossielrekord === [[Lêer:Homo habilis-KNM ER 1813.jpg|duimnael|140px|links|’n Replika van ’n skedel van ''[[Homo habilis]]''.]] [[Lêer:Homo ergaster.jpg|duimnael|140px|links|’n Replika van ’n skedel van ''[[Homo ergaster]]''.]] Daar is min fossiele bewyse vir die skeiding van die gorilla, sjimpansee en Hominini-stambome.<ref>Begun, David R. 2010. Miocene Hominids and the Origins of the African Apes and Humans. Annual Review of Anthropology, Vol. 39: 67 -84</ref> Die vroegste fossiele wat vermoedelik deel van die Hominini-stamboom is, is ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' van 7&nbsp;miljoen jaar gelede, ''[[Orrorin tugenensis]]'' van 5,7&nbsp;miljoen jaar gelede en ''[[Ardipithecus|Ardipithecus kadabba]]'' van 5,6&nbsp;miljoen jaar gelede. Elkeen van hulle word deur sommige wetenskaplikes beskou as ’n tweevoetige voorsaat van latere hominiene, maar elkeen van dié aansprake word ook betwis. Dit is moontlik dat een of meer van hierdie spesies voorsate is van ’n ander tak van Afrika-ape, of dat hulle ’n gemeenskaplike voorsaat verteenwoordig tussen hominiene en ander ape. Die vraag oor die verband tussen hierdie vroeë fossiele spesies en die Hominini-stamboom is nog onbeantwoord. Uit hierdie vroeë spesies het ''Australopithecus''-takke sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede ontstaan en geskei in die robuuste ''[[Paranthropus]]''- en slanker ''Australopithecus''-spesies. Een van hulle (moontlik ''[[Australopithecus garhi]]'') was dalk die voorsaat van die genus ''Homo''. Die ''Australopithecus''-spesies wat die beste verteenwoordig word in die fossielrekord is ''[[Australopithecus afarensis]]'', waarvan fossiele van meer as honderd individue ontdek is van Noord-[[Ethiopië]] (soos die beroemde [[Lucy]]) tot [[Kenia]] en [[Suid-Afrika]]. Fossiele van die robuuste ''Australopithecus''-spesies soos ''A. robustus'' (ook genoem ''[[Paranthropus robustus]]'') en ''[[Paranthropus boisei|A./P. boisei]]'' is veral volop in Suid-Afrika by terreine soos [[Kromdraai-fossielterrein|Kromdraai]] en [[Swartkrans]], en by die [[Turkanameer]] in [[Kenia]]. Die vroegste lede van die genus ''Homo'' is ''[[Homo habilis]]'', wat sowat 2,3&nbsp;miljoen jaar gelede ontwikkel het. ''H. habilis'' is die eerste spesie waarvoor daar positiewe bewyse is dat hulle steengereedskap gebruik het. Sommige wetenskaplikes beskou ''[[Homo rudolfensis]]'', ’n groter groep fossiele met soortgelyke morfologie, as ’n aparte spesie terwyl ander meen dit behoort ook tot ''H. habilis'' en die verskille tussen hulle is bloot interne spesievariasies en dalk selfs [[geslagsdimorfie]]. Die brein van hierdie vroeë hominiene was omtrent so groot soos ’n sjimpansee s’n en hul grootste aanpassing was tweevoetigheid om voorsiening te maak vir ’n lewe op die grond. In die volgende miljoen jaar het die brein groter begin word en teen die tyd dat ''[[Homo erectus]]'' op die toneel verskyn het, het die breingrootte verdubbel. ''Homo erectus'' was die eerste hominiene wat Afrika verlaat het. Hulle het tussen 1,3 en 1,8&nbsp;miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een ''H. erectus''-bevolking, soms ook geklassifiseer as ’n aparte spesie, ''[[Homo ergaster]]'', het in Afrika gebly en in ''Homo sapiens'' ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesies het die eerste keer vuur gemaak en ingewikkelde gereedskap gebruik. Die vroegste oorgangsfossiele tussen ''H. ergaster/erectus'' en Archaïese ''H. sapiens'' is uit Afrika, soos ''[[Homo rhodesiensis]]'', maar skynbare oorgangsvorme is ook in [[Georgië]] gevind. Hierdie afstammelinge van ''H. erectus'' uit Afrika het van 500&nbsp;000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in ''[[Homo antecessor|H. antecessor]]'', ''[[Homo heidelbergensis|H. heidelbergensis]]'' en ''[[Homo neanderthalensis|H. neanderthalensis]]'' ontwikkel. Die vroegste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-[[Steentydperk]], sowat 200&nbsp;000 jaar gelede, soos die [[Omo-oorblyfsels]] van Ethiopië. Die fossielrekord in [[Israel]] en Suid-Europa begin sowat 90&nbsp;000 jaar gelede. Toe moderne mense van Afrika deur [[Eurasië]] versprei het, het hulle ander hominiene soos ''H. neanderthalensis'' en ''H. Denisova'' teengekom wat kon ontwikkel het uit die ''Homo erectus''-bevolkings wat Afrika 2&nbsp;miljoen jaar gelede verlaat het. Die aard van die interaksie tussen hierdie susterspesies is al lank ’n omstrede onderwerp – die vraag is of die moderne mens die ander spesies vervang het en of hulle eenders genoeg was dat hulle kon verbaster het; indien laasgenoemde, kon die vroeëre bevolkings bygedra het tot die genetiese materiaal van die moderne mens.<ref name=Grine2009>{{cite book |author=Wood, Bernard A. |editor-last1=Grine|editor-first1= Frederick E.|editor-last2= Fleagle|editor-first2= John G.|editor-last3= Leakey|editor-first3= Richard E. |chapter=Where does the genus ''Homo'' begin, and how would we know? |title=The First Humans: Origin and Early Evolution of the Genus ''Homo'' |year=2009 |publisher=Springer |location=London, UK |isbn=978-1-4020-9979-3 |pages=17–27 |url=http://books.google.com/books?id=ITp_RnsPfzQC&pg=PA17}}</ref><ref name="NYT-01302012">{{cite news |author=Mitchell, Alanna |title=DNA Turning Human Story Into a Tell-All |url=http://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |date=30 Januarie 2012 |publisher=NYTimes |access-date=13 Februarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601064907/https://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html |archive-date=1 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Teen 40&nbsp;000 jaar gelede het die moderne mens Eurasië en [[Oseanië]] bewoon en minstens 14&nbsp;500 jaar gelede die [[Amerika]]s.<ref>{{cite journal | author = Wood B | year = 1996 | title = Human evolution | url =https://archive.org/details/sim_bioessays_1996-12_18_12/page/945| journal = BioEssays | volume = 18 | issue = 12| pages = 945–954 | doi = 10.1002/bies.950181204 | pmid = 8976151 }}</ref> == Genus ''Homo'' == [[Lêer:Human evolution chart-en.svg|duimnael|300px|Een van die huidige teorieë oor die verspreiding (tyd en plek) van hominiede.<ref>[http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=slideshow&type=figure&doi=10.1371/journal.pbio.0020340&id=15540 Figure 1. Phylogeny of Primate Lice from Morphological and Molecular Data] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204104611/http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=slideshow&type=figure&doi=10.1371/journal.pbio.0020340&id=15540 |date= 4 Desember 2007 }}, in {{cite journal|title=Genetic Analysis of Lice Supports Direct Contact between Modern and Archaic Humans|author=Reed DL, Smith VS, Hammond SL, Rogers AR, Clayton DH PLoS|journal=PLoS Biol|volume=2|issue=11|page=e340|year=2004|pmid=15502871|pmc=521174|doi=10.1371/journal.pbio.0020340|url=http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=slideshow&type=figure&doi=10.1371/journal.pbio.0020340&id=15540|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071204104611/http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=slideshow&type=figure&doi=10.1371/journal.pbio.0020340&id=15540|archivedate=2007-12-04|url-status=dead|access-date=2014-03-09}}</ref> Ander teorieë verskil hoofsaaklik wat betref die taksonomie en geografiese verspreiding van spesies.]] ''Homo sapiens'' is die enigste oorlewende spesie van die genus ''Homo''. Hoewel ander, uitgestorwe spesies dalk voorsate van die mens was, is baie van hulle waarskynlik ons "neefs" wat afgeskei het van ons voorsate.<ref>{{cite journal|author=Strait DS, Grine FE, Moniz MA|title=A reappraisal of early hominid phylogeny|journal=J. Hum. Evol.|volume=32|issue=1|pages=17–82|year=1997|pmid=9034954|doi=10.1006/jhev.1996.0097}}</ref><ref name="bryson2004">{{cite book|author=Bill Bryson|title=A Short History of Nearly Everything|url=https://books.google.co.za/books/about/A_Short_History_of_Nearly_Everything.html?id=YjAnfhsAQ8wC&redir_esc=y|chapter=28. The Mysterious Biped|year=2004|publisher=Random House, Inc.|isbn=978-0-385-66004-4|pages=522–543}}</ref> Daar is nie konsensus oor watter van die spesies as subspesies beskou moet word en watter nie. Van die vroeë ''Homo''-spesies is: === ''H. habilis'' en ''H. gautengensis'' === :''Hoofartikels: [[Homo habilis]] en [[Homo gautengensis]].'' ''Homo habilis'' het van sowat 2,4 tot 1,4&nbsp;miljoen jaar gelede geleef. Dit het in die laat [[Plioseen]] of vroeë [[Pleistoseen]] in [[Suider-Afrika|Suider]]- en [[Oos-Afrika]] ontstaan toe dit van ''Australopithecus'' afgeskei het. Sommige wetenskaplikes meen die spesie moet na die genus ''Australopithecus'' geskuif word vanweë die morfologie van die skedel wat eerder dui op boom klim as tweevoetigheid.<ref>Wood, B. & Collard, M. (1999) The changing face of Genus Homo. Evol. Anth. 8(6) 195-207</ref> Dit is beskou as die eerste ''Homo''-spesie tot met die ontdekking van ''Homo gautengensis'' in Mei 2010 in Suid-Afrika. Hulle is waarskynlik ouer as ''Homo habilis''.<ref name="toothy">{{cite web |url=http://news.discovery.com/human/human-ancestor-tree-swinger.html |title=Toothy Tree-Swinger May Be Earliest Human |publisher=News. discovery.com |date=21 Mei 2010 |access-date=14 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502102146/http://news.discovery.com/human/human-ancestor-tree-swinger.html |archive-date= 2 Mei 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> === ''H. rudolfensis'' en ''H. georgicus'' === :''Hoofartikels: [[Homo rudolfensis]] en [[Homo erectus#Afstammelinge en subspesies|Homo georgicus]].'' Dit is voorgestelde spesiename vir fossiele van 1,9 tot 1,6&nbsp;miljoen jaar oud. Die verband tussen hulle en ''Homo habilis'' is nog onseker. * ''Homo rudolfensis'' verwys na ’n enkele, onvolledige skedel wat in Kenia ontdek is. * ''Homo georgicus'' is in Georgië ontdek en is moontlik ’n oorgangsvorm tussen ''Homo habilis'' en ''Homo erectus'',<ref>{{cite journal|author=Gabounia L. de Lumley M. Vekua A. Lordkipanidze D. de Lumley H.|title=Discovery of a new hominid at Dmanisi (Transcaucasia, Georgia)|journal=Comptes Rendus Palevol|volume=1|issue=4|pages=243–53|year=2002|doi=10.1016/S1631-0683(02)00032-5}}</ref> of ’n subspesie van ''Homo erectus''.<ref>{{cite journal|author=Lordkipanidze D, Vekua A, Ferring R, ''et al. ''|title=A fourth hominin skull from Dmanisi, Georgia|journal=The anatomical record. Part A, Discoveries in molecular, cellular, and evolutionary biology|volume=288|issue=11|pages=1146–57|year=2006|pmid=17031841|doi=10.1002/ar.a.20379}}</ref> === ''H. ergaster'' en ''H. erectus'' === :''Hoofartikels: [[Homo ergaster]] en [[Homo erectus]].'' Die eerste fossiele van ''H. erectus'' is in 1891 in Java ontdek. Hulle het tussen sowat 1,8&nbsp;miljoen en 70&nbsp;000 jaar gelede geleef. Fossiele uit die vroeë fase, van sowat 1,8&nbsp;tot 1,25&nbsp;miljoen jaar gelede, word beskou as ’n ander spesie, ''H. ergaster'', of as ’n subspesie, ''H. erectus ergaster''. === ''H. cepranensis'' en ''H. antecessor'' === :''Hoofartikels: [[Homo cepranensis]] en [[Homo antecessor]].'' Dit is voorgestelde spesies wat ’n oorgang kon gewees het tussen ''H. erectus'' en ''H. heidelbergensis''. * ''H. antecessor'' is fossiele uit [[Spanje]] en [[Engeland]] en is sowat 1,2&nbsp;miljoen tot 500&nbsp;000 jaar oud.<ref>{{cite journal|author=Bermúdez de Castro JM, Arsuaga JL, Carbonell E, Rosas A, Martínez I, Mosquera M|title=A hominid from the lower Pleistocene of Atapuerca, Spain: possible ancestor to Neandertals and modern humans|url=https://archive.org/details/sim_science_1997-05-30_276_5317/page/1392|journal=Science|volume=276|issue=5317|pages=1392–5|year=1997|pmid=9162001|doi=10.1126/science.276.5317.1392}}</ref><ref>{{cite journal|last=Carbonell|first=Eudald|authorlink=Eudald Carbonell|first2=José M. |last2=Bermúdez de Castro |title=The first hominin of Europe |journal=Nature|volume=452|issue=7186|pages=465–469|date=2008-03-27|pmid=18368116|doi=10.1038/nature06815|accessdate=2008-03-26|url=http://www.nature.com/nature/journal/v452/n7186/full/nature06815.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uQpaylUN?url=http://www.nature.com/nature/journal/v452/n7186/full/nature06815.html|archivedate=2010-11-22|url-status=live|bibcode=2008Natur.452..465C}}</ref> * ''H. cepranensis'' verwys na ’n enkele skedel uit [[Italië]] en is na raming sowat 800&nbsp;000 jaar oud.<ref>{{cite journal|author=Manzi G, Mallegni F, Ascenzi A|title=A cranium for the earliest Europeans: Phylogenetic position of the hominid from Ceprano, Italy|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-08-14_98_17/page/10011|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|volume=98|issue=17|pages=10011–6|year=2001|pmid=11504953|doi=10.1073/pnas.151259998|pmc=55569|bibcode = 2001PNAS...9810011M }}</ref> === ''H. heidelbergensis'' === :''Hoofartikel: [[Homo heidelbergensis]].'' ''H. heidelbergensis'' (die Heidelberg-mens) het tussen sowat 800&nbsp;000 en 300&nbsp;000 jaar gelede geleef. Ander voorgestelde name sluit in ''Homo sapiens heidelbergensis'' en ''Homo sapiens paleohungaricus''.<ref>{{cite journal|doi=10.1016/S0047-2484(03)00029-0|title=Palaeopathological and variant conditions of the Homo heidelbergensis type specimen (Mauer, Germany)|year=2003|author=Czarnetzki, A|journal=Journal of Human Evolution|volume=44|pmid=12727464|issue=4|last2=Jakob|first2=T|last3=Pusch|first3=CM|pages=479–95}}</ref> === ''H. rhodesiensis'' en die Gawis-kopbeen === :''Hoofartikel: [[Homo rhodesiensis]].'' * ''H. rhodesiensis'' is sowat 300&nbsp;000 tot 125&nbsp;000 jaar oud. Die meeste navorsers beskou dit as deel van ''Homo heidelbergensis'', hoewel ander klassifikasies soos Archaïese ''H. sapiens'' en ''H. sapiens rhodesiensis'' ook al voorgestel is. * In Februarie 2006 is die [[Gawis-kopbeen]] ontdek – dit is moontlik ’n oorgang tussen ''H. erectus'' en ''H. sapiens''. Dit is sowat 500&nbsp;000 tot 250&nbsp;000 jaar oud. Min is daaroor bekend. === Neanderdaller en Denisova-hominien === :''Hoofartikels: [[Homo neanderthalensis]] en [[Homo denisova]].'' ''H. neanderthalensis'', ook soms ''H. sapiens neanderthalensis''<ref>{{cite journal|author=Harvati K|title=The Neanderthal taxonomic position: models of intra- and inter-specific craniofacial variation|journal=J. Hum. Evol.|volume=44|issue=1|pages=107–32|year=2003|pmid=12604307|doi=10.1016/S0047-2484(02)00208-7}}</ref> genoem, het sowat 400&nbsp;000 tot 30&nbsp;000 jaar gelede in Europa en Asië gewoon. Feitlik alle moderne nie-Afrikane het Neanderdaller-gene, wat dui op ’n verbastering of dat ''H. neanderthalensis'' en die mens ’n gemeenskaplike voorsaat kon gehad het.<ref name="neandersequence">{{cite news |last=Viegas |first=Jennifer |date=6 Mei 2010 |title=Neanderthals, Humans Interbred, DNA Proves |url=http://news.discovery.com/human/evolution/neanderthal-human-interbreed-dna.htm |work=Discovery News |location=Silver Spring, MD |publisher=Discovery Communications, LLC. |access-date=30 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307004319/http://news.discovery.com/human/evolution/neanderthal-human-interbreed-dna.htm |archive-date= 7 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Mededinging met ''Homo sapiens'' het dalk gelei tot hul uitsterwing.<ref>{{cite journal|author1=Banks, W. E|author2= Francesco d'Errico, A. Townsend Peterson, Masa Kageyama, Adriana Sima, Maria-Fernanda Sánchez-Goñi|title=Neanderthal extinction by competitive exclusion |journal=PLoS ONE|volume=3|issue=12 e3972|year=2008|doi=10.1371/journal.pone.0003972|bibcode = 2008PLoSO...3.3972B|pmid=19107186|pmc=2600607|editor1-last=Harpending|editor1-first=Henry|last3=Peterson|first3=A. Townsend|last4=Kageyama|first4=Masa|last5=Sima|first5=Adriana|last6=Sánchez-Goñi|first6=Maria-Fernanda|pages=e3972}}</ref><ref>{{cite journal |author=Hortolà P, Martínez-Navarro B |title=The Quaternary megafaunal extinction and the fate of Neanderthals: An integrative working hypothesis |journal=Quaternary International |year=2012 |doi=10.1016/j.quaint.2012.02.037|bibcode = 2013QuInt.295...69H }}</ref> Die twee spesies kon tot 10&nbsp;000 jaar lank saam in Europa voorgekom het. In 2008 is ’n klein deel van ’n vinger in [[Siberië]] ontdek. Dit het aan ’n kind behoort en dié bevolking word die Denisova-hominiene genoem.<ref>{{cite journal|journal=Nature|volume=464|pages=838–839|date=8 April 2010|doi=10.1038/464838a|title=Human evolution: Stranger from Siberia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-08_464_7290/page/838|author=Brown, Terence A.|bibcode = 2010Natur.464..838B|issue=7290|pmid=20376137 }}</ref> Artifakte, onder meer ’n armband, wat op dieselfde vlak ontdek is, is sowat 40&nbsp;000 jaar oud. DNS-toetse dui daarop dat die vinger tot dieselfde stamboom as die Neanderdallers behoort het. === ''H. floresiensis'' === :''Hoofartikel: [[Homo floresiensis]] ''H. floresiensis'', wat van sowat 100&nbsp;000 tot 12&nbsp;000 jaar gelede geleef het, was baie klein (moontlik die gevolg van ’n tipe dwergisme).<ref>{{cite journal|author=Brown P, Sutikna T, Morwood MJ, ''et al. ''|title=A new small-bodied hominin from the Late Pleistocene of Flores, Indonesia|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-10-28_431_7012/page/1055|journal=Nature|volume=431|issue=7012|pages=1055–61|year=2004|pmid=15514638|doi=10.1038/nature02999|bibcode = 2004Natur.431.1055B }}</ref> Hulle is ook ’n voorbeeld van ’n onlangse ''Homo''-spesie met eienskappe wat nie in die moderne mens voorkom nie. Dit lyk of hulle ’n gemeenskaplike voorsaat met die mens gedeel het, maar van die menslike stamboom geskei en hul eie evolusiepad gevolg het. Sommige wetenskaplikes meen egter ''H. floresiensis'' is ’n moderne ''H. sapiens'' met patologiese dwergisme.<ref name="Martin">{{cite journal|author=Martin RD, Maclarnon AM, Phillips JL, Dobyns WB|title=Flores hominid: new species or microcephalic dwarf?|journal=The anatomical record. Part A, Discoveries in molecular, cellular, and evolutionary biology|volume=288|issue=11|pages=1123–45|year=2006|pmid=17031806|doi=10.1002/ar.a.20389}}</ref> === ''H. luzonensis'' === {{Hoofartikel|Homo luzonensis}} 'n Paar spesimens van die [[Filippyne|Filippynse]] eiland [[Luzon]] wat 50&nbsp;000 tot 67&nbsp;000 jaar oud is, is onlangs deur hulle ontdekkers beskryf as behorende tot 'n nuwe menslike spesie, ''[[Homo luzonensis|H. luzonensis]]'', op grond van die eienskappe van die tande.<ref>{{cite journal|last1=Détroit |first1=F. |last2=Mijares |first2=A. S. |last3=Corny|first3=J. |last4=Daver |first4=G. |last5=Zanolli |first5=C. |last6=Dizon |first6=E. |last7=Robles |first7=E. |last8=Grün |first8=R. |last9=Piper |first9=P. J. |last-author-amp=yes |year=2019 |title=A new species of ''Homo'' from the Late Pleistocene of the Philippines |journal=Nature |volume=568 |issue=7751 |pages=181–186 |doi=10.1038/s41586-019-1067-9|pmid=30971845 }}</ref> === ''H. sapiens'' === :''Hoofartikel: [[Homo sapiens]] ''H. sapiens'' bestaan van sowat 250&nbsp;000 jaar gelede tot die hede. Tussen 400&nbsp;000 en 250&nbsp;000 jaar gelede het ’n groter brein ontwikkel, asook tegnieke om ingewikkelde gereedskap te maak. Dit het die oorgang van ''H. erectus'' na ''H. sapiens'' moontlik gemaak. Volgens direkte bewyse was daar ’n migrasie van ’n ''H. erectus''-bevolking uit Afrika en daarna ’n oorgang van die bevolking wat in Afrika agtergebly het, na ''H. sapiens''. ’n Daaropvolgende migrasie het daartoe gelei dat laasgenoemde ''H. erectus'' in Eurasië vervang het. Dit word beskou as die "[[Uit Afrika-teorie]]" – dat alle moderne mense uit Afrika stam. Huidige bewyse sluit nie die ontwikkeling van die mens in meer as een streek of die verbastering van spesies uit nie. ''H. sapiens idaltu'' van Ethiopië is ’n uitgestorwe subspesie van sowat 160&nbsp;000 jaar gelede. {{homo}} == Gebruik van gereedskap == [[Lêer:Pierre taillée Melka Kunture Éthiopie fond.jpg|duimnael|200px|links|’n Skerp klip, ’n mees basiese stuk gereedskap van die mens.]] Die gebruik van gereedskap word beskou as ’n teken van intelligensie en daar word gereken dit het sekere aspekte van die menslike evolusie gestimuleer, veral die voortdurende vergroting van die brein. Paleontoloë het nog nie ’n verduideliking vir die vergroting van hierdie orgaan oor miljoene jare ondanks die groot eis wat dit aan energieverbruik stel nie. Die moderne mens se brein gebruik sowat 13&nbsp;[[watt]] (260 kilokalorieë per dag), ’n vyfde van die liggaam se totale energieverbuik.<ref>{{cite web |title=Does Thinking Really Hard Burn More Calories? |first=Ferris |last=Jabr |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=thinking-hard-calories |date=18 Julie 2012 |publisher=Scientific American |access-date=23 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020095403/https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=thinking-hard-calories |archive-date=20 Oktober 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar word vermoed die toenemende gebruik van gereedskap sou hulle in staat stel om te jag vir energieryke vleisprodukte en om plantprodukte met meer energie te verwerk. Die vroeë hominiene was dus onder evolusionêre druk om hul vermoë te vergroot om gereedskap te maak en gebruik.<ref>{{cite journal|author=Gibbons, Ann|title=Solving the Brain's Energy Crisis|url=https://archive.org/details/sim_science_1998-05-29_280_5368/page/1345|journal=Science|volume=280|issue=5368|pages=1345–47|year=1998|pmid=9634409|doi=10.1126/science.280.5368.1345}}</ref> Dit is moeilik om te bepaal presies wanneer die vroeë mense gereedskap begin gebruik het, want hoe primitiewer die gereedskap (byvoorbeeld klippe met skerp kante), hoe moeiliker is dit om vas te stel of hulle menslike artifakte of natuurlike voorwerpe is. Daar is moontlike bewyse dat ''Australopithecus'' sowat 4&nbsp;miljoen jaar gelede klippe gebreek en as gereedskap gebruik het, maar dit is debatteerbaar.<ref name="HowellBourlière2007">{{cite book|author1=F. Howell|author2=François Bourlière|title=African Ecology and Human Evolution|url=https://books.google.co.za/books/about/African_Ecology_and_Human_Evolution.html?id=FrGEtPllx4UC&redir_esc=y|accessdate=6 November 2011|date=30 November 2007|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-202-36136-9|page=398}}</ref> [[Lêer:Small bonfire.JPG|duimnael|200px|Die maak van vuur was ’n lewensbelangrike mylpaal in die mens se geskiedenis.]] Baie spesies het primitiewe gereedskap gemaak en gebruik, maar dit is die genus ''Homo'' wat ingewikkelder gereedskap gemaak het. Die vroegste bekende gereedskap is die [[Oldowan-steengereedskap]] uit Ethiopië wat sowat 2,5 tot 2,6&nbsp;miljoen jaar oud is – ouer as die eerste bekende ''Homo''-spesies. ’n ''Homo''-fossiel is naby van die Oldowan-gereedskap ontdek en die ouderdom daarvan is op 2,3&nbsp;miljoen jaar geraam; dit is dus wel moontlik dat ’n ''Homo''-spesie die gereedskap gemaak en gebruik het. Daar is egter nie genoeg bewyse daarvoor nie.<ref name="Freeman">Freeman, Scott; Jon C. Herron. ''Evolutionary Analysis'' (4th ed.)., Pearson Education, Inc. (2007). {{ISBN|978-0-13-227584-2}} bl. 786-788</ref> Die mens se hand kan groter druk uitoefen en daarom kan die duim en vingers voorwerpe stewig vashou om gereedskap te maak. Dit is wat mense van ape en ander primate onderskei, en dit word nie gesien in fossiele van ouer as 1,8&nbsp;miljoen jaar nie.<ref>{{cite journal|doi=10.1073/pnas.1316014110|title=Early Pleistocene third metacarpal from Kenya and the evolution of modern human-like hand morphology}}</ref> Volgens Bernard Wood het ''Paranthropus'' saam met die vroeë mense in die Oldowan-area geleef. Daar is geen direkte bewyse dat ''Paranthropus'' die gereedskap gemaak het nie, maar hul anatomie dui indirek daarop dat hulle dit sou kon doen. Die meeste paleoantropoloë stem egter saam dat die vroeë mens verantwoordelik was vir die Oldowan-gereedskap. Hulle reken die meeste van dié gereedskap is ontdek naby ''Homo''- en nie ''Paranthropus''-fossiele nie.<ref name="Freeman" /> === Steengereedskap === Die eerste bekende steengereedskap dateer uit omstreeks 2,6&nbsp;miljoen jaar gelede, toe ''H. habilis'' in Oos-Afrika kapgereedskap gemaak het.<ref name="Plummer">{{cite journal|author=Plummer T|title=Flaked stones and old bones: Biological and cultural evolution at the dawn of technology|journal=Am. J. Phys. Anthropol.|volume=Suppl 39|pages=118–64|year=2004|pmid=15605391|doi=10.1002/ajpa.20157}}</ref> Dit was die begin van die [[Steentydperk]], wat sowat 10&nbsp;000 jaar gelede geëindig het. Die Steentydperk word verdeel in die Ou (tot 350&nbsp;000-300&nbsp;000 jaar gelede), Middel- (tot 50&nbsp;000-30&nbsp;000 jaar gelede) en Laat Steentydperk. Die tydperk van 700&nbsp;000 tot 300&nbsp;000 jaar gelede is ook bekend as die [[Acheuleen]], toe ''H. ergaster'' (of ''erectus'') groot handbyle uit [[vuursteen]] en [[kwartsiet]] gemaak het, eers primitief en later meer gesofistikeerd. Ná sowat 50&nbsp;000 jaar gelede is meer gespesialiseerde vuursteengereedskap deur die Neanderdallers en [[Cro-Magnon-mens]]e gemaak (messe, lemme en lepels). In dié tyd het hulle ook gereedskap uit bene begin maak. == Oorgang na gedragtelike moderniteit == Dit lyk of die gebruik van gereedskap tot sowat 50&nbsp;000-40&nbsp;000 jaar gelede stapsgewys gevorder het. Elke fase (''H. habilis'', ''H. ergaster'', ''H. neanderthalensis'') het op ’n hoër vlak as die vorige een begin, maar het daarna stadig ontwikkel. Paleoantropoloë debatteer tans oor of hierdie ''Homo''-spesies sommige van die moderne mens se kulturele en gedragseienskappe besit het, soos taal, simboliese gedagtes, tegnologiese kreatiwiteit ens. Dit lyk of hulle kultureel konserwatief was en oor lang tydperke gehou het by eenvoudige tegnologieë en kossoekpatrone. Omstreeks 50&nbsp;000 jaar gelede het die menslike kultuur vinniger begin ontwikkel. Tekens kenmerkend van moderne gedrag het skielik in die argeologiese rekord verskyn.<ref name="GGS 39">{{cite book | last = Diamond | first = Jared | title = Guns, Germs, and Steel: The Fate of Human Societies | url = https://archive.org/details/gunsgermssteel00diam | publisher = W.W. Norton | year = 1999 | isbn = 978-0-393-31755-8 | page = 39 }}</ref><ref>Ofer Bar-Yosef. The Upper Paleolithic Revolution. Annual Review of Anthropology. Vol. 31, (2002), bl. 363-393</ref> Sommige geleerdes meen egter die oorgang het meer geleidelik plaasgevind, oor sowat 200&nbsp;000 jaar, en dat die eerste tekens reeds te bespeur is by die Archaïese ''Homo sapiens'' in Afrika.<ref>April Nowell. 2010. Defining Behavioral Modernity in the Context of Neandertal and Anatomically Modern Human Populations. Annual Review of Anthropology Vol. 39: 437-452. DOI: 10.1146/annurev. anthro.012809.105113</ref><ref>Francesco d'Errico and Chris B. Stringer. 2011. Evolution, revolution or saltation scenario for the emergence of modern cultures? Phil. Trans. R. Soc. B 12 April 2011 vol. 366 no. 1567 1060–1069. {{DOI|10.1098/rstb.2010.0340}}</ref> Moderne mense het afgestorwenes begin begrawe, diervelle gebruik om klere te maak, met meer gesofistikeerde metodes begin jag (soos vangputte en die jaag van diere oor kranse) en grottekeninge gemaak.<ref>{{cite journal|author=Ambrose SH|title=Paleolithic technology and human evolution|url=https://archive.org/details/sim_science_2001-03-02_291_5509/page/n97|journal=Science|volume=291|issue=5509|pages=1748–53|year=2001|pmid=11249821|doi=10.1126/science.1059487|bibcode = 2001Sci...291.1748A }}</ref> Namate die menslike kultuur gevorder het, het verskillende bevolkings bestaande tegnologieë vernuwe (vishoeke, knope en naalde van been), iets wat nie voor 50&nbsp;000 jaar gelede gesien is nie. Onder die konkrete voorbeelde van moderne menslike gedrag sluit antropoloë in die maak van gespesialiseerde gereedskap, die gebruik van juwele en beelde (soos grottekeninge), die organisering van die leefarea, rituele (soos die insluit van geskenke in grafte), gespesialiseerde jagtegnieke, die verkenning van meer uitdagende gebiede en ruilhandelsnetwerke. == Onlangse en huidige menslike evolusie == Die evolusie van ''Homo sapiens'' het nog nie tot ’n einde gekom nie.<ref name="Future">Herveille, A, (2011).[http://historyandtruth.blogspot.com/ ''Biologische aanpassingen van de Homo sapiens : interactie tussen culturele en biologische adaptatie''.]</ref> Natuurlike omstandighede, soos die klimaat en geografiese ligging, vorm belangrike evolusionêre faktore. Verskeie ondersoeke toon dat die moderne mens die afgelope 40&nbsp;000 jaar geneties vinnig aan die verander is,<ref name="Future" /> veral ná die ontstaan van [[landbou]].<ref name="Roach">Roach, John. (2007): [http://news.nationalgeographic.com/news/2007/12/071211-human-evolution.html ''Human Evolution Speeding Up, Study Says'']. In: National Geographic News. 11 Desember 2007</ref> Die Amerikaanse antropoloë Henry Harpending en John Hawks het 270 mense uit vier verskillende etniese groepe ondersoek: Sjinese, Japannese, Noord-Europeërs en Nigeriërs.<ref>Blech, Jörg: ''Im Bann der Steinzeit.'' In: Der Spiegel 6/2009</ref><ref name="Cochran">Cochran, Gregory; Harpending, Henry: ''The 10,000 Year Explosion: How Civilization Accelerated Human Evolution.'' Basic Books, Perseus Book Group. New York, 2009.</ref> Minstens 7&nbsp;persent van hul gene het in die laaste 5&nbsp;000 jaar verander. Die vermoë om [[laktose]] te verteer het tussen 10&nbsp;000 en 6&nbsp;000 jaar gelede ontwikkel. Dit is waarskynlik te danke aan die opkoms van veeteelt: melk en ander suiwelprodukte kon nou geëet word en dit het ’n ekstra voedselbron vir die mens verskaf. Die aanpassing by siektes speel ook ’n rol in evolusie. [[Sekelsel-anemie]] is maar een voorbeeld hiervan.<ref name="Future" /> Dit is ’n ooreflike aandoening waarby die mens se [[hemoglobien]] abnormaal is. Dit kom voor in etniese groepe uit lande waar [[malaria]] voorkom, en mense met die geen het ’n groter oorlewingskans omdat die malariaparasiet minder doeltreffend is in hul bloedselle (in normale bloedselle kan die parasiet makliker vermenigvuldig). Wanneer malaria nie meer [[endemies]] is nie, neem die getal mense met sikkelsel-anemie af. Ook velkleur dui aan dat die mens aanpas by die omgewing waarin hy leef.<ref name="Future" /><ref>Aloia, John F, Chen, Ding-Geng en Chen, Henian: ''The 25(OH)D/PTH Threshold in Black Women''. In: Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, doi:10.1210/jc.2010-0610</ref> So bied ’n donker vel meer beskerming teen sonlig as ’n ligter vel en mense met ’n donker vel bly gewoonlik in gebiede waar die son baie helder skyn. Eindelik word ’n donker vel ’n oorerflike eienskap binne ’n bepaalde bevolkingsgroep. In gebiede met min sonlig is dit weer nadelig omdat minder [[vitamien D]] in donker velle gevorm word, en velle is dus meer geneig om lig te wees. Ook verstedeliking het bygedra tot genetiese veranderings by die moderne mens. In ’n ondersoek deur Barnes et al. is bevind in gebiede met ’n lang geskiedenis van verstedeling, word meer dikwels by die inwoners die genetiese variant aangetref wat weerstand bied teen besmetting deur [[tuberkulose]] en [[melaatsheid]].<ref>Barnes, Ian et al. ''Ancient urbanisation predicts genetic resistance to tuberculosi''. In: Evolution International journal of organic evolution. 17 Augustus 2010. DOI: 10.1111/j.1558-5646.2010.01132.x</ref> Volgens Cochran en Harpending gaan mense vanweë die enorme bevolkingsgroei en veranderende lewensomstandighede geneties al hoe meer van mekaar verskil.<ref name="Roach" /> Dit sal net eindig wanneer bevolkingsgroei en lewensomstandighede stabiliseer. == Lys spesies == Dié lys is in chronologiese volgorde volgens [[genus]]. {{Col-begin}} {{Col-break}} * ''[[Sahelanthropus tchadensis|Sahelanthropus]]'' ** ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' * ''Orrorin'' ** ''[[Orrorin tugenensis]]'' * ''[[Ardipithecus ramidus|Ardipithecus]]'' ** ''[[Ardipithecus ramidus#Ardipithecus kadabba|Ardipithecus kadabba]]'' ** ''[[Ardipithecus ramidus]]'' {{Col-break}} * ''[[Australopithecus]]'' ** ''[[Australopithecus anamensis]]'' ** ''[[Australopithecus afarensis]]'' ** ''[[Australopithecus bahrelghazali]]'' ** ''[[Australopithecus africanus]]'' ** ''[[Australopithecus garhi]]'' ** ''[[Australopithecus sediba]]'' * ''[[Paranthropus]]'' ** ''[[Paranthropus aethiopicus]]'' ** ''[[Paranthropus boisei]]'' ** ''[[Paranthropus robustus]]'' * ''Kenyanthropus'' ** ''[[Kenyanthropus platyops]]'' {{Col-break}} * ''[[Homo]]'' ** ''[[Homo gautengensis]]'' ** ''[[Homo habilis]]'' ** ''[[Homo rudolfensis]]'' ** ''[[Homo ergaster]]'' ** ''[[Homo erectus#Afstammelinge en subspesies|Homo georgicus]]'' ** ''[[Homo erectus]]'' ** ''[[Homo cepranensis]]'' ** ''[[Homo antecessor]]'' ** ''[[Homo heidelbergensis]]'' ** ''[[Homo rhodesiensis]]'' ** ''[[Homo naledi]]'' ** ''[[Homo neanderthalensis]]'' ** ''[[Homo sapiens idaltu]]'' ** ''Homo sapiens'' ([[Cro-Magnon-mens]]) ** ''[[Mens|Homo sapiens sapiens]]'' ** ''[[Homo floresiensis]]'' ** [[Denisova-hominien]] ** [[Edelhert-grotmense]] {{col-end}} == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Human evolution}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Human evolution|Engelse Wikipedia]] {{Voorbladster}} {{Menslike evolusie}} [[Kategorie:Menslike evolusie| ]] [[Kategorie:Antropologie]] acpjhzm5p9j3rxhlim3j2stq6xdxn7q 0 86923 2970262 2905311 2026-09-23T18:57:43Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970262 wikitext text/x-wiki Die volgende is voorbeelde van [[argaïsme]]s. Die eerste reeks woorde is afkomstig uit die [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]] (HAT), wat bemerk kan word aan "verouderd" of "histories" wat neffens 'n uitdrukking of term aangedui word. Heelparty woorde word uit woordeboeke weggelaat soos die tyd aanbeweeg. Van die redes sluit in: die opsetlike weglaat van streektaalvorme om standaardiseringsdoeleindes; die wysiging van spelreëls soos bepaal word deur die moderne [[AWS]]; die doelbewuste wegdoen van neerhalende, rassistiese, seksistiese of genderleksikon (taalpolitiek); plek wat ingeruim moet word vir [[neologisme]]s; sowel as 'n verskraling in die gebruik van 'n spesifieke woord in 'n sekere tydgleuf.<br /> Die doel van de tweede lys (''Ander voorbeelde'') is om as barometer te dien van watter woorde tans uitgedien is. Dit kan as 'n moontlike toekomstige voedingsbron vir nuwe woorde dien (deur herlewing), of dit kan 'n beter geskiedkundige prentjie skets van taalgeskiedenis wat betref die 20ste eeu. == HAT == === A === * aanbel * aanbelang * aandien * aankomde (volgende, eerskomende) * aapskeloeder * AB-jab * absent (afwesig) * adret * aftob * Algemeenbeskaaf(d) (standaardtaal) * amegtig * ampsbekleder / ampsbekleër (ampsdraer) * [[antimakassar]] * asiel (as 'n inrigting vir kranksinniges) * Avondmaal / Awendmaal * awend (aand) === B === * badplaas (strandplek) * badskamer (badkamer) * baker * beatnik * bedil * bedilal * bedillerig * bedolwe * bedsermoen * beeldradio (televisie) * beeldsend * beeltenis * befloers * behoef * “dit is dan so beslote” * besonke * bestolene * besuide * betoorgrootmoeder * betoorgrootvader * beurtbly * beween * bil * bloubottel * boekanier * boerematriek * bog (vir draai, buiging, kromming) * bombarie * borrie (’n draagbaar om hooi, vrugte ens. te dra) * bors(t)rok * braaf (in die Nederlandse sin van goed, deugsaam – ’n Brawe Hendrikkie) * breekwater (dwangarbeid as vonnis) * busseltjie === C === * Chaldeër (in die sin van ’n sterrewiggelaar, of waarsêer) === D === * daag (dag word) * daagliks/daeliks * “voor dag en dou” * dag (Ek dag jy weet dit) * dagorde (Neerlandisme vir agenda) * damesgek * dandy * dato * denk (as ’n werkwoord op sy eie) * derf/derwe * des (van die) * desennium (dekade) * deser (van hierdie/ van hierdie maand) * deurheen * deursig * dia * diapositief * dien (met dien verstande) * dienaar * donkiebrekfis * doopgetuie * draadloos (vir radio) * [[dragonder]] * drenk (laat drink) * dubbeljoe * [[dubbeltjie]] * duim (maateenheid) * [[duit]] (geldeenheid) * dukaat * durabel * dyn (joune) === E === * eksempel * elkaar * elkers * elpebeen * enerlei * enigerlei * enquête * erd * es (vuurmaakplek) * estimasie (skatting) * estimeer (skat, raam) === F === * faveur * fidusie (vertroue) * fiedel * [[fonograaf]] * fonogram * fonologie (afdeling in die taalkunde wat handel oor klankveranderinge) * fornuis (stoof) * fors * frank (frank en vry) * frivoliteit * frivool === G === * gaarde * gading * gansegaar * garde (krygsmanne) * gebroeders * gedorie(waar) * geheimskrywer (ou benaming vir sekretaris) * gekog * gekrook * gekurkte (sigaret) * gelaars(d) * gelag (is sy letterlike betekenis van gesamentlike koste van ’n geselskap by ’n kroeg of kafee) * gemak (toilet) * gemakshuisie * gemelik * gener (te ~ tyd) * generale (~ sinode/vergadering) * generlei * genote (~ rus, spyse) * geslaene * gesonge * gestig (inrigting) * gestreng * geswind * gevogelte * gewend * gewrog * [[ghienie]] * gimnasium (benaming van enkele skole aan Suid-Afrika) * ginds * glaas- * goedertieren * goedlags * gorletbeker, gorletkan * gorletkom * grammofoon * gramradio * groothertog * groos (trots) === H === * haard * haarlaat * [[haarlemensis]], haarlemmerolie * hak (kap) * halfkap * halftentwa * halsknopie * halsreg * haperig (twyfelend) * hardepad * harlaboerla * harmonika ([[mondfluitjie]]) * harpenaar * “van hawer tot gort” * hebbe * heel (hy “heel” met ’n sindikaat) * heer (menigte of leër) * heerskaar * heester * hefskroefvliegtuig (helikopter) * heidin * heler (iemand wat “heel”) * hendikep * her (gelede; ook “hierheen”/”herwaarts”) * herbergier * [[herneutermes]] * heug * “heup en skenkel slaan” * hink-stap-sprong (vir driesprong) * historie * hoepelrok * hof (vir tuin) * Hooghollands (Nederlands, soos in Suid-Afrika vroeër geskryf en geleer is) * hostel (koshuis) * houthakker * houtjie (tolletjie) * huik * huisvrou (as eggenote) * hyserbediener === I === * ieder * iedereen * imperiaal (papierformaat) * ingesonke * innaai (boekbindery, naaldwerk) * insien (nagaan, deurlees) * introduksie * intyds (betyds) === J === * japon * jentelman/jintelman * jingo * jongedame * jongedogter * jongejuffrou * jongeling * jongenskool (seunskool) * jongere * jongetjie * jongslede * juts === K === * kabaal (verbond, samespanning) * kabriolet * kafdoppies * kalamiteit * kaper (seerower) * kapittelstokkie * kaplaars * “’n bende van Kardoes” * karga * karkis * karos * karosserie * karpet * kasjet (stempel) * Kaspaas * katderm (vioolsnaar) * katjang ~boontjie, ~ghorrie (grondboontjie) * katlagter (kanon) * katsels * kavalier * kaveer * keldertjie (kissie met likeurflesse) * kemel * kin (vir “ken”) * kenning * kerkdorp * kerkhuis * kerkvers * keurslyf * kurang * kindere (Die kindere Israels) * kindeke * kindertuin * kinds (kens) * klapbroek * kleedtafel * klereklopper * klipkuil * kloek (dapper) * kloekheid * kloekmoedig * kloot (koeël) * kloset (toilet) * knaap (lessenaar) * knaks * kneding * knee * knikkebol * knoet (Russiese gesel) * knoopstewel * knuis * koen (dapper) * “van Koerland se vleis eet” (lui wees) * koewertuur * koffiehuis (nie-alkoholiese eet-en-drinkplek in die openbaar) * “land van [[Kokanje]]” (luilekkerland) * Kolonialer (vir inwoners in Kaapprovinsie tydens Tweede Vryheidsoorlog) * komaf (afkoms) * kommosie * kompanjie (deesdae word slegs Kie. gebruik) * kompanjon * kompleksie * komplimenteus * kondee * konfiture * konfoor * konsensie * konsent * konserf * konserveer * konterfeit (skilder, afbeeld) * konterfeitsel (portret) * kontramine * kontrarie * kooi (bed) * koorssiekte (Malaria) * kop of munt (eerder kruis of munt) * kopek * koringharp * korselet * kraam (kraambed) * krawat (ou benaming vir das) * kryg (oorlog/stryd) * kryger * kwerulant * [[kwispedoor]] (spoegbakkie) === L === * laars * laken (wolstof) * lakense * “Die land aan iets hê” * landauer * landheer * langwylig * lasaret (hospitaal vir melaatses) * lasarus (melaatsheid) * ledekant * leerjonge * leërskare * leesdiens * leeuin * lemmie (glasalbaster in limonadebottel) * lende (bv. uit die lendene van Abraham) * let (verhinder) * letterbak * letterkas * letterspesie / ~spys * “van liewerlee” langsamerhand * limiet * loes (’n loesing gee, pak gee, tugtig) * loodsout * loopjonge * “te loor gaan” (verlore raak) * lor * lui (“mense”, tans nog deel van sakelui) * luifel * luuksueus * lykmaal === M === * maagskap * magistraat (landdros) * magistratuur * makel (vlek, gebrek) * mandoor * mannin * manuaal (vir handboek) * margine (kantlyn) * marskramer * masjiensetter * mat ([[Spaanse mat (munt)]]) * matesis (wiskunde) * meester (onderwyser) * meesteres * melksalon * menigwerf * merg * metropolis (moederstad, bv. Kaapstad van Suid-Afrika) * “iemand die mette lees” * middelkerk * mikstuur * millibar * mirakuleus * misbakke * misdui * mitsgaders * moede * moedervlek * moestas (snor) * mog * morrie (nooi van ’n eendstert) * mouskakel * mylmeter * mylpaal (afstandspaal) * mylwyser * “gedenk myner” (dink aan my) === N === * naaister * naak (nader) * nael (spyker) * naelvas (met spykers vasgesit) * nagee * nagkabaai * nagwa * Nataller * Natals * Nederduits (Nederlands) * neef (as aanspreekvorm vir ’n man jonger of min of meer dieselfde ouderdom as jy) * negosiant (koopman) * negosie (handel) * negosiegoed * negosiewinkel * nierknyper (’n soort saal of mansbroek) * nig (as aanspreekvorm vir ’n vrou jonger of min of meer dieselfde ouderdom as jy) * node * noi * nonna * noot (neut) * nopens * Normaal (verkorting van Normaalkollege) * nors/noors * notedop * “nu en dan” (af en toe, partykeer) * nuffie * nummer (nommer) * nurks * nutte * nylperd (seekoei) === O === * oblaat (misbrood) * [[oblietjie]] * obsoleet * oggendty * olel * “in die dae van olim” * “per omgaande pos” * omnibus (vervoermiddel) * omroep (uitsaaidiens) * omsons (tevergeefs) * onbesuis * onderseeboot / onderseër (duikboot) * ongans * ongewroke * onnosel (naïef) * onpassabel * ontgaan (wangedrag) * ontketen (van kettings bevry) * ontstentenis (afwesigheid) * onverlet * onverskillig (eenders) * onvrye * oorlap (oorlel) * oorly (sterf) * oortjie (een kwart van ’n pennie) * opdat (met die bedoeling, sodat) * opgaan (gaan aflê) * opsetting * opwag (staan en wag totdat iemand opdaag) * oragie * orasie * oulap (pennie) * ounooi * oupaaijaan * outa, outata * outomobiel === P === * paai (pa, ou kêrel, sukkelaar) * Padvinder (Boy Scout) * page (hofknapie) * pagter * pantoen * papa (pappa) * paregorie * parogie * parool (wagwoord) * pendule (klok) * penkop * pennie * perdekrag * peseta * piano (klavier) * pint * pleeg (gewoon wees) * ploeg (versamelnaam vir ’n werkspan; bv. ’n ploeg arbeiders) * ploegbaas (voorman of opsigter van ’n ploeg arbeiders) * plunje * poliets * portfisiedeur * postiljon * predikaattrein * prikkel (stok waarmee diere aangedryf word) * proefsteen * proewe * promovenda * provenier === R === * ransel (’n rugsak) * rapallie * razzia * rededeel * referte * regentes * regisseuse * (dag)register * regulus * reikhals * rekel (kwajong) * “buite die waard reken” (moeilikhede onderskat) * rekenaar (boek met antwoorde of berekenings of iemand wat knap kan reken) * rekenliniaal * rentmeester (tesourier) * rep (jou haas) * retikule * retirade (toilet) * riempiesvelskoen * riggel * robbies * “soos ’n stem des roepende in die woestyn” (vergelyk Markus 1:3) * Rooie (Engelsman, jingo, Kommunis) * rywiel (fiets) === S === * sabander (weghardloop) * sakkerloot!/sapperloot! ([[tussenwerpsel]]) * sameet (fluweel) * sandkoker * scudo * seëpraal / segepraal * seil (as sinekdogee vir ’n skip) * seilklaar (seeklaar) * sekreet (toilet) * sekse (geslag) * selfbevlekking * seminaris * [[sentenaar]] * sermoen * sesponder * sesvoeter * sethaak * setmasjien * settery * seur * siekehuis (hospitaal) * sieltogend (sterwend) * sieltoog * sier (baie klein, uiters min) * sig (voornaamwoord wat “hom”, “haar” of “jou” vervang) * “by my siks” (by my siel!) * silisium (silikon) * siltig * silwerkollekte * sinds * sinjeur * sipier * sjofel * skaak (’n jong vrou ontvoer) * skaftyd (uitskeityd, etenstyd) * skafuur (etensuur) * “skalt en walt” (rondslenter) * skamelbord * skarminkel (lang, skraal mens) * skeet (’n wind laat) * skier (byna, amper) * skooier (rondloper, bedelaar) * skoolkomitee (“skoolbeheerliggaam”) * skoolmeester (onderwyser) * skort ([[voorskoot]]) * skryfburo (skryftafel) * skryn (kissie) * slaapmus / nagmus * “So maer/sleg lyk soos die dood in Sluiters” * “Met snaar en stramboel (tamboer) reis” (te voetreis) * snee * sneef/snewe * snood (gemeen, slegs, misdadig) * soas (soos) * so-effe (so-ewe) * sokophouer * sollisitant * sollisitasie * sollisitasiebrief * sollisiteer * sosiëteit * sottin * spaaider * vroeë en (spade) reëns * Spanjool (vuilsiekte) * spatbord (modderskerm) * speelster (toneelspeelster) * spesie (muntgeld) * spoelkloset (toilet) * spraakkuns (grammatika) * spraakleer (grammatika) * spreekfilm, spreekrolprent * spreekgestoelte * spreekhoring (vroeër gebruik vir hardhorendes om beter te luister; ook alternatiewe benaming vir megafoon) * springbron, springfontein (natuurlik waterbron waar water uit die grond uitspuit) * springriem (springtou) * spuitvliegtuig ([[straalvliegtuig]]) * spys (kos, voedsel) * staak (lang, dun stok; ook ’n tak van ’n familie die gesamentlike afstammelinge van een gemeenskaplike voorouer) * stadhuiswoord; ~term * stede, stee (as [[wisselvorm]] vir plek) * stibium (antimoon) * stof (spog) * stonde (uur) * stoornis (steurnis) * stout (dapper) * straatgerug (straatrumoer) * strapasie * strapats * strawasie * streepbroek * striem (dik sweephoustreep oor die vel; ’n haal) * strykriem * stuiwer (halfpennie) * stukadoor * subiet (dadelik, onmiddellik) * suffrajet * sulks (dit, so iets) * suurkanol (suurknol) * swaelhoutjie ([[vuurhoutjie]]) * swagtel * swartlakense * swartmerrie (lokomotief) * sweepkoker * te syner tyd (op die regte, die bestemde tyd) * synsgelyke === T === * tafellaken * taggentig (80) * taverne (herberg) * teder (vir “teer”) * teekamer (klein restaurant) * teesuiker * tegnikon / technikon * telg * tentkar * tessie * [[tiekie]] * tienponder * toemotor (sedan) * tonteldroog (baie droog) * toorts * towerlantern * tramas * tribuut (skatting, belasting) * trippens * trofee (enige buit in ’n oorlog was as oorwinningsteken opgerig word) * twaalfponder * tweeponder * tweewerf * twintigponder === U === * U-boot * uitbrand (berispe) * uitgedag (uitgedink) * “om uwentwil” (om u ontwil, ter wille van u) === V === * vagevuur (vaevuur) * valreeptrap * vanslewe * vedel (viool) * veertigponder * vereers (“vir eers”) * vergaar, vergader (versamel, insamel) * “tot jou vaders vergader word” (sterf) * vergange (verlede; nou die dag, onlangs) * vergif (gif) * vergood * vergote * vergrowwing * “die kans is verkeke” die kans is verlore * verlaas (“vir laas”) * “iets sonder “verlet” (uitstel) doen” * “na verluid” * vermaagskap * vermeester * verordineer * veroulaas (“vir oulaas”) * verskote (verbleikte) * versover (“vir sover”) * verstoor * verswind (verdwyn) * veste (vesting, fort) * viktorie * vervas (“vir vas” – ongetwyfeld) * vleël * vliegmasjien (vliegtuig) * voetbalie * voetpond * voetwreef * volbrag * voordese (voorheen) * voorkamer (vir voorhuis) * voorkis * vrind (vriend) * vroegstuk (ontbyt) * “’n Oue vryster” (oujongnooi) * vuurslag * vuurtessie * vyfduimspyp * vyfponder === W === * waard (herbergier, hotelbaas) * waterfiskaal (iemand wat toesig hou oor leiwatergebruik) * wederdoper (anabaptis) * weesheer * wei (weiveld) * werwaarts (waarheen) * wet (skerpmaak) * wetsteen (slypsteen) * win (verkry, toeneem in) * winde (klimop) * wis (het geweet) * witwandband == Ander voorbeelde == === A === * aanbot * aanneme * aantig * Aktinosart * almaskie * alras (baie gou) * ambrosyn (Ambrosia) === B === * balorig (balhorig) * beesrin! (uitroep om beeste in byvoorbeeld 'n kraal te ja) * beesruit! (uitroep om beeste uit byvoorbeeld 'n kraal te ja) * begraaf (begrawe) * belief (behaag) * betjoeana (Tswana) * bevrind (bevriend) * bleek (bleik) * bloudruk * boomgaard (boord) * bordynevol (boordensvol) * boud (vol vertroue, stoutmoedig) * bundu (ouer skryfwyse vir boendoe) === C === * camouflage * caries * centaur * cerebellum * cerebrum * chic (sjiek) * conservatoire (konservatorium) * cornea * corona === D === * derf (mis, ontbeer, skade ly) * deursnede (deursnee) * dewyl (omdat, aangesien, daar) * dikwerf (dikwels) * Diluvium (grond gevorm in die Pleistoseen soos sand en leem) * dispens (spens) * ditsy (hetsy) * diwan (divan) * diwidend (dividend) * dog (maar) * doofstomme-inrigting * doofstommeskool * draadberig (telegram) * draadgesprek (telefoongesprek) * draadloosstasie (radiostasie) * draadloostoestel (radio) * dreef (breë pad) * drempel (drumpel) * driewerf (drie maal) * dubbeltjiesroman (goedkoop sensasieverhaal) * dug (bang wees vir, vrees) * duimkruid (omkoopgeld) <br /> === F === * faamrower (persoon wat iemand anders se reputasie aantas) * fabuleer (fabels maak, leuens vertel) * faëton (ligte rytuig met sitplekke wat vorentoe kyk) * fakties (gegrond op feite, deur feite bewys, feitlik, in werklikheid) * faktitief (kousatief, oorsaaklike werkwoord, oorsaaklik) * faktoor (persoon wat namens 'n ander optree of sake doen; agent wat goedere koop en verkoop teen kommissie; saakgelastigde > vervang met faktor) * faktoriseer (as faktoor optree) * faktorisering (aankoop van uitstaande rekeninge van 'n saak deur 'n faktoor wat daardeur die risiko van verlies aanvaar inruil vir 'n ooreengekome afslag) * falbala (geplooide strook soom aan 'n vrouerok uit die 17de en 18de eeu) * faliekant (verkeerd, mis: ''Dit kom faliekant uit. Dit is faliekant verkeerd'' totaal verkeerd) * faling (mislukking, dwaling) * faljiet (bankrot, ''faljiet gaan'') * falsifikasie (daad van vervalsing, vervalste artikel) * familieswak (gebrek aan familie, blindheid vir gebreke van verwante) * fantasieartikel (snuistery, modeartikel) * fantomig (soos fantomig; spookagtig) * fardegalyn (raamwerk om 'n rok te laat uitstaan; hoepelrok; opgestopte kussinkie om 'n vrou se middel vasgeheg; heupkussing) * farmaseut (apteker) * federaliseer (tot 'n federasie verenig, federeer) * federatief (van, wat betrekking het op 'n federasie ('' 'n federatiewe bond'') * federeer (tot 'n federasie verenig) * feil (vryflap, vloerlap; skrop, opvrywe) * felbewoë (hewig ontroer – '' 'n felbewoë bestaan agter die rug hê'') * felrooi (helder rooi) * Fenicies (vervang deur Fenisies) * ferie (nooi) * ferwelerig (fluweelagtig, soos ferweel) * festyn (fees(maal)) * feudaal (feodaal) * feuilleton (vervolgverhaal of ligte leesstof in 'n koerant) * fielt (skurk) * fielterig (skurkagtig, gemeen) * figuurwerk (werk met figure as vername motief) * fiksatief (fikseermiddel) * filippika (hewige strafrede) * filister (iemand met bekrompe, kleingeestige opvattinge) * finansieë (finansies) * fisiokraat (volgeling van die 18de-eeuse ekonoom, Francois Cluesnay, wat geleer het dat die natuurkragte die bron van nasionale voorspoed is en die regte bron van openbare inkomste) * flaarsie (opgeskote meisie; bakvissie) * flatteer (mooier maak, voorstel as wat iets werklik is. ''Hierdie portret flatteer jou.'' ) * flenterdorper (bewoner van 'n agterbuurt) * flierefluiter (rondloper, niksnuts, boemelaar) * florissant (florerend, voorspoedig, welvarend) * floristies (betreffende plante) * floukop (perd wat maklik flou of pootuit raak) * flousvry (wat fout- en steuringsloos werk – ''flousvrye masjiene'' – word tans gebruik vir ''foolproof'') * fluisteraarster (vroulike vorm van fluisteraar) * fluitskip (outydse soort wagskip met 'n smal, ronde romp en drie maste) * foedraal (houer vir iets, waarin dit presies pas. '' 'n foedraal vir tafelsilwer'') * foeliesel (stof waarmee iets gefoelie word, soos tin of kwik) * foksia (fuchsia) * folmink ([[flamink]]) * foment (warm omslag, kompres, pap waarmee 'n siektetoestand behandel word) * fomentasie (behandeling van siektetoestand deur die oplê van fomente) * fomenteer (met warm omslae of pappe behandel) * fonastenie (swakte van die stem) * fondeer (fundeer) * fontenel (fontanel) * fopper (iemand of iets wat fop) * foproom (nagemaakte room; bv. berei deur botter saam met [[gekondenseerde melk]] te klop) * fopsloop (sierkleedjie wat soos 'n sloop lyk en oor 'n kussing gegooi word) * forelwater (water waarin [[forel]]le hou) * fossilisasie (proses of resultaat van fossiliseer, verstening) * fossiliseer (tot fossiel word, versteen) * fototelegram (telegram oorgesend deur middel van fototelegrafie) * foutspeuring (vasstelling van foute by masjinerie en tegniese toerusting; word tans gebruik in rekenaartaal vir ''trouble shooting'') * frappeer ('n sterk indruk maak) * fraseur (persoon met 'n voorliefde vir niksseggende frases) * fratsryer (ryer wat kunstige toertjies met sy ryding uithaal) * fratsvlieër (vlieër wat kunstige toertjies met sy vliegtuig uithaal) * freser (iemand wat met 'n freesmasjien werk; freeswerker) * freule (Nederlandse titel van en aanspreekvorm vir 'n ongetroude dame van die adelstand) * Friesin (vroulik van Fries) * frikkadelbroodjie (klein, ronde broodjie met gemaalde vleis binne-in.) * friseerlamp (lamp waarmee 'n friseertang warm gemaak word) * friseertang (tang waarmee gefriseer word; krulyster) * friseur (iemand wie se ambag dit is om (veral hare) te friseer) * frisuur (haarkapsel) * frommeloor (oorskulp van bv. 'n rugbyspeler wat a.g.v. bepaalde besering geplooi en inmekaar gekrimp is) * frontignac(druif) (fronteljak(druif)) * frugaal (spaarsaam, suinig, matig) * fruktivoor (plantetende dier) * fuiwer (iemand wat [dikwels] fuif, pretmaker) * fumarole (gat in die aarde waar rook of damp uitkom) * fynbrood (witbrood, ''met fynbrood onder die arm kla'' klae terwyl dit heeltemal goed gaan) * fynklerasie (damesonderklere van fynmateriaal; lingerie) * fynskut (iemand wat besonder sekuur skiet) === J === * jaagbaan (baan waarop resies gejaag word) * jaagfiets (resiesfiets) * jaaglokval (spoedlokval, snelstrik) * jaagmotor (renmotor) * jaagpoort (poort in die boeg van 'n skip waardeur geskut afgevuur word) * jaagstrik (spoedlokval, snelstrik) * jaagtitel (titel wat 'n kampioenjaer verwerf) * jaapsnoet (japsnoet) * jaardag (dag waarop 'n gebeurtenis herdenk word) * jaargemiddelde (gemiddelde vir 'n jaar) * jaargetal (syfer van 'n jaartal) * jaarletter (letterteken vasgestel vir die (her)yk van 'n sekere jaar) * jaarweek (tyd van 7 jaar, sabbatsjaar) * jagbuit (buit op die jag gemaak, bv. vleis, tande, horings, velle van wild) * jaggebied (gebied, streek waar gejag word) * jaggees (lus om te jag) * jaggeluk (geluk tydens die jag ondervind) * jagkoors (baie sterk lus om te jag) * jagpad (pad deur jagters gebaan of gebruik) * jagperd (perd afgerig vir die jag, skietperd) * jagterig (haastig, gejaag, senuweeagtig) * jagterm (term i.v.m. die jag) * jagterslatyn (vaktaal van jagters; oordrewe jagterstaal; fantastiese jagtersverhale) * jagtig (haastig, gejag, jagterig – die jagtige lewe) * jagvermaak (vermaak op, tydens 'n jagtog) * jagvliegtuig (vinnige vegvliegtuig) * Jakarta (Djakarta; ''so oud soos die pad na (van) Jakarta'' stokoud) * jakkalsvanger (persoon of hond wat opgelei is om jakkalse te vang) * jakkalsvry (sonder jakkalse, voorsien van 'n heining wat jakkalse uithou) * jakket (swaelstert) * jammerhart (hart vol medelye, jammerte – die ryk man het 'n jammerhart) * jammerpoel (plek of toestand van groot ellende) * janknaphand (faktotum, nutsman) * janmaat (matroos) * Jannie (''Jannie se baadjie aanhê'' – jaloers wees) * jarowisasie (behandeling wat ontkiemende saad tot vinniger bloei laat kom) * jarowiseer (jarowisasie toepas op) * Jas (''ou Jas'' – die duiwel) * jasbeskermer (bekleding oor raamwerk van 'n fiets se agterwiel) * ja-sêer (persoon wat op alles ja sê) * javelyn (ouderwetse werpspies) * jegens (jeens) * jelei, selei, sjelei (jellie) * jenewermoed (moed van 'n dronkaard) * jesebeldosie (poeierdosie) * jesebelsakkie; jesebeltassie (kleinerige vrouehandsakkie vir skoonheidsmiddels; smuktassie) * jilletjie (grap, gekskeerdery) * jô (uitroep van verbasing, ongeloof, skrik) * Jodemeisie (Jodin) * Jodeneus (haakneus wat dikwels by Jode voorkom) * Joderig (soos 'n Jood) * Jodestreek (bedrieglike, listige streek) * Jodetaal (taal deur die Jode gepraat, bv. Hebreeus of Aramees. Jiddisj) * joelblok (houtblok wat op Kersaand feestelik verbrand word) * joggiebaas (persoon wat beheer uitoefen oor gholfjoggies) * joljantjie (darteldawie) * jonge (seun) * jongeliede (jongmense, die jeug) * jongelingskap (tydperk van die jongelingsjare; al die jongelinge) * jongelui (jongmense, jongeliede) * jongenskool (skool vir seuns; seunskool) * jongetjieskind (manlike kind, seun) * jongetjiesklere (seunsklere) * jongetjiesmens (mansmens, man, seun) * jongling (wisselvorm van jongeling) * jongmeid (ongetroude gekleurde vrou) * jongperd (perd wat nog nie uitgegroei is nie) * jongvolk (ongetroude gekleurdes) * jonkas (aanspreekvorm teenoor 'n seun of man. Kêrel, ou maat: ''Kom jonkas, ons moet nou loop'') * Joodsheid (eienskap, toestand van Joods te wees; geaardheid van die Jode) * jors (onopgevoede, agterlike persoon) * josefsbeleid (beleid soos dié van Josef in die Bybel om gedurende die vet jare vir die maer jare te spaar) * jubilee (jubeljaar) * judaswerk (verraad) * juffer (aanspreekvorm vir 'n getroude vrou; juffrou) * jugleer (sterk, waterdigte leersoort, gemaak van die vel van jong beeste) * Junker (Jong Duitse edelman. Lid van die grondbesitters van Oos-Pruise; ook, lid van 'n politieke party wat uit die Pruisiese [[aristokrasie]] voortgekom het) * junksie (verbindingspunt; vereniging. Knooppunt van spoorlyne, spoorwegaansluiting) * jurie (joerie) * juwelig (soos 'n juweel; kostelik) === Q === * quart (twee pinte, vervang deur kwart) * quiëtis (vervang deur kwiëtis) * quiëtisme (vervang deur kwiëtis) === T === * tier (luiperd) === V === * vlaktetier (jagluiperd) === W === * waaggeld – (geld vir spekulasie) * waakhond – (waghond) * waangeloof – (bygeloof) * waardeleer – (leer van die waarde van goedere) * waardigheidsbekleder – (hoogwaardigheidsbekleder/-kleër) * waarmaker – (persoon wat sy woord, belofte gestand doen) * wae – (ww. gewae, waag) * waggelaartjie – (kindjie wat nog leer loop, wat val-val voortstrompel) * wagskip – (verouderde oorlogskip gebruik as opleidingskip) * Wanganella – (Merinoskaapras in Australië geteel) * wapenfeit – (oorlogsdaad, krygsverrigting) * wapenpraal – (spoggery met oorlogstuig) * waringin – (Groot Indiese vyeboom met lugwortels, 'n sierboom met oneetbare vrugte) * warklomp – (verwarde massa; deurmekaar bondel) * wartlemoen – (waatlemoen) * wasmous – (smous wat met 'n wa op die platteland handel gedryf het) * waterlander – (traan, bv. ''toe kom die waterlanders'') * waterlemoen – (waatlemoen) * waterplek – (urinaal) * waterproef – (Godsoordeel waarby die verdagte in die water gegooi is en skuldig verklaar is as hy bo dryf) * watertog – (uitstappie op die water van 'n rivier, meer) * waterwerktuigkunde – (hidromeganika) * wederparty – (teenparty, opponent) * weduvrou – (weduwee) * weefster – (vroulik van wewer) * weekse – (vir weeksdae: ''my weekse klere'') * weektenk – (tenk waarin iets geweek word) * weerkeer (terugkeer, -kom: ''Na 'n maand het hy'' '''weergekeer''' ) * weerkry (ww. terugontvang) * weeromslag (terugslag: ''van die weeromslag lag'': lag omdat 'n ander lag) * weerplig (diensplig) * weersyds (wedersyds) * weerwag (plek waar gegewens omtrent die weer ingesamel en verwerk word) * weesmoeder (vrou wat toesig hou oor 'n weeshuis) * wegbêresertifikaat (sertifikaat deur die Weesheer uitgereik wanneer 'n boedel afgehandel is) * weghaas (haastig weggaan) * weide (grasland, wei) * weking (handeling van te week) * weldadigheidsgenootskap (genootskap wat fondse insamel vir weldadigheid en dit uitdeel) * welgebore (titel van 'n adellike persoon) * welvaar (voorspoedig, gesond wees: ''By die onderneming het ons welgevaar'') * welversnede (in die uitdrukking '' 'n welversnede pen'' : 'n baie goeie styl.) * winkbrou (wenkbrou) * wentelbom (kernbom wat in 'n wentelbaan om die aarde geplaas en voor die voltooiing van die wentelbaan op 'n doelwit afgevuur kan word) * werkeloos (wat niks uitvoer nie, leeglê: ''werkeloos staan en aankyk'') * werkgemeenskap (afdeling, studiegroep van 'n vereniging wat take onderneem) * werkploeg (groep werksmense wat saamwerk) * werkvolk (nie-blanke werkers wat in diens is, bv. op 'n plaas) * werkwillige (persoon wat nie by 'n staking deelneem nie) * wewenaarsbeentjie (einabeentjie, kieliebeentjie) * wewenaarspyn (skerp, kortstondige pyn – soos dié wanneer die wewenaarsbeentjie gestamp word) * whê (uitroep om iemand te vermaak, verleë te laat voel, vervang met '''wê''') * wieling (draaikolk, maalstroom) * wielryer (fietser, fietsryer) * Wiking (uit woordeboek vervang met Viking) * wikkelwa (wa wat 'n mens rondskommel – ''Ounooi se wikkelwa'': die trein) * wildekapok (tontelbos) * wildeman (barbaar, woeste mens) * windam (wendam) * windhandel (spekulasie wat net daarop gemik is om voordeel te trek uit prysverskille) * windklep (lugklep) * windkussing (lugkussing) * windmaak (grootpraat) * windpasteitjie (pasteitjie van blaartert met vleis gevul; vol-au-vent) * windruk (skielike en kragtige windbeweging; windstoot) * windskoot (gholf – mishou, hou in die lug sonder dat die bal geraak word) * wingerdluis ([[filloksera]]) * wingewes (verowerde gebied) * winkelruik (ruik van iets wat nuut is) * winner (wenner) * winpaal (wenpaal) * wintergesig (landskap met sneeu, ys; ook afbeelding daarvan) * winterlaars (stewels van binne uitgevoer en van buite opgeryg met veters of met 'n rits vasgemaak) * wipbal (kombinasie van vlugbal en korfbal wat op 'n trampolien gespeel word deur spanne van bv. 8 spelers van wie twee op 'n keer teen mekaar optree) * wipbrug (ophaalbrug) * wiplig (lig wat op- en neergeslaan kan word) * wipper (toestel wat deur te wip sy vrag kan aflaai) * wisselkind (omgeruilde kind) * witboek (witskrif) * witkaffer (albino) * witklei (kaolien) * Witman (blanke, Europeaan) * Witmens (wit man) * witter (iemand wat afwit) * witvoet (dier met 'n wit poot of pote) * woelsiek (onrustig, rusteloos; oproerig) * woelsug (onrustigheid, rusteloosheid; oproerigheid) * wolfent (wolwe-ent) * wolfhok (hok om 'n wolf in te vang) * wolfshond (wolfhond) * wolfskuil (kuil om 'n wolf in te vang) * wolfsvel (vel van 'n wolf) * Woltoon (Bewoner van die Kaapprovinsie) * wolvin (vroulik van wolf) * wonderdoener (persoon wat wondere verrig) * wonderlamp (toorlamp) * wonderolie (kasterolie) * wonderpeper (jamaikapeper, piment) * woonplaas (plaas/boerdery waarop gewoon word, woonplek) * woordaksent (klemtoon van 'n woord) * woordekraam (baie woorde met min inhoud) * woordvoeging (sintaksis, sinsleer) * woudduiwel (mandril) * wrake (wraak: ''Die wrake Gods'') * wurgberowing (vervang deur ''wurgroof'') * wurmartseny (middel wat ingewandswurms afdryf) * wyders (verder, bowendien, owerigens: ''Dit doen my leed, maar wyders kan ek hieraan niks toevoeg nie'') * wyebekgat: (gat met 'n wye opening, bek) * wyngaard (wingerd ''Kom werk in die wyngaard'' : verkondig die Evangelie) * wynkaart (vervang met ''wynlys'') * wynroeier (apparaat of persoon wat die inhoud van vol wynvate opmeet) * wynstokbladluis (druifluis, filloksera) * wynvomitief (braakwyn) * wysheidskies (verstandtand) * wysigingsontwerp (vervang met wysigingswetsontwerp) * wywebeul (vrouebeul) === Y === * ykwese – (alles wat saamhang met die werk en administrasie van yk) * ysboot – (boot wat oor die ys gly) * yskarretjie – ((stoot)karretjie van 'n roomysverkoper) === Z === * zeboe – (Oosterse os met vetbult op die skouer, wat in Oos-Afrika en Suid-Asië voorkom; bultbees.) * zecchino – (Ou goue muntstuk wat teen die end van die 13de eeu in Venesië geslaan is) [[Kategorie:Leksikologie]] qbmasv4xukrd5iko98xguyy4bb6doys 0 87187 2970363 1576672 2026-09-24T01:12:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970363 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Media24-gebou, Kaapstad.jpg|duimnael|regs|Die Naspers Sentrum is in 2015 aan die buitekant opgeknap ter viering van ''[[Die Burger]]'' se honderdjarige bestaan. Op 25 Julie daardie jaar is dit herdoop tot Media24-sentrum.]] [[Lêer:Media24-sentrum nuwe vooraansig 2015.jpg|duimnael|links|Die nuwe vooraansig van die Media24-sentrum ná die opknapping van 2015.]] [[Lêer:Naspers Building, Cape Town.jpg|duimnael|regs|Die Naspers Sentrum in Kaapstad, voor die opknapping van 2015 waarna dit die Media24-sentrum geword het.]] [[Lêer:Naspers Centre WDC 2014.jpg|duimnael|regs|Sykant van die gebou voor die opknapping van 2015.]] Die '''Media24-sentrum''' (tot 25 Julie 2015 die Naspers Sentrum) ([[Engels]]: ''Media24 Centre'') is 'n 26 verdieping hoë [[wolkekrabber]] in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]]. Die gebou is tussen Heerengracht en D.F. Malan-straat geleë. Met 'n hoogte van 93 meter is dit tans (2015) die vierde hoogste gebou in die stad. Die gebou is in 1962 voltooi en was destyds die hoogste gebou in die land, asook die vierde hoogste in Afrika.<ref>[http://www.emporis.com/building/nasperscentre-capetown-southafrica "Naspers Sentrum" - emporis.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204050137/http://www.emporis.com/building/nasperscentre-capetown-southafrica |date= 4 Desember 2013 }} {{en}}</ref> 'n Elektroniese nuusvoer is in 'n stadium teen die gebou vertoon, wat prominent in die nag sigbaar was. Bekende publikasies wat in die gebou gehuisves word, is onder meer ''[[Huisgenoot]], [[Die Son]], [[Die Burger]]'' en ''[[Landbouweekblad]]''. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Koördinate|-33.916715|18.429607|aansig=titel}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Wolkekrabbers in Suid-Afrika]] 597v4dqj7k5gaerxak2hik3e1d3eafa 0 88337 2970498 2942557 2026-09-24T11:45:49Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970498 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Predikant | Naam = Pieter Rossouw | Beeld = Ds PD Rossouw.jpg | Beeldbeskrywing = Ds. Pieter Daniël Rossouw | Beeldonderskrif = Ds. P.D. Rossouw | Geboortenaam = Pieter Daniël Rossouw | Geboortedatum = [[17 Oktober]] [[1845]] | Geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Kaapkolonie]] | Sterftedatum = {{Sterftedatum en ouderdom|1845|10|17|1896|10|11}} | Sterfteplek = [[Fraserburg]], [[Kaapkolonie]] | Kerkverband = [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|Nederduits Gereformeerd]] | Gemeente = [[NG gemeente Uniondale|Uniondale]], [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]], [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]], [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]] | Jare aktief = 1870–1896 | Kweekskool = [[Kweekskool]], [[Stellenbosch]] | Sendingwerk = }} Ds. '''Pieter Daniël Rossouw''' ([[Kaapstad]], [[17 Oktober]] [[1845]] – [[Fraserburg]], [[11 Oktober]] [[1896]]) was 'n predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en 'n vroeë [[Afrikaans]]e letterkundige. Die letterkundige, prof. [[P.J. Nienaber]], beskryf hom as "een van die eerste en knapste [[Afrikaanse digters]] en skrywers, 'n voorstander van Afrikaans in 'n tyd toe die Kerk oor die algemeen baie vyandig was teenoor die 'kombuistaal'". Nienaber skryf: "Dit het destyds moed vereis vir 'n predikant om hom openlik ten gunste van Afrikaans uit te spreek, en veral nog in Afrikaans te skryf. Maar ds. Rossouw het nog verder gegaan as wat 'n evangeliedienaar in daardie dae geoorloof was: Hy het die eerste preke in Afrikaans in die gehate ''[[Die Afrikaanse Patriot|Patriot]]'' geskryf onder die titel 'Evangeli in di Volkstaal'."<ref>{{af}} Nienaber, P.J. 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.</ref> L.B. Odendaal in die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Deel III skryf ds. Rossouw "se belangrikste bydrae tot die taalstryd lê in Afrikaanse klerikale geskrifte, en sy digwerk is ongetwyfeld van betekenis".<ref>{{af}} Krüger, D.W. en Beyers, C.J. (hoofred.). 1977. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Deel III. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.</ref> [[John Kannemeyer]] staan net een sin in ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004'' aan P.D. Rossouw af: "Van Pieter Daniel Rossouw (1845–1896) word vandag veral die hekelvers 'Stellaland' onthou, 'n gedig wat betrekking het op die herroeping van die Engelse kommissaris Mckenzie van die republiek [[Stellaland]] en waarin hy met die herhaling van die naam en die drie rymklanke in elke strofe 'n volkse spoteffek bereik."<ref>{{af}} [[John Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]]. 2005. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Kaapstad en Pretoria: Human & Rousseau.</ref> == Herkoms en kinderjare == Daniël Pieter Rossouw was nog jonk toe sy vader oorlede is, waarna sy moeder uit Kaapstad na [[Burgersdorp]] verhuis het. Hy moes in 'n winkel werk om in sy moeder se onderhoud te voorsien. Op skool aan die plaaslike Albert Academy het hy die aandag getrek van die skoolhoof, dr. [[John Brebner]], wat 'n groot inspirasie was vir die jong mense op Burgersdorp. Van kleins af het Daniël Rossouw 'n groot begeerte gehad om te leer. Dr. Brebner het moeite gedoen om die begaafde leerling vir verdere studie aan die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] na Kaapstad, waarheen hy is met karige middele, en vir teologiese opleiding aan die NG Kerk se [[Kweekskool]] na [[Stellenbosch]] te stuur. Die latere ds. Rossouw het dikwels vertel hoe hy 'n klein kamertjie gehuur en by die lig van 'n walvisolielampie tot laat in die nag studeer het. Gedurende vakansietye het hy werk van allerlei aard gedoen om geld te vind vir verdere studie. Toe hy na die kweekskool op Stellenbosch is, het dit beter gegaan met sy geldelike sake, hoewel hy nog altyd spaarsaam moes leef. Op [[12 Maart]] [[1869]] het hy sy studie as teologiese student voltooi en is tot die kerkdiens gelegitimeer. Dis nie bekend waar hy oral in tydelike hoedanigheid gewerk het nie. In Julie 1869 het hy ook op [[Uniondale]] 'n diens gehou, en so het hy daar bekend geword. == Op Uniondale == [[Lêer:Ds PD Rossouw Uniondale.jpg|duimnael|links|190px|Ds. Rossouw as jong leraar op [[Uniondale]]. Hy was van [[22 Januarie]] [[1870]] die gemeente se eerste leraar, ook sy eerste werkkring.]] Hy is getroud met mej. Sophia Agnes Johanna Human, die dogter van Jurgen Johannes Human. Een van ds. Rossouw se seuns, Pierre Daniël Rossouw, het as skoolinspekteur goeie opgang in die onderwysveld gemaak. 'n Kleinseun van hom, dr. Pierre Ettienne Rousseau, was hoof van die staatsonderneming op [[Sasolburg]]. Ds. Rossouw is op [[21 Januarie]] [[1870]] op Uniondale ontvang en die dag daarna deur ds. J.G.J. Horak van [[NG gemeente Mosselbaai|Mosselbaai]] bevestig. Ds. Kuys sou hom kom ontvang het, maar is weens ernstige siekte tuis verhinder. Die verrigtinge is ook bygewoon deur ds. M.C. Botha van Knysna en ds. [[George Murray]] van [[NG gemeente Willowmore|Willowmore]]. Die plaaslike Independente Sendingkerk is verteenwoordig deur eerw. Dower. Die Saterdagaand ná die bevestiging is 'n spesiale kerkraadsvergadering onder voorsitterskap van ds. Horak gehou. Met 'n gepaste woord het die konsulent die gemeente aan sy eerste leraar oorhandig. Nadat ds. Rossouw met 'n kort en hartlike woord geantwoord het, is die vergadering verdaag tot die Maandagmôre om vyfuur. Die notule van die vergadering lui: "Op Maandag ochtend op den bepaalden tyd kwam de gehele kerkraad weder byeen." Die heel dringendste probleem waarmee die kerkraad te doen gekry het, was huisvesting vir die leraar. 'n Komitee is aangestel om die saak te behartig, maar hulle het besluit om liewer te wag ten einde die leraar self daaroor te raadpleeg by sy aankoms. Mnr. F. Taute van Molenrivier het sy woning en erf op Uniondale vir 'n [[pastorie]] teen £550 aangebied. Hierdie aanbod is van die hand gewys en die kerkraad besluit om voorlopig 'n woonhuis te huur. Toe kom die geldsake aan die beurt. Die kassier-diaken rapporteer dat daar nog 'n tekort van £25 op die lopende rekening was, behalwe die £300 skuld vir die aankoop van die Lyon-erwe. Die dorp het in 1856 ontstaan toe die eienaars van elk van die twee dele van die plaas Rietvallei, menere James Stewart en ene Du Preez, elkeen 'n dorpie aangelê het, naamlik Hopedale en Lyon. Die dorpies het aan mekaar gegrens, maar daar was onenigheid tussen die twee eienaars tot hulle op [[24 September]] [[1865]] 'n brief aan die NG Ring van George geskryf het waarin hulle te kenne gegee het dat hulle graag die dorpies wou verenig as Uniondale. Daarom vra hulle die ring moet hier 'n gemeente die NG gemeente George afstig. Die ring het op [[19 Oktober]] [[1865]] aan die versoek voldoen en op [[20 Januarie]] [[1866]] is die gemeente amptelik gestig met ds. A.G.M. Kuys van George as konsulent. Hy het die gemeente vier jaar lank bedien. Die kerkraad het onderneem om twee basaars te organiseer, want die uitgawes sou van toe af baie hoër as vroeër wees. Die kerkraad het onderneem om £200 aan die nuwe leraar jaarliks te betaal en 'n voorleser-koster is teen £50 per jaar in diens geneem. Die omstrede aankoop van die erwe het ook op die lappe gekom. Ds. Rossouw wou hierdie skuld ook so gou moontlik afbetaal sien. Aangesien mnr. Wehmeyer nie meer lid van die kerkraad was nie, is diaken A.N. Smuts in sy plek tot diaken-kassier verkies. Maar in die praktyk is die inkomste- en uitgaweboek deur die dominee self gehou. By die oorname van die boeke het ds. Rossouw die uittredende diaken-kassier hartlik bedank "voor zijne jaren lange en trouwe diensten", en die vertroue uitgespreek dat hy nog lank die gemeente in alle opsigte behulpsaam sou wees. Drie kerkraadslede, te wete C. J. Fourie, H. J. Kritzinger en J. H. Barnard, het onderneem om die £300 aan die kerk voor te skiet ten einde die skuld op die erwe af te betaal. Ds. Rossouw, wat ook as scriba opgetree het, het onderneem om met die verbandhouers, Barry en Neven, oor die afbetaling van die skuld, en die oorneem van die kerkerwe te onderhandel. Aangesien hy self geen ervaring van sulke transaksies gehad het nie, nader hy 'n ou skoolvriend, prokureur John Cairncross van [[Mosselbaai]], om die saak vir hom af te handel. Mnr. Wehmeyer, wat self as agent opgetree het, het dit as 'n [[mosie van wantroue]] in hom beskou. In die verlede het hy altyd in saketransaksies opgetree, maar nou is hy verbygegaan. Toe die erwe-kwessie op 'n latere kerkraadsvergadering bespreek is, het van die kerkraadslede op beledigende wyse van mnr. Wehmeyer gepraat. As gevolg daarvan het 'n skerp briefwisseling tussen Wehmeyer en ds. Rossouw gevolg. Mnr. Wehmeyer eis dat die uitdrukkinge wat in die openbaar teen hom gebesig is, (die kerkraadsvergaderings is steeds met ope deur gehou) nou ook in die openbaar teruggetrek word. Aan mnr. Wehmeyer is die geleentheid gegun om die kerkraad oor die geskil te ontmoet. By hierdie byeenkoms het die twee partye besluit om die kwessie uit die weg te ruim en mekaar die broederhand te reik. Ongelukkig sou dit later blyk dat die wedersydse wantroue voortgeduur het, en die direkte aanleiding was tot 'n ongelukkige hofsaak. Intussen het Cairncross in opdrag van die kerkraad voortgegaan om die koopsom op die erwe af te betaal en die transportaktes deur sy Kaapstadse verteenwoordigers deur te sit. Dit was 'n blye dag toe hy kon rapporteer dat die kerkraad uiteindelik in besit was van die transportbriewe van al sy besittings op Uniondale en Krakeel. Aan prokureur Cairncross moes sowat £125 betaal word, wat ook die opgeloopte rente op die koopsom ingesluit het. Ondanks al die verhoogde en ekstra uitgawes kon ds. Rossouw aan die einde van die jaar met 'n klein batige saldo spog. Aandag is ook gewy aan sake te Krakeel; 'n taamlike som geld is bestee om die bouvallige kerkgeboue te herstel. Vier dienste sou voortaan jaarliks daar gehou word pleks van net twee. Sondae tussen die predikant se besoeke is die dienste gelei deur die onderwyser en voorleser, D.P. Terburgh, wat sedert 1855 daar gewerk het. Hy kon nie altyd goed oor die weg kom se met die mense op Krakeel nie en een keer wou die kerkraad selfs vir Terburgh en een van die Strydoms weens hul onchristelike optrede teenoor mekaar onder sensuur plaas. Dit het nie so ver gekom nie, maar 'n tydjie daarna het Terburgh sy betrekking neergelê en elders in die gemeente as onderwyser en winkelier 'n bestaan gevind. Ook op Uniondale het die voorleser, J. van der Werff, bedank en in diens van die Independente kerk as onderwyser te [[Dysselsdorp]] opgetree. Die kerkraad het gesukkel om 'n permanente opvolger te kry. Eers het mnr. P. Mostert die betrekking as koster gevul. Daarna het F.W. Schmidt die driedubbele pos van koster, voorleser en onderwyser op Uniondale 'n tydjie gevul. Met die aanstelling van die jongeheer [[P.C. Schoonees|Pieter Cornelis Schoonees]] in 1872 as voorleser en koster teen £50 per jaar is die kosterprobleem op Uniondale opgelos. As jong seun was hy vanaf 1858 sy vader, mnr. L. A. Schoonees, koster en voorleser op Mosselbaai, behulpsaam. Die twee voorleser-gesinne, Terburgh en Schoonees, is deur die huwelik met mekaar verbind: Die twee seuns Schoonees, P. C. en L. J., is met twee susters Terburgh getroud. Soos die eerste Schoonees op Mosselbaai sy seuns van jongs af geleer het om hom in sy werk by te staan, so het ook Uniondale se Schoonees sy seuns dikwels ingespan om soos hul vader en grootvader ook die rol van "klokluider" te vervul. === Eerste pastorie op Uniondale === In 1872 het die kwessie van 'n eie pastorie ter sprake gekom, want die pastoriegesin het nog altyd in 'n gehuurde huis van mnr. J. Stewart gewoon. Dit was dieselfde man wat in 1865 saam met mnr. A.L. du Preez belowe het om 'n pastorie aan die gemeente te skenk. Die kerkraad het hom van hierdie verpligting ontslaan nadat Du Preez insolvent geraak het en hy aan die kerkraad 'n belofte van erwe gegee het. Maar ook hierdie belofte is nog nie nagekom nie, tot die kerkraad 'n konferensie met mnr. J. Stewart kon reël in die teenwoordigheid van mnre. Wehmeyer en M.P. Zondagh wat in 1865 in die kerkraad gedien het. Uiteindelik bied mnr. Stewart £15 aan om ook van sy laaste verpligting ontslaan te word. Die jaar daarop knoop die kerkraad weer onderhandelings met mnr. Stewart aan. 'n Ander huis van mnr. Stewart het in die mark gekom en die kerkraad het met hom ooreengekom om dit vir £700 aan te koop. Hierdie huis (die huidige pastorie) is destyds deur die Engelse predikant, eerw. Dorrell, bewoon en hy het tegelykertyd die huidige pastoriesaaltjie vir sy Engelse gemeentetjie as kerkgebou gebruik, solank hy nog besig was met die bou van die Engelse kerkie wat nog op Uniondale staan. Onmiddellik ná die koop van die pastorie is begin met herstelwerk daaraan. Die grondvloere is vervang deur duursame geelhoutplanke wat te Haarlem aangekoop is. Nieteenstaande die stygende uitgawes kon die gemeente nog die mas opkom, danksy die ywer waarmee ds. Rossouw self gewerk het en sy kerkraadslede mee inspireer het. Veral in die Krakeel-wyk het die lidmate se bydraes baie mooi gestyg. In 1872 byvoorbeeld het die Krakeel-basaar sowat £172 opgelewer wat sowat £66 beter was as die Uniondale-basaar. Nieteenstaande die ontsettende droogte van 1875 het die twee basaars daardie jaar tog £270 opgelewer. Dit het so goed gevorder dat voordat ds. Rossouw die gemeente verlaat het, die pastorie sonder skuld die eiendom van die gemeente was. === 'n Skokkende broedermoord === Al het dit op materiële gebied heelwat beter begin gaan, hoofsaaklik danksy die opkomende volstruisboerdery, was die kerkraad somtyds diep besorg oor die geestelike toestande veral in sommige dele van die gemeente. Die onrusbarende gevalle van onsedelikheid en smokkelhandel in drank is in die godsdiensverslae van daardie jare dikwels genoem. In die godsdiensverlag van 1874 word die skokkende broedermoord van daardie jaar vermeld. 'n Sewentienjarige seun, Theunis J. Swart, is deur sy ouer broer, Hendrik, op barse wyse gebied om die dag die vee te gaan oppas. Theunis was nie heeltemal normaal nie, en was reeds desperaat weens die baasspelerige wyse waarop die ander lede van die gesin hom behandel het. In sy woede het hy 'n geweer gegryp en sy broer koelbloedig doodgeskiet. Die seun is op [[Oudtshoorn]] verhoor en ter dood veroordeel. In die betreklike rustige en vredeliewende atmosfeer van Uniondale se gemeenskap het dit groot sensasie veroorsaak. === Die Pace-hofsaak === [[Lêer:NG kerk Uniondale ou toring.jpg|duimnael|295px|Uniondale se NG kerk soos dit in 1884 ingewy is met die ou toring volgens die argitek [[Carl Otto Hager]] se ontwerp. Die plaaslike NG lidmate moes van 1862 gebruik maak van 'n noodkerk, wat uit die staanspoor te klein was, maar weens die vertraging wat die Pace-saak meegebring het, kon daar nie met bouwerk aan 'n nuwe kerkgebou begin word nadat die kerkraad die moontlikheid al in 1875 genoem het nie.]] Robert Pace was 'n winkelier en een van die eerste inwoners van Lyon. As getroue ondersteuner van mnr. G.W.B. Wehmeyer op politieke en kerklike gebied, was hy een van die eerste mense wat op die waarborglys vir die predikantsalaris £10 gewaarborg het. In 1865 was hy reeds in 'n hofsaak betrokke toe die vrugtebome op sy erf moedswillig deur ander inwoners op die dorpie beskadig is. Die regter wat die hofsaak op [[George]] verhoor het, het hom by dié geleentheid baie ongunstig oor die dorpie Lyon uitgelaat: "Lyon waar die zaak was voorgevallen moet een ellendige plaats wezen, en dat liet hoog tyd werd aan zulke gevallen een einde te maken." Hy het gevolglik die aanhitser van die wandaad tot ses maande tronkstraf veroordeel. George se kerkraad het die voorval ook in 'n ernstige lig beskou omdat nog twee vooraanstaande inwoners, volgens die gelewerde getuienis, hulle aan drankmisbruik skuldig gemaak het. Daarna was Pace weer in 'n geskil met die ouderling Dannhauser betrokke, maar die kerkraad het dit besleg. Teen einde 1876 het hy 'n ernstige saak teen die kerkraad aanhangig gemaak wat die gemeente baie nadelig getref het. Op die vendusie van die Lyon-erwe het drie Jode, die gebroeders Gompert, 'n blok erwe gekoop. Hulle het 'n tydelike gebou daarop opgerig en as winkel ingerig. Hulle is egter later [[Kimberley]] toe en het hul erwe te koop aangebied, waarop Pace hierdie erwe aangekoop en op sy naam laat transporteer het. By die maak van die kaart van die dorp Lyon het die landmeter, Melvill, 'n baie ernstige fout gemaak ten opsigte van dié blok erwe. Op die kaart is die blok erwe as blok T gemerk, maar volgens die ligging van die erwe sowel as die omskrywing van die grenslyne moes dit eintlik blok J gewees het. Pace wou die fout in sy grondbriewe laat herstel, maar aangesien die oorspronklike verkoper, A.L. du Preez, in [[Transvaal]] was, kon dit nie gebeur nie. Toe Wehmeyer in 1867 die "remaining extent of Lyon" vir die kerk aankoop, het die blok wat T gemerk was (maar eintlik J moes gewees het) kerkeiendom geword. Die kerkraad het dus gereken dat blok J hul eiendom was en dat Pace dit onwettig besit. In die Junie-notule van 1876 is opgeteken dat die kerkraad besluit het om 'n veiling van die kerkerwe in September a.s. te hou. Die volgende aanmerking in die notule wys daarop dat die kerkraad die erwe in blok J soos aangegee op die kaart as hul eiendom beskou, al het die Gomperts reeds in die sestigerjare 'n tydelike gebou op die grond gebou. "Als ook om uittevinden wie het fondament op het erf Blok J no. 6 en aan de kerk toebehoorende heeft opgebroken en zoo de dader ontdekt worde om dan tegen hem door den agent der gemeente de noodige stappen te nemen." Hierdie aanhaling bewys dat die kerkraad bewus daarvan was dat die betrokke erf tevore bewoon is. Tog het die kerkraad voortgegaan met sy voorneme en op die vendusie is erf no. 6, Blok J aan diaken D.J. Swart verkoop, al het Pace op die vendusie heftig beswaar aangeteken. Hy wou die afslaer en ds. Rossouw aan die hand van die dorpplan verduidelik dat die betrokke erf volgens die beskrywing van die hoekbakens en die grenslyne daarvan die erf is wat hy van die Gompert-broers gekoop het. Ds. Rossouw het sy humeur verloor en die kaart uit die hande van Pace geruk en die afslaer, G. Haese, opdrag gegee om voort te gaan met die vendusie. Volgens latere getuienis tydens die hofsaak het ook Wehmeyer aan een van die kerkraadslede verduidelik dat die verkoop van die erwe onwettig was. Omdat Wehmeyer die erwe in 1860 verkoop het, het hy eerstehandse kennis daaromtrent gehad, maar die gevoelens het teen hierdie tyd reeds so hoog geloop dat geen skikking meer moontlik was nie. Dr. [[J.A. Heese]] skryf in die gemeente Uniondale se eeufees-gedenkboek:<ref>{{af}} [[J.A. Heese|Heese, J.A.]] 1966. ''Die kerk in die wolke. Eeufees-gedenkboek Uniondale, 1866–1966''. Uniondale: NG Kerkraad.</ref> "Daardie [[23 September]] [[1876]] was werklik 'n noodlottige dag in Uniondale se gemeentegeskiedenis. In 'n groot mate is die pragtige bouwerk van beide die heer Wehmeyer en ds. Rossouw deur die hofsaak tot in die grond afgebreek." Die aand is die verkoping van die erwe op die kerkraadsvergadering bespreek en goedgekeur. Daar het die aand ook 'n petisie gedien, geteken deur 23 lede van die gemeente, waarin 'n gemeentevergadering oor die finansiële aangeleenthede van die gemeente geëis is. Mnr. Wehmeyer was die eerste ondertekenaar van die petisie. Die kerkraad besluit egter "dat het beneden hare waardigheid is, om van gemelde petitie kennis te nemen". Dié hooghartige besluit het verder daartoe bygedra dat Pace, gesteun deur Wehmeyer, 'n interdik teen die verkoop van die erwe onder blok J by die hooggeregshof aangevra het. As gevolg daarvan is 'n hofbevel in Desember 1876 teen ds. Rossouw en die kerkraadslede individueel gedien waarby die verkoop van die erwe in blok J voorlopig opgehef is, tot die kerkraad in 'n hofsaak sy reg op die erwe kon bewys. Op spesiale kerkraadsvergaderings gehou op [[9 Desember|9]] en [[23 Desember]] het die kerkraad besluit om sy reg in 'n hofsaak te toets. Op 'n latere vergadering (op [[31 Maart]] [[1877]]) het die kerkraad prokurasie aan ds. Rossouw verleen om namens die kerkraad regsverteenwoordiging te verkry om sy saak te bepleit. Ds. Rossouw is daarop [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]] toe om die dienste van ds. [[Andrew Murray]] waar te neem en tegelyk naby die Kaap vir die hofsaak te wees. In ''[[Het Volksblad]]'' van [[5 Junie]] [[1877]] verskyn die koerantverslag van die hofuitspraak oor die saak wat op [[1 Junie]] uitgewys is. Die hofsaak sou vroeër gedien het, maar die skip waarmee die hoofgetuies na die Kaap sou gaan, is eers deur 'n storm na die hawe by [[Mosselbaai]] teruggedwing. Een van die kerkraad se vernaamste getuies het nie kans gesien om 'n tweede storm te trotseer nie, en het teruggedraai Uniondale toe. Die ander getuies vir die kerkraad, G. Haese en J. Cairncross, was mense wat eers ná i860 na Uniondale gekom en dus nie oor eerstehandse kennis van die vendusie van i860 beskik het nie. Daarenteen was die getuies vir Pace, Wehmeyer en M. P. Mostert, ou inwoners van Lyon. Die kerkraad se prokureurs, Buchanan en Jones, het besef dat die kerkraad se saak verlore was en wou ds. Rossouw nie self in die getuiebank roep nie. Die uitspraak van die hoofregter bygestaan deur regter Denyssen was verdoemend teen die kerkraad. Laasgenoemde het die optrede van die kerkraad as "schandelyk" beskryf. Die kerkraad moes die volle hofkoste van meer as £500 betaal. Gelukkig was ds. Rossouw se skoonvader, mnr. J.J. Human, in staat om byna die hele bedrag voor te skiet. Slegs 'n geringe gedeelte van die hofkoste is uit gemeentegeld betaal. Ds. Rossouw en die meeste kerkraadslede het hul hand diep in hul sak gesteek en onder mekaar is byna £150 bygedra om mnr. Human terug te betaal. Die kerkraadslede het met kollektelyste by die gemeentelede om "vrywillige" bydraes aangeklop. Omtrent £350 is so byeengebring sodat voor ds. Rossouw se vertrek, die grootste gedeelte van die skuld aan mnr. Human vereffen is. === Afskeid van Uniondale === Dr. [[J.A. Heese]] skryf<ref name="heese">{{af}} Heese, J.A. 1966. ''Die kerk in die wolke. Eeufees-gedenkboek Uniondale, 1866–1966''. Uniondale: NG Kerkraad.</ref> teen ds. Rossouw is soms die aantyging gemaak dat hy die gemeente in die skuld gedompel het en toe padgegee het. "Dit is nie waar nie. Dit is wel waar dat ds. Rossouw se impulsiewe optrede hom baie ongewild gemaak het by 'n deel van die gemeente en veral nadat die hofuitspraak so verdoemend teen die kerkraad was. Hy het reeds 'n beroep na die [[NG gemeente Hofmeyr|gemeente Maraisburg]] van die hand gewys, maar toe hy in 1878 na die nabygeleë [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]] beroep word, het hy besluit om te gaan. Sy besluit is soos te verstane is, met gemengde gevoelens ontvang." Uit koerantbriewe en berigte is dit duidelik dat een deel van die gemeente bly was dat hy weggaan, maar die Onder-Langklowers was baie geheg aan hom en het swaar afskeid geneem van hul "geliefde leraar". In 'n koerantberig daaroor verklaar 'n korrespondent dat Krakeel eintlik die hoofdorp van die gemeente moes gewees het en dat die Langklowers kans sien om met Krakeel as middelpunt 'n eie gemeente te stig. Ook ds. [[W.A. Joubert]], sy opvolger, getuig dat ds. Rossouw nieteenstaande sy impulsiewe aard tog baie gelief was by 'n groot deel van sy gemeente. == Op Franschhoek == [[Lêer:Ds PD Rossouw se portret in die NG kerk Franschhoek, Morné van Rooyen, 4 Junie 2017.jpg|duimnael|links|200px|Ds. Rossouw was leraar van [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]] van 1881 tot 1883 toe hy vertrek na sy vier en laaste gemeente, [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]]. Dié portret van hom hang in die konsistorie van Franschhoek se kerk.]] [[Lêer:NG kerk Franschhoek 2012.jpg|duimnael|320px|[[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek se NG kerk]] is in 1847 ingewy, in 1883 vergroot en in 1967/'8 deeglik gerestoureer. Ds. Rossouw was die plaaslike leraar van [[8 September]] [[1881]] tot [[2 Februarie]] [[1883]], toe hy na [[NG gemeente Fraserburg|Fraserburg]] vertrek.]] Die [[NG gemeente Franschhoek]] was ná die vertrek van ds. Jacobus George Joubert Krige (1873–1881) ses maande vakant totdat ds. Rossouw, indertyd die leraar van [[NG gemeente Steynsburg|Steynsburg]], in die gemeente verwelkom is. Op [[8 September]] [[1881]] het 'n groot aantal gemeentelede die nuwe leraar 'n paar myl buite die dorp tegemoet gegaan en op feestelike wyse ingebring. Op [[9 September]] het die bevestiging plaasgevind in 'n goed gevulde kerk, waar 'n hele aantal predikante teenwoordig was, naamlik di. [[J.H. Neethling]] (konsulent), J.G.J. Krige (vorige leraar), [[E.Z.J. de Beer]], [[Andrew Murray|A. Murray]], J. Stegmann en prof. J. Marais. Ds. Neethling, wat die bevestigingsrede gehou het, het oor die visvangs in [[Lukas]] 5 gespreek en die intreepreek het gegaan oor [[Eksodus]] 3:14 ([[Statebybel]]): "En God zeide tot Mozes: IK ZAL ZIJN, Die IK ZIJN ZAL! Ook zeide Hij: Alzo zult gij tot de kinderen Israëls zeggen: IK ZAL ZIJN heeft mij tot ulieden gezonden!".<ref>{{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/exod/3.html Statenvertaling.net].</ref> In die tyd het 'n mens van [[Steynsburg]] nog met 'n seereis na [[Franschhoek]] gekom. Ds. Rossouw is per wa na [[Port Elizabeth]] en van daar per boot, die Nubian, na Kaapstad. Die hele reis het byna £70 gekos, en omdat ds. Rossouw nie 'n volle vier jaar op Steynsburg gebly het nie, moes 'n gedeelte van sy reiskoste van Uniondale na Steynsburg, naamlik £25, vergoed word. Met die vertrek van ds. Krige het die gemeente die regeringstoelaag tot die salaris van die predikant verloor. Tog het die gemeente nie daaraan getwyfel dat alle verpligtinge in verband met die instandhouding van die eredienste nagekom sou word nie. Ten spyte van die verlies van die toelaag was die gemeente vol moed en het die saak van die vergroting van die kerkgebou waarvan daar reeds sprake was in die tyd van die vorige predikant, dadelik aandag geniet. Op [[3 Oktober]] [[1881]] het die kerkraad besluit om 'n gemeentevergadering te belê wat op 20 Oktober gehou sou word. Op hierdie vergadering is 'n boukommissie aangestel om op sake in te gaan. Toe die verslag van die kommissie voor die kerkraadsvergadering van 15 November gelê is, het dit geblyk dat daar by die gemeentelede groot verskil van gevoele was omtrent die wyse waarop die kerk vergroot moes word. Die kerkraad besluit dus om die saak nogeens voor 'n gemeentevergadering op [[21 November]] te lê. Wat die uitslag van die vergadering was, is moeilik om vas te stel, maar na alle waarskynlikheid is daar ooreengekom om die gebou met twee vleuels te vergroot en kon die werk begin. Weer het die water vir die pastorie aandag vereis. Daar is 'n skikking met die munisipaliteit gemaak waarby 3/4 duim water onafgebroke, en die volle straal gedurende ses uur op twee dae in die week vir die pastorie afgestaan sou word. Om die saak finaal af te handel is G.J. Kriel uit die kerkraad benoem om saam met iemand uit die munisipaliteit die saak met die goewerment te beslis. Jac. Hugo, wat weer die saak van die water tussen hom en die kerkraad aangeroer het, moes wag op die uitslag van genoemde kommissie. Volgens verslag is die water aan die munisipaliteit gegee op voorwaarde dat die pastorie 'n genoegsame aandeel sou kry. Die kerkraad het darem ten einde die pastorie van [[drinkwater]] te voorsien op sy vergadering van [[2 Oktober]] [[1882]] besluit om pleks van 'n pyp aan te lê 'n put op die pastoriegrond te maak om te sien of water gekry sou word, en indien die put beantwoord, om dan 'n pomp op te sit. In 1882 kon die godsdiensverslag sê dat hoewel die goewermentstoelaag gemis word, die Here gesorg het selfs waar die algemene omstandighede nie te goed was nie. Die verslag deel mee dat in weerwil van "de gedruktheid in den handel, de aanwezigheid van de pokken in de Kaapstad en de algemene schaarsheid der tijden" wat op Franschhoek miskien meer gevoel is as op ander plekke, die kollektes by die eredienste net soveel was as die vorige jaar en veel meer as die twee vorige jare. Die dankfees was ook besonder goed en die sustentasiefonds is opgebou tot 'n bedrag van £758 6s. 8d. Gedurende ds. Rossouw se tyd is daar 'n aanvang gemaak met die aanddienste pleks van in die namiddag, en dit word meegedeel dat die jongmense die dienste goed bywoon. Hoewel ds. Rossouw nie lank op Franschhoek gebly het nie is daar met deeglikheid voortgebou. Aan die einde van 1882 het hy 'n beroep na Fraserburg aangeneem en op [[28 Januarie]] [[1883]] het hy afskeid geneem. Omdat ds. Rossouw nie 'n volle vier jaar op Franschhoek was nie, het Fraserburg nou aan die beurt gekom om reisonkoste aan Franschhoek te vergoed. == Op Fraserburg == [[Lêer:Ou NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|340px|'n Straattoneel op Fraserburg omstreeks ds. Rossouw se sowat 13 jaar lange dienstyd. Die tweede NG kerkgebou, op kerkplein aan die bopunt van Cilliersstraat, is ontwerp deur [[Carl Otto Hager]] en op [[8 September]] [[1868]]. Die straat wat voor kerkplein verbyloop, is ná sy dood ter ere van Fraserburg se tweede leraar Rossouwstraat genoem.]] Nadat ds. Bamberger sy demissie van die [[NG gemeente Fraserburg]] aanvaar het, het die kerkraad sy eerste beroep op [[25 September]] [[1882]] uitgebring op ds. [[Adriaan Moorrees]] van die [[NG gemeente Richmond]]. Hy het die beroep van die hand gewys, waarna die gemeente ds. Rossouw op [[20 November]] [[1882|daardie jaar]] met volstrekte meerderheid beroep het. Op [[5 Februarie]] [[1883]] is ds. Rossouw in die gemeente verwelkom en bevestig. D.A. Kotzé skryf: "As sy voorganger se funksie hier die van fondamentlêer was op tydelik gebied, dan was syne die van grondlêer van geestelike werk en geestelike waardes. 'n Opvolger van hom verklaar dat hy 'gesond gesaai en diep geploeg' het. Dit is ook asof die beloop van omstandighede hom hierin behulpsaam was. Daar was byna voortdurend droogte gedurende sy verblyf alhier. Hierdie tydelike beproewing het skuldbesef in die harte van onverskilliges gewerk, met die gevolg dat die gemeente aan geestelike verdieping verryk en vergoed is, vir wat sy aan tydelike waarde verloor het." === Langdurige droogtes === Tydens ds. Rossouw se dienstyd het sendingwerk en onderwys die wagwoorde van die gemeente geword. Die lidmate het sending- en onderwysbewus geword onder sy besieling. In 1951, met die viering van die gemeente se eeufees, het van die oudste lidmate hom beskryf as "'n groot sielwinner, skool- en sendingman". Hy was knap in organisasiewerk, beslis in sy optrede en 'n wakker prediker. Skaars 'n jaar ná sy aankoms kon die kerkraad reeds aan die Ring rapporteer dat "sedert zyne bevestiging, heeft de Kerkeraad het genoegen kunnen smaken, van in de volstrekste harmonie met hem te kunnen samen werken, in het bevorderen van de eeuwige, zoowel als van de tydelyke belangen der Gemeente". As dit nie gebeur het nie, skryf Kotzé, "sou die omvang van die rampe wat daaruit kon voortspruit, nie te bepaal en te voorsien gewees het nie, want groot, haas onbeskryflike droogtes, het die streek voortdurend en genadeloos geteister". In 1884 is melding gemaak van buitengewone, aanhoudende droogte. Dit was so erg dat huisbesoek onmoontlik tot sy reg kon kom. Nogtans het die leraar gereeld buitekerke besoek en so met die gemeentelede in voeling gebly. Die droogte was so noodlottig vir die onderwys dat dit die pogings wat die kerkraad reeds aangewend het om weer die kerkskole op gesonde grondslag te plaas, vergeefs gemaak het. Nogtans is twee Sondagskole, een vir wit mense en een vir bruin mense, op die dorp in stand gehou, waarin die nuttige werk ten spyte van die droogte. Die droogtes het ook veroorsaak dat baie gemeentelede "in ver en vreemde streke moes rondswerf om weiding vir hulle vee te vind". Dit ten spyt, het die opkoms by die openbare dienste bemoedigend gebly. "Meer as een getuig dat hy sy volstrekte onafhanklikheid van God nog nooit so diep gevoel het soos nou nie," was die slotwoorde van 'n Ringsverslag uit dié tyd. Die droogte van 1884 het in 1885 sulke afmetings aangeneem dat as die Opperwese "die harte van ander landgenote jeens ons nie oopgemaak het nie sou ganse huisgesinne van gebrek omgekom het. Maar geld en provisie is ons mildelik gestuur waarvoor ons die Heer prys. Aan hulle sal ons ons dank verskuldig wees solank as ons lewe." 'n Komitee is in die lewe geroep om hulp te verleen aan die noodlydendes. Die lede het drie maal per week vergader "en nou terwyl die provisie byna geheel uitgereik is, en ons binne enige dae niks meer sal hê nie, is daar nog geen einde aan die nood, maar het ons alle rede om met groot besorgdheid aan die onmiddellike toekoms van menig huisgesin te dink. Dat daar vele verarm is, hoef ons nie te sê nie, dit spreek vanself. Gemeentelede met groot huisgesinne, kort gelede nog in besit van 'n goeie vermoë het alles verloor, en moet nou genadebrood eet, en is van ander afhanklik vir die dak oor hulle hoof. Hoe dit verder met die ongelukkiges sal gaan, weet die Heer alleen, daar die gevaar nog nie verby is nie en die nood meer aan die toeneem is." Die gemeente was teen hierdie tyd so te sê ontvolk, want oor 'n groot gedeelte het dit toe twee jaar laas gereën. Die boere het reeds rondgeswerf op soek na weiding in die distrikte [[Prieska]], [[Hopetown]], [[Richmond]], [[Britstown]] en [[Murraysburg]], selfs tot by die [[Sneeuberge]] en [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg, Kaap]]. In hierdie tyd is die bidure in die gemeente vermeerder van een wat al 20 jaar bestaan het, tot vier. In Februarie 1887, toe die nood op sy hoogste was en groot benouing geheers het, was daar gedeeltelike uitkoms. Daar was weer vooruitgang in die opvoeding te bespeur en ook het die gemeente hul roeping verband met die sending begin besef. Wat veral hiertoe bygedra het, was 'n baie geseënde sendingkonferensie wat aan begin van Junie in die gemeente gehou is. Die oorgrote meerderheid van die lidmate het dit bygewoon. 'n Aansienlike som is bygedra tot die delging van die Binnelandse Sendingskuld. Maar die verbetering was net tydelik, want in die Ringsverslae van 1888, en die daaropvolgende jaar, is daar weer sprake van 'n droogte. Die voorafgaande sewe jaar was die sewe maer jare in Fraserburg se bestaan. Vanaf 1882 was daar nooit voldoende water en toereikende weiding in die gemeente nie. "Onze menschen hebben honderden, wat zeggen wy, duizenden van ponden sterling moeten uitgeven voor huur van weiveld, voor het koopen van water in vreemde streken. Bowendien zyn er in die jaren duizenden van schapen omgekomen. Zelfs in de laatste vyftien maanden zyn er ettelyke duizende schapen van gebrek gestorven, en waar men verlede jaar 2,000 lammeren kreeg, heeft men vanjaar schaarsch 1,000, en in een ander geval waar men 3,000 lammeren kreeg, heeft men vanjaar geen 400." Nogtans het leraar en gemeente, te oordeel na die kerkraadsnotule, gevoel dat God hulle nie verlaat het nie. "Dog onze God was niet alleen in het midden van de brandende Braambos, en heeft hem bewaard, maar heeft denzelven door zyn Alvermogende Kracht instaat gesteld, te midden van, de vlammen niet alleen welig te groeijen maar ook de heerlijkste vruchteii van zich aftewerpen." Vandaar hulle bydraes van £14 vir die [[Betsjoeanaland]]se gemeente; £5 vir Binnelandse Sending; nog £15 vir Sending; £14 10s. vir die [[Kweekskool]] en, ten spyte van nog vooroordeel teen sending en sendelinge, nog £20 7s. vir hierdie saak. Selfs die dankoffer het bo verwagting goed opgelewer. Aan kontant alleen is £450 geïn. Dan was daar nog 500 skape en twee perde om te verkoop. Op [[1 September]] die dag waarop die dankofferfees sou begin, was dit droër as ooit. Die nood was op sy hoogste. Die mense wat nog nie getrek het nie, het ook al aan trek begin dink. Toe, in die nag van [[5 September]], het reën oor die hele distrik uitgesak en daarna het dit ál meer gereën. Die oggend toe die dankfees begin, het die gemeenteskuld nog £1&nbsp;183 beloop. Op [[1 Oktober]] het dit reeds op £840 gestaan en daar was geen rente agterstallig nie. Bowendien het die Kerkraad nog 650 skape, twee perde en twee bale wol op hande gehad. Dit het dus weer beter gegaan en die toekoms het rooskleuriger gelyk. Die Sondagskole het vordering gemaak. Daar is omgesien na die sendingarbeid in die gemeente. Die mansbiduur, wat die leraar gehou het, "is zeer gezegend"; die vrouebiduur ook. Die buitewyksbidure het ook hul werk hervat. Ongelukkig het die jaar 1889 weer droog ingesit en droog deurgehou. Damme was steeds droog; fonteine het gedurig swakker geword; velde is verskroei deur verdorrende en verskroeiende winde; saailande het niks buiten stof opgelewer nie. "Op vele plaatsen gaat de stank der doode schapen op, rondom de kraalen, terwyl men tevergeefs uitsiet naar uitkomst. Nauwelyks zyn wy begonnen ons te verblyden over gunstige teekenen voor regen, die wy aan de lucht aanschouwen, of de wind gaat naar het westen, en er komt eene haast onverdragelyke kouden, waardoor de toestand van zaken nog hachelyker word gemaakt." Eers in Desember 1889 het oorvloedige reëns geval "zoodat de droogte nu zoo als wy vertrouwen voor goed is opgebroken, en het gansche gelaat van ons distrikt veranderd is". Die lammeroes van 1890 was dan ook baie geseën — baie tweelinge. In 1889 was die skuld van die gemeente nog £1&nbsp;000, maar die geloof in die toekoms was so sterk dat die dankfeesopbrings van 1890 toereikend was om die hele skuld te delg. Van 1891 af het die gemeente aan niemand iets geskuld nie. In hierdie tyd het ds. Rossouw byna ongelooflik herstel van 'n ernstige, vier jaar lange siekte. === Traliewerk om die tweede kerk === [[Lêer:Traliewerk, NG kerk Fraserburg.jpg|duimnael|links|Die traliewerk om die kerkgebou is in 1892 uit [[Skotland]] bestel; dit het die sloping van die tweede kerkgebou in 1955 oorleef.]] In 1890 is die kerkraad vergroot met vier lede, twee ouderlinge en twee diakens. Daar is ook 'n gemeentevergadering gehou om te besluit of die kerkraad daartoe behoort oor te gaan om 'n traliewerk om die kerk te laat oprig. Die gemeente was ten gunste van so 'n stap mits die koste nie meer as £1&nbsp;000 beloop nie. Op [[12 Januarie]] [[1891]] het ds. Rossouw aan die kerkraad gerapporteer hy tydens die afgelope Sinodesitting die here De Waal en de Kock, vermoedelik handelaars, geraadpleeg het in verband met die prys van so 'n traliewerk. Hulle het onderneem om na 'n firma in [[Skotland]] te skryf en kwotasies te vra. Die antwoord was dat so 'n traliewerk die gemeente £600 in Tafelbaai gelewer, sou kos. Die skeepsvrag van £120 was ingesluit. Die heer Frans Maritz het die materiaal van die naaste spoorwegstasie vervoer teen 2/6 per 100 pond min £5, wat hy laat val het as sy bydrae tot die saak. Die kerkraad het besluit dat die traliewerk behoorlik ingewy moes word omdat die tye verbeter het en 'n feestelike stemming die gemeente ná al die jare van beproewing geen kwaad sou doen nie. Prof. [[Nicolaas Hofmeyr]] van die [[Stellenbosch|Stellenbosse]] [[Kweekskool]] is uitgenooi om as feesredenaar op te tree. Hierdie eer is hom aangedoen omdat hy die voorstel om 'n traliewerk om die kerk op te rig, aan die leraar gedoen het. Die oorweging was dat dit sou bydra tot die aantreklikheid van die gebou en dat dit sou pas by die vereiste stemming van afsondering en gewydheid van 'n Godshuis. Die hoogeerwaarde professor het nie kans gesien om na [[Fraserburg]] te kom nie, en die kerkraad moes van sy spyt daaroor verneem op [[3 Oktober]] [[1892]] nadat die traliewerk reeds op [[3 September]] ingewy is. Die totale koste van die traliewerk was einde ten laaste £1&nbsp;320. == Ds. Rossouw se siekte en dood == [[Lêer:Begrafnis ds PD Rossouw Fraserburg.jpg|duimnael|Ds. Rossouw se begrafnis in Oktober 1896 op [[Fraserburg]]. Al is die tweede kerk in 1955 gesloop, het die traliewerk van 1892 om die kerkperseel en ds. Rossouw se graf behoue gebly.]] Op [[3 Desember]] [[1892]] moes ds. Rossouw die kerkraad verlof vra. Die moeisame arbeid gedurende die lang jare van teisterende droogte, die ontberings van die gemeente, gepaardgaande met bekommernis en sorge vir die herder, het sy kragte uitgeput en hom gebreek. Kotzé skryf: "Skuld en armoede van kerk en lidmaat onderskeidelik, die siekte van sy gewaardeerde en onontbeerlike hulp, sy vrou, het nie in sy klere gaan sit nie. Dit was te veel vir vlees en bloed, want ds. Rossouw het 'n teer hart in hom omgedra. Hy het saam gevoel en saam gely. Nou sou hy liggaamlik ondergaan saam met baie van sy gemeentelede wat in die stryd ongemerk gekwyn en ondergegaan het." Ds. Rossouw was van plan om [[Boland]] toe gaan om "aan het Strand" te rus en aan te sterk en te herstel. Op [[23 Januarie]] [[1893]] het die raad 'n brief van hom en twee doktersertifikate behandel, waaruit dit geblyk het dat sy gesondheidstoestand ernstig was. Die Kerkraad was terneergedruk en skryf aan hom 'n brief waarin hulle hul "hartelyke spyt te kennen geeft over de bezoekende hand Gods, die thans op onzen geliefde Leeraar rustende is" en dat aan hom verlof toegestaan word vir ses maande. Die verlof het hom baie goed gedoen en hy het weereens sy werk hervat en nog vier jaar sy geseënde arbeid in die gemeente voortgesit, hoewel hy nooit heeltemal gesond was nie. Sy kragte het gaandeweg afgeneem, en in Oktober 1896 was sy gesondheidstoestand bedenklik. Op [[11 Oktober]] [[1896]] is ds. Rossouw, wat 14 jaar leraar van die gemeente Fraserburg was, oorlede. ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' skryf op [[15 Oktober]] as volg oor Fraserburg se ontslape leraar: "Hy was 'n Evangeliedienaar wat oorvloei het van 'n diepe erns, 'n heilige vuur en 'n onuitputbare arbeidskrag. Hy was nie alleen prediker nie, maar 'n deelnemende vriend in die beste sin van die woord van armes en beproefdes." Ds. E.Z.J. de Beer sê (in ''De Vereeniging''): "Hij was een prediker van ongewone zalving." Vir hulle wat hom as student in Kaapstad geken het, was sy sukses op die preekstoel 'n groot verassing omdat hy in sy jongelingsjare baie gehakkel het. [[P.J. Nienaber|P.J.]] en G.S. Nienaber skryf in ''Geskiedenis van Afrikaanse letterkunde'': "Ds Rossouw was ook begaafd met 'n fyn humorsin. So vertel ds. De Beer dat hy tydens 'n Sinodesitting 'n swaar verkoue gehad het en dikwels die sakdoek moes gebruik met 'n luidrugtigheid wat hinderlik was. Ds. Rossouw buk toe vooroor en sê vir hom: 'Broeder u moet toch niet zoveel uw eigen trompet blazen.'" Op [[26 Oktober]] [[1896]] het die kerkraad te boek gestel "hoe diep zy het groote verlies gevoeld, dat de Kerk in het algemeen en die gemeente in het byzonder, geleden heeft door zijn vroegtydigen dood. Dat de Kerkraad zyn getrouwe arbeid in de gemeente hoog waardeerd en Gode dankzeg voor hetgeen Hy in hem aan de Kerk en de gemeente geschonken heeft." Ds. Rossouw is onder blyke van groot en innige deelname begrawe in die kerkgebouterrein. Die gemeente het vir hom in dankbare herinnering 'n grafmonument opgerig. Ook die dorpsraad het sy nagedagtenis geëer deur die naam Rossouwstraat, wat destyds deur die dorp se sakekern geloop het. == Letterkundige bydrae == [[Lêer:Grafsteen ds PD Rossouw Fraserburg.jpg|duimnael|links|Ds. Rossouw se grafsteen op die perseel van die [[NG gemeente Fraserburg|NG kerk op Fraserburg]].]] Dr. J.A. Heese skryf in 1966 in die eeufees-gedenkboek van die [[NG gemeente Uniondale]]: "Ds. Rossouw verdien 'n ereplek onder ons eerste taalleiers".<ref name="heese" /> Op [[4 Oktober]] [[1878]] het 'n brief van ds. Rossouw in ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' verskyn waarin hy die publikasie van preke in Afrikaans in die blad bepleit het. Skaars drie maande later, op [[10 Januarie]] [[1879]], het ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' dan ook 'n Afrikaanse preek van ds. Rossouw gepubliseer, die heel eerste keer dat 'n Afrikaanse preek in druk verskyn het.<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel.</ref> Sy Afrikaanse preke is in 1881 in boekvorm uitgegee onder die titel "Godsdienstige stukke". Ds. Rossouw het in die ''Patriot'' van [[28 September]] [[1884]] verduidelik waarom hy in Afrikaans skryf: "Ons skryf in di Afrikaanse taal omdat ons weet dat dit werklik 'n taal is, en dat di argumente van di voorstanders daarvan, nog nooit weerleg is ni, en nooit weerleg kan word ni. 'n Ander rede is, omdat 'n mens ver hom in di Afrikaanse taal kragtiger kan uitdruk dan in Hollands, en omdat daar 'n seggingskrag, 'n direktheid, 'n onnoembare iets is, wat in baing tale nie word gevonde ni. Ook verstaan di meeste van onse mense dit beter dan iets anders, en word die veragterste van ons landgenote daardeur in di gelegenheid gesteld om omtrent di dinge wat di saligheid van sy siel aangaan te hoor lees in 'n taal wat hy alle dage spreek en hoor." P.J. en G.S. Nienaber skryf in ''Geskiedenis van Afrikaanse letterkunde'': "Ds, Rossouw het van hart tot hart gepraat met sy lesers en ook nie geskroom om hulle naas die versoeningsdood van Christus die vreeslikheid van die hel voor te hou nie." Hulle gee dan die volgende voorbeelde: "O hoe verskriklik sal dit nie wees nie, als daar onder die lesers van die Patriot 'n vader of moeder is wat 'n onsedelike lewe ly, wat ver hulle skuldig maak aan sonde wat ons liewer nie kan noem nie! Ouers wat drink!!... Ons verseker u of u jong of oud is, dat daar 'n hel is, 'n eeuwige verdoemenis, 'n skrikkelike plaas der pyniging, voor hulle wat die saligheid uit die hand van die Heere Jesus nie aanneem nie. Laat dus vir u geseg, en kom nie in die verdoemenis." Op [[12 Desember]] [[1879]] het ds. Rossouw se preek gehandel oor die vraag: Wat die sonde is? en aan die einde van sy preek vra hy aan die sondaar: "Het jy nog nooit gebeef by die gesig van jou sonde, of gesidder by die gedachte aan die hel en die eeuwige verdoemnis? Beef dan vandag, sidder dan vandag!!" Sy preke was baie gewild en is met graagte gelees. Van oral het hy briewe van waardering gekry en getuienisse van lesers wat tot bekering gekom het. Deur die ''Patriot'', skryf Nienaber, het hy mense bereik wat nooit in 'n kerk gekom het nie, wat nooit hul Bybel gelees het of nooit deur 'n predikant besoek is nie. Dié preke is nietemin op [[31 Oktober]] [[1884]] gestaak. Die invloed daarvan was groot, nie alleen om hul godsdienstige waarde nie, maar ook vir die bevordering van Afrikaans as taal in 'n tyd toe dit baie moed gekos het om in Afrikaans te skryf.<ref name="heese" /> Aan die "Bijbelsch Dagboek" (1880) het hy saam met ds. [[Stephanus Jacobus du Toit|S.J. du Toit]] en ander predikante meegewerk. Die doel van die boek was om die [[Nuwe Testament]] binne 'n jaar deur die huisgesin te laat deurlees. By die verskillende Skrifafdelings was daar 'n toepaslike verklaring en Psalmverse om te sing. Kort voor sy heengaan in 1896 het hy nog in opdrag van ds. [[Andrew Murray]] 'n Nederlandse vertaling van John Foxe se boek onder die naam "Het Nieuwe Martelaarsboek. Eene Geschiedenis van de vervolgingen der Christelijke Kerk" laat verskyn. Hierin is die verskriklike martelinge waaraan die Christene onderhewig was vanaf die marteldood van die eerste [[Martelaar]], Jesus Christus, uitvoerig en, volgens prof. Nienaber, "besonder boeiend" verhaal. Volgens ds. Rossouw se kleinseun Leon Rousseau het dié vertaling "daartoe bygedra om Nederlanders en Afrikaners minder verdraagsaam teenoor die Katolieke Kerk te maak".<ref name="geur">{{af}} [http://kerkbode.co.za/die-geur-van-gouestroop/ ''Die geur van goue stroop''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140327110234/http://kerkbode.co.za/die-geur-van-gouestroop/ |date=27 Maart 2014 }}, ''[[Kerkbode]]'', [[4 September]] [[2013]].</ref> By sy bedrywige lewe as leraar in 'n groot gemeente wat tydens die eerste sewe jaar van sy bediening byna deurentyd onder knellende droogtes gebuk gegaan het, het ds. Rossouw ook tyd gevind om aan sy literêre aanleg uiting te gee deur die skryf van gedigte in Afrikaans, Nederlands en Engels. Van sy Nederlandse gedigte het onder die skuilnaam "P.D.R. van Uiendal" in die [[Kaapstad]]se koerant ''[[De Zuid-Afrikaan]]'' verskyn het. Ook Engelse gedigte, een oor die [[Slag van Majuba]], het in die ''South African News'' verskyn. Onder die skuilnaam, Cefas, het die algemeen bekende Afrikaanse gedig "John MacKensie moenie grens nie" in ''[[Die Afrikaanse Patriot]]'' van [[29 Augustus]] [[1884]] verskyn. Hiermee het hy sy naam gevestig en bekend geraak onder die volk. Dit het betrekking op die republiekies Stellaland en Goosen, wat in 1882 deur blankes gestig is in die gebied van die kapteins Montsioa en Mankoroane, wat oorwin is deur Moshette en Massouw met behulp van hierdie blankes. By die Konvensie van Londen in 1884 is die republiekies tussen Engeland en Transvaal verdeel. Die Engelse gedeelte het direk onder ryksbeheer gestaan en eerw. John Mackenzie is aangestel as kommissaris daarvan. John Mackenzie was miskien 'n goeie sendeling, maar geen staatsman nie, veral wat sy naturellepolitiek betref. Sir Hercules Robinson het self ingesien dat sy aanstelling 'n fout was en het hom daarom teruggeroep.<ref>{{af}} [[P.J. Nienaber]] en G.S. Nienaber. 1941. ''Geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde''. Pretoria: J.L. van Schaik, Bepk.</ref> Prof. Nienaber skryf hy was "tuis in die werke van die beste Hollandse en Engelse digters". <blockquote>Stellaland Aan die adres van John Mackenzie John Mackensie, moenie grens nie! Ja, jou tyd was kort; jy het nie kan toon nie wat daar in jou woon nie; sonder seremonie moes jy somaar vort! John Mackensie, moenie grens nie! Jy moes gou laat vat; ag, die swarte brawe moet nou goud gaan grawe as die "Boers" hul slawe - en jy in die pad John Mackensie, moenie grens nie - word nie stapelgek! Van jou fraaie drome is daar niks gekome; hulle bly maar drome - en jy moet laat trek! John Mackensie, moenie grens nie - ons het medely!. Jy het nie gebrom nie om so ver te kom nie; wie was nie verstom nie? En nou moet jy gly! John Mackensie, moenie grens nie - ons doet niks as sug! Wie kon dit voorspelle dat hul jou sou kwelle tot jy heen moes snelle, bondel op die rug? John Mackensie, moenie grens nie - hou jou by jou lees! Want dit hou geen steek nie om die wet te preek nie as jy dit self breek nie - Jy is daar gewees!!</blockquote> == Leon Rousseau skryf oor sy oupa == [[Leon Rousseau]] (gebore [[5 Maart]] [[1931]]<ref>{{af}} [http://www.humanrousseau.com/authors/989 Biografiese inligting op [[Human & Rousseau]] se webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023123336/http://www.humanrousseau.com/authors/989 |date=23 Oktober 2019 }}.</ref> en oorlede op [[24 Februarie]] [[2016]]), die Afrikaanse skrywer, uitgewer en medestigter van die uitgewery Human & Rousseau, skryf in 2013 in die ''[[Kerkbode]]''<ref name="geur" /> hoe hy sy oupa, ds. Rossouw, se [[Statebybel]] oopgemaak het nadat dit 60 jaar ongelees op sy rak gestaan het. Hy het dit geërf by sy pa, Pierre, wat gebore is op [[22 Februarie]] [[1882]] en 14 jaar oud was toe sy predikant-pa sterf en self op [[22 November]] [[1954]] oorlede is.<ref>{{Cite web |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=852390 |title='n Foto van die grafsteen in &#91;&#91;Maitland&#93;&#93; se begraafplaas van Pierre en Elise Rousseau. |access-date= 5 Julie 2014 |archive-date=11 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011170932/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=852390 |url-status=dead }}</ref> Rousseau skryf nie hoeveel kinders ds. Rossouw gehad het nie (ander bronne gee dit aan as agt), maar wel dat hy die familienaam verander het deur sy kinders “Rousseau” te doop. "Oupa was dikwels met die Bybel of met ’n preek in sy werkkamer doenig, en Ouma met haar talryke kroos." Pierre het sy pa se Werkbybel geërf. In 1901 het die 19-jarige seun by genl. Kritzinger se invallende kommando’s aangesluit en is hy ernstig gewond. Hy is later as [[Kaapse Rebelle|Kaapse rebel]] ter dood veroordeel, maar begenadig. Enkele jare ná die [[Tweede Vryheidsoorlog|Driejarige Oorlog]] is hy getroud met die 20-jarige Elise Gerdener, Leon Rousseau se ma. Dié Elisabeth Luise Rousseau was die suster van prof. [[G.B.A. Gerdener]]<ref>[http://www.geni.com/people/Johann-Gerdener/6000000029406290757 Besonderhede oor Johann Gerdener op Geni.com]. URL besoek op 17 November 2014</ref> en tante van die kleurryke politikus [[Theo Gerdener]]. Pierre Rousseau was later skoolhoof op Worcester. Die Rossouw-egpaar het agt kinders gehad:<ref>{{en}} [http://houliston.lisaandroger.com/getperson.php?personID=I1348&tree=Rossouw Genealogiese besonderhede oor P.D. Rossouw].</ref> * Sophia Agnes Johanna Rousseau (getroude van Knobel),<ref name="geni">[http://www.geni.com/people/Johannes-Rousseau/6000000020269308142 Besonderhede van Johannes Zacharias Human Rousseau]</ref> 23 Februarie 1870 – 7 November 1916 * Gideon Jacobus Rousseau, 5 Februarie 1875 – 30 Oktober 1918 * Johannes Zacharias Human Rousseau, gebore 15 Junie 1878 * Catharina Maryna Elizabeth Rousseau (getroude van Van der Merwe),<ref name="geni" /> 16 Oktober 1879 – 27 Junie 1964 * Pierre Daniël Rousseau, 22 Februarie 1882 – 20 November 1954 * Andrew Murray Rousseau, 21 Julie 1884 – 20 November 1941<ref>{{Cite web |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=1074017 |title='n Foto van sy graf in die begraafplaas op Wolmaransstad |access-date= 5 Julie 2014 |archive-date=12 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150912050110/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=1074017 |url-status=dead }}</ref> * Maria Luise Rousseau (getroude van Michau),<ref>[http://www.geni.com/people/Johannes-Rousseau/6000000020269308142 Besonderhede van Johannes Zacharias Human Rousseau].</ref> gebore 1 Maart 1890–1915 * Johan Heinrich Bruchhauser Rousseau, 25 Maart 1894 – 10 Oktober 1900<ref>{{Cite web |url=http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=582676 |title='n Foto van sy graf in die Onderpapegaai-begraafplaas op Stellenbosch |access-date= 5 Julie 2014 |archive-date=11 Oktober 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151011170921/http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=582676 |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronne == * {{af}} [[J.A. Heese|Heese, dr. J.A.]] 1966. ''Die kerk in die wolke. Eeufees-gedenkboek Uniondale, 1866–1966''. Uniondale: NG Kerkraad. * {{af}} [[John Kannemeyer|Kannemeyer, J.C.]]. 2005. ''Die Afrikaanse literatuur 1652–2004''. Kaapstad en Pretoria: Human & Rousseau. * {{af}} Kotzé, D.A. 1951. ''Die Gemeente Fraserburg. 'n Eeufees-gedenkboek (1851–1951)''. Fraserburg: NG Kerkraad. * {{af}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.). 1977. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' Deel III. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers. * {{af}} [[P.J. Nienaber]] en [[G.S. Nienaber]]. 1941. ''Geskiedenis van die Afrikaanse letterkunde''. Pretoria: J.L. van Schaik, Bepk. * {{af}} Nienaber, P.J. 1949. ''Hier Is Ons Skrywers! Biografiese Sketse van Afrikaanse Skrywers''. Johannesburg: Afrikaanse Pers-Boekhandel. * {{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, ds. J.A.S.]] 1945. ''Eeufees-Gedenkboek Franschhoek. 'n Oorsig van die Geskiedenis van die Gemeente, 1845–1945''. Franschhoek: NG Kerkraad. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]]. 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. == Eksterne skakels == * [http://books.google.co.za/books/about/Evangeli_in_di_volkstaal.html?id=EFvbYgEACAAJ&redir_esc=y Besonderhede oor die heruitgawe in 1943 van ds. Rossouw se Afrikaanse preke, "Evangeli in di volkstaal".] {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rossouw, P.D.}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Karoo]] [[Kategorie:Geboortes in 1845]] [[Kategorie:Sterftes in 1896]] 4y3imtqqjut8ipuiyodikb2v5kywkx4 0 89361 2970362 2193707 2026-09-24T01:11:14Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970362 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= F/A-18 Hornet |subsjabloon= |beeld=Lêer:McDonnell Douglas FA-18C Hornet of VMFA-212 in flight over the South China Sea on 8 October 2003 (6638451).jpg |byskrif=<center><small>''''n Marinierskorps F/A-18 Hornet vlieg oor die [[Suid-Chinese See]] in Oktober 2003'''</small></center> |tipe=Meerdoelige vegvliegtuig |vervaardiger=McDonnell Douglas/Boeing Northrop |ontwerper=McDonnell Douglas/Northrop |eerste vlug=18 November 1978 |bekendstelling= |vrygestel=7 Januarie 1983 |onttrek= |status=In gebruik |hoofgebruiker=[[Amerikaanse Vloot]]<br /> [[Amerikaanse Marinierskorps]] |meer gebruikers= [[Koninklike Australiese Lugmag]] <br />[[Finse Lugmag]]<br />Spaanse Lugmag |vorige gebruikers= |vervaardig=sedert 1978 |aantal gebou=1480 |programkoste= |eenheidskoste=VS$ 29–57 miljoen (2006)<ref name=Navy_fact_file>[http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1200&ct=1 "F/A-18 Hornet strike fighter."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140111033712/http://www.navy.mil/navydata/fact_display.asp?cid=1100&tid=1200&ct=1 |date=11 Januarie 2014 }} [[Amerikaanse Vloot]]. Besoek 12 Desember 2008.</ref> |ontwikkel van=Northrop YF-17 |variante met eie artikels=[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]] }} Die '''McDonnell Douglas F/A-18 Hornet''' is 'n tweemotorige supersoniese, alle weersomstandighede, [[vliegdekskip]]bruikbare veeldoel[[vegvliegtuig]], ontwerp as beide 'n vegter en aanvalsvliegtuig (F/A verwys na "fighter/attack"). Die F/A-18 is ontwerp deur McDonnell Douglas en Northrop, en is afgelei van laasgenoemde se YF-17 in die 1970's vir gebruik deur die [[Amerikaanse Vloot]] en die [[Amerikaanse Marinierskorps|Marinierskorps]]. Die Hornet word ook gebruik deur verskeie ander lande se lugmagte. Die Amerikaanse Vloot se vlugdemonstrasie-eskader, die Blue Angels, gebruik die Hornet sedert 1986. Die F/A-18 het 'n topspoed van Mach 1,8 (1&nbsp;915&nbsp;km/h op 40&nbsp;000&nbsp;voet of 12&nbsp;190&nbsp;m). Dit kan 'n wye verskeidenheid van bomme en [[missiele]] dra, insluitend lug-tot-lug en lug-tot-grond, aangevul deur die 20 mm M61 Vulcankanon. Die vliegtuig word aangedryf deur twee General Electric F404 turbowaaierenjins, wat aan die tuig 'n hoë stukrag-tot-massaverhouding gee. Die F/A-18 het uitstekende lugdinamiese eienskappe, hoofsaaklik toe te skryf aan die verlengstukke vooraan beide sy vlerke. Die vegter se primêre gebruike is vir gevegsbystand, vlootverdediging, onderdrukking van die vyand se lugverdediging, lugverbod, nabylugondersteuning en lugverkenning. Sy veelsydigheid en betroubaarheid het bewys dat dit 'n waardevolle bate vir [[vliegdekskepe]] kan wees. Nogtans is hy gekritiseer vir sy gebrek aan verskeidenheid en loonvrag in vergelyking met sy vorige tydgenote, soos die [[Grumman F-14 Tomcat]] in die veg- en aanvalsrol, en die [[Grumman A-6 Intruder]] en LTV A-7 Corsair II in die aanvalsrol. == Tegniese gegewens == *Lengte: 17,07 m *Vlerkspan: 11,43 m *Hoogte: 4,66 m *Maksimumsnelheid: Mach 1,8 *Reikafstand: 3&nbsp;400 km *Enjins: 2 General Electric F404 turbowaaierenjins == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|McDonnell Douglas F/A-18 Hornet}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] fngob3awpz03feo3mrb79sovcmikftp 0 90037 2970346 2774936 2026-09-23T22:43:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970346 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wapen |name = Geweer, .30-kaliber, M1 Garand |image = [[Lêer:M1-Garand-Rifle.jpg|300px]] |caption = M1 Garand met aanknip-ammunisiemagasyne. |origin = [[Verenigde State]] |type = Semi-outomatiese geweer |is_ranged = yes |service = 1936–huidig (vir V.S. militêre opleiding en paradewerk) |used_by = Wêreldwyd |wars = [[Tweede Wêreldoorlog]]<br />[[Korea-oorlog]]<br />[[1948 Arabies–Israelse oorlog]]<br />[[Eerste Indo-Chinese oorlog]]<br />[[Suezkrisis]]<br />[[Viëtnamoorlog]]<br />[[Kambodjaanse burgeroorlog]]<br />Noord-Ierlandse geskille<br />Verskeie konflikte oor die hele wêreld heen. |designer = John Garand |design_date = 1932 |manufacturer = Springfield Armory <br /> Winchester Wapens <br /> Harrington & Richardson <br /> International Harvester <br /> [[Beretta]] <br /> Breda |unit_cost = |production_date= 1936–1957 |number = Ongeveer 6 miljoen |variants = M1C, M1D |spec_label = |weight = 4,31 tot 5,3 kg (9,5 tot 11,6 pond) |length = 1 100 mm (43.5 duim) |part_length = 609,6 mm (24 duim) |cartridge = * [[.30-06 Springfield]] (7.62x63mm) <br />* 7.62x51mm NAVO (.308 Winchester) gebruik deur [[Amerikaanse Vloot]] |action = Gasgedrewe outomatiese herlaai, roterende sluitstuk |velocity = 853 m/s (2&nbsp;800 vt/s) |range = 457 m (500 treë) |feed = 8-rondte ingeboude aanknip-ammunisiemagasyn |sights = Agtervisier: venstertipe; voorste visier: vleuelbeskermde pos }} [[Lêer:USMC-120305-M-PG598-002.jpg|duimnael|links|Die Amerikaanse Marienekorps se Stildrilspan met M1-gewere]] [[Lêer:US_Army_Museum_of_Hawaii_-_IMG_2436.JPG|duimnael|M1-Garand vertoon met 'n aanknip-ammunisiemagasyn by die VS-Leërmuseum te Hawaii]] Die '''M1 Garand'''<ref group="nb">Amptelik aangewys as '''die Amerikaanse [[geweer]], .30 kaliber, M1''', later net genoem '''Geweer, .30 Kaliber, M1''', ook genoem '''US Rifle, Cal. .30, M1'''</ref> is 'n [[.30-06 Springfield|.30 kaliber]] halfoutomatiese [[geweer]] wat die VSA se diensgeweer was tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] en die [[Korea-oorlog|Koreaanse Oorlog]] (dit het ook 'n beperkte diens gelewer tydens die [[Viëtnamoorlog]]). Die meeste M1-gewere was uitgereik aan die [[Amerikaanse Gewapende Magte]], hoewel baie honderdduisende ook as buitelandse hulp aan Amerika se bondgenote gelewer is. Die Garand word nog steeds gebruik deur drilpeletons en militêre erewagte. Dit word ook wyd gebruik deur siviele persone vir [[jag]], [[skyfskiet]], en as 'n militêre versamelstuk. Die M1 het die slotaksie-M1903-Springfield as die standaard-Amerikaanse diensgeweer in die middel van die 1930's vervang, en is self deur die selektiewevuur-M14-geweer in die vroeë 1960's vervang. Die M1-geweer is genoem na sy ontwerper, John Garand. Dit was die eerste standaarduitgawe semi-outomatiese militêre geweer.<ref>Hogg, Ian V., & Weeks, John.</ref> Volgens alle verslae het die M1-geweer met lof gedien. Generaal [[George S. Patton]] noem dit "die grootste [[gevegswapen]] wat ooit uitgedink is".<ref>[http://www.nps.gov/archive/spar/history.html HISTORY OF THE SPRINGFIELD ARMORY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324143547/http://www.nps.gov/archive/spar/history.html |date=24 Maart 2016 }} Springfield Armory National Historic Site</ref><ref name="Pendergast 2000 102">{{Cite encyclopedia|last=Pendergast|first=Sara|title=Firearms|encyclopedia=St. James Encyclopedia of Popular Culture|publisher=St. James Press|year=2000|isbn=1-55862-405-8}}</ref> == Notas == <references group="nb" /> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vuurwapens]] 9t29149vakggkc4cwwmgi3ssav3f8oh 0 90695 2970402 2860509 2026-09-24T06:24:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970402 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= P-51 Mustang |subsjabloon= |beeld=Lêer:"Bottisham Four" - Four P-51 Mustangs fighters in flight.jpg |byskrif=<center>P-51 Mustangs van die 375ste Gevegseskader, Amerikaanse Agtste Lugmag, middel 1944</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=North American Aviation |ontwerper= |eerste vlug=26 Oktober 1940 |bekendstelling= |vrygestel=1942 |onttrek= |status=Onttrek aan militêre diens 1984 (Dominikaanse Lugmag)<ref>{{cite web |author=Girardot, Bernard |url=http://militaryhistory.about.com/od/worldwariiaircraft/p/p-51mustang.htm |title=P-51 Mustang |access-date=19 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112202019/http://militaryhistory.about.com/od/worldwariiaircraft/p/p-51mustang.htm |archive-date=12 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Lugmag]]<br />[[Britse Lugmag]] |meer gebruikers= Vele lugmagte |vervaardig= |aantal gebou=Meer as 15,000<ref name="NMUSAF">[http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=513 "North American P-51D Mustang."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103120837/http://www.nationalmuseum.af.mil/factsheets/factsheet.asp?id=513 |date= 3 November 2011 }} ''National Museum of the United States Air Force'' URL besoek 2 April 2011.</ref> |programkoste= |eenheidskoste= VS$ 50&nbsp;985 in 1945 |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} [[Lêer:North American P-51D Mustang line drawing.png|duimnael|P-51D Mustang]] Die '''North American P-51 Mustang''' was 'n [[Amerika]]anse langafstand [[vegvliegtuig]] en [[bomwerper]] uit die [[Tweede Wêreldoorlog]], ontwerp deur North American Aviation. Die vegter begin teen die middel van die oorlog diens doen as langafstand-eskortvegter en is ook gebruik in die [[Korea-oorlog|Koreaanse]] en verskeie ander oorloë. Die laaste oorlog waarin die P-51 gebruik is, was die "[[Sokkeroorlog]]" van 1969 tussen [[El Salvador]] en [[Honduras]]. In Duitsland sou Luftwaffekommandant [[Hermann Göring]] volgens Adolf Galland, 'n Luftwaffegeneraal, gesê het dat hy geweet het die oorlog weldra verby sou wees toe hy Mustangs bo [[Berlyn]] sien. In die Koreaanse Oorlog was, naas die P-51 (in 1948 herdoop na F-51) ook die [[North American F-82 Twin Mustang|F-82]] ontplooi. Daar is onder andere vir grondgevegte uitvoerig gebruik gemaak van die F-82E. As 'n nagvegter in [[Korea]] is onder andere die F-82F en F-82G ontplooi. Die P-51 Mustang is nog tot 1984 deur die Lugmag van die [[Dominikaanse Republiek]] gebruik. Baie honderde eksemplare word teen 2014 nog lugwaardig gehou deur 'Warbird'-versamelaars. Hierdie vliegtuig was aangedryf deur die Packard V-1650 enjin, die Amerikaanse weergawe van die [[Rolls-Royce Merlin]] enjin. == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Lugvaart-saadjie}} {{en-vertaal|North American P-51 Mustang}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] [[Kategorie:Vliegtuie van die Tweede Wêreldoorlog]] 20s8tvxpbxisechjpz2m5k47spz6kv4 0 93452 2970394 2225126 2026-09-24T06:08:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970394 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Noersoeltan Nazarbajef<br />Nursultan Nazarbaev | beeld = Nursultan Nazarbayev (2020-03-10) (cropped).jpg | beeldonderskrif = Noersoeltan Nazarbajef in 2020 | orde = President van [[Kasakstan]] | termynaanvang = [[16 Desember]] [[1991]] | termyneinde = [[20 Maart]] [[2019]] | vise = Jerik Asanbajef <small>(1991–96)</small> | eersteminister = Sergej Teresjtsjenko<br>Akezjan Kazjegeldin<br>Noerlan Balgimbajef<br>Kasim-Zjomart Tokajef<br>Imangali Tasmagambetof<br />Danijal Akhmetof<br />Karim Massimof<br />Serik Achmetof<br />Karim Massimof<br />Bachitzjan Sagintajef<br />Askar Mamin | voorganger = ''Nuwe amp'' | opvolger = [[Kasim-Zjomart Tokajef]] | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1940 | geboortemaand = 7 | geboortedag = 6 | geboorteplek = [[Tsjemolgan]], [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kazachstanse SSR]], [[Sowjetunie]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = Kommunistiese Party <small>(1962–1991)</small><br />Onafhanklik <small>(1991–1999)</small><br />Noer Otan <small>(1999–hede)</small> | orde2 = 2de Voorsitter van Nur Otan | termynaanvang2 = [[4 Julie]] [[2007]] | termyneinde2 = | voorganger2 = Bachitzjan Zjoemagoelof | opvolger2 = | orde3 = Voorsitter van die Opperste Sowjet van die Kazachstanse SSR | termynaanvang3 = [[22 Februarie]] [[1990]] | termyneinde3 = [[24 April]] [[1990]] | eersteminister3 = Oezakbaj Karamanof | voorganger3 = Kilibaj Medeoebekof | opvolger3 = Erik Asanbajef | orde4 = Eerste Sekretaris van die Sentrale Komitee van die Kommunistiese Party van die Kazachstanse SSR | termynaanvang4 = [[22 Junie]] [[1989]] | termyneinde4 = [[14 Desember]] [[1991]] | voorganger4 = Gennadi Kolbin | opvolger4 = ''Amp afgeskaf'' | orde5 = Eerste Minister van die Kasakstanse Republiek | termynaanvang5 = [[22 Maart]] [[1984]] | termyneinde5 = [[27 Julie]] [[1989]] | voorganger5 = Bajken Asjimof | opvolger5 = Oezakbaj Karamanof | eggenoot = Sara Nazarbajewa (née Konakajewna) <small>(sedert 1962)</small> | kinders = 3 (Dariga, Dinara, Alija) | alma_mater = | religie = Soennitiese [[Islam]] | handtekening = Signature of Nursultan Nazarbayev.png | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Noersoeltan Abisjewitsj Nazarbajef''' ([[Kasaks]]: ''Nursultan Ábishuly Nazarbaev''; gebore [[6 Julie]] [[1940]]) is die [[president]] van [[Kasakstan]].<ref>{{zh}} {{cite news|title=哈萨克斯坦总统纳扎尔巴耶夫|trans_title=President of Kazakhstan – Nazarbayev|work=新华网|url=http://news.xinhuanet.com/ziliao/2002-06/01/content_419505.htm|access-date= 3 Oktober 2014|archive-date=17 Januarie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100117234609/http://news.xinhuanet.com/ziliao/2002-06/01/content_419505.htm|url-status=dead}} Xinhua News Agency</ref> Nazarbajef is sedert Kasakstan se onafhanklikheid van die [[Sowjetunie]] in Desember 1991 die president, maar is al vanaf 1989 die land se leier. Hy was aanvanklik die Eerste Sekretaris van die Kommunistiese Party van die [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]]. In April 2011 is Nazarbajef vir 'n verdere vyf jaar herkies.<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12949853 |title=Kazakhstan President Nazarbayev wins re-election |author=Staff writer |date=4 April 2011 |website=BBC News Asia-Pacific |publisher=BBC News |access-date=7 Februarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190908080218/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12949853 |archive-date=8 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Februarie 2014 het hy voorgestel dat Kasakstan se naam na "''Kazakh Eli''" verander word.<ref>{{en}} http://www.bbc.com/news/blogs-news-from-elsewhere-26082740</ref> [[Lêer:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|duimnael|links|Nazarbajef op 'n Kasakse [[posseël]].]] Op 20 Maart 2019 het Noersoeltan Nazarbajef as president van Kasakstan bedank en is deur sy partygenoot [[Kassym-Jomart Tokajef]] opgevolg. Gelyktydig is die land se hoofstad Astana na [[Noersoeltan]] hernoem.<ref>{{cite news |title=Nursultan: Kazakhstan renames capital Astana after ex-president |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |work=BBC News |date=20 Maart 2019 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225212541/https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |archive-date=25 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{CommonsKategorie-inlyn|Nursultan Nazarbayev}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Noersoeltan, Nazarbajef}} [[Kategorie:Kasakstanners]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] emz7bq9us8g03foq3wqksxtrrth9u71 0 93517 2970183 2964962 2026-09-23T13:53:35Z JMK 649 korr 2970183 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|duimnael|regs|300px|Drie van die vier bendelede: William Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was William se vrou Peggy (née Korenico).^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Die '''Fosterbende''' was ’n groep misdadigers wat tussen 1912 en 1914 ’n reeks geslaagde rooftogte in [[Suid-Afrika]] uitgevoer het. Die vier bendelede het hulself op [[18 September]] [[1914]] in 'n grot in [[Kensington]], [[Johannesburg]], om die lewe gebring nadat hulle ’n skrikbewind aan die [[Witwatersrand]] gevoer het. Genl. [[Koos de la Rey]] het omgekom in die polisie se optrede teen die bende. Dit het onvoorsiene politieke gevolge ingehou. {{clear|left}} == William Foster == William Robert Clem Foster (1886-1914) beroof in 1913<!--of 1912?--> 'n juwelier in [[Kaapstad]]. Hiervoor is hy 'n vonnis van 12 jaar harde arbeid opgelê wat hy in die [[Kgoši Mampuru II-bestuursgebied|Pretoria Sentraal-gevangenis]] sou uitdien. Op 27 Februarie 1914 ontsnap hy egter, nadat hy 'n draadheining oopsny terwyl ander gevangenes die wagte se aandag aflei. Hy sluit hom by John Maxim aan, ’n Amerikaanse avonturier en medepligtige van sy vroeëre misdade wat in Maart 1914 uit dieselde tronk vrygelaat is. Die twee mans werf dan 'n nuweling, die 22-jarige<!--19-jarige?--> Carl Mezar (alias George Smit), wat reeds 'n uitgebreide kriminele rekord het. William se vrou Peggy sou later ook by die groep aansluit. Saam laat hulle 'n spoor van geweld agter. In [[Boksburg]] beroof hulle 'n bank, in [[Roodepoort]] en [[Vrededorp]] breek hulle kluise in poskantore oop en in [[Doornfontein]] val hulle 'n drankwinkel binne. Een van die grootste polisiesoektogte tot op daardie stadium in Suid-Afrika vind plaas. In 'n huis in [[Regent's Park]] ([[Johannesburg]]) is hulle gewaar, maar kom weg. Die polisie trek toe 'n kordon om sekere stadsdele en rig padblokkades op. By een van hierdie barrikades skiet die polisie per ongeluk dr. Gerald Grace dood wat haastig op pad was na 'n pasiënt. Veral is gesoek na 'n motor met drie mans. Met behulp van speurhonde is die bende in 'n grot in die heuwel by [[Kensington]] (Johannesburg) weer vasgepen. Dit was 'n ou prospekteerderstonnel waarin hulle voorrade opgegaar het. Onderhandelinge vir oorgawe het plaasgevind en Foster vra dat sy vrou Peggy en hul babadogtertjie 'n ruk by hulle in die grot kan aansluit. 'n Oomblik later is die dogtertjie uit die grot, skote klap en die polisie vind die vier se lyke. ==Sterftes== Vier moorde, ses selfmoorde, en twee sterftes van onskuldige verbygangers het die dodetal op 12 te staan gebring. Hulle was die volgende: * Alex Charlson, 'n kroegman is doodgeskiet terwyl hy probeer ingryp tydens 'n poging tot bankroof in Boksburg-Noord. * Polisie-sersante Robert Mansfield en Neil McLeod is by die Imperial Bottle Store in Fairview/Doornfontein doodgeskiet. * Speurder Charles Albert Mynott is doodgeskiet toe die polisie die bende by 'n huis in Regent's Park probeer arresteer. * Benewens die vier bendelede wat in hul selfmoordpakt omkom, was daar ook die selfmoord van 'n posmeester en 'n polisie-inspekteur. * Tydens die ondersoek na die rooftog op die Vrededorp-poskantoor is bevind dat die posmeester £72 uit die kluis "geleen" het om sy nuwe motor af te betaal. Hy ontvang 'n opgeskorte vonnis, en pleeg selfmoord toe hy meen dat sy loopbaan hierdeur geruïneer is. * Inspekteur Edward Leach pleeg kort na die gebeure selfmoord. Hy het homself moontlik verkwalik dat hy opdrag gegee het dat Peggy toegelaat word om die grot te betree waar sy sou sterf, óf dat hy nie betyds die bevel aan Langlaagte kon deurgee dat daar nie op voertuie geskiet moet word nie. * Dr. Gerald Grace en generaal Koos de la Rey, kort daarop, was die onskuldige verbygangers wat deur polisiekoeëls gedood is. == Genl. Koos de la Rey == [[Lêer:KoosDeLaRey.jpg|duimnael|200px|Generaal Koos de la Rey]] [[Lêer:CFbeyers.jpg|duimnael|200px|Generaal Christiaan Frederik Beyers]] Genl. De la Rey en genl. [[Christiaan Frederik Beyers|C.F. Beyers]] was op 15 September 1914 van [[Pretoria]] op pad na [[Potchefstroom]] om 'n moontlike rebellie teen die regering te organiseer. Die generaals was heeltemal onbewus van die polisiepatrollies en padblokkades oor die hele [[Witwatersrand]] om die bende rowers en moordenaars vas te trek. Die patrollies het opdrag gehad om alle motors te stop. Maar die generaals het gedink dat hul rebellieplanne uitgelek het en gee daarom aan hul motorbestuurder die bevel om verby die eerste padblokkade te jaag. Ook by die tweede barrikade jaag hulle verby, maar 'n polisieman skiet op die agterwiele van hul motor. 'n Opslagkoeël tref De la Rey in die hart en hy sterf. == Gevolge == In die Afrikanergemeenskap is geglo dat De la Rey se dood nie 'n ongeluk was nie, maar 'n opsetlike sluipmoord en 'n sameswering van die regering om die beplande rebellie in die kiem te smoor. De la Rey se dood en sy begrafnis het bygedra tot die politieke onrus in die land en tot die uitbreek van die Rebellie (die [[Maritz-rebellie]]) op 26 Oktober 1914. Met die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 1915|algemene verkiesing van die volgende jaar]] was die dood van De la Rey en die Rebellie nog vars in die geheue van die Afrikanerkiesers en het talle hulle hul rug op genls. [[Louis Botha]] en [[J.C. Smuts]] gedraai. == Bibliografie == *{{cite book | last=May | first=H.J. | last2=van der Colf | first2=A.P. | title=The Foster gang. Die dood van generaal De La Rey. (Afrikaanse verwerking deur A. P. van der Colf.). | publisher=Nasionale Boekhandel | year=1968 | url=https://books.google.com/books?id=JR8YzwEACAAJ | language=af}} *[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], deel 7. Kaapstad: Nasou, 1972. {{ISBN|0-625-00323-3}} * {{cite web | title=Public Enemy Number 1 - The Foster Gang: 1914 | website=africacrime-mystery.co.za | date=2 Februarie 1999 | url=http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-url=https://web.archive.org/web/19990202142848/http://www.africacrime-mystery.co.za/fosterga.htm | archive-date=2 Februarie 1999 | url-status=dead |language=en |last=Marsh |first=Rob}} *[http://www.joburg.org.za City of Johannesburg-webwerf] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse moordenaars]] [[Kategorie:Bendes]] 1ldpzmb8iadhltnsr8yn70mga1vyx6m 6 93520 2970186 2957675 2026-09-23T13:57:56Z JMK 649 /* Opsomming */ beskr 2970186 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Drie van die vier bendelede: William Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was William se vrou Peggy (née Korenico).}} {{en|1=Three of the four gang members: William Foster (left), John Maxim (middle) and Carl Mezar. The fourth member was William's wife Peggy (née Korenico).}} |bron=[http://www.africacrime-mystery.co.za/books/fsac/chp2.htm Africacrime-mystery.co.za] |datum=Voor 1914 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Fosterbende, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-konsep]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Misdaad in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Johannesburg]] k5qdi4y6nt63ziu8h5a96hkddxhh56w 0 94653 2970499 2859843 2026-09-24T11:46:11Z Sobaka 328 /* W */ skakels 2970499 wikitext text/x-wiki [[Lêer:ArnoldSchwarzeneggerHWoFOct10.jpg|duimnael|120px|[[Arnold Schwarzenegger]] se ster]] Dié lys is van die vermaakkunstenaars wat tot aan die einde van 2014 sterre op die [[Hollywood Walk of Fame]] gekry het en die ligging van die sterre. Dit stem ooreen met die lys op die Hollywood Walk of Fame-webtuiste,<ref>http://www.walkoffame.com/</ref> wat deur die Hollywoodse kamer van koophandel onderhou word. Die name is alfabeties gerangskik volgens die ontvangers se van. __NOTOC__ {{CompactTOC}} == A == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | rowspan="3" | [[Bud Abbott]] || Radio || 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 1611 Vine Street |- | Televisie || 6740 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Paula Abdul]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harry Ackerman || Televisie || 6661 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Art Acord]] || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Roy Acuff || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1541 Vine Street |- | [[Bryan Adams]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Renée Adorée]] || Rolprente || 1601 Vine Street |- | Lou Adler || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Stella Adler]] || Teater || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Antonio Aguilar || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pepe Aguilar || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Christina Aguilera]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Brian Aherne]] || Televisie || 1752 Vine Street |- | [[Philip Ahn]] || Rolprente || 6211 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alabama || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Licia Albanese || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6671 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Eddie Albert]] || Televisie || 6441 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Frank Albertson]] || Rolprente || 6754 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jack Albertson]] || Televisie || 6253 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Buzz Aldrin]] || Televisie || Hollywood & Vine |- | [[Ben Alexander (akteur)|Ben Alexander]] || Televisie || 6433 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Muhammad Ali]] || Teater || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Debbie Allen]] || Televisie || 6908 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Fred Allen]] || Radio || 6713 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Gracie Allen]] || Televisie || 6672 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rex Allen]] || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Steve Allen || Televisie || 1720 Vine Street |- | Radio || 1537 Vine Street |- | [[Tim Allen]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kirstie Alley]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Fran Allison]] || Televisie || 6757 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[June Allyson]] || Rolprente || 1537 Vine Street |- | Herb Alpert || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6929 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Don Alvarado]] || Rolprente || 6504 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Don Ameche]] || Televisie|| 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6313 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | America || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Adrienne Ames]] || Rolprente || 1612 Vine Street |- | Kim Amidon & Mark Wallengren || colspan="2" | ''sien [[#Wallengreen|Mark Wallengren & Kim Amidon]]'' |- | [[Morey Amsterdam]] || Radio || 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[Broncho Billy Anderson]] || Rolprente || 1651 Vine Street |- | Leroy Anderson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1620 Vine Street |- | [[Mary Anderson (aktrise, gebore 1918)|Mary Anderson]] || Rolprente || 1645 Vine Street |- | [[Marian Anderson]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Julie Andrews]] || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Andrews Sisters || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Heather Angel (aktrise)|Heather Angel]] || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jennifer Aniston]] || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Paul Anka]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ann-Margret]] || Rolprente || 6501 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Michael Ansara]] || Televisie|| 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ray Anthony || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | [[Roscoe Arbuckle]] || Rolprente || 6701 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Army Archerd || Televisie || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Eve Arden]] || Televisie|| 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6329 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Samuel Z. Arkoff || Rolprente || 7046 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Richard Arlen]] || Rolprente || 6755 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[George Arliss]] || Rolprente || 6652 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Louis Armstrong]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Neil Armstrong]] || Televisie|| Hollywood & Vine |- | rowspan="2" | [[Desi Arnaz]] || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[James Arness]] || Televisie|| 1751 Vine Street |- | Eddy Arnold || Radio || 6775 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Edward Arnold (akteur)|Edward Arnold]] || Rolprente || 6225 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Cliff Arquette]] || Radio || 6720 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jean Arthur]] || Rolprente || 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Robert Arthur (akteur)|Robert Arthur]] & Ken Minyard || colspan="2" |''sien [[#Minyard|Ken Minyard & Robert Arthur]]'' |- | Dorothy Arzner || Rolprente || 1500 N. Vine Street |- | Edward Asner || Televisie || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nils Asther || Rolprente || 6705 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Fred Astaire]] || Rolprente || 6756 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Mary Astor]] || Rolprente || 6701 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gene Austin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6332 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="5" | [[Gene Autry]] || Rolprente || 6644 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6520 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6384 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Teater || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dan Avey || Radio || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Agnes Ayres]] || Rolprente || 6504 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Lew Ayres]] || Rolprente || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1724 Vine Street |} {{col-end}} == B == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[Lauren Bacall]] || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Backstreet Boys || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jim Backus || Televisie || 1735 Vine Street |- | James Bacon || Rolprente || 1637 Vine Street |- | [[Kevin Bacon]] || Rolprente || 6356 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lloyd Bacon || Rolprente || 7011 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | King Baggot || Rolprente || 6312 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Jack Bailey || Radio || 1708 Vine Street |- | Televisie|| 6411 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pearl Bailey || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fay Bainter || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anita Baker || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Art Baker || Radio || 6509 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Carroll Baker]] || Rolprente || 1725 Vine Street |- | Kenny Baker || Radio || 6329 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phil Baker || Radio || 6247 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rick Baker || Rolprente || 6764 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Simon Baker]] || Televisie || 6352 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Alec Baldwin]] || Televisie || 6352 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Lucille Ball || Rolprente || 6436 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Anne Bancroft]] || Televisie || 6368 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Antonio Banderas]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tallulah Bankhead || Rolprente || 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vilma Bánky || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Theda Bara || Rolprente || 6307 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Lynn Bari || Rolprente || 6116 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6323 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Javier Bardem]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bob Barker || Televisie|| 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roger Barkley & Al Lohman || colspan="2" | ''sien [[#Lohman|Al Lohman & Roger Barkley]]'' |- | Binnie Barnes || Rolprente || 1501 Vine Street |- | Pepe Barreto || Televisie|| 6536 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mona Barrie || Rolprente || 6140 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wendy Barrie || Rolprente || 1708 Vine Street |- | [[Bessie Barriscale]] || Rolprente || 6652 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Blue Barron || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1724 Vine Street |- | Gene Barry || Teater || 6555 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Drew Barrymore]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ethel Barrymore]] || Rolprente || 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Barrymore || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Drew Barrymore || Televisie || 7004 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Lionel Barrymore || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Radio || 1651 Vine Street |- | Richard Barthelmess || Rolprente || 6755 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Freddie Bartholomew]] || Rolprente || 6663 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billy Barty || Televisie || 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Basehart || Rolprente || 6276 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Count Basie]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6508 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kim Basinger]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lina Basquette || Rolprente || 1529 Vine Street |- | [[Angela Bassett]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anne Baxter || Rolprente || 6741 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frank C. Baxter || Televisie || 6717 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Les Baxter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6314 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Warner Baxter || Rolprente || 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Beverly Bayne || Rolprente || 1752 Vine Street |- | [[Beach Boys]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | [[Beatles]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Beaudine || Rolprente || 1777 Vine Street |- | [[Bee Gees]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6845 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Noah Beery jr. || Televisie|| 7047 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wallace Beery || Rolprente || 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Brian Beirne || Radio || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Harry Belafonte]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6721 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Madge Bellamy || Rolprente || 6517 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ralph Bellamy || Televisie || 6542 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donald P. Bellisario || Televisie || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Belushi]] || Televisie || 6355 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bea Benaderet || Televisie || 1611 Vine Street |- | Robert Benchley || Rolprente || 1724 Vine Street |- | rowspan="2" | William Bendix || Radio || 1638 Vine Street |- | Televisie || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tex Beneke || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Annette Bening || Rolprente || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Belle Bennett || Rolprente || 1511 Vine Street |- | Constance Bennett || Rolprente || 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joan Bennett || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tony Bennett || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1560 Vine Street |- | rowspan="3" | Jack Benny || Rolprente || 6650 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1505 Vine Street |- | Televisie || 6370 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Benson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7055 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Beradino || Televisie || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Edgar Bergen || Televisie|| 6425 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6766 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ingrid Bergman]] || Rolprente || 6759 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Milton Berle || Radio || 6771 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Irving Berlin]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7095 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chris Berman || Televisie || 6259 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernani Bernardi || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sarah Bernhardt || Rolprente || 1751 Vine Street |- | Ben Bernie || Radio || 6280 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elmer Bernstein || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Leonard Bernstein]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chuck Berry || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1777 N. Vine Street |- | [[Halle Berry]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Valerie Bertinelli || Televisie || 6912 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bernardo Bertolucci]] || Motion picture || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edna Best || Rolprente || 6124 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Charles Bickford || Televisie|| 1620 Vine Street |- | Rolprente || 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Theodore Bikel]] || Teater || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Big Bird || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | E. Power Biggs || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6522 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rodney Bingenheimer || Radio || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Constance Binney || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clint Black || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Sidney Blackmer || Rolprente || 1625 Vine Street |- | Carlyle Blackwell || Rolprente || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mel Blanc || Radio || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Cate Blanchett]] || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joan Blondell || Rolprente || 6311 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Orlando Bloom]] || Rolprente || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Monte Blue || Rolprente || 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ann Blyth || Rolprente || 6733 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Betty Blythe]] || Rolprente || 1708 Vine Street |- | Eleanor Boardman || Rolprente || 6928 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Andrea Bocelli]] || Teater || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Humphrey Bogart]] || Rolprente || 6322 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Boland || Rolprente || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Boles || Rolprente || 6530 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Boleslavsky || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ray Bolger || Rolprente || 6788 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Michael Bolton]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ford Bond || Radio || 6706 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ward Bond || Televisie || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Beulah Bondi || Rolprente || 1718 Vine Street |- | rowspan="2" | [[Pat Boone]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1631 Vine Street |- | Televisie || 6268 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Shirley Booth]] || Rolprente || 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Olive Borden || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ernest Borgnine]] || Rolprente || 6324 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Frank Borzage]] || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hobart Bosworth || Rolprente || 6522 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clara Bow || Rolprente || 1500 Vine Street |- | John Bowers || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Edward Bowes || Radio || 1513 Vine Street |- | [[David Bowie]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Boyd || Radio || 6101 Hollywood Blvd |- | Jimmy Boyd || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[William Boyd (akteur)|William Boyd]] || Rolprente || 1734 Vine Street |- | rowspan="2" | Charles Boyer || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Boyz II Men]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Eddie Bracken]] || Televisie || 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1651 Vine Street |- | [[Ray Bradbury]] || Rolprente || 6644 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tom Bradley || Burgemeester || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Terry Bradshaw || Televisie || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alice Brady || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eric Braeden || Televisie || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Marlon Brando]] || Rolprente || 1765 Vine Street |- | Tom Breneman || Radio || 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Walter Brennan]] || Rolprente || 6501 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Evelyn Brent || Rolprente || 6548 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | George Brent || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Televisie|| 1612 Vine Street |- | Teresa Brewer || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1708 Vine Street |- | David Brian || Televisie || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Brian || Rolprente || 1559 Vine Street |- | rowspan="2" | Fanny Brice || Rolprente || 6415 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1500 Vine Street |- | Beau Bridges || Rolprente || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jeff Bridges]] || Rolprente || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Lloyd Bridges]] || Televisie || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ray Briem || Radio || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bernie Brillstein || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elton Britt || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6936 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barbara Britton || Televisie|| 1719 Vine Street |- | Albert R. Broccoli || Rolprente || 6910 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Matthew Broderick]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[James Brolin]] || Televisie || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Charles Bronson]] || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hillary Brooke || Televisie || 6311 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Brooks & Dunn || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Garth Brooks || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | [[Mel Brooks]] || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Brooks || Rolprente || 6422 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Pierce Brosnan]] || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd |- | Cecil Brown || Radio || 6410 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clarence Brown || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Harry Joe Brown || Rolprente || 1777 Vine Street |- | [[James Brown]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1501 Vine Street |- | Joe E. Brown || Rolprente || 1680 Vine Street |- | Johnny Mack Brown || Rolprente || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Les Brown || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6505 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tom Brown || Rolprente || 1648 Vine Street |- | rowspan="2" | Vanessa Brown || Rolprente || 1621 Vine Street |- | Televisie || 6528 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tod Browning || Rolprente || 6225 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dave Brubeck || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1716 Vine Street |- | Jerry Bruckheimer || Rolprente || 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Yul Brynner]] || Rolprente || 6162 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Sandra Bullock]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bugs Bunny]] || Rolprente || 7007 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Bunny || Rolprente || 1715 Vine Street |- | Billie Burke || Rolprente || 6617 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sonny Burke || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6920 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carol Burnett || Televisie || 6439 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mark Burnett || Televisie || 6664 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Smiley Burnette || Rolprente || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Bob Burns || Rolprente || 1601 Vine Street |- | Radio || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | George Burns || Teater || 6672 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 1639 Vine Street |- | Televisie || 6510 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Raymond Burr || Televisie|| 6656 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Burrud || Televisie|| 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | LeVar Burton || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Richard Burton]] || Rolprente || 6336 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mae Busch || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Francis X. Bushman]] || Rolprente || 1651 Vine Street |- | Jerry Buss || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David Butler || Rolprente || 6561 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Butterworth || Rolprente || 7036 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Red Buttons || Televisie || 1651 Vine Street |- | Pat Buttram || Televisie || 6382 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Spring Byington || Rolprente || 6507 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6231 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-end}} == C == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[James Caan]] || Rolprente || 6648 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sid Caesar || Televisie|| 7014 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Nicolas Cage]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Cagney || Rolprente || 6504 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sammy Cahn || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6540 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alice Calhoun || Rolprente || 6815 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Rory Calhoun || Rolprente || 7007 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1752 Vine Street |- | [[Maria Callas]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1680 Vine Street |- | [[James Cameron]] || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rod Cameron || Televisie|| 1720 Vine Street |- | Glen Campbell || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stephen J. Cannell || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dyan Cannon || Rolprente || 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Judy Canova || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cantinflas || Rolprente || 6438 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Eddie Cantor || Rolprente || 6648 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1770 Vine Street |- | Radio || 6765 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Yakima Canutt || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Frank Capra || Rolprente || 6614 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Drew Carey || Televisie|| 6664 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harry Carey || Rolprente || 1521 Vine Street |- | Harry Carey jr. || Televisie|| 6363 Vine Street |- | Macdonald Carey || Televisie|| 6536 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frankie Carle || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Carlin || Teater || 1555 Vine Street |- | Kitty Carlisle || Rolprente || 6611 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Carlisle || Rolprente || 6679 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Carlson || Televisie|| 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hoagy Carmichael || Televisie|| 1720 Vine Street |- | Art Carney || Televisie|| 6627 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Sue Carol]] || Rolprente || 1639 N. Vine Street |- | Leslie Caron || Rolprente || 6153 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ken Carpenter || Radio || 6706 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[The Carpenters|Carpenters]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vikki Carr || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[David Carradine]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Carradine]] || Rolprente || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Keith Carradine]] || Televisie|| 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Leo Carrillo || Rolprente || 1635 Vine Street |- | Televisie|| 1517 Vine Street |- | Diahann Carroll || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7005 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Madeleine Carroll || Rolprente || 6707 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nancy Carroll || Rolprente || 1725 Vine Street |- | rowspan="2" | Jack Carson || Radio || 6361 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1560 Vine Street |- | Jeannie Carson || Televisie|| 1560 Vine Street |- | [[Johnny Carson]] || Televisie|| 1751 Vine Street |- | Benny Carter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Enrico Caruso]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6625 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Casadesus || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Johnny Cash || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6320 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Syd Cassyd || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peggie Castle || Televisie|| 6266 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gilbert Cates || Rolprente || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Walter Catlett || Rolprente || 1713 Vine Street |- | Joan Caulfield || Televisie|| 1500 Vine Street |- | Carmen Cavallaro || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bennett Cerf || Televisie|| 6407 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Feodor Chaliapin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6770 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Chamberlain || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Chambers || Rolprente || 7006 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stan Chambers || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gower Champion || Televisie|| 6162 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marge Champion || Televisie|| 6282 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Champlin || Televisie|| 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jackie Chan || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jeff Chandler || Rolprente || 1770 Vine Street |- | Lon Chaney || Rolprente || 7046 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carol Channing || Televisie|| 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charlie Chaplin || Rolprente || 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marguerite Chapman || Televisie|| 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cyd Charisse || Rolprente || 1601 Vine Street |- | Ray Charles || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charley Chase || Rolprente || 6630 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chevy Chase || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ilka Chase || Rolprente || 6361 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruth Chatterton || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Virginia Cherrill || Rolprente || 1545 Vine Street |- | Maurice Chevalier || Rolprente || 1651 Vine Street |- | Chicago || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6438 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Al Christie || Rolprente || 6771 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Christie || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Ina Claire || Rolprente || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buddy Clark || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dane Clark || Televisie|| 6906 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dick Clark || Televisie|| Sunset & Vine |- | Fred Clark || Televisie|| 1711 Vine Street |- | Marguerite Clark || Rolprente || 6300 Vine Street |- | Roy Clark || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ethel Clayton || Rolprente || 6936 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jan Clayton || Televisie|| 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Cleveland || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6742 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Montgomery Clift || Rolprente || 6104 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patsy Cline || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6160 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rosemary Clooney || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6325 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Glenn Close || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Andy Clyde || Rolprente || 6758 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Coburn || Rolprente || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Coburn || Rolprente || 7055 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Imogene Coca || Televisie|| 6256 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Steve Cochran || Rolprente || 1750 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Iron Eyes Cody || Televisie|| 6655 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Renán Almendárez Coello || Radio || 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George M. Cohan || Rolprente || 6734 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Arthur Cohn || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Claudette Colbert || Rolprente || 6812 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Nat King Cole]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6659 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6229 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Natalie Cole || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Dabney Coleman || Televisie|| 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Constance Collier || Rolprente || 6231 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Collier jr. || Rolprente || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gary Collins || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joan Collins || Televisie|| 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Michael Collins || Televisie|| Hollywood & Vine |- | [[Phil Collins]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bud Collyer || Radio || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ronald Colman || Televisie|| 1623 Vine Street |- | Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jerry Colonna || Radio || 1645 Vine Street |- | [[Sean Combs]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Perry Como<ref>{{cite web |url=http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/perry-como/ |title=Perry Como-Hollywood Walk of Fame |publisher=LA Times |access-date=25 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102045509/http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/perry-como/ |archive-date=2 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>|| Radio || 1708 Vine Street |- | Televisie|| 6376 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Betty Compson || Rolprente || 1751 Vine Street |- | Chester Conklin || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Heinie Conklin || Rolprente || 1776 Vine Street |- | Chuck Connors || Televisie|| 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hans Conried || Televisie|| 6664 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Conte || Televisie|| 6119 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Conti || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Conway || Rolprente || 1500 Vine Street |- | [[Tim Conway]] || Televisie|| 6740 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tom Conway || Televisie|| 1617 Vine Street |- | Jackie Coogan || Rolprente || 1654 Vine Street |- | Clyde Cook || Rolprente || 6531 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donald Cook || Rolprente || 1718 Vine Street |- | Alistair Cooke || Televisie|| 1651 Vine Street |- | Sam Cooke || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7051 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Spade Cooley || Radio || 6802 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alice Cooper || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gary Cooper || Rolprente || 6243 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jackie Cooper || Rolprente || 1507 Vine Street |- | Jeanne Cooper || Televisie|| 1777 Vine Street |- | Merian C. Cooper || Rolprente || 6525 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[David Copperfield]] || Teater|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wendell Corey || Televisie|| 6328 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roger Corman || Rolprente || 7013 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Cornelius || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Cornell || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6138 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Correll || Radio || 1777 Vine Street |- | Ricardo Cortez || Rolprente || 1500 Vine Street |- | [[Bill Cosby]] || Televisie|| 6930 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dolores Costello || Rolprente || 1645 Vine Street |- | Helene Costello || Rolprente || 1500 Vine Street |- | rowspan="3" | Lou Costello || Rolprente || 6438 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6276 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Maurice Costello || Rolprente || 6515 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pierre Cossette || Televisie|| 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kevin Costner]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joseph Cotten || Rolprente || 6382 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jerome Cowan || Televisie|| 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wally Cox || Televisie|| 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buster Crabbe || Televisie|| 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bryan Cranston || Televisie|| 1717 Vine Street |- | rowspan="2" | Broderick Crawford || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6736 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joan Crawford || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Laird Cregar || Rolprente || 1716 Vine Street |- | Richard Crenna || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Laura Hope Crews || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Scatman Crothers || Televisie|| 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donald Crisp || Rolprente || 1628 Vine Street |- | John Cromwell || Rolprente || 6555 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Cromwell || Rolprente || 1627 Vine Street |- | Richard Crooks || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1648 Vine Street |- | rowspan="3" | [[Bing Crosby]] || Rolprente || 1611 Vine Street |- | Radio || 6769 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Bob Crosby || Televisie|| 6252 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6313 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Norm Crosby || Televisie|| 6560 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Crosby, Stills & Nash || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Milton Cross || Radio || 1623 Vine Street |- | Andraé Crouch || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6520 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Russell Crowe]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tom Cruise]] || Rolprente || 6912 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frank Crumit || Radio || 1601 Vine Street |- | Celia Cruz || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Penélope Cruz]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Cruze || Rolprente || 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jon Cryer || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billy Crystal || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Xavier Cugat || Televisie|| 1500 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1601 Vine Street |- | George Cukor || Rolprente || 6378 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Constance Cummings || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irving Cummings || Rolprente || 6816 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Robert Cummings || Rolprente || 6816 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1718 Vine Street |- | Bill Cunningham || Radio || 6315 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kaley Cuoco || Televisie|| 6621 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mike Curb || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 N. Vine Street |- | Alan Curtis || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jamie Lee Curtis || Rolprente || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tony Curtis || Rolprente || 6817 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Michael Curtiz || Rolprente || 6640 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Cusack]] || Rolprente || 6644 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-end}} == D == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Arlene Dahl || Rolprente || 1624 Vine Street |- | rowspan="2" | Cass Daley || Televisie|| 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6710 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy Dalton || Rolprente || 1560 Vine Street |- | John Daly || Televisie|| 1765 Vine Street |- | Tyne Daly || Televisie|| 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Matt Damon]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vic Damone || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1731 Vine Street |- | Viola Dana || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy Dandridge || Rolprente || 6719 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Karl Dane || Rolprente || 6140 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rodney Dangerfield]] || Rolprente || 6366 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bebe Daniels || Rolprente || 1716 Vine Street |- | Billy Daniels || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6819 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ted Danson]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tony Danza]] || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bobby Darin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1735 Vine Street |- | Linda Darnell || Rolprente || 1631 Vine Street |- | Jane Darwell || Rolprente || 6735 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Delmer Daves || Rolprente || 1634 Vine Street |- | Hal David || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marion Davies || Rolprente || 6326 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ann B. Davis || Televisie|| 7048 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Bette Davis || Rolprente || 6225 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6335 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clive Davis || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1501 Vine Street |- | Gail Davis || Televisie|| 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jim Davis || Televisie|| 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Joan Davis || Rolprente || 1521 Vine Street |- | Radio || 1716 Vine Street |- | Mac Davis || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Miles Davis || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sammy Davis jr. || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6254 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Dennis Day || Radio || 7048 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6646 Hollywood Blvd |- | rowspan="2" | Doris Day || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6278 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6735 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Laraine Day || Rolprente || 6676 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dead End Kids || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[James Dean]] || Rolprente || 1719 Vine Street |- | ''Dear Abby'' || Radio || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rosemary DeCamp]] || Televisie|| 1640 Vine Street |- | rowspan="2" | Yvonne De Carlo || Rolprente || 6124 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6715 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Frances Dee]] || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rick Dees || Radio || 1560 N. Vine Street |- | Don DeFore || Televisie|| 6804 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lee De Forest || Rolprente || 1752 Vine Street |- | [[Ellen DeGeneres]] || Televisie|| 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carter DeHaven || Rolprente || 1742 Vine Street |- | Gloria DeHaven || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Olivia de Havilland]] || Rolprente || 6762 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Albert Dekker || Televisie|| 6620 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Dolores del Río]] || Rolprente || 1630 Vine Street |- | Roy Del Ruth || Rolprente || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marguerite De La Motte || Rolprente || 6902 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vaughn De Leath || Radio || 6634 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Dom DeLuise]] || Rolprente || 1765 N. Vine Street |- | William Demarest || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Cecil B. DeMille || Rolprente || 1725 Vine Street |- | Radio || 6240 Vine Street |- | Richard Denning || Televisie|| 6932 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Reginald Denny || Rolprente || 6657 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Denver]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Johnny Depp]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Derek || Televisie|| 6531 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bruce Dern]] || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Laura Dern || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Destiny's Child]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buddy DeSylva || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 N. Vine Street |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | rowspan="2" | Andy Devine || Radio || 6258 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6366 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Danny DeVito]] || Televisie|| 6906 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elliott Dexter || Rolprente || 1751 Vine Street |- | Vin Di Bona || Televisie|| 1559 Vine Street |- | [[Neil Diamond]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | [[Cameron Diaz]] || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Angie Dickinson || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Vin Diesel]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Dieterle || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Marlene Dietrich]] || Rolprente || 6400 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phyllis Diller || Televisie|| 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Céline Dion]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roy O. Disney || Rolprente || 6833 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Walt Disney]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6747 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Disneyland || 50th Year || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Dix || Rolprente || 1608 Vine Street |- | Edward Dmytryk || Rolprente || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jimmie Dodd || Televisie|| 1600 Vine Street |- | [[Plácido Domingo]] || Teater || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fats Domino || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6616 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peter Donald || Televisie|| 6661 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Donat || Rolprente || 6420 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Brian Donlevy || Televisie|| 1551 Vine Street |- | Richard Donner || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp;<!-- 2008 --> |- | Lauren Shuler Donner || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp;<!-- 2008 --> |- | James Doohan || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[The Doors]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Marie Doro || Rolprente || 1725 Vine Street |- | Jimmy Dorsey || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6505 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tommy Dorsey || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Douglas || Televisie|| 6740 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kirk Douglas]] || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Melvyn Douglas || Rolprente || 6423 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6601 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mike Douglas || Televisie|| 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Paul Douglas || Rolprente || 1648 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billie Dove || Rolprente || 6351 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Morton Downey || Radio || 1680 Vine Street |- | Cathy Downs || Televisie|| 6646 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carmen Dragon || Radio || 6104 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jessica Dragonette || Radio || 1709 Vine Street |- | Frances Drake || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Louise Dresser || Rolprente || 6538 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marie Dressler || Rolprente || 1731 Vine Street |- | Ellen Drew || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mr. & Mrs. Sidney Drew || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Richard Dreyfuss]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bobby Driscoll || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Joanne Dru || Televisie|| 1708 Vine Street |- | [[Donald Duck]] || Rolprente || 6840 Hollywood Blvd |- | [[Howard Duff]] || Televisie|| 1623 Vine Street |- | Olympia Dukakis || Teater || 6298 Hollywood Blvd |- | Patty Duke || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Faye Dunaway || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | James Dunn || Rolprente || 6555 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 7010 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irene Dunne || Rolprente || 6440 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Philip Dunne || Rolprente || 6725 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mildred Dunnock || Rolprente || 6613 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jerry Dunphy || Televisie|| 6669 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Duran Duran || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1770 Vine Street |- | rowspan="2" | Jimmy Durante || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Radio || 1648 Vine Street |- | Deanna Durbin || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Charles Durning || Rolprente || 6504 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dan Duryea || Televisie|| 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Robert Duvall]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ann Dvorak || Rolprente || 6321 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Allan Dwan || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == E == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Earth, Wind & Fire || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[George Eastman]] || Rolprente || 1709 Vine Street |- | [[Roger Ebert]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buddy Ebsen || Rolprente || 1765 Vine Street |- | Billy Eckstine || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6638 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Thomas A. Edison || Rolprente || 6700 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Nelson Eddy || Rolprente || 6311 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6512 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1639 Vine Street |- | Barbara Eden || Televisie|| 7003 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Edeson || Rolprente || 1628 Vine Street |- | Kenneth "Babyface" Edmonds || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Blake Edwards || Rolprente || 6908 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ralph Edwards || Radio || 6116 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Steve Edwards || Televisie|| 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Michael D. Eisner || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Duke Ellington || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6535 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mischa Elman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1560 Vine Street |- | rowspan="2" | Faye Emerson || Rolprente || 6529 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6689 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Dick Enberg || Televisie|| 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Ericson]] || Televisie|| 1523 Vine Street |- | Leon Errol || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stuart Erwin || Televisie|| 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Giancarlo Esposito || Televisie|| 6351 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Emilio Estefan jr. || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gloria Estefan || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Erik Estrada || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Melissa Etheridge || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruth Etting || Rolprente || 6563 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bob Eubanks || Televisie|| 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Evans & Livingston || colspan="2" | ''sien [[#Livingston|Livingston & Evans]]'' |- | rowspan="2" | Dale Evans || Radio || 6638 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1737 Vine Street |- | Linda Evans || Televisie|| 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Madge Evans || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Robert Evans || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Chad Everett]] || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Everly Brothers || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == F == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Fabian || Teater || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Nanette Fabray]] || Televisie|| 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Max Factor || Rolprente || 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clifton Fadiman || Radio || 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Douglas Fairbanks jr. || Rolprente || 6318 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6710 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6661 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Douglas Fairbanks sr. || Rolprente || 7022 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jerry Fairbanks || Rolprente || 6384 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Percy Faith || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1501 Vine Street |- | Peter Falk || Televisie|| 6654 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jinx Falkenburg || Televisie|| 1500 Vine Street |- | Chris Farley || Televisie|| 6366 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Farnsworth || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Dustin Farnum || Rolprente || 6635 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Farnum || Rolprente || 6322 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jamie Farr || Televisie|| 1547 N. Vine Street |- | rowspan="2" | Geraldine Farrar || Rolprente || 1620 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1709 Vine Street |- | rowspan="2" | Charles Farrell || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1617 Vine Street |- | Glenda Farrell || Rolprente || 6524 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Farrow || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Faversham || Rolprente || 1724 Vine Street |- | [[Farrah Fawcett]] || Televisie|| 7057 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Frank Fay || Rolprente || 6282 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1752 Vine Street |- | Alice Faye || Rolprente || 6930 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Julia Faye || Rolprente || 6501 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frank Faylen || Televisie|| 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Louise Fazenda || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Fedderson || Televisie|| 1635 Vine Street |- | José Feliciano || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Verna Felton || Televisie|| 1717 Vine Street |- | Freddy Fender || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Fenneman || Televisie|| 1500 Vine Street |- | Helen Ferguson || Rolprente || 6153 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vicente Fernández || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6160 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alejandro Fernández || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6160 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | José Ferrer || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mel Ferrer || Rolprente || 6268 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stepin Fetchit || Rolprente || 1751 Vine Street |- | <span id="Fibber">Fibber McGee & Molly</span> || Radio || 1500 N. Vine Street |- | Jimmie Fidler || Radio || 6128 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Arthur Fiedler || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1626 Vine Street |- | Sally Field || Rolprente || 6767 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Virginia Field || Televisie|| 1751 Vine Street |- | Gracie Fields || Radio || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | W.C. Fields || Rolprente || 7004 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6316 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The 5th Dimension || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Flora Finch || Rolprente || 6673 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Colin Firth || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Eddie Fisher || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1724 Vine Street |- | George Fisher || Radio || 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hal Fishman || Televisie|| 1560 Vine Street |- | rowspan="2" | Barry Fitzgerald || Rolprente || 6252 Hollywood Blvd |-. | Televisie|| 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ella Fitzgerald || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6738 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Geraldine Fitzgerald || Rolprente || 6353 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Fitzmaurice || Rolprente || 6601 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James A. Fitzpatrick || Rolprente || 1611 Vine Street |- | Kirsten Flagstad || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Fleetwood Mac || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rhonda Fleming || Rolprente || 6660 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Victor Fleming || Rolprente || 1719 Vine Street |- | rowspan="2" | [[Errol Flynn]] || Rolprente || 6654 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 7008 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Nina Foch]] || Rolprente || 6322 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Fogerty || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Red Foley || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6225 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Henry Fonda]] || Rolprente || 1601 Vine Street |- | [[Peter Fonda]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joan Fontaine || Rolprente || 1645 Vine Street |- | Dick Foran || Televisie|| 1600 Vine Street |- | June Foray || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Scott Forbes || Televisie|| 1650 Vine Street |- | Glenn Ford || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harrison Ford (stilprentakteur) || Rolprente || 6665 Hollywood Blvd |- | [[Harrison Ford]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Ford || Rolprente || 1640 Vine Street |- | Mary Ford en Les Paul || colspan="2" | ''sien [[#Paul|Les Paul & Mary Ford]]'' |- | rowspan="3" | Tennessee Ernie Ford || Radio || 1600 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6311 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Forsythe || Televisie|| 6549 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David Foster || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Preston Foster || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Four Step Brothers || Teater || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Four Tops || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Michael J. Fox]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Fox || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jamie Foxx || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eddie Foy sr.|Eddie Foy || Rolprente || 1725 Vine Street |- | Peter Frampton || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6819 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Zino Francescatti || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6704 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anne Francis || Televisie|| 1611 Vine Street |- | rowspan="2" | Arlene Francis || Radio || 6432 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1734 Vine Street |- | Kay Francis || Rolprente || 6766 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Francisco || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Franco || Rolprente || 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Aretha Franklin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6920 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sidney Franklin || Rolprente || 6566 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dennis Franz || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Frawley || Rolprente || 6322 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stan Freberg || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pauline Frederick || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Freed || Radio || 6381 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Y. Frank Freeman || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Morgan Freeman || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Friz Freleng || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Friedkin || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Fries || Televisie|| 6819 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lefty Frizzell || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Jane Froman || Radio || 6321 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1645 Vine Street |- | Robert Fuller || Televisie|| 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Simon Fuller || Televisie|| 6268 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Annette Funicello || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Funk Brothers || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Betty Furness || Rolprente || 1533 Vine Street |- | Televisie|| 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == G == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Kenny G || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd |- | [[Clark Gable]] || Rolprente || 1608 Vine Street |- | [[Eva Gabor]] || Televisie|| 6614 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Zsa Zsa Gabor]] || Televisie|| 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Juan Gabriel || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Helen Gahagan || Rolprente || 1708 Vine Street |- | Amelita Galli-Curci || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Greta Garbo || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Andy García]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ava Gardner]] || Rolprente || 1560 Vine Street |- | rowspan="2" | Ed Gardner || Radio || 6554 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6676 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Garfield || Rolprente || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Beverly Garland || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Judy Garland || Rolprente || 1715 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6764 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Erroll Garner || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[James Garner]] || Televisie|| 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peggy Ann Garner || Rolprente || 6604 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tay Garnett || Rolprente || 6556 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Dave Garroway || Radio || 6355 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6264 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Betty Garrett || Teater || 6706 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Greer Garson || Rolprente || 1651 Vine Street |- | Lucho Gatica || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Marvin Gaye]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | Crystal Gayle || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1515 Vine Street |- | Janet Gaynor || Rolprente || 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mitzi Gaynor || Rolprente || 6288 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Geist || Televisie|| 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David Gerber || Televisie|| 1637 Vine Street <!-- 2007 --> |- | George & Ira Gershwin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Floyd Gibbons || Radio || 1631 Vine Street |- | Leeza Gibbons || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Georgia Gibbs || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6404 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hoot Gibson || Rolprente || 1765 Vine Street |- | Beniamino Gigli || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billy Gilbert || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Gilbert || Rolprente || 1755 Vine Street |- | [[Melissa Gilbert]] || Televisie|| 6429 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paul Gilbert || Televisie|| 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vince Gill || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dizzy Gillespie || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7057 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mickey Gilley || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6930 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy Gish || Rolprente|| 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lillian Gish || Rolprente || 1720 Vine Street |- | Louise Glaum || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Jackie Gleason || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6231 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[James Gleason]] || Rolprente || 7038 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sharon Gless || Televisie|| 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harlem Globetrotters || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Gobel || Televisie|| 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paulette Goddard || Rolprente || 1652 Vine Street |- | rowspan="3" | Arthur Godfrey || Radio || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6616 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1559 Vine Street |- | Earl Godwin || Radio || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Godzilla || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Go-Go's || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6652 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernest Gold || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6434 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Leonard Goldberg || Televisie|| 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Whoopi Goldberg]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Leonard H. Goldenson || Televisie|| 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | Edwin F. Goldman || Radio || 6410 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Samuel Goldwyn || Rolprente || 1631 Vine Street |- | Pedro Gonzalez-Gonzalez || Rolprente || 1555 Vine Street |- | [[Cuba Gooding Jr.]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Al Goodman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Benny Goodman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mark Goodson || Televisie|| 6374 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Goodwin || Radio || 6810 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gale Gordon || Radio || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Berry Gordy || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mike Gore || Rolprente || 6315 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | <span id="Gormé">Eydie Gormé & Steve Lawrence</span>|| Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1541 Vine Street |- | Freeman Fisher Gosden || Radio || 1777 Vine Street |- | Louis Gossett jr. || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jetta Goudal || Rolprente || 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Morton Gould || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6533 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Goulet || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6368 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Betty Grable || Rolprente || 6525 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billy Graham || Radio || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gloria Grahame || Rolprente || 6522 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kelsey Grammer]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Farley Granger || Televisie|| 1551 Vine Street |- | Amy Grant || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | Cary Grant || Rolprente || 1610 Vine Street |- | Johnny Gran || Televisie|| 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- There is no record on the Hollywood Chamber Website of a 'Special Recognition' star --> |- | Bonita Granville || Rolprente || 6607 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sid Grauman || Rolprente || 6379 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peter Graves || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gilda Gray || Rolprente || 6620 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Glen Gray || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1709 Vine Street |- | Jim Gray || Radio || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kathryn Grayson || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Brian Grazer || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd |- | Alfred Green || Rolprente || 6529 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack N. Green || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mitzi Green || Rolprente || 6430 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harold Greene || Televisie|| 6906 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lorne Greene || Televisie|| 1559 N. Vine Street |- | Charlotte Greenwood || Radio || 1601 Vine Street |- | Jane Greer || Rolprente || 1634 Vine Street |- | Joel Grey || Teater || 6753 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Merv Griffin || Televisie|| 1541 Vine Street |- | Andy Griffith || Televisie|| 6418 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Corinne Griffith || Rolprente || 1560 Vine Street |- | D.W. Griffith || Rolprente || 6535 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Raymond Griffith || Rolprente || 6124 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Matt Groening || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Guillaume || Televisie|| 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Texas Guinan || Rolprente || 1765 Vine Street |- | Alec Guinness || Rolprente || 1559 Vine Street |- | Steve Guttenberg || Rolprente || 6411 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edmund Gwenn || Rolprente || 1755 Vine Street |} {{col-end}} == H == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Buddy Hackett || Teater || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Reed Hadley || Televisie|| 6553 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jean Hagen || Televisie|| 1560 Vine Street |- | [[Don Haggerty]] || Televisie|| 6140 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Larry Hagman]] || Televisie|| 1560 N. Vine Street |- | William Haines || Rolprente || 7012 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jester Hairston || Televisie|| 6161 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Hale sr. || Rolprente || 6532 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Hale jr. || Televisie|| 6653 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barbara Hale || Televisie|| 1628 Vine Street |- | Creighton Hale || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Monte Hale || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Haley || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6350 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Haley || Radio || 6435 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Arsenio Hall]] || Televisie|| 6776 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Conrad Hall || Rolprente || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Jon Hall || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Televisie|| 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Monty Hall || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carl Stuart Hamblen || Radio || 6419 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rusty Hamer || Televisie|| 6323 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Hamilton || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lloyd Hamilton || Rolprente || 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Neil Hamilton || Rolprente || 6634 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lionel Hampton || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Herbie Hancock || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7057 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Handel || Radio || 6640 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tom Hanks]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hanna-Barbera || Televisie|| 6753 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ann Harding || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Cedric Hardwicke || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6660 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Oliver Hardy]] || Rolprente || 1500 Vine Street |- | [[Mariska Hargitay]] || Televisie|| 6328 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jean Harlow || Rolprente || 6910 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mark Harmon || Televisie|| 6253 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Arlene Harris || Radio || 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack H. Harris || Rolprente || 6764 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mildred Harris || Rolprente || 6307 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Neil Patrick Harris]] || Televisie|| 6243 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Phil Harris || Radio || 6651 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6508 Hollywood Blvd |- | [[George Harrison]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | rowspan="2" | Rex Harrison || Rolprente || 6904 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6390 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ray Harryhausen || Rolprente || 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Hart || Televisie|| 6432 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Hart || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William S. Hart || Rolprente || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mariette Hartley || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phil Hartman || Televisie|| 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Steve Harvey]] || Radio || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[David Hasselhoff]] || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Signe Hasso || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry Hathaway || Rolprente || 1638 Vine Street |- | Raymond Hatton || Rolprente || 1708 Vine Street |- | June Haver || Rolprente || 1777 Vine Street |- | rowspan="2" | June Havoc || Rolprente || 6618 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6413 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bob Hawk || Televisie|| 6413 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Howard Hawks || Rolprente || 1708 Vine Street |- | Bill Hay || Radio || 6826 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sessue Hayakawa || Rolprente || 1645 Vine Street |- | rowspan="2" | George "Gabby" Hayes || Radio || 6427 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1724 Vine Street |- | rowspan="2" | Helen Hayes || Rolprente || 6258 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6549 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Hayes || Radio || 6769 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Hayman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1765 Vine Street |- | rowspan="2" | Dick Haymes || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1724 Vine Street |- | Radio || 6841 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Will H. Hays || Rolprente || 6116 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Louis Hayward || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Televisie|| 1680 Vine Street |- | Susan Hayward || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rita Hayworth]] || Rolprente || 1645 Vine Street |- | Edith Head || Rolprente || 6504 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jim Healy || Radio || 6740 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chick Hearn || Radio || 6755 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Heart || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patricia Heaton || Televisie|| 6533 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eileen Heckart || Rolprente || 6140 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tippi Hedren || Rolprente || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Van Heflin || Rolprente || 6311 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hugh Hefner || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Horace Heidt || Radio || 1631 Vine Street |- | Televisie|| 6628 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jascha Heifetz || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marg Helgenberger || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Florence Henderson || Televisie|| 7070 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jimi Hendrix]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6627 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sonja Henie || Rolprente || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Paul Henreid || Rolprente || 6366 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1720 Vine Street |- | Jim Henson || Televisie|| 6631 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Audrey Hepburn]] || Rolprente || 1652 Vine Street |- | [[Katharine Hepburn]] || Rolprente || 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hugh Herbert || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jerry Herman || Teater || 7095 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pee-wee Herman || Rolprente || 6562 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Woody Herman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6805 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Jean Hersholt || Rolprente || 6501 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6701 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irene Hervey || Rolprente || 6336 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charlton Heston || Rolprente || 1628 Vine Street |- | Eddie Heywood || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1709 Vine Street |- | Al Hibbler || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1650 Vine Street |- | George Hicks || Radio || 6314 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hildegarde || Radio || 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jim Hill || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cheryl Hines || Televisie|| 6621 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Alfred Hitchcock || Rolprente || 6506 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 7013 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Hodiak || Radio || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Portland Hoffa || Radio || 1640 Vine Street |- | William Holden || Rolprente || 1651 Vine Street |- | Billie Holiday || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1540 N. Vine Street |- | [[Judy Holliday]] || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Earl Holliman || Televisie|| 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gordon Hollingshead || Rolprente || 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buddy Holly || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 N. Vine Street |- | rowspan="2" | Celeste Holm || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Televisie|| 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Burton Holmes || Rolprente || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phillips Holmes || Rolprente || 6908 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Taylor Holmes || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Holt || Rolprente || 6313½ Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Lee Hooker || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd |- | rowspan="4" | Bob Hope || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Teater || Spesiale plaat <br />7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6758 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dolores Hope || Teater || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Anthony Hopkins]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Linda Hopkins || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Miriam Hopkins || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Televisie|| 1716 Vine Street |- | [[Dennis Hopper]] || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hedda Hopper || Rolprente || 6313 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Lena Horne || Rolprente || 6282 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Vladimir Horowitz]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1680 Vine Street |- | Edward Everett Horton || Rolprente || 6427 Hollywood Blvd |- | Harry Houdini || Rolprente || 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eddy Howard || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6724 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Howard || Televisie|| 6515 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Leslie Howard || Rolprente || 6550 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ron Howard || Televisie|| 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William K. Howard || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Jennifer Hudson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rochelle Hudson || Rolprente || 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rock Hudson || Rolprente || 6116 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Felicity Huffman]] || Televisie|| 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Josephine Hull || Rolprente || 6502 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Warren Hull || Radio || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6135 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | H. Bruce Humberstone || Rolprente || 1752 Vine Street |- | [[Engelbert Humperdinck (sanger)|Engelbert Humperdinck]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frazier Hunt || Radio || 1708 Vine Street |- | Marsha Hunt || Televisie|| 6658 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pee Wee Hunt || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Holly Hunter || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jeffrey Hunter || Televisie|| 6918 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Kim Hunter || Rolprente || 1617 Vine Street |- | Televisie|| 1715 Vine Street |- | Tab Hunter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6320 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gale Anne Hurd || Rolprente || 6621 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marlin Hurt || Radio || 6514 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ted Husing || Radio || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ferlin Husky || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruth Hussey || Rolprente || 1551 Vine Street |- | [[Anjelica Huston]] || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Huston || Rolprente || 1765 Vine Street |- | Walter Huston || Rolprente || 6624 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Betty Hutton || Rolprente || 6259 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == I == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Julio Iglesias || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Thomas Ince || Rolprente || 6727 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pedro Infante || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rex Ingram || Rolprente || 1651 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jill Ireland]] || Rolprente || 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Ireland || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | José Iturbi || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} == J == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[Hugh Jackman]] || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Jackson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Janet Jackson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | Mahalia Jackson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Michael Jackson (radioman) || Radio || 1541 Vine Street |- | [[Michael Jackson]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Samuel L. Jackson]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sherry Jackson || Televisie|| 6324 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jackson 5 || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | Dean Jagger || Rolprente || 1623 Vine Street |- | <span id="Jam">Jimmy Jam & Terry Lewis</span> || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dennis James || Televisie|| 6753 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Etta James || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harry James || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6683 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joni James || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6814 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sonny James || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6630 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jane's Addiction || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6436 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elsie Janis || Rolprente || 6770 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Emil Jannings || Rolprente || 1630 Vine Street |- | David Janssen || Televisie|| 7011 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Maurice Jarre || Rolprente || 6505 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Al Jarreau || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jaime Jarrín || Radio || 6381 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anne Jeffreys || Televisie|| 1501 Vine Street |- | Herb Jeffries|Herbert "Herb" Jeffries || Rolprente || 6672 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gordon Jenkins || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6626 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Adele Jergens || Televisie|| 7046 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Jessel || Rolprente || 1777 Vine Street |- | Isabel Jewell || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Norman Jewison || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billy Joel || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Scarlett Johansson || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elton John || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Ben Johnson || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Johnson || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Magic Johnson|Earvin "Magic" Johnson || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nunnally Johnson || Rolprente || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Van Johnson || Rolprente || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Al Jolson || Rolprente || 6622 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6750 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1716 Vine Street |- | [[Allan Jones (akteur)|Allan Jones]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buck Jones || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chuck Jones || Rolprente || 7011 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dick Jones || Televisie|| 7042 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gordon Jones || Televisie|| 1623 Vine Street |- | Jack Jones || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6104 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jennifer Jones || Rolprente || 6429 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Quincy Jones || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | Shirley Jones || Rolprente || 1541 Vine Street |- | rowspan="2" | Spike Jones || Radio || 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | Tom Jones || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tommy Lee Jones]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Janis Joplin]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Victor Jory || Rolprente || 6605 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | José José || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7036 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Louis Jourdan || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6153 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6445 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Journey || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6750 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Leatrice Joy || Rolprente || 6517 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Judge Judy || colspan="2" | ''sien [[#Sheindlin|Judith Sheindlin]]'' |- | Katy Jurado || Rolprente || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == K == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Ellen K. || Radio || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kitty Kallen || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Herbert Kalmus || Rolprente || 6157 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Boris Karloff || Rolprente || 1737 Vine Street |- | Televisie|| 6664 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Casey Kasem]] || Radio || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Danny Kaye || Rolprente || 6563 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Sammy Kaye || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6767 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6419 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elia Kazan || Rolprente || 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Buster Keaton || Rolprente || 6619 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6321 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Howard Keel || Rolprente || 6253 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruby Keeler || Rolprente || 6730 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Keene || Radio || 1541 Vine Street |- | Bob Keeshan || Televisie|| Sunset & Vine |- | Brian Keith || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Annette Kellerman || Rolprente || 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | DeForest Kelley || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gene Kelly || Rolprente || 6153 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Grace Kelly]] || Rolprente || 6329 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nancy Kelly || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patsy Kelly || Rolprente || 6669 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Shotgun Tom Kelly || Radio || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Arthur Kennedy || Rolprente || 6681 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1620 Vine Street |- | Edgar Kennedy || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Kennedy || Rolprente || 6356 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John B. Kennedy || Radio || 1611 Vine Street |- | Madge Kennedy || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Stan Kenton || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kermit the Frog || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Deborah Kerr || Rolprente || 1709 Vine Street |- | J. M. Kerrigan || Rolprente || 6621 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Norman Kerry || Rolprente || 6724 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chaka Khan || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6623 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[Nicole Kidman]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy Kilgallen || Televisie|| 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jimmy Kimmel]] || Televisie|| 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Andrea King || Televisie|| 1547 Vine Street |- | [[B.B. King]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6771 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Carole King]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6906 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Reed King || Radio || 6402 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry King || Rolprente || 6327 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Larry King]] || Televisie|| 6616 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pee Wee King || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1715 Vine Street |- | Peggy King || Televisie|| 6563 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wayne King || Radio || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ben Kingsley]] || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joe Kirkwood jr. || Televisie|| 1632 Vine Street |- | Dorothy Kirsten || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6331 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[KISS (musiekgroep)|KISS]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Eartha Kitt]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6656 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kevin Kline]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jack Klugman]] || Televisie|| 6555 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Evelyn Knight || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6136 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gladys Knight || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | June Knight || Rolprente || 6247 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Raymond Knight || Radio || 6130 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ted Knight || Televisie|| 6673 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Knotts || Televisie|| 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patric Knowles || Televisie|| 6542 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peggy Knudsen || Televisie|| 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Walter Koenig || Televisie|| 6679 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Theodore Kosloff || Rolprente || 1617 Vine Street |- | Andre Kostelanetz || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6542 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry Koster || Rolprente || 6762 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernie Kovacs || Televisie|| 6307 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dave Koz || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Stanley Kramer || Rolprente || 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fritz Kreisler || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6655 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kurt Kreuger || Rolprente || 1560 Vine Street |- | rowspan="2" | Otto Kruger || Rolprente || 1734 Vine Street |- | Televisie|| 6331 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Kay Kyser || Radio || 1601 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1708 Vine Street |} {{col-end}} == L == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Patti LaBelle || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Art Laboe || Radio || 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gregory La Cava || Rolprente || 6906 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Ladd || Rolprente || 1601 Vine Street |- | Alan Ladd jr. || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Diane Ladd]] || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jim Ladd || Radio || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carl Laemmle || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Frankie Laine || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1645 Vine Street |- | Alice Lake || Rolprente || 1624 Vine Street |- | Arthur Lake || Radio || 6646 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Veronica Lake]] || Rolprente || 6918 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jack LaLanne]] || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Guy Laliberté || Teater || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Barbara La Marr]] || Rolprente || 1621 Vine Street |- | [[Hedy Lamarr]] || Rolprente || 6247 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Dorothy Lamour || Rolprente || 6332 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Burt Lancaster]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Martin Landau]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Elissa Landi]] || Rolprente || 1611 Vine Street |- | Carole Landis || Rolprente || 1765 Vine Street |- | [[Michael Landon]] || Televisie|| 1500 N. Vine Street |- | Klaus Landsberg || Televisie|| 1500 N. Vine Street |- | Abbe Lane || Televisie|| 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dick Lane || Televisie|| 6317 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Nathan Lane]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | Sidney Lanfield || Rolprente || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fritz Lang || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Walter Lang || Rolprente || 6520 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Harry Langdon]] || Rolprente || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Frances Langford || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Radio || 1525 Vine Street |- | John Langley || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Angela Lansbury || Rolprente || 6623 Hollywood Blvd |- | Televisie|| 6259 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joi Lansing || Televisie|| 6529 Hollywood Blvd |- | Sherry Lansing || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Queen Latifah]] || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Walter Lantz || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Mario Lanza || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Laura La Plante || Rolprente || 6378 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rod La Rocque || Rolprente || 1580 Vine Street |- | Julius La Rosa || Televisie|| 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Milt & Bill Larsen || Teater|| 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Glen A. Larson || Televisie|| 6673 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jesse L. Lasky || Rolprente || 6433 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Lasseter || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lassie || Rolprente || 6368 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Laughton || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Stan Laurel]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peter Lawford || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barbara Lawrence || Televisie|| 1735 Vine Street |- | Carol Lawrence || Teater|| 6211 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Steve Lawrence & Eydie Gormé || Teater || ''see #Gormé|Eydie Gormé & Steve Lawrence'' |- | Cloris Leachman || Televisie|| 6435 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Norman Lear || Televisie|| 6615 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Francis Lederer || Rolprente || 6902 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anna Lee || Rolprente || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bruce Lee]] || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gypsy Rose Lee || Rolprente || 6351 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lila Lee || Rolprente || 1716 Vine Street |- | Michele Lee || Televisie|| 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Peggy Lee]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6319 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pinky Lee || Televisie|| 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rowland V. Lee || Rolprente || 6313 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruta Lee || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | [[Stan Lee]] || Rolprente || 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lotte Lehmann<br />(Lottie op ster) || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1735 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | <span id="Leiber">Jerry Leiber & Mike Stoller</span> || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Janet Leigh || Rolprente || 1777 Vine Street |- | [[Vivien Leigh]] || Rolprente || 6773 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mitchell Leisen || Rolprente || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jack Lemmon]] || Rolprente || 6357 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Lennon]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Lennon Sisters || Televisie|| 1500 Vine Street |- | [[Jay Leno]] || Televisie|| 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Z. Leonard || Rolprente || 6370 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mervyn LeRoy || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Jack Lescoulie || Televisie|| 6500 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joan Leslie || Televisie|| 1560 Vine Street |- | Sol Lesser || Rolprente || 6533 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Earl Lestz || Rolprente || 6807 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Oscar Levant || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6728 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Fulton Lewis || Radio || 6258 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Jerry Lewis || Televisie|| 6150 Hollywood Blvd |- | Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jerry Lee Lewis || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6631 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Q. Lewis || Televisie|| 1709 Vine Street |- | Shari Lewis || Televisie|| 6743 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Leyden || Televisie|| 6136 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Liberace || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6527 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6739 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Al Lichtman || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Beatrice Lillie || Rolprente || 6404 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elmo Lincoln || Rolprente || 7042 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eric Linden || Rolprente || 1648 Vine Street |- | Kate Linder || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Margaret Lindsay || Rolprente || 6318 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Art Linkletter || Radio || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1560 Vine Street |- | [[John Lithgow]] || Televisie|| 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cleavon Little || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Little || Radio || 6618 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rich Little || Televisie|| 6372 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anatole Litvak || Rolprente || 6635 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | <span id="Livingston">Livingston & Evans</span> || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Livingstone || Radio || 6705 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frank Lloyd || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harold Lloyd || Rolprente || 1503 Vine Street |- | Andrew Lloyd Webber || Teater || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Gene Lockhart || Rolprente || 6307 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6681 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | June Lockhart || Rolprente || 6323 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6362 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kathleen Lockhart || Rolprente || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marcus Loew || Rolprente || 1617 Vine Street |- | Joshua Logan || Rolprente || 6235 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kenny Loggins || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | <span id="Lohman">Al Lohman & Roger Barkley</span> || Radio || 1540 N. Vine Street |- | Carole Lombard || Rolprente || 6930 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Guy Lombardo || Radio || 6677 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Julie London || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jennifer Lopez]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[George Lopez]] || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Israel "Cachao" López || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6554 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vincent Lopez || Radio || 6609 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marjorie Lord || Televisie|| 6317 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phillips Lord || Radio || 6912 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Sophia Loren]] || Rolprente || 7050 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chuck Lorre || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Peter Lorre || Rolprente || 6619 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Los Angeles Dodgers || Special || 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Los Tigres del Norte || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Julia Louis-Dreyfus || Televisie|| 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anita Louise || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bessie Love || Rolprente || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frank Lovejoy || Televisie|| 6325 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Edmund Lowe || Rolprente || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6601 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jim Lowe || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Myrna Loy || Rolprente || 6685 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Siegmund Lubin || Rolprente || 6166 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernst Lubitsch || Rolprente || 7042 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Norman Luboff || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1620 Vine Street |- | Susan Lucci || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Allen Ludden || Televisie|| 6743 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bela Lugosi || Rolprente || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paul Lukas || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Keye Luke || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Auguste Lumière || Rolprente || 6320 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Louis Lumière || Rolprente || 1529 Vine Street |- | Humberto Luna || Televisie|| 6776 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Art Lund || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6126 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ida Lupino || Televisie|| 1724 Vine Street |- | Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Lupton || Televisie|| 1713 Vine Street |- | Frank Luther || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1708 Vine Street |- | A.C. Lyles || Rolprente || 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frankie Lymon || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jane Lynch || Televisie|| 6640 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Diana Lynn || Rolprente || 1625 Vine Street |- | Televisie|| 6350 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Loretta Lynn || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1515 Vine Street |- | Ben Lyon || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Bert Lytell || Rolprente || 6417 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == M == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | rowspan="2" | Jeanette MacDonald || Rolprente || 6157 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1628 Vine Street |- | Katherine MacDonald || Rolprente || 6759 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gisele MacKenzie || Televisie|| 1601 Vine Street |- | Helen Mack || Rolprente || 6310 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ted Mack || Televisie|| 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Shirley MacLaine]] || Rolprente || 1617 Vine Street |- | Barton MacLane || Televisie|| 6719 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fred MacMurray || Rolprente || 6421 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jeanie MacPherson || Rolprente || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gordon MacRae || Radio || 6325 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[William H. Macy]] || Rolprente || 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Johnny Maddox || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6401 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Guy Madison || Radio || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anna Magnani || Rolprente || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bill Maher]] || Televisie|| 1634 Vine Street |- | [[Lee Majors]] || Televisie|| 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mako Iwamatsu|Mako || Rolprente || 7095 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Karl Malden || Rolprente || 6231 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy Malone || Rolprente || 1716 Vine Street |- | Ted Malone || Radio || 1628 Vine Street |- | Rouben Mamoulian || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Henry Mancini || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Howie Mandel || Televisie|| 6366 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barry Manilow || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joseph L. Mankiewicz || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anthony Mann || Rolprente || 6229 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Delbert Mann || Rolprente || 1716 Vine Street |- | Hank Mann || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jayne Mansfield || Rolprente || 6328 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Joe Mantegna]] || Teater || 6654 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mantovani || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1708 Vine Street |- | Fredric March || Rolprente || 1620 Vine Street |- | rowspan="2" | Hal March || Radio || 1560 Vine Street |- | Televisie|| 6536 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rose Marie || Televisie|| 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mark & Brian || Radio || 6767 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bob Marley]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | J. Peverell Marley || Rolprente || 6819 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jess Marlow || Televisie|| 6420 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mae Marsh || Rolprente || 1600 Vine Street |- | [[Garry Marshall]] || Televisie|| 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Marshall || Rolprente || 7048 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Herbert Marshall || Rolprente || 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Penny Marshall || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd |- | rowspan="3" | Dean Martin || Rolprente || 6519 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1617 Vine Street |- | Televisie|| 6651 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dick Martin & Dan Rowan || colspan="2" | ''sien [[#Rowan|Dan Rowan & Dick Martin]]'' |- | Freddy Martin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6532 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marion Martin || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Mary Martin || Radio || 6609 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1560 Vine Street |- | Quinn Martin || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ricky Martin]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="4" | Tony Martin || Rolprente || 6436 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1760 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6331 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1725 Vine Street |- | Wink Martindale || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Groucho Marx || Televisie|| 1734 Vine Street |- | Radio || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Mason || Televisie|| 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ilona Massey || Rolprente || 1623 Vine Street |- | rowspan="2" | Raymond Massey || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Televisie|| 6706 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Johnny Mathis || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1501 Vine Street |- | Marlee Matlin || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Walter Matthau || Rolprente || 6357 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Victor Mature || Rolprente || 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Louis B. Mayer || Rolprente || 1637 Vine Street |- | Ken Maynard || Rolprente || 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Archie Mayo || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Virginia Mayo || Televisie|| 1751 Vine Street |- | Paul Mazursky || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | May McAvoy || Rolprente || 1731 Vine Street |- | Mary Margaret McBride || Radio || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irish McCalla || Televisie|| 1720 Vine Street |- | rowspan="2" | Mercedes McCambridge || Rolprente || 1720 Vine Street |- | Televisie|| 6243 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Leo McCarey || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Clem McCarthy || Radio || 6563 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paul McCartney || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Doug McClure || Televisie|| 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Matthew McConaughey || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Smilin' Ed McConnell || Radio || 6650 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patty McCormack || Rolprente || 6312 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Larry McCormick || Televisie|| 6420 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clyde McCoy || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6426 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tim McCoy || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Tex McCrary || Televisie|| 1628 Vine Street |- | rowspan="2" | Joel McCrea || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Hattie McDaniel || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Radio || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roddy McDowall || Televisie|| 6632 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Malcolm McDowell || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Reba McEntire || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George "Spanky" McFarland || Rolprente || 7095 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fibber McGee & Molly || colspan="2" | ''sien [[#Fibber|Fibber McGee & Molly]]'' |- | Charles McGraw || Televisie|| 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tim McGraw || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy McGuire || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rod McKuen || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1501 Vine Street |- | Victor McLaglen || Rolprente || 1735 Vine Street |- | Norman Z. McLeod || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Ed McMahon || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vince McMahon || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Graham McNamee || Radio || 6405 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don McNeill || Radio || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Steve McQueen]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Audrey Meadows || Televisie|| 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anne Meara & [[Jerry Stiller]] || colspan="2" | ''sien [[#Stiller|Jerry Stiller & Anne Meara]]'' |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Mike Medavoy || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donald Meek || Rolprente || 1752 Vine Street |- | George Meeker || Rolprente || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Zubin Mehta || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1600 Vine Street |- | George Melachrino || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1625 Vine Street |- | Thomas Meighan || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Meiklejohn || Rolprente || 1777 Vine Street |- | Lauritz Melchior || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1718 Vine Street |- | rowspan="2" | James Melton || Radio || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6564 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rafael Méndez || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6767 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Adolphe Menjou || Rolprente || 6826 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Menken || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Yehudi Menuhin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6710 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Johnny Mercer || Televisie|| 1628 Vine Street |- | Burgess Meredith || Rolprente || 6904 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Una Merkel || Rolprente || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ethel Merman || Rolprente || 7044 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | Robert Merrill || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6763 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Al Michaels || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lorne Michaels || Televisie|| 6627 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Oscar Micheaux || Rolprente || 6721 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bette Midler]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Luis Miguel || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David Milch || Televisie|| 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vera Miles || Televisie|| 1652 Vine Street |- | Lewis Milestone || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ray Milland || Rolprente || 1621 Vine Street |- | Televisie|| 1634 Vine Street |- | Steve Miller Band || colspan="2" | ''see under "S"'' |- | Ann Miller || Rolprente || 6914 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bob Miller || Radio || 6763 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Glenn Miller || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marilyn Miller || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marvin Miller || Televisie|| 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mitch Miller || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7013 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mills Brothers || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nathan Milstein || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6379 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Liza Minnelli || Teater || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vincente Minnelli || Rolprente || 6676 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Miles Minter || Rolprente || 1724 Vine Street |- | <span id="Minyard">Robert Arthur</span> || Radio || 6808 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The Miracles || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carmen Miranda || Rolprente || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Helen Mirren || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Everett Mitchell || Radio || 6254 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Guy Mitchell || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Thomas Mitchell || Rolprente || 1651 Vine Street |- | Televisie|| 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Mitchum || Rolprente || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tom Mix || Rolprente || 1708 Vine Street |- | Hal Mohr || Rolprente || 6433 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Thelonious Monk || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7055 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The Monkees || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Marilyn Monroe]] || Rolprente || 6774 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Vaughn Monroe || Radio || 1755 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1600 Vine Street |- | Ricardo Montalbán || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pierre Monteux || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1725 Vine Street |- | Elizabeth Montgomery || Televisie|| 6533 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Montgomery || Televisie|| 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Robert Montgomery || Rolprente || 6440 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1631 Vine Street |- | Art Mooney || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clayton Moore&nbsp;– The Lone Ranger || Televisie|| 6914 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Colleen Moore || Rolprente || 1549 Vine Street |- | Constance Moore || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Del Moore || Televisie|| 6405 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dudley Moore || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Garry Moore || Radio || 1718 Vine Street |- | Televisie|| 1680 Vine Street |- | Grace Moore || Rolprente || 6274 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Julianne Moore || Rolprente || 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Tyler Moore || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Matt Moore || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Owen Moore || Rolprente || 6727 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roger Moore || Rolprente || 7007 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Terry Moore || Rolprente || 7076 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tom Moore || Rolprente || 1640 Vine Street |- | Victor Moore || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Agnes Moorehead || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Polly Moran || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Antonio Moreno || Rolprente || 6651 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rita Moreno || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Frank Morgan || Rolprente || 1708 Vine Street |- | Radio || 6700 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry Morgan || Radio || 6325 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jane Morgan || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6914 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Michèle Morgan || Rolprente || 1645 Vine Street |- | Ralph Morgan || Rolprente || 1617 Vine Street |- | Robert W. Morgan || Radio || 6841 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Russ Morgan || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | Pat Morita || Rolprente || 6633 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Doug Morris || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6259 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carlton E. Morse || Radio || 6445 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ella Mae Morse || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1724 Vine Street |- | Jerry Moss || Televisie|| 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Mötley Crüe]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Mickey Mouse]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Mulhall || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Jean Muir || Rolprente || 6280 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Mulligan || Televisie|| 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Munchkins || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paul Muni || Rolprente || 6433 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ona Munson || Rolprente || 6250 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Muppets || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dennis Muren || Rolprente || 6764 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Audie Murphy || Rolprente || 1601 Vine Street |- | [[Eddie Murphy]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Murphy || Rolprente || 1601 Vine Street |- | Anne Murray || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Charlie Murray || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Don Murray || Rolprente || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jan Murray || Televisie|| 6153 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ken Murray || Radio || 1724 Vine Street |- | Mae Murray || Rolprente || 6318 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edward R. Murrow || Radio || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carmel Myers || Rolprente || 1751 Vine Street |- | [[Mike Myers]] || Rolprente || 7046 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == N == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Jim Nabors || Teater || 6435 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Conrad Nagel || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Radio || 1752 Vine Street |- | Televisie|| 1752 Vine Street |- | Stu Nahan || Radio || 6549 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | J. Carrol Naish || Televisie|| 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Nita Naldi]] || Rolprente || 6316 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ogden Nash || Televisie|| 6264 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alla Nazimova || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patricia Neal || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James L. Nederlander || Teater || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pola Negri || Rolprente || 6140 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jean Negulesco || Rolprente || 6212 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marshall Neilan || Rolprente || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barry Nelson || Televisie|| 6259 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David Nelson || Televisie|| 1501 Vine Street |- | Gene Nelson || Rolprente || 7005 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Harriet Nelson]] || Televisie|| 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ozzie Nelson || Televisie|| 6555 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ozzie & Harriet Nelson || Radio || 6260 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ricky Nelson]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1515 Vine Street |- | rowspan="2" | John Nesbitt || Rolprente || 1717 Vine Street |- | Radio || 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mace Neufeld || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | New Kids on the Block || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7072 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bob Newhart]] || Televisie|| 6381 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alfred Newman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1708 Vine Street |- | [[Paul Newman]] || Rolprente || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Randy Newman]] || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wayne Newton || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6909 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Olivia Newton-John || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fred Niblo || Rolprente || 7014 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nicholas Brothers || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nichelle Nichols || Televisie|| 6633 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jack Nicholson]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Leslie Nielsen]] || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Chuck Niles || Radio || 7080 Hollywood Blvd |- | Ken Niles || Radio || 6711 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wendell Niles || Radio || 1725 Vine Street |- | Anna Q. Nilsson || Rolprente || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Leonard Nimoy]] || Rolprente || 6651 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | David Niven || Rolprente || 6384 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1623 Vine Street |- | Marian Nixon || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Lloyd Nolan || Televisie|| 1752 Vine Street |- | Mabel Normand || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Chuck Norris]] || Rolprente || 7024 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kim Novak || Rolprente || 6332 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ramón Novarro || Rolprente || 6350 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == O == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Jack Oakie || Rolprente || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Merle Oberon || Rolprente || 6274 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hugh O'Brian || Televisie|| 6613 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dave O'Brien || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Edmond O'Brien || Rolprente || 1725 Vine Street |- | Televisie || 6523 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eugene O'Brien || Rolprente || 1620 Vine Street |- | George O'Brien || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Margaret O'Brien || Rolprente || 6606 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 1634 Vine Street |- | rowspan="2" | Pat O'Brien || Rolprente || 1531 Vine Street |- | Televisie || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Carroll O'Connor]] || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Donald O'Connor || Rolprente || 1680 Vine Street |- | Televisie || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Molly O'Day || Rolprente || 1708 Vine Street |- | George O'Hanlon || Rolprente || 6428 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Maureen O'Hara || Rolprente || 7004 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Walter O'Keefe]] || Radio || 6153 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edna May Oliver || Rolprente || 1623 Vine Street |- | [[Laurence Olivier]] || Rolprente || 6319 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Edward James Olmos]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary-Kate & Ashley Olsen || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ed O'Neill]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry O'Neill || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Roy Orbison]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | [[Tony Orlando]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eugene Ormandy || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6926 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Osborne || Televisie|| 1617 Vine Street |- | [[Ozzy Osbourne]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The Osmonds || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Michael O'Shea || Televisie|| 1680 Vine Street |- | Maureen O'Sullivan || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Buck Owens || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Gary Owens]] || Radio || 6743 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == P == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Jack Paar || Televisie|| 6212 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ignacy Paderewski || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anita Page || Rolprente || 6116 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Patti Page || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6760 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Janis Paige]] || Rolprente || 6624 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Pal || Rolprente || 1720 Vine Street |- | [[Jack Palance]] || Televisie|| 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Eugene Pallette || Rolprente || 6702 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lilli Palmer || Televisie|| 7013 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Gwyneth Paltrow]] || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Franklin Pangborn || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Eleanor Parker || Rolprente || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frank Parker || Radio || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jean Parker || Rolprente || 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ray Parker jr. || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Parkyakarkus || Radio || 1708 Vine Street |- | Helen Parrish || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Louella Parsons || Rolprente || 6418 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Dolly Parton]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6712 Hollywood Blvd |- | Joe Pasternak || Rolprente || 1541 N. Vine Street |- | <span id="Paul">Les Paul & Mary Ford</span> || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1541 Vine Street |- | Katina Paxinou || Rolprente || 1651 Vine Street |- | rowspan="2" | John Payne || Rolprente || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6687 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Al Pearce || Radio || 6328 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Pearl || Radio || 1680 Vine Street |- | Drew Pearson || Radio || 6623 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Harold Peary || Radio || 1639 Vine Street |- | Televisie || 1719 Vine Street |- | [[Gregory Peck]] || Rolprente || 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jan Peerce]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | [[Joe Penner]] || Radio || 1752 Vine Street |- | <span id="Teller">Penn & Teller</span> || Teater || 7003 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[George Peppard]] || Rolprente || 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | [[Anthony Perkins]] || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Gigi Perreau]] || Televisie|| 6212 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jack Perrin]] || Rolprente || 1777 Vine Street |- | Bernadette Peters || Teater || 6706 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Brock Peters || Teater || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | House Peters sr. || Rolprente || 6157 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jon Peters || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | [[Susan Peters]] || Rolprente || 1601 Vine Street |- | [[William Petersen]] || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Olga Petrova]] || Rolprente || 6562 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Tom Petty and the Heartbreakers || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Michelle Pfeiffer]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Regis Philbin]] || Televisie|| 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dorothy Phillips || Rolprente || 6358 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Pickford || Rolprente || 1523 Vine Street |- | Mary Pickford || Rolprente || 6280 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Walter Pidgeon || Rolprente || 6414 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Webb Pierce || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1600 Vine Street |- | Ezio Pinza || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1601 Vine Street |- | ZaSu Pitts || Rolprente || 6554 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Suzanne Pleshette || Televisie|| 6751 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pointer Sisters || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Sidney Poitier]] || Rolprente || 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Snub Pollard || Rolprente || 6415 Hollywood Blvd |- | Lily Pons || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7006 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Winnie the Pooh || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | Cole Porter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | H.C. Potter || Rolprente || 6633 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David Powell || Rolprente || 1651 Vine Street |- | rowspan="3" | Dick Powell || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6745 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1560 Vine Street |- | Eleanor Powell || Rolprente || 1541 Vine Street |- | Jane Powell || Rolprente || 6818 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Powell || Rolprente || 1636 Vine Street |- | Tyrone Power || Rolprente || 6747 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mala Powers || Televisie|| 6360 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stefanie Powers || Televisie|| 6776 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pérez Prado || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1529 Vine Street |- | Otto Preminger || Rolprente || 6624 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Elvis Presley]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marie Prevost || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Vincent Price || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6501 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charley Pride || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Louis Prima || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1617 Vine Street |- | William Primrose || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Aileen Pringle || Rolprente || 6723 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Freddie Prinze || Televisie|| 6755 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jon Provost || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Pryor || Rolprente || 6438 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tito Puente || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Putnam || Televisie|| 6374 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Denver Pyle || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == Q == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[Dennis Quaid]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Randy Quaid]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Queen]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6356 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Anthony Quinn]] || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} == R == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Gilda Radner || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | George Raft || Rolprente || 6159 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 1500 Vine Street |- | Luise Rainer || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Claude Rains || Rolprente || 6400 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ella Raines || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Raitt || Teater || 6126 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bonnie Raitt || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 N. Vine Street |- | Esther Ralston || Rolprente || 6664 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vera Ralston || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Marjorie Rambeau || Rolprente || 6336 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rascal Flatts || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6664 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Basil Rathbone || Rolprente || 6549 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gregory Ratoff || Rolprente || 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Herbert Rawlinson || Rolprente || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lou Rawls || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Ray || Rolprente || 6355 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Johnnie Ray || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Martha Raye || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6547 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Gene Raymond || Rolprente || 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1708 Vine Street |- | [[Ronald Reagan]] || Televisie|| 6374 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Helen Reddy || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Sumner Redstone || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donna Reed || Rolprente || 1612 Vine Street |- | Della Reese || Televisie|| 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Christopher Reeve]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Reeves || Televisie|| 6709 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Keanu Reeves]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wallace Reid || Rolprente || 6617 Hollywood Blvd |- | [[Carl Reiner]] || Televisie|| 6421 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rob Reiner]] || Rolprente || 6421 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irving Reis || Rolprente || 6912 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ivan Reitman || Rolprente || 7024 Hollywood Blvd |- | Lee Remick || Rolprente || 6104 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Duncan Renaldo || Televisie|| 1680 Vine Street |- | Henri René || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1610 Vine Street |- | Ray Rennahan || Rolprente || 6916 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jean Renoir || Rolprente || 6212 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Burt Reynolds]] || Rolprente || 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Debbie Reynolds]] || Rolprente || 6654 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marjorie Reynolds || Televisie|| 1525 Vine Street |- | Quentin Reynolds || Radio || 6225 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Grantland Rice || Radio || 1632 Vine Street |- | Tim Rice || Teater || 6243 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Irene Rich || Rolprente || 6225 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6150 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Little Richard]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Lionel Richie]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Rickles || Teater || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nelson Riddle || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6724 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tommy & Betty Lou Riggs || Radio || 6164 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rin Tin Tin || Rolprente || 1623 Vine Street |- | Robert Ripley || Radio || 6400 Hollywood Blvd |- | [[John Ritter]] || Televisie|| 6631 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tex Ritter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6631 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ritz Brothers || Rolprente || 6756 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Joan Rivers]] || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Hal Roach || Rolprente || 1654 Vine Street |- | Harold Robbins || Rolprente || 6743 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marty Robbins || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tim Robbins]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Doris Roberts || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Theodore Roberts || Rolprente || 6166 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cliff Robertson || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Dale Robertson]] || Televisie|| 6500 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paul Robeson || Rolprente || 6660 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edward G. Robinson || Rolprente || 6235 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Smokey Robinson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 N. Vine Street |- | Mark Robson || Rolprente || 1720 Vine Street |- | Eddie "Rochester" Anderson || Radio || 6513 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Chris Rock]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gene Roddenberry || Televisie|| 6683 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kenny Rogers || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6666 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles "Buddy" Rogers || Rolprente || 6135 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fred "Mister" Rogers || Televisie|| 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ginger Rogers || Rolprente || 6772 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Roy Rogers || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Radio || 1733 Vine Street |- | Televisie || 1620 Vine Street |- | Wayne Rogers || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2005 --> |- | rowspan="2" | Will Rogers || Rolprente || 6401 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6608 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gilbert Roland || Rolprente || 6730 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruth Roland || Rolprente || 6260 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruth Roman || Televisie|| 6672 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Cesar Romero || Rolprente || 6615 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1719 Vine Street |- | Jan & Mickey Rooney || Teater || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Mickey Rooney || Rolprente || 1718 Vine Street |- | Radio || 6372 Hollywood Blvd |- | Televisie|| 6541 Hollywood Blvd |- | David Rose || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6514 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roseanne || Televisie || 6767 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Diana Ross || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lanny Ross || Radio || 6777 Hollywood Blvd |- | Marion Ross || Televisie|| 6420 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Rossen || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lillian Roth || Rolprente || 6330 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | <span id="Rowan"> Dick Martin</span> || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry Rowland || Televisie|| 6328 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Rowland || Rolprente || 1549 Vine Street |- | Alma Rubens || Rolprente || 6409 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Arthur Rubinstein || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1737 Vine Street |- | Evelyn Rudie || Televisie|| 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Charles Ruggles || Rolprente || 6264 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6359 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie || 1630 Vine Street |- | Wesley Ruggles || Rolprente || 6424 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rugrats || Televisie|| 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rush || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gail Russell || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harold Russell || Rolprente || 6752 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Jane Russell]] || Rolprente || 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rosalind Russell || Rolprente || 1708 Vine Street |- | rowspan="2" | Ann Rutherford || Televisie|| 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Winona Ryder]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == S == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Sabu || Rolprente || 6251 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Katey Sagal || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carole Bayer Sager || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Eva Marie Saint || Televisie|| 6730 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6624 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Susan Saint James || Televisie|| 1645 Vine Street |- | Al St. John || Rolprente || 6313 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Adela Rogers St. Johns || Rolprente || 6424 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pat Sajak || Televisie|| 6200 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Soupy Sales]] || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | George Sanders || Rolprente || 1636 Vine Street |- | Televisie || 7007 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Julia Sanderson || Radio || 1620 Vine Street |- | [[Adam Sandler]] || Rolprente || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mark Sandrich || Rolprente || 1719 Vine Street |- | Tommy Sands || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1560 Vine Street |- | rowspan="2" | Isabel Sanford || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carlos Santana || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Susan Sarandon || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cristina Saralegui || Televisie|| 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Telly Savalas]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joseph Schenck || Rolprente || 6757 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Victor Schertzinger || Rolprente || 1611 Vine Street |- | Lalo Schifrin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joseph Schildkraut || Rolprente || 6780 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Schlatter || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernest B. Schoedsack || Rolprente || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | B.P. Schulberg || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Charles M. Schulz || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernestine Schumann-Heink || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6640 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Arnold Schwarzenegger]] || Rolprente || 6764 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sherwood Schwartz || Televisie|| 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stephen Schwartz || Teater || 6233 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Martin Scorsese]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lizabeth Scott || Rolprente || 1624 Vine Street |- | Martha Scott || Teater || 6126 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Randolph Scott || Rolprente || 6243 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Zachary Scott || Rolprente || 6349 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vin Scully || Radio || 6675 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Earl Scruggs || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ryan Seacrest || Radio || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Seaton || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Dorothy Sebastian || Rolprente || 6655 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Neil Sedaka || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || Sunset & Vine |- | Edward Sedgwick || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kyra Sedgwick || Televisie|| 6356 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bob Seger & The Silver Bullet Band || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | William A. Seiter || Rolprente || 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Selig || Rolprente || 6116 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tom Selleck]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | David O. Selznick || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lewis J. Selznick || Rolprente || 6412 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Larry Semon || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mack Sennett || Rolprente || 6710 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rudolf Serkin || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | Rod Serling || Televisie|| 6840 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mark Serrurier || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dr. Seuss || Rolprente || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jane Seymour || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Shakira]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Leon Shamroy || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[William Shatner]] || Televisie|| 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Artie Shaw || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1709 Vine Street |- | Robert Shaw || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1559 Vine Street |- | Norma Shearer || Rolprente || 6636 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Shearing || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1716 Vine Street |- | [[Charlie Sheen]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Martin Sheen]] || Rolprente || 1500 Vine Street |- | <span id="Sheindlin">Judith Sheindlin (Judge Judy)</span> || Televisie|| 7065 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sidney Sheldon || Televisie|| 6739 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cybill Shepherd || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ann Sheridan || Rolprente || 7024 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sherman Brothers || Rolprente || 6918 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bobby Sherwood || Televisie|| 1625 Vine Street |- | Anne Shirley || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Dinah Shore || Radio || 1751 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6916 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Shrek || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Sidney || Rolprente || 6307 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sylvia Sidney || Rolprente || 6245 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Siegfried & Roy || Teater || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Beverly Sills || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Milton Sills || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joel Silver || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jay Silverheels || Televisie|| 6538 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phil Silvers || Televisie|| 6370 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ginny Simms || Radio || 6408 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[The Simpsons]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Frank Sinatra || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1637 Vine Street |- | Televisie|| 6538 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Nancy Sinatra]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | John Singleton || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Penny Singleton || Rolprente || 6547 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6811 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Red Skelton || Radio || 6763 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6650 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Slash || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Everett Sloane || Televisie|| 6254 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edward Small || Rolprente || 1501 Vine Street |- | Tavis Smiley || Televisie|| 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | C. Aubrey Smith || Rolprente || 6327 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carl Smith || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1517 Vine Street |- | Jack Smith || Radio || 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jaclyn Smith || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Kate Smith || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6157 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Keely Smith || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Pete Smith || Rolprente || 1621 Vine Street |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Smothers Brothers || Televisie|| 6555 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Wesley Snipes || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sneeuwitjie || Rolprente || 6910 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marco Antonio Solís || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Suzanne Somers]] || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sonny & Cher || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sons of the Pioneers || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6845 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Ann Sothern || Rolprente || 1612 Vine Street |- | Televisie|| 1634 Vine Street |- | John Philip Sousa || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1500 Vine Street |- | [[Sissy Spacek]] || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kevin Spacey]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[David Spade]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Britney Spears]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Aaron Spelling || Televisie|| 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Arthur Spiegel || Rolprente || 1680 Vine Street |- | [[Steven Spielberg]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The Spinners || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6723 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phil Spitalny || Radio || 6364 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rick Springfield]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Stack || Rolprente || 7001 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hanley Stafford || Radio || 1640 Vine Street |- | rowspan="3" | Jo Stafford || Radio || 1709 Vine Street |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1625 Vine Street |- | Televisie|| 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John M. Stahl || Rolprente || 6546 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Sylvester Stallone]] || Rolprente || 6712 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Stamos]] || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barbara Stanwyck || Rolprente || 1751 Vine Street |- | Pauline Starke || Rolprente || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kay Starr || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1716 Vine Street |- | Ringo Starr || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Ralph Staub || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Eleanor Steber || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1708 Vine Street |- | The Real Don Steele || Radio || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mary Steenburgen || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rod Steiger || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jules C. Stein || Rolprente || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Steinberg || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1645 Vine Street |- | Max Steiner || Rolprente || 1559 Vine Street |- | Ford Sterling || Rolprente || 6612 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jan Sterling || Rolprente || 6638 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Sterling || Televisie|| 1709 Vine Street |- | Bill Stern || Radio || 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Isaac Stern || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6540 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Steve Miller Band || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 Vine Street |- | Connie Stevens || Televisie|| 6249 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | George Stevens || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Mark Stevens || Televisie|| 6637 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Onslow Stevens || Rolprente || 6349 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anita Stewart || Rolprente || 6724 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | James Stewart || Rolprente || 1708 Vine Street |- | Patrick Stewart || Teater || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Rod Stewart]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | <span id="Stiller">Jerry Stiller & Anne Meara</span> || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Mauritz Stiller || Rolprente || 1713 Vine Street |- | [[Sting]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Frederick Stock || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1547 Vine Street |- | Leopold Stokowski || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1600 Vine Street |- | Dean Stockwell || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mike Stoller & Jerry Leiber || colspan="2" | ''sien [[#Leiber|Jerry Leiber & Mike Stoller]]'' |- | Morris Stoloff || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6702 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Andrew L. Stone || Rolprente || 6777 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cliffie Stone || Radio || 1501 Vine Street |- | Ezra Stone || Radio || 1634 Vine Street |- | Fred Stone || Rolprente || 1634 Vine Street |- | George E. Stone || Rolprente || 6932 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lewis Stone || Rolprente || 6526 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Milburn Stone || Rolprente || 6823 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Oliver Stone || Rolprente || 7013 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sharon Stone || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Edith Storey || Rolprente || 1523 Vine Street |- | rowspan="3" | Gale Storm || Radio || 6119 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1519 Vine Street |- | Televisie|| 1680 Vine Street |- | Bill Stout || Televisie|| 1500 Vine Street |- | Lee Strasberg || Rolprente || 6757 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Igor Stravinsky]] || Radio || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Meryl Streep]] || Rolprente || 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Barbra Streisand || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Strongheart || Rolprente || 1724 Vine Street |- | Gloria Stuart || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Sturges || Rolprente || 6511 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Preston Sturges || Rolprente || 1601 Vine Street |- | Margaret Sullavan || Rolprente || 1751 Vine Street |- | rowspan="2" | Barry Sullivan || Rolprente || 6160 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1500 Vine Street |- | Ed Sullivan || Televisie|| 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Yma Sumac || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6445 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donna Summer || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Slim Summerville || Rolprente || 6409 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | KC and the Sunshine Band || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The Supremes || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donald Sutherland || Rolprente || 7024 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kiefer Sutherland || Televisie|| 7024 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mack Swain || Rolprente || 1500 Vine Street |- | [[Hilary Swank]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Gloria Swanson || Televisie|| 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6750 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gladys Swarthout || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Patrick Swayze]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Blanche Sweet || Rolprente || 1751 Vine Street |- | Loretta Swit || Televisie|| 6240 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joseph Szigeti || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == T == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[George Takei]] || Televisie|| 6681 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mabel Taliaferro || Rolprente || 6720 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Constance Talmadge || Rolprente || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Norma Talmadge || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Akim Tamiroff || Rolprente || 1634 Vine Street |- | Jessica Tandy || Rolprente || 6284 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Norman Taurog || Rolprente || 1600 Vine Street |- | [[Elizabeth Taylor]] || Rolprente || 6336 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Estelle Taylor || Rolprente || 1620 Vine Street |- | Kent Taylor || Televisie|| 6818 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rip Taylor || Teater || 6625 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Taylor || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Ruth Ashton Taylor || Televisie|| 1540 Vine Street |- | Renata Tebaldi || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6628 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Teller || colspan="2" | ''sien [[#Teller|Penn & Teller]]'' |- | Shirley Temple || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Alec Templeton || Radio || 1724 Vine Street |- | The Temptations || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7060 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alice Terry || Rolprente || 6626 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Tesh || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irving Thalberg || Rolprente || 7006 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Thalía || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Phyllis Thaxter || Rolprente || 6531 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Blanche Thebom || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1651 Vine Street |- | [[Charlize Theron]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bob Thomas || Rolprente || 6841 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Danny Thomas || Televisie|| 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jay Thomas || Radio || 6161 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Charles Thomas || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Lowell Thomas || Rolprente || 6433 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1752 Vine Street |- | Marlo Thomas || Televisie|| 6904 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Thompson || Radio || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Emma Thompson]] || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fred Thomson || Rolprente || 6850 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Billy Bob Thornton]] || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Thorpe || Rolprente || 6101 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | The Three Stooges || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Lawrence Tibbett || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6325 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Gene Tierney]] || Rolprente || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tinker Bell || Rolprente || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Steve Tisch || Rolprente || 6522 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Genevieve Tobin || Rolprente || 6119 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Thelma Todd || Rolprente || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Franchot Tone || Rolprente || 6560 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Regis Toomey || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mel Tormé || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1541 Vine Street |- | David Torrence || Rolprente || 6564 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernest Torrence || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Arturo Toscanini || Radio || 6336 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6725 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Maurice Tourneur || Rolprente || 6243 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lee Tracy || Rolprente || 1638 Vine Street |- | Spencer Tracy || Rolprente || 6814 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Helen Traubel || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6422 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fred Travalena || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Randy Travis || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Travolta]] || Rolprente || 6901 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Arthur Treacher || Rolprente || 6274 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alex Trebek || Televisie|| 6501 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Claire Trevor || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Laurence Trimble || Rolprente || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ernest Truex || Televisie|| 6721 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Donald Trump]] || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Ernest Tubb || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1751 Vine Street |- | Forrest Tucker || Rolprente || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sophie Tucker || Rolprente || 6321 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Tom Tully || Rolprente || 6119 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charlie Tuna || Radio || 1560 Vine Street |- | Tommy Tune || Teater || 1777 Vine Street |- | [[Lana Turner]] || Rolprente || 6241 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Ted Turner]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Tina Turner]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1750 N. Vine Street |- | [[Ben Turpin]] || Rolprente || 1651 Vine Street |- | rowspan="2" | Lurene Tuttle || Radio || 1760 Vine Street |- | Televisie|| 7011 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Shania Twain || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6270 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Helen Twelvetrees || Rolprente || 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cicely Tyson || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == U == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Robert Urich || Televisie|| 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} == V == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | rowspan="2" | Vera Vague || Rolprente || 1720 Vine Street |- | Radio || 1639 Vine Street |- | Ritchie Valens || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6733 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Valenti || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rudolph Valentino || Rolprente || 6164 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rudy Vallée || Radio || 1632 Vine Street |- | Virginia Valli || Rolprente || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Mamie Van Doren || Rolprente || 7057 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Luther Vandross || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1717 Vine Street |- | Dick Van Dyke || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | W. S. Van Dyke || Rolprente || 6141 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jo Van Fleet || Rolprente || 7010 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dick Van Patten || Televisie|| 1541 N. Vine Street |- | Vivian Vance || Televisie|| 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sarah Vaughan || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1724 Vine Street |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Robert Vaughn || Rolprente || 6633 Hollywood Blvd |- | Lupe Vélez || Rolprente || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Evelyn Venable || Rolprente || 1500 Vine Street |- | Billy Vera || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1770 Vine Street |- | Vera-Ellen || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Elena Verdugo || Televisie|| 1709 Vine Street |- | Bobby Vernon || Rolprente || 6825 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Victoria's Secret Angels || Spesiaal || 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Vidor || Rolprente || 6676 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | King Vidor || Rolprente || 6743 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Village People || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6529 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Gene Vincent || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1749 N.Vine St. |- | Helen Vinson || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Bobby Vinton || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6916 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Josef von Sternberg || Rolprente || 6401 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Erich von Stroheim || Rolprente || 6826 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harry von Zell || Radio || 6521 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} {{col-end}} == W == {{col-begin}} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | [[Lindsay Wagner]] || Televisie|| 6767 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Robert Wagner]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roger Wagner || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7003 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Mark Wahlberg]] || Rolprente || 6259 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jimmy Wakely || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1680 Vine Street |- | Clint Walker || Televisie|| 1505 Vine Street |- | Robert Walker || Rolprente || 1709 Vine Street |- | Mike Wallace || Televisie|| 6263 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Wallace || Rolprente || 1560 Vine Street |- | <span id="Wallengreen">Mark Wallengren & Kim Amidon</span> || Radio || 6834 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | Jimmy Wallington || Radio || 6660 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Raoul Walsh || Rolprente || 6135 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ray Walston || Teater || 7070 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bruno Walter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6902 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Barbara Walters]] || Televisie|| 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Charles Walters || Rolprente || 6402 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Henry B. Walthall || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Christoph Waltz]] || Rolprente || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joseph Wapner || Televisie|| 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jay Ward || Televisie|| 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Fred Waring || Radio || 6556 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6300 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1751 Vine Street |- | H.B. Warner || Rolprente || 6600 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Harry Warner || Rolprente || 6441 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack Warner || Rolprente || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sam Warner || Rolprente || 6201 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Diane Warren || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ruth Warrick || Rolprente || 6689 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Dionne Warwick]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6922 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Lew Wasserman || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Willard Waterman || Radio || 1601 Vine Street |- | Sam Waterston || Televisie|| 7040 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Watson family || Rolprente || 6674 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[John Wayne]] || Rolprente || 1541 Vine Street |- | Dennis Weaver || Televisie|| 6822 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Sigourney Weaver]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Clifton Webb || Rolprente || 6850 Hollywood Blvd |- | rowspan="2" | Jack Webb || Radio || 7040 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6278 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Webb || Televisie|| 7059 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |- | Lois Weber || Rolprente || 6518 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Ted Weems || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1680 Vine Street |- | Jerry Weintraub || Rolprente || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Johnny Weissmuller]] || Televisie|| 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Raquel Welch]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Lawrence Welk || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6613 Hollywood Blvd |- | Televisie|| 1601 Vine Street |- | rowspan="2" | Orson Welles || Rolprente || 1600 Vine Street |- | Radio || 6552 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William A. Wellman || Rolprente || 6125 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | John Wells || Televisie|| 6533 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Welsh || Televisie|| 6362 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Adam West || Televisie|| 6764 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Mae West]] || Rolprente || 1560 Vine Street |- | The Westmores of Hollywood || Rolprente || 1645 Vine Street |- | Paul Weston || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1535 Vine Street |- | Haskell Wexler || Rolprente || 7070 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Forest Whitaker || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Alice White || Rolprente || 1511 Vine Street |- | Barry White || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6914 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Betty White]] || Televisie|| 6747 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jack White || Rolprente || 6366 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jules White || Rolprente || 1559 Vine Street |- | Pearl White || Rolprente || 6838 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Vanna White]] || Televisie|| 7018 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | rowspan="2" | Paul Whiteman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6157 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1601 Vine Street |- | Barbara Whiting Smith || Televisie|| 6443 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Margaret Whiting || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6623 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Slim Whitman || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1709 Vine Street |- | Stuart Whitman || Rolprente || 7083 Hollywood Blvd |- | James Whitmore || Televisie|| 6611 Hollywood Blvd |- | Dick Whittinghill || Radio || 6384 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard Widmark || Rolprente || 6800 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- |} {{col-break}} {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Henry Wilcoxon || Rolprente || 6256 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Cornel Wilde || Rolprente || 1635 Vine Street |- | Billy Wilder || Rolprente || 1751 Vine Street |- | <span id="Wilkerson">Tichi Wilkerson Kassel</span> || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Warren William || Rolprente || 1559 Vine Street |- | Andy Williams || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6667 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Bill Williams || Televisie|| 6145 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Billy Dee Williams || Rolprente || 1521 Vine Street |- | Cindy Williams || Televisie|| 7021 Hollywood Blvd |- | Earle Williams || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Esther Williams || Rolprente || 1560 Vine Street |- | Guy Williams || Rolprente || 7080 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hank Williams || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6400 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joe Williams || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6508 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Kathlyn Williams || Rolprente || 7038 Hollywood Blvd |- | Paul Williams || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6931 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Robin Williams]] || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Roger Williams || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1533 Vine Street |- | Tex Williams || Radio || 6412 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Vanessa Williams || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | Dave Willock || Televisie|| 6358 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Bruce Willis]] || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2006 --> |- | Chill Wills || Rolprente || 6923 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Meredith Willson || Radio || 6411 Hollywood Blvd |- | Carey Wilson || Rolprente || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Don Wilson || Radio || 1500 Vine Street |- | Lois Wilson || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Marie Wilson || Radio || 6301 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6765 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Rolprente || 6601 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Nancy Wilson || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6541 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | BeBe & CeCe Winans || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6126 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Paul Winchell || Televisie|| 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Walter Winchell || Radio || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1645 Vine Street |- | Claire Windsor || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Marie Windsor || Rolprente || 1549 N. Vine Street |- | Toby Wing || Rolprente || 6561 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Henry Winkler]] || Televisie|| 6235 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Irwin Winkler || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Charles Winninger || Radio || 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Kate Winslet]] || Rolprente || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Stan Winston || Rolprente || 6522 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hugo Winterhalter || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 1600 Vine Street |- | Jonathan Winters || Televisie|| 6290 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Shelley Winters]] || Rolprente || 1752 Vine Street |- | Robert Wise || Rolprente || 6340 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jane Withers || Rolprente || 6119 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Reese Witherspoon || Rolprente || 6262 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Dick Wolf || Televisie|| 7040 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; <!-- 2007 --> |- | David L. Wolper || Televisie|| Sunset & Vine |- | [[Stevie Wonder]] || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7050 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Anna May Wong || Rolprente || 1708 Vine Street |- | [[Natalie Wood]] || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Sam Wood || Rolprente || 6714 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Woody Woodpecker || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Donald Woods || Televisie|| 6260 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[James Woods]] || Rolprente || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Joanne Woodward || Rolprente || 6801 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Monty Woolley || Televisie|| 6542 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fay Wray || Rolprente || 6349 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Teresa Wright || Rolprente || 1680 Vine Street |- | Televisie|| 6405 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Jane Wyatt || Televisie|| 6350 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | William Wyler || Rolprente || 1731 Vine Street |- | rowspan="2" | Jane Wyman || Rolprente || 6607 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 1620 Vine Street |- | rowspan="3" | Ed Wynn || Rolprente || 1541 Vine Street |- | Radio || 6333 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6426 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Keenan Wynn]] || Televisie|| 1515 Vine Street |} {{col-end}} == Y == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Dwight Yoakam || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 7021 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Michael York]] || Rolprente || 6385 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Alan Young || Radio || 6927 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carleton G. Young || Radio || 6733 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Clara Kimball Young]] || Rolprente || 6513 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | [[Gig Young]] || Televisie|| 6821 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Loretta Young || Rolprente || 6100 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6135 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="3" | Robert Young || Rolprente || 6933 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Radio || 1620 Vine Street |- | Televisie|| 6360 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | rowspan="2" | Roland Young || Rolprente || 6523 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Televisie|| 6315 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Victor Young || Musiek en klank&nbsp;&nbsp; || 6363 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |} == Z == {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! Naam !! Kategorie !! Ligging |- | Florian ZaBach || Televisie|| 6505 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Darryl F. Zanuck || Rolprente || 6336 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Richard D. Zanuck || Rolprente || 6915 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Carmen Zapata || Teater || 6357 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Renée Zellweger || Rolprente || 7000 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Robert Zemeckis || Rolprente || 6925 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Efrem Zimbalist jr. || Televisie|| 7095 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Hans Zimmer || Rolprente || 6908 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Fred Zinnemann || Rolprente || 6629 Hollywood Blvd.&nbsp;&nbsp; |- | Adolph Zukor || Rolprente || 1617 Vine Street. |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Hollywood Walk of Fame}} * [http://www.walkoffame.com/starfinder Hollywood Walk of Fame Starfinder] op die [http://www.hollywoodchamber.net/ amptelike webtuiste] * [http://projects.latimes.com/hollywood/star-walk/ Hollywood Star Walk: LA Times] – ’n interaktiewe kaart * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:List of stars on the Hollywood Walk of Fame|Engelse Wikipedia]]</small> [[Kategorie:Lyste|Sterre op die Hollywood Walk of Fame]] [[Kategorie:Akteurs|*]] [[Kategorie:Los Angeles]] rzrf6c6jl9inxhk9m0x5ff21honu4ki 0 99067 2970264 1343236 2026-09-23T18:57:59Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970264 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #FFFFFF; background: #003399; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Lexington'''</span><br /> [[Lêer:Davidson County NC Governmental Center.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:NCMap-doton-Lexington.PNG|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of None.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of None.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Verenigde State}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of North Carolina.svg|20px]] [[Noord-Carolina]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[County (Verenigde State)|County]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Davidson |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|35|49|N|80|15|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1822]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Inkorporasie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 45,6 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 246,5 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (2010) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 18&nbsp;931 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 415,2/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | EST ([[UTC]] -5) |- |&nbsp;'''Somertyd''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | EDT (UTC -4) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Newell Clark |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike Webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.lexingtonnc.net/ ''lexingtonnc.net''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Lexington''' is 'n stad in die [[Deelstate van die Verenigde State van Amerika|deelstaat]] [[Noord-Carolina]] en die administratiewe setel van Davidson [[County (Verenigde State)|County]]. Die stad is ongeveer 32&nbsp;km suid van [[Winston-Salem]]. Die eerste nedersetting is gestig in 1822. Dit is 'n industriele stad wat meubels, tekstiel ware, batterye, masjienerie, gals en gereedskap vervaardig. == Bron == * ''Collier's Encyclopedia'', Crowell-Collier Educational Corporation, Volume 14, Bladsy 534. {{Saadjie}} [[Kategorie:Nedersettings in Noord-Carolina]] jcy8g6oi5itab3kvkr2pauvdfbq6kga 0 99544 2970273 2085901 2026-09-23T18:59:08Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970273 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds Albertus Meiring.jpg|duimnael|regs|190px|Ds. A.P. Meiring.]] Ds. '''Albertus Petrus Meiring''' ([[Beaufort-Wes]], [[4 Augustus]] [[1832]] – [[Edenburg]], [[28 Mei]] [[1892]]) was ’n predikant in twee gemeentes van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]], naamlik [[NG gemeente St. Stephen’s|St. Stephen's]] in [[Kaapstad]] en [[NG gemeente Edenburg|Edenburg]] in die [[Vrystaat]]. Meiring is ’n afstammeling van die [[Arnoldus Mauritius Meiring]], stamvader van die Meirings in Suid-Afrika en in lewe predikant van Tulbagh. A.P. Meiring het grootgeword op Beaufort-Wes en was baie verskuldig aan die geestelike leiding wat hy geniet het van die destydse predikant, ds. [[Colin Fraser]]. Ná voorbereidende opleiding in [[Kaapstad]], het hy op jeugdige ouderdom na ’n hoërskool gegaan in [[Utrecht]], Holland. Sy tydgenote was onder andere di. [[Charles Murray]], [[Colin McKenzie Fraser]] (seun van [[NG gemeente Beaufort-Wes|Beaufort]] se predikant), [[Alexander Daneel]] en [[August Daniël Lückhoff|A. D. Lückhoff]]. As student is hy gekenmerk deur getrouheid in die voorbereiding van sy studies en in nougesetheid in sy Christelike wandel. Nadat hy sy kandidaatseksamen in die Godgeleerdheid met goeie gevolg afgelê het, het hy na sy vaderland teruggekeer. == St. Stephen's == Nadat hy die proponentseksamen afgelê het en gelegitimeer is, is hy aangestel as waarnemende leraar van die gemeente [[NG gemeente St. Stephen’s|St. Stephen's]] in Kaapstad, gedurende die afwesigheid weens krankheid van die plaaslike predikant, ds. H.G. Faure, en as sodanig is hy op [[16 Oktober]] [[1862]] georden. Die bevestigingsrede is uitgespreek deur prof. [[John Murray]], met wie se dogter hy later in die huwelik getree het. Aan die begin van 1864 is hy vestig as predikant van die gemeente, nadat ds. Faure sy ontslag aangevra en verkry het. Die gemeente St. Stephen's aan wie hy besonder geheg was, het veral bestaan uit slawe wat in 1837 vrygemaak is en hul nasate. Terwyl hy hier werksaam was, het hy beroepe ontvang na Sutherland, [[NG gemeente Maclear|Maclear]], Knysna en [[NG gemeente Franschhoek|Franschhoek]], wat hy egter almal van die hand gewys het. == Na Edenburg == Op [[20 Januarie]] [[1866]] is hy na die toe vier jaar oue [[NG gemeente Edenburg]] beroep. Hierdie beroep, hoewel die aanname daarvan vir hom baie opofferings beteken het, kon hy nie van die hand wys nie. Met 'n wa en esels het hy en sy gesin die lang en afmattende reis van Kaapstad na [[Edenburg]] onderneem. Hy is hierheen beroep vir £350 per jaar (die goewermentstoelaag ingesluit) en sy slagvee is op 'n vergadering van [[10 November]] 1866 op 110 hamels vir 'n jaar vasgestel "om daarmede te doen en te handelen naar eigen goedvinden". Op [[10 Junie]] 1866 is hy as herder en leraar van Edenburg bevestig. Ds. Meiring was nie net 'n gawe van God aan hierdie gemeente van die Vrystaat nie, maar ook aan die hele Vrystaatse kerk, volgens ds. J.H. van Loggerenberg, latere leraar van Edenburg en skrywer van die gemeente se 75-jarige gedenkboek. == Sy werk op Edenburg == [[Beeld:Ou NG pastorie Edenburg.jpg|duimnael|regs|300px|Die pastorie op Edenburg, ingewy in 1867 en herbou in 1889.]] Met die grootste ywer en toewyding het ds. Meiring sy werk op Edenburg begin. Hoewel reeds op [[8 Julie]] [[1864]] besluit is om 'n Pastorie te bou, moes hy die werk nog self kom voltooi en afrond. Oneindig veel moes in die nuwe gemeente tot stand gebring word. Die geestelike belange het by hom die swaarste geweeg. Die kerkie het spoedig geblyk heeltemal ondoelmatig te wees, en aan die bou van 'n nuwe kerk moes daar gedink word. Die sendingbelange het hy ook baie na aan die hart gedra en reeds op 'n vergadering van [[15 Junie]] [[1868]] is besluit om, met die oog op die beter behartiging van die geestelike belange van gekleurdes, dadelik te kollekteer vir die oprigting van 'n kerkgebou vir hulle. Wat die saak ook nog meer verhaas het, was die feit dat daar met die koms van ds. Meiring ook twee kleurlinge was wat lede van die blanke gemeente was. Aan hulle is Nagmaal in die konsistorie bedien die Sondagaand na afloop van die feesviering. Die plaaslike leraar sou self vir die boufonds kollekteer en die lede van die kerkraad sou verantwoordelik wees vir die vervoer van die leraar op sy kollektetoer. Oral was daar tekens van geestelike lewe, soos blyk uit dié aanhalings uit die godsdiensverslag wat in 1869 voor die Sinode op [[Winburg]] gelê is: "Er bestaat geen oorzaak van Klachte, wat de opkomsten naar de openbare erediensten betreft. Dat met 't oog op het geestelike leven in de gemeente, het kennelik meer en meer openbaar wordt wie des Heren zijn en wie des Heren niet zijn. Dat de belangstelling in de zaak der zending zich allengskens meer en meer openbaart, en dat voor Godsdienstoefeningen, des Zondagsavonds voor gekleurden is gezorgd. Dat in de bidstonden de ondervinding werd opgedaan van des Heeren tegenwoordigheid." In daardie kerkjaar is daar 15 pare getroud, 62 kindertjies gedoop en 62 aangeneem tot lidmate. == Kerkbou == [[Beeld:Ou NG kerk Edenburg 1877.jpg|duimnael|regs|270px|Die ou NG kerk op Edenburg, opgerig volgens die plan van die Vrystaat se eerste argitek, [[Richard Wocke]] en ingewy op [[10 Januarie]] [[1877]].]] Van Loggerenberg beskryf die ou kerk op Edenburg as die "groot monument van ds. Meiring", wat dit soveel te meer onbegryplik maak dat dié gebou in die 1950's gesloop is om plek te maak vir ’n kerk van siersteen. Op 'n gemeentevergadering gehou op [[12 Oktober]] [[1872]] is besluit om 'n nuwe kerk te bou. Die lede wat teenwoordig was was besonder geesdriftig en deur die 50 manslidmate daar is onmiddellik 'n bedrag van £2 500 vir die boufonds belowe. 'n Boukommissie is benoem, wat uit die volgende lede bestaan het: ds. A.P. Meiring, A. Strauss, F.J. du Toit, G.P. Snyman, J.A. Griessel en S.W. van der Merwe. Op 'n kerkraadsvergadering van [[14 Oktober]] 1872 is besluit om by die gemeente aan te beveel dat 'n kruiskerk, met nie minder as 600 sitplekke nie, gebou sal word, en voorts dat met die bou daarvan nie begin sal word nie voordat "ten minste nagenoeg de geheele bouwsom zal zijn gewaarborgd". Vir die verwesenliking van hierdie ideaal het die gemeente op inisiatief van ds. Meiring vir hulle grootliks beywer, sodat met die bou van die nuwe kerk in 1874 'n begin gemaak kon word. In 1873 is 'n basaar gehou en met die geleentheid het een Kaapse hamel die reusebedrag van £104.14s. 0d. ingebring. Die skaap is 19 maal teruggegee. Die boumeester van die kerk was [[Richard Wocke]], "in den Oranje Vrystaat, by de kerk zowel als by den Staat ten gunstigste bekend". Die messelaars, wat onder hom gewerk het, was Doyer, Wall en Pritchard. Die heer Wiid was verantwoordelik vir die timmerwerk en hy persoonlik het die sierlike kansel gemaak, wat baie jare in die kerk gebruik is. Die werk aan die nuwe kerk het mooi gevorder en op [[4 Mei]] [[1874]] het die kerkraad besluit dat die hoeksteen op [[10 Julie]] [[1874]] gelê sou word. Verder is daar ook besluit: (a) dat die lede van die kerkraad net na die legging van die hoeksteen saam met die rustende kerkraadslede en met die boukommissie 'n sosiale dinee sou hê; (b) dat met uitsondering van die voorsitter, as lid van die boukommissie, elke kerkraadslid uit sy privaat beurs £1 sal bydra ten einde by geleentheid van die hoeksteenlegging aan die drie messelaars van die kerk 'n geskenk te gee, en voorts aan die handlangers vir rekening van die gemeente van vier tot ses skape, en aan die argitek "'n matig dronk wyn of brandewyn, door hem zelven aan zyn volk op gepasten tyd uit te reiken, en die uit de kerkkas te vergoeden". Op die "liefdemaal" wat daar gehou is, is ses flesse wyn en 12 flesse bier verbruik. Die bou van die kerk het betreklik stadig gevorder en eers op [[10 Januarie]] [[1877]] het die plegtige inwyding daarvan plaasgevind. Dit was 'n buitengewone feesviering, wat van 9 tot 14 Januarie geduur het. Die verrigtinge het die Dinsdagaand begin met 'n bidstond in die ou kerk en het op Sondagaand in die nuwe kerk geëindig met 'n konferensie met die gemeente. Die uitgangspunt van hierdie konferensie was Psalm 66 vers 16. "Kom luister en laat my vertel, julle almal wat God vrees, wat Hy aan my siel gedoen het." Uit die verslag wat voor die gemeente gelê is, die volgende aanhaling: Die kontrak vir die bou van die kerk is op [[9 Junie]] [[1873]] geteken. Die gebou moes afgelewer word vir die som van £11 500. By die aflewering sou die laaste paaiement van £1 100 betaal word. Die ekstras wat bygekom het, het die totale koste op £12 901 gebring. By sy inwyding het daar nog 'n skuld van £4 804.12s.0d. op die kerk gerus. Hierdie bedrag is egter deur beloftes gewaarborg en die "intekeninge op die tweede aanvraag zijn nog onbetaald". Die gemeentelede het almal baie ruim bygedra. Daarby het die broers Bastiaan en Jan Tromp die pragtige groot orrel aan die kerk present gegee, wat dekades lank uitstekende diens aan die gemeente gelewer het. Die familie van der Merwe het nog £54.2s.0d. bygedra vir die klok en vir die uurwerk, en die susters en dogters van die gemeente het die lampe aan die kerk gegee. Diaken C.W. van Zyl het die kanselkleed gegee, en die lede van die kerkraad die Kanselbybel en -gesangboek. By geleentheid van die inwyding het die kerkraad uit die volgende broeders bestaan: R. Robinson, G. van Niekerk, S.W. Dippenaar, B. Liebenberg, S.W. van der Merwe, G.P. Snyman, D.J. Ackerman, J.A. Griessel, F.P. Viljoen, O. Rahl, W. van den Heever en W. Strauss. Ds. A.P. Meiring het by hierdie geleentheid 'n baie indrukwekkende rede uitgespreek. Hy het onder meer gesê: "De gemeente van Edenburg heet allen met hare feestvierenden van elders, bij deze gelegenheid van harte welkom, zij nodige tevens allen met haar bij deze feestgelegenheid opgekomen, bij deze minzaam uit zich met haar te verenigen in dankzegging tot God. Allereerste zeggen wij Gode, den drieënigen God, in welks naam dit gebouw zo straks geopend werd, dank voor deze gelegenheid en deze feestdag. Toen de gemeente den drang der noodzaaklikheid gevoelde tot de grootse onderneming eene kerk te bouwen, een bedehuis waar zij zelven en hare kinderen mogten opgaan tot de openbare erediensten, stelde zij zich tot die taak met de geloofsleuze 'De Heere zal het voorzien'. Deze dag is getuige hoe de Heere God aan haar genadiglik boven bidden en denken heeft gedaan. Zij bedenke dit, opdat haar de moed niet ontzinke waar zij door geen geringe schuld op dit Huis, nog gedrukt gaat, en dit in zo 'n drukkende tijd als tans. De gemeente zondige niet door wankelmoedigheid of ongeloof, maar worde ook door de blijde uitkomsten van heden gesterkt in haar geloofsvertrouwen, gevende God de eer. Deze gemeente geve den een den ander de broederhand en danke de broeder den broeder, de echtgenoot zijner gade, de Vader zijnen Zoon, het kind zijnen oudsten, want in der waarheid: God heeft de harten gewillig gemaakt. De gemeente zou echter niet gedaan' hebben, hetgeen zij heeft, indien zij niet zich bewust of onbewust gehandekl had naar de zinspreuk: 'Eendracht maakt Macht'. Maar ook hier steke een ieder de hand in eigen boezem. "De gemeente gedenkt op dezen dag als onwillekeurig aan de zoodanigen, die met haar dit Bedehuis waren begonnen te stichten, doch die nu in het stille graf rusten. Wat zeg ik: of er dan geen huis is, niet met handen gemaakt maar eeuwig in de hemelen – een gebouw van God, werwaarts de geloovige, als voor hem dit aardschen huis dezes tabernakels gebroken wordt, heengaat in vrede. De gemeente dankt de broeders uit haar midden door haar daartoe benoemd, die als Boukommissie en als kollektanten haar hebben gediend. Er zal nu, gelijk reeds sints maanden het zwaartepunt der finansiële lasten dezer gemeente, op itaren kerkraad drukken: de kerkraad moet het verwachten. De leraar der gemeente moet het verzoeken, en de gemeente zelve zal het gevoelen: de gemeente ondersteune den kerkraad! Dit doende blijft zij slechts hand aan hand voortwerken tot de finale afdoening cnder Gods zegen, van de schuld nog ap dit gebouw, nu in den naam des Drieënigen Gods ontsloten hebbende. Dan zal zij niet roepen : ik heb het alrede gekregen en – wat ontbreekt my nog? Maar dan, met verligte schouder te meer – daar zij eens de hand aan den ploeg geslagen heeft, zie zij niet om, maar ijle voorwaarts, want – gedachtig aan kerk, school en Zending – eene gemeente des Heeren, die haar roeping als zoodanig gevoelt, kan niet anders, dan woekeren met de talenten haar van haren Heer toevertrouwd. God de Heer helpe en sterke zijne Gemeente daartoe en tot alle goed werk, opdat zij in alle goed werk volijverig zijnde, Gode welbehagelik dienen moge, door onzen Heere Jezus Christus, wien met den Vader en met den Heiligen Geest toekomt, eer en aanbidding en dankzegging tot in alle eeuwigheid. Amen!" Met die inwyding van die nuwe kerk is een van ds. Meiring se grootste ideale eindelik verwesenlik. Ongelukkig het die mure van die kerktoring, nie lank ná die inwyding al begin bars, en in 1889 het die gemeente besluit om die kerktoring af te breek en 'n nuwe toring met klip te laat herbou. Die Heer Thomson het onderneem om die werk vir £2 000 te doen en die heer Cordeau het opgetree as argitek. == Sy ywer vir die onderwys == [[Beeld:Ou skool Edenburg.jpg|duimnael|300px|links|Die skool wat op Edenburg in gebruik was van 1889 tot 1929, is opgerig in ds. Meiring se tyd.]] Ds. Meiring was ook 'n groot yweraar vir die onderwys. Op sy versoek het die kerkraad die ou kerk vir gebruik as skoolgebou afgestaan, en op sy ernstige aanvraag het die uitvoerende raad in 1875 aan Edenburg £500 toegestaan vir 'n onderwyserswoning en 'n koshuis vir buitekinders. In 1880 kon ds. Meiring per omsendbrief aankondig dat mej. J.M. Campbell, 'n onderwyseres van beproefde ondervinding vanuit Amerika, wat aangestel is as onderwyseres aan die Goewermentskool op Edenburg, saam met 'n assistente, onder toesig van die kerkraad van Edenburg, die sorg van die dogters op haar sal neem. Die dogters sou onder meer ook onderrig ontvang in musiek en handwerk. En so het die gemeente op elke moontlike gebied onder die bekwame en toegewyde leiding van ds. Meiring vooruitgegaan. Hy was iemand met 'n helder deursig in sake. Die feit dat die pastorie vandag nie toegebou kan word nie en dat alle kerkeiendomme van alle belastings vrygestel is, is almal die vrugte van sy bekwame leiding en goeie deursig. Maar sy ywer, wat altyd op die hoogste gerig was, het hom allengs verteer. Daarby moes hy sy eerste eggenote aan die dood afgee op [[21 Maart]] [[1881]] en met agt wese alleen agterbly. Op hierdie tydstip het die kerkraad hom 'n verlof van drie maande toegestaan. Daarby het hulle hom ook 'n geskenk van £100 gegee en 'n wa en perde tot sy beskikking gestel om daarmee op 'n lange en welverdiende rus te gaan. Later is hy weer getroud maar op [[19 September]] [[1883]] is sy tweede eggenote ook aan die pastorie ontslaap. Ook 'n derde huwelik is aangegaan, met mej. Murray, direktrise van die [[Hoërskool Eunice|Eunice Meisieskool]], 'n dogter van prof. [[John Murray]] van Stellenbosch. Uit hierdie huwelik is twee kinders gebore. Die een was die hoof van die [[Grey-kollege]] op [[Bloemfontein]], by wie die weduwee van ds. Meiring later gaan woon het. == Sy dood == [[Lêer:Mev AP Meiring.jpg|duimnael|200px|Ds. Meiring se weduwee (sy derde vrou), ’n dogter van prof. [[John Murray]] van die [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]], het tydens die gemeente Edenburg se 75-jarige bestaansviering by haar seun. Murray Meiring op Bloemfontein gewoon waar hy hoof van die [[Grey-kollege]] was.]] Nie net het ds. Meiring sy eie gemeente na die beste van sy vermoë gedien nie; ook het hy hom beywer vir die hele kerk in die Oranje-Vrystaat. Kort ná sy aankoms in die Vrystaat is hy tot scriba, argivaris, actuarius en quaestor benoem. Hy het ook groot werk verrig as die eerste redakteur van die Vrystaatse Kerk se amptelik mondstuk, ''[[De Fakkel]]''. Hierdie werk het hy met sy kenmerkende deeglikheid en getrouheid tot aan sy dood in 1892 verrig. Op Woensdag [[11 Mei]] het hy nog weer na Bloemfontein vertrek om die sitting van die sinodale kommissie by te woon. Op hierdie vergadering was hy reeds siek en op die 13de het hy na Edenburg teruggekeer lydende aan 'n sware influensa. Sy siekte is vererger deur longontsteking en op [[28 Mei]] het hy sy ewige rus ingegaan. Op Maandag [[30 Mei]] het sy begrafnis onder blyke van groot belangstelling plaasgevind. Die Vrystaatse president, [[Francis William Reitz|F.W. Reitz]] het spesiaal van Bloemfontein oorgekom om die begrafnis by te woon. Verder was die volgende predikante ook teenwoordig: Di. [[Charles Morgan]] ([[NG gemeente Bloemfontein|Bloemfontein]]), A.J.B. Albertyn ([[NG gemeente Lindley|Lindley]]), H.J. Lückhoff ([[NG gemeente Fauresmith|Fauresmith]], G.A. Scholtz ([[NG gemeente Colesberg|Colesberg]], J.J.T. Marquard ([[NG gemeente Bethulie|Bethulie]], William Robertson ([[NG gemeente Calvinia|Calvinia]], E.A.J. du Toit ([[NG gemeente Brandfort|Brandfort]]), Dirk van Velden ([[NG gemeente Smithfield|Smithfield]], C.J. Snyman ([[NG gemeente Makwassie|Makwassie]], [[Andrew Murray]] jr. ([[NG gemeente Jacobsdal|Jacobsdal]] en Coetzee (onbekend watter een). In die notule van die Sinode van 1893 staan die volgende In Memoriam: "De Synode betuigt haar hartelijk leedwesen wegens het groote verlies dat in den weg van Gods aanbiddelijke Voorzienigheid deze Vergadering en onze gansche Kerk getroffen heeft door het overlijden, op den 28sten Mei 1892, van wijlen den predikant der gemeente Edenburg, den Wel. Eerw. Zeer Gel. Heer Albertus Petrus Meiring, die gedurende 25 jaren de betrekking van Scriba, Quaestor, Actuarius en Archivaris dezen Synode heeft bekleed. Met voorbeeldige getrouwheid, met onvermoeide ijver, met de grootste nauwgezetheid en algehele toewijding heeft hij in deze verschillende Synodale betrekkingen zijnen plicht vervuld, zijn werk gedaan, zijn taak volbracht. Onze dankbare herinnering volgt hem in het graf de vrucht zijner arbeid volgt hem naar de eeuwigheid. Menig gewenscht resultaat ener discussie, menig gewichtig besluit der Synode, hadden wij te danken aan zijner gezond oordeel en practischen blik, zijne warme belangstelling en rijpe ondervinding, zijner ijver in 't werken, en zijner ernst in het spreken. En gelijk zijner arbeid toonde getrouwheid aan de Kerk, zoo openbaarde zijn leven getrouwheid aan den Heer. Persoonlijke Godsvrucht en Kinderlijk geloof, innige gebedsomgang met den Heiland en ongeveinsde liefde tot de broeders, hartelijke medelijden met treurenden en stille lijdzaamheid onder eigen kruis waren de kenmerken van zijn christelijke wandel. Zijn leven was Christus en zijn sterven gewin. Hy heeft den goeden strijd gestreden, hij heeft den loop geëindigd, voorts is hem weggelegd de kroon der rechtvaardigheid, welke de Heer geven zal allen, die Zijne verschijning hebben liefgehad, want zalig zijn zij, die geroepen zijn tot het Avondmaal van de bruiloft des Lams." In September daardie jaar het die gemeente van mev. Meiring afskeid geneem en by die geleentheid van die oggenddiens het die kerkraad haar ’n adres en geskenk in die vorm van ’n tjek van £50 aangebied. == Bronne == * {{af}} Van Loggerenberg, ds. J.H. 1938. ''Gedenkboek van die Ned. Geref. Gemeente Edenburg, O.V.S. 1863-1938''. Edenburg: NG Kerkraad. {{DEFAULTSORT:Meiring, Albertus}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Geboortes in 1832]] [[Kategorie:Sterftes in 1892]] 3ija2k9pztxmwepcxk7293qqnxhbl12 0 99819 2970492 1991764 2026-09-24T11:41:13Z ~2026-51396-77 215067 /* Enkele predikante */ 2970492 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ou NG kerk Luckhoff.jpg|duimnael|links|270px|Die noodkerk wat van die [[Tweede Vryheidsoorlog|Anglo-Boereoorlog]] tot 1924 diens moes doen.]] [[Beeld:Ds HJ Lückhoff.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. H.J. Lückhoff, leraar van [[NG gemeente Fauresmith|Fauresmith]] van 1868 tot hy sy demissie aanvaar het in 1894. Luckhoff is na hom genoem.]] [[Beeld:Luckhoffkerk.jpg|duimnael|links|230px|[[Wynand Louw]] het die NG kerk op [[Luckhoff]] in vennootskap met [[Gerard Moerdijk]] ontwerp. Ds. Z.J. van Wyk het die hoeksteen op [[21 April]] [[1923]] gelê.]] [[Beeld:Ds ZJ van Wyk.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Z.J. van Wyk, van 1904 tot 1937 die tweede leraar.]] [[Beeld:NG kerk Luckhoff GGSA.jpg|duimnael|links|230px|Die kerkgebou, afgeneem in 2007. Ds. J.H. Louw het die nuwe toring (die oue was bo-op die kerk se dak, nes die [[Gereformeerde kerk Bethulie]] s'n) se hoeksteen op [[1 Februarie]] [[1958]] afgelê.]] [[Beeld:Ds en mev EG Malherbe.jpg|duimnael|regs|260px|Ds. en mev. E.G. Malherbe, van 1895 tot 1904 Luckhoff se eerste pastoriepaar.]] [[Beeld:Ds NAS Lombard.jpg|duimnael|160px|regs|Ds. N.A.S. Lombard, leraar van 1942 tot 1946.]] [[Beeld:Ds JHA Crous.jpg|duimnael|regs|160px|Ds. Jan Hendrik Crous, leraar van 1947 tot 1950.]] [[Beeld:Grafsteen ds EG Malherbe Villiersdorp.jpg|duimnael|regs|280px|Ds. E.G. Malherbe en sy vrou se graf op die kerkperseel van die [[NG gemeente Villiersdorp]]. Hy was leraar van Luckhoff van 1895 tot 1904 en daarna tot sy aftrede in 1937 van Villiersdorp.]] Die '''NG gemeente Luckhoff''' is 'n [[Vrystaat]]se gemeente van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en wel in die Ring van Fauresmith in die suide van die [[NG Kerk Vrystaat|Sinode gebied]]. Dis in 1892 gestig en was destyds die 33ste gemeente in die Vrystaatse Kerk. == Stigting == Die gemeente Luckhoff is 'n dogter van [[NG gemeente Fauresmith|Fauresmith]], hoewel klein gedeeltes van die gemeentes [[NG gemeente Jacobsdal|Jacobsdal]] en [[NG gemeente Philippolis|Philippolis]] ook tot die nuwe gemeente toegevoeg is. Die dorpie is in 1892 aangelê. Die plaas is deur die kerkraad van Izak Rabie gekoop, en die kerkraad het dit toe weer aan die munisipaliteit verkoop; die eerste erwe is in 1893 uitgegee. Destyds was wyle ds. H.J. Lückhoff die leraar van Fauresmith en die dorpie is toe na hom genoem "uit erkentlikheid vir dit wat hy vir die gemeente gedoen het by haar stigting, sowel as met betrekking tot die plek waar sy gestig is", volgens ''Ons Kerk Album''. Die dorpie en gemeente het goed gegroei, maar is in die [[Tweede Vryheidsoorlog]], saam met die kerk en pastorie, totaal afgebrand en vernietig, en moes ná die oorlog weer opgebou word terwyl daar nog 'n skuld van £600 op die kerk gerus het. Kort ná die Tweede Vryheidsoorlog was die ledetal van die gemeente 550 en die sieletal 1 000, maar met die trek van die jongmense na die groot stede, waar volop werk is, het die ledetal in 1952 reeds op net 410 gestaan en die sieletal op 610. Jare lank moes die gemeente in 'n noodkerk aanbid. In 1917 berig ds. Van Wyk in ''Ons Kerk Album'': "Er was reeds de som van £1 700 bijeengebracht, en men leefde in de hoop spoedig een aanvang te maken met het oprichten van een behoorlijk Godsgebouw, toen de [[Eerste Wêreldoorlog|Europeesche Oorlog]] uitbrak en een einde maakte aan alle verwachtingen daaromtrent." Die nuwe kerk is eers in 1924 gebou en 'n nuwe, moderne pastorie in 1930. In 1908 was die jaarlikse dankoffers plus-minus £400 tot £500, en in 1952 was dit £2 940. Die eerste leraar was dr. E.G. Malherbe, wat die gemeente nege jaar lank bearbei het tot hy 'n beroep aangeneem het na Villiersdorp. Daarna di. Z.J. van Wyk, D.J. van der Merwe, N.A.S. Lombard, J.H.A. Crous en A.P. du Plessis. == Die herkoms van die naam Luckhoff == Daar bestaan teenstrydige verklarings oor die herkoms van die naam Luckhoff. [[Charles Pettman]] in sy ''Place Names of the O.F.S.'' (1922) en Joubert in ''De oorsprong van tweehonderd S.A. plaatsnamen'' (1917) sê dat die plek vernoem is na ds. [[Anton Daniël Lückhoff|A.D. Luckhoff]], predikant van [[NG gemeente Colesberg|Colesberg]], later [[NG gemeente Kaapstad|Kaapstad]] en toe [[NG gemeente Durbanville|Durbanville]]. Hy was jare lank aktuaris van die Kaapse Kerk. Eerw. J. Kachelhoffer, van Observatory, het hierdie verklaring in ''[[Die Burger]]'' van 7 Januarie 1939 betwis na aanleiding van 'n artikel deur prof. [[P.J. Nienaber]] oor Luckhoff in dieselfde koerant. Kachelhoffer skryf: "Ek is van [[Fauresmith]], daar gebore en groot geword. U skryf in ''Die Burger'' dat die dorp Luckhoff na ds. A.D. Luckhoff sr. genoem is. Dit is nie so nie. Koffiekuil was die plaas van mnr. Izak Rabie, en toe dit 'n gemeente word, is dit na ds. Luckhoff van [[NG gemeente Fauresmith|Fauresmith]] genoem. Ek herinner my goed hoe hy meer as eens afgekondig het: 'Ik zal D.V. a.s. week te Luckhoff (de plaats naar mij vernoemd) een dienst houden.' Ds. (Z.J.) van Wyk, assistent-redakteur van ''[[Kerkbode|Die Kerkbode]]'', was 32 jaar predikant op Luckhoff. Hy sal my bewering bevestig. So ook ds. E.G. Malherbe, van [[Somerset-Wes]]." Ds. Heinrich Jacob Luckhoff is gebore op [[30 November]] [[1842]]. Hy is georden as predikant van Fauresmith op [[16 Mei]] [[1868]]; predikant van [[NG gemeente Maclear|Maclear]] in 1900. In 1909 het hy sy [[emeritaat]] aanvaar, en is oorlede op [[22 April]] [[1923]]. == Enkele predikante == * Ernst Gideon Malherbe, 1895–1904 * Zacharias Jacobus van Wyk, 1904–1937 (waarna tot sy aftrede in 1947 assistent-redakteur van ''[[Kerkbode|Die Kerkbode]]'') * Daniël Johannes van der Merwe, 1937–1942 * Nicolaas Albertus Smit Lombard, 1942–1946 * Jan Hendrik Crous, 1947–1950 * Andries Petrus du Preez, 1951–1954 * Dr. Jan Daniël Theron, 1988-2008 * Ockert Johannes Fourie, 2009 – hede == Bronne == * {{nl}} [[Gustave Adolph Maeder|Maeder, ds. G.A.]] en Zinn, Christian. 1917. ''Ons Kerk Album''. Kaapstad: Ons Kerk Album Maatschappij Bpkt. * {{af}} [[P.J. Nienaber|Nienaber, P.J.]] 1963. ''Suid-Afrikaanse pleknaamwoordeboek, deel 1''. Kaapstad, Johannesburg: Suid-Afrikaanse Boeksentrum. * {{af}} [[Phil Olivier|Olivier, ds. P.L.]], 1952. ''[[Ons gemeentelike feesalbum]]''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-uitgewers. == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Luckhoff, NG gemeente}} [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika]] jk9jdmwyej4vvhq6oumocsd6f1yh6cv 0 104156 2970249 2957780 2026-09-23T18:56:03Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970249 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds AJ Louw.jpg|regs|170px|duimnael|Ds. A.J. Louw het van 1893 af 39 jaar lank in die gemeente Heidelberg, Tvl., gestaan.]] Ds. '''Adriaan Jacobus (Attie) Louw''' ([[Paarl]], [[23 Januarie]] [[1859]] – [[Pretoria]], [[23 September]] [[1935]]) was ’n predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] en die stigter van talle onderwysinstellings op [[Heidelberg, Gauteng]]. Reeds voor die [[Tweede Vryheidsoorlog]] het, was hy bestuurslid van die Staatsgymnasium in Pretoria. Deur sy onvermoeide arbeid, meer as van enige ander, het dié dorp die “Stellenbosch" van [[Transvaal]] geword het. Nie minder nie as 38 jaar het hy daar gestaan en sy groot lewenstaak verrig, veral in verband met die onderwys. In 1931 het hy afskeid van die gemeente geneem en enige jare sy aftrede in Pretoria geniet. Uit die eerste skooltjie wat op [[3 Augustus]] [[1903]] in die kelder van die kerkgebou op Heidelberg geopen is, het mettertyd die Laer Volkskool, die Hoër Volkskool, die Heidelbergse Normaalkollege en die verskillende kerklike koshuise ontwikkel. In die Transvaalse Sinode en in die Raad van NG Kerke het Louw 'n leidende rol gespeel. Hy het in 1894 assistent-skriba van die Sinode geword en van 1897 tot 1916 as actuarius synodi gedien. In laasgenoemde jaar is hy as moderator gekies en beklee dié amp tot 1925. In Maart 1933 word hy onbestrede tot tweede kanselier van die [[Universiteit van Pretoria]] verkies, maar bedank in September 1934 weens toenemende doofheid. Louw was 'n groot kerk- en volksman, met 'n kragtige persoonlikheid en sterk deursettingsvermoë. Hy was 'n gevierde prediker, magtig in die Skrif, kragtig in gebed en 'n welsprekende redenaar. Hy was besadig, maar standvastig van karakter en 'n man met 'n groot invloed. Sy volksliefde het veral in sy ywer vir die opvoeding van die Afrikanerkind tot uiting gekom. Die A.J. Louw-gebou op Heidelberg is na hom genoem en die digter [[A.G. Visser]] het hom twee keer met huldigingsgedigte vereer. 'n Versameling van sy preekmanuskripte berus in die NG Kerkargief in Pretoria. == Herkoms == Louw is gebore in 1859, die eerbiedwaardige jaar waarin die NG Kerk se [[Kweekskool]] op [[Stellenbosch]] opgerig is, as een van 10 kinders – sewe dogters en drie seuns van Adriaan Jacobus Louw (1811–1877) van Babylons Toren, Paarl,<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Adriaan-Jacobus-Louw-b5c1d6e6f2/6000000002276345446 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> en sy vrou, Charlotte Louise Herold, 'n dogter van ds. [[Tobias Johannes Herold|T.J. Herold]]. Sewe van Attie se susters het met ’n predikant getrou:. # Maria (Miemie) Magdalena (1834–1918), moeder van di. [[Adriaan Hofmeyr|Adriaan]] en [[Jan Hofmeyr]]), was getroud met prof. [[Nicolaas Hofmeyr]].<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Maria-Magdalena-Louw-b5c1d6e6f2g1/6000000008551452762 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> # Louisa Adriana (Wiesie, 1845–1883) getroud met ds. [[Arend Hofmeyr]] van die [[NG gemeente Hanover]], en die moeder van ds. [[Attie Hofmeyr]] van [[Njassaland]] en die mediese sendeling dr. [[Jan Hofmeyr (mediese sendeling)|Jan Hofmeyr]].<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Louisa-Adriana-Louw-b5c1d6e6f2g6/6000000018050533253 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> # Margaretha Johanna (Maggie, 1848–1921) met ds. [[Johannes Rudolph Albertyn]], ’n seun van ds. [[P.K. Albertyn]].<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Margaretha-Johanna-E-Louw-b5c1d6e6f2g8/6000000002902868601 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> # Catharina Johanna (Kitty, 1852–1942) met ds. [[George Murray]].<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Catharina-Louw-b5c1d6e6f2g10/6000000008117490923 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> Vier van ds. Murray se broers het predikant geword: [[John Murray|John]], [[Andrew Murray|Andrew]], [[William Murray|William]], en [[Charles Murray|Charles]]. # Johanna Hendrina (1855–1944) met prof. C.F.J. Muller.<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Johanna-Hendrina-Louw-b5c1d6e56f2g11/6000000008285824497 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> Hulle was die ouers van dr. [[Tobie Muller]] (1882–1918), predikant van die [[NG gemeente Philippolis]] en ’n Afrikaanse taalstryder. # Charlotte Louisa (1862–1931) met ds. J.C. Truter.<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Charlotte-Louisa-Louw-b5c1d6e6f2g13/6000000018050607533 Besonderhede op Geni.com]. URL besoek op 7 Oktober 2015.</ref> # Susanna Maria met ds. [[Pieter Gerhardus Jacobus Meiring|P.G.J. Meiring]]. Hulle was die ouers van ds. [[Arnold Meiring]] (1906–1984), moderator van die Transvaalse Sinode van 1957 en 1961. Een van Louw se twee broers, Tobias Johannes Louw (1850–1930), was die vader van die groot Afrikaanse argitek [[Wynand Louw]] (1883–1967). == Opleiding == Op twintigjarige leeftyd is hy aan die [[Kweekskool]] ingeskryf saam met sulke bekende leraars van die NG Kerk soos J.A. Beyers, P.S. van Heerden en A.J.B. Albertyn. Vier maande ná sy inskrywing het hy om gesondheidsredes na Europa vertrek en eers weer agt maande later sy studie hervat; gevolglik is hy nie voor November 1884 gelegitimeer nie, saam met die bekende di. J.P. van Heerden, J.J.T. Marquard, J.C. Truter en I.F.A. de Villiers. == Riebeek-Wes == Sy eerste gemeente was [[NG gemeente Riebeek-Wes|Riebeek-Wes]], waar hy in Maart 1885 “zeer feestelijk en zeer hartelijk" bevestig is saam met sy eggenote, Maria Rowan, die oudste dogter van die welbekende skoolinspekteur A.N. Rowan, wat destyds reeds op Stellenbosch gewoon het. Nie minder as 37 rytuie nie, so vermeld ’n berig, het die stoet gevorm wat die jong egpaar ontmoet het. Daar was adresse, weltoebereide tafels met versierde koeke en selfs 'n ereboog met die woord “Welkom” daarop aangebring. Prof. [[Nicolaas Hofmeyr|N.J. Hofmeyr]], ’n swaer van die jong leraar, het die bevestigingsrede uitgespreek oor Matt. 7:29, terwyl die jong leraar die welbekende woorde van Paulus uit Rom. 1:16 (“Want ik schaam mij des Evangelies van Christus niet; want het is een kracht Gods tot zaligheid een iegelijk, die gelooft, eerst den Jood, en ook den Griek.”)<ref>{{nl}} [http://www.statenvertaling.net/bijbel/rome/1.html Bybel en Kuns]. URL besoek op 8 Oktober 2015.</ref> as teks gebruik het. Ná 'n kort dog geseënde verblyf in dié Bolandse gemeente het ds. Louw 'n beroep na die verre [[NG gemeente Vryheid|Vryheid]] aangeneem. Hy is egter in sy eerste gemeente nie vergeet nie en het in 1933 die feesrede aldaar gehou by geleentheid van die driekwarteeufees. == Vryheid == [[Beeld:NG kerk Vryheid oud.jpg|duimnael|regs|320px|Die [[NG gemeente Vryheid|NG kerk Vryheid]]. Dis ontwerp deur die [[Durban]]se vennote William Street-Wilson en Percy Barr, wat geduur het van 1888 tot Barr se dood in Desember 1893.<ref>{{en}} [http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1650 Besonderhede oor dié argitekte op Artefacts.co.za] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008155322/http://www.artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=1650 |date= 8 Oktober 2015 }} URL besoek op 23 Julie 2015.</ref> Vryheid se moederkerk is al NG kerkgebou wat hulle ontwerp het, en ingewy in ds. Louw se tyd.]] Die [[NG gemeente Vryheid|gemeente Vryheid]] was destyds in die onafhanklike [[Nieuwe Republiek]] en is gedurende die bediening van ds. Louw opgeneem in die Transvaalse Kerk. Die inlywing het enige maande ná sy aankoms plaasgevind en wel deur bemiddeling van ds. H.L. Neethling van [[NG gemeente Utrecht|Utrecht]], wat deur die Sinodale Kommissie van die Transvaalse Kerk vir hierdie taak aangewys is. Hierdie republiek was 'n deel van Zoeloeland wat gegrens het aan die ou [[Zuid-Afrikaansche Republiek|ZAR]] en wat deur [[Dinuzulu]] gegee is aan 'n aantal burgers wat hom gehelp het teen sy vyande, en om vrede en orde in sy land te handhaaf. [[Lucas Johannes Meyer|Lukas Meyer]] was president van dié republiek, wat ná enige jare weer by Transvaal ingelyf is. Dit het aan die een kant aanleiding gegee tot die stigting van die gemeente Vryheid in die republiek, terwyl die burgerlike inlywing die kerklike voorberei het. Ds. Louw was die eerste leraar van die gemeente, het daar lief en leed met die gemeente gedeel en die voorreg gehad om in 1891 die hoeksteen te lê van die kerkgebou wat tot vandag toe as hoofkerk op Vryheid dien. Die grondslag van die toekomstige bloei van die gemeente is in daardie tyd heg gelê. Ook hier het ds. Louw die vriendskap geniet van vooraanstaande manne soos die president wat sy ouderling was en genl. [[Louis Botha]], later die eerste [[eerste minister]] van die [[Unie van Suid-Afrika]], terwyl in sy vorige gemeente twee kinders in die dorpskool was wat bestem was om later 'n leidende rol in die land se geskiedenis te speel, naamlik genl. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] en dr. [[D.F. Malan]]. == Koms na Heidelberg, Tvl. == [[Beeld:NG kerk Heidelberg, Gauteng, Peet Schabort 1.JPG|duimnael|links|320px|Die [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|NG kerk Heidelberg]].]] Voordat die kerkraad van die [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|NG gemeente Heidelberg, Tvl.]], op [[3 Desember]] [[1892]] 'n beroep kon uitbring in die plek van wyle ds. Van Warmelo, moes die waarborglyste wat uitgestuur is, eers nagegaan word om vas te stel of die gemeente die salaris van die predikant wat beroep sou word, kon waarborg. Dit het geblyk dat die totale bedrag van £423-16-6 gewaarborg kan word. Aangesien die salaris van die predikant op £400 p.j. vasgestel is, kon die kerkraad toe 'n beroep uitbring. Op die tweetal uit die groslys het die name van ds. A.J. Louw van Vryheid en ds. D.P. Ackerman van [[NG gemeente Wakkerstroom|Wakkerstroom]] gekom en eersgenoemde is gekies. Die beroepsbrief is in gereedheid gebring en aan hom afgestuur. Ds. Louw het egter nog om uitstel van twee weke gevra. In sy antwoord van [[9 Januarie]] [[1893]] neem hy die beroep aan en skryf onder meer soos volg: “Het is nauwelijks noodig u te zeggen dat hoe vereerend ook, het voor mij zwaar uiterst zwaar was tot eene beslissing in deze zaak te komen. Een arbeidsveld te verlaten waarop de zegen des Heeren zoo kennelijk heeft gerust, eene gemeente op te geven met wier wording en leven wij op 't nouwst vereenzelvigd zijn geworden van vele en dierbare zielen afscheid te nemen, die door heilige banden aan ons verbonden zijn, dit alles, en veel meer nog vaarwel te zeggen, heeft geen geringen strijd gekost. Maar de stille overtuiging kwam langzamerhand over ons dat de stem uit Heidelberg die des Heeren was.” Op ontvangs van hierdie brief is daar toe 'n kommissie benoem om die nodige stappe vir ’n behoorlike ontvangs vir ds. Louw op [[8 April]] [[1893]] te reël. Ds. Louw sou gevra word om self 'n wa te vind wat sy goed van Vryheid af na Heidelberg kon vervoer, terwyl die kerkraad die transportkoste sou betaal. Ds. Louw het egter vereers alleen oorgekom, maar eers nadat hy saam met die gemeente die kerkgebou ingewy het. Aangesien mev. Louw nie gesond was nie, het hy die gesin Kaap toe geneem. Hy het al die huisraad op Vryheid verkoop en sou in Kaapstad of Johannesburg nuwe meubels aankoop. Die wa het net sy boeke vervoer. == Heidelbergse kerkstryd == [[Beeld:Ds en mev AJ Louw met hul twee oudste kinders.jpg|duimnael|regs|240px|Ds. en mev. Louw en hul oudste twee kinders.]] Ds. Louw sou in die hitte van 'n kerkstryd op Heidelberg aankom. Op [[17 Julie]] [[1893]] moes daar 'n buitengewone Algemene Kerkvergadering gehou word “van wegen den hachelijken toestand waarin de Kerk gedompeld is”, en daar sou benewens die predikant nog vier afgevaardigdes van Heidelberg dié vergadering bywoon. Die stryd het veral gegaan tussen die Verenigde Kerk en die herstelde [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde Kerk]] om die kerkeiendomme. Op Heidelberg was die toestande nie rooskleuriger nie. Die gesin van ds. Louw wat intussen aangekom het, het geen woning gehad om in tuis te gaan nie. Hulle moes 'n heenkome in 'n hotel vind. Die gevoelens teen ds. Louw in sommige kringe het so hoog geloop dat een van die boere met 'n geweer sou rondgeloop het om na ds. Louw te soek met die dreigement om hom te skiet. Intussen het die Hervormde kerkraad geweier om die sleutels van die pastorie aan die Verenigde Kerkraad af te gee. Die eintlike probleem in verband met die pastorie het op 'n buitengewone vergadering van [[3 Julie]] [[1893]] sy ontstaan gehad. R.P. Ueckermann deel aan die vergadering mee dat hy gedurende daardie week die sleutels van die pastorie by mev. Van Warmelo gevra het. Maar sy het op aandrang van die Hervormde kerkraad geweier om dit te oorhandig. Die vergadering besluit toe om 'n kommissie van drie persone te benoem om as afgevaardigdes met mev. Van Warmelo te gaan onderhandel, terwyl die vergadering intussen sou verdaag. Mev. Van Warmelo weier egter volstrek om die sleutels te oorhandig aangesien sy skriftelik daartoe gelas om dit nie te doen nie. Regsadvies is vervolgens van die heer Ahrbeck ingewin. In die daaropvolgende bespreking van die saak is “besloten by meerderheid dat de pastorie in bezit genomen zal worden." Terwyl die vergadering weer verdaag, sou die broeders R.P. Ueckermann en P. Venter die taak gaan afhandel. “Maar zulks zal geschieden met alle bedaardheid, terwijl niemand anders toegelaten zal worden tegenwoordig te zijn; en indien eenig tegenstand of verzet zich voordoet, dan niet meer tegenstand te bieden." Ná 'n uur het die betrokke persone teruggekeer en gemeld dat hulle die pastorie sonder enige teenstand oopgemaak het. Die besittings van mev. Van Warmelo wat nog in die huis was, kon vir 'n week in die studeerkamer gelaat word. By geleentheid van die volgende vergadering, op [[31 Julie]], doen Ueckermann verder verslag oor dié aangeleentheid: mev. Van Warmelo het intussen haar meubels verwyder. Maar 'n kriminele dagvaarding is deur die staat namens die Hervormde kerkraad teen Ueckermann uitgereik. Die voorlopige ondersoek het toe reeds plaasgevind, en sonder sy medewete is 'n borgtog van £150 aan hom toegestaan. Die Hervormde kerkraad het beweer dat, volgens 'n [[beëdigde verklaring]] van ene timmerman A. Owen verkry, Ueckermann met sy hulp die deur met 'n vals sleutel oopgemaak en die pastorie in besit geneem het. Op dieselfde vergadering is ook kennis geneem van 'n protesgeskrif waarin 'n ouderling en diaken namens die Hervormde gemeente beswaar aanteken teen die handelswyse van die kerkraad. Daar het egter niks van die hofsaak gekom nie omdat die waarnemende staatsprokureur geweier het om stappe te doen. == Nuwe pastorie == [[Beeld:Ou pastorie Heidelberg, Gauteng.jpg|duimnael|links|300px|Ná 'n bittere stryd met die Hervormde Kerk oor eiendom, moes Heidelberg 'n nuwe NG pastorie bou wat ingewy is op [[5 November]] [[1897]].]] So het die stryd om die besit van sekere van die kerkeiendomme nog vier jaar lank geduur met baie onverkwiklike gevolge aan weerskante, en dit sou eers 11 jaar ná die vereniging deur 'n hof bevel besleg word. Eindelik het die [[pastorie]] oorgegaan in die hande van die Hervormde kerk. Ná die skikking moes daar ander voorsiening vir die huisvesting van die pastoriegesin gemaak word. In Desember 1896 koop die kerkraad twee erwe (nr. 98 en 99) van ene J.A. Smit teen 'n bedrag van £4 000 plus nog 'n addisionele £50 betaalbaar aan ene Ochtman vir die ontruiming van die huis wat daarop gestaan het. Smit self het hierdie erwe vir £37-10-0 gekoop. Die heer F.J. Bezuidenhout het die nodige geld vir die hele transaksie tot die beskikking van die kerkraad gestel. Van die materiaal van die ou kruiskerk is vir die bou van die nuwe pastorie gebruik soos duidelik gesien kan word aan die klipwerk regs by die ingang van die pastorie. Die pastorie is op [[5 November]] [[1897]] in gebruik geneem sonder dat die ringmuur daaromheen voltooi was. Hierdie pastorie is vandag nog in gebruik nadat dit omstreeks 1952 herbou en gemoderniseer is. Met die gemeente se eeufees in 1965 is dit deur die studenteleraar bewoon. Die kerkraad het eers in 1922 daarin geslaag om die twee erwe waarop die pastorie van die Hervormde kerk gestaan het, teen 'n bedrag van £2 000 te koop. Op 'n gedeelte van daardie erwe is die nuwe ds. A.J. Louw-gebou in 1962 gebou. == Die Tweede Vryheidstryd == Op [[4 September]] [[1899]] het die kerkraad vir die laaste keer voor die [[Tweede Vryheidsoorlog|Driejarige Oorlog]] byeengekom. Op [[11 Oktober]] het die bloedige stryd ontbrand wat byna drie jaar lank sou voortduur. Bokant die deur van die Gedenksaal by die Volkskool staan hierdie woorde: “Ter Roemryke nagedachtenis van hen, die tydens den oorlog 1899–1902 uit het distrikt Heidelberg zijn omgekomen, t.w. 90 burgers die sneuvelden, 624 mannen, vrouwen en kinderen in de kampen en 153 die te huis of in het veld gestorven zyn: 867 offers voor vryheid, vaderland en volk." Ook ds. Louw is as krygsgevangene weggevoer. Gedurende die afwesigheid van die predikant is die gemeentewerk deur ouderling J. Freislich met behulp van besoekende leraars behartig. == Ná die oorlog == Die eerste vergadering van die kerkraad ná die oorlog op [[1 November]] [[1902]], vyf maande ná die vredesluiting op [[Vereeniging]], moes 'n smartlike byeenkoms van verslae manne gewees het. Die vergadering is belê op gesag van die sinodale kommissie wat bepaal het dat die ampstermyn van die hele kerkraad van elke gemeente onder die omstandighede as beëindig beskou moet word. 'n Nuwe kerkraad moes dus ook op Heidelberg gekies word. Uit die ou kerkraad het twee manne gesneuwel, naamlik genl. C.J. Spruyt en kmdt. J.C. Kriegler, en nog twee broeders is deur die oorlog vermink. Die een was diaken G.D. van den Heever van wie die oë deur 'n liddietbom uitgeskiet is. Oom Gerrie, soos hy alombekend was, het nog tot in die vyftigerjare van die 20ste eeu die lewe behou en as 'n bejaarde gesterwe. Hy was 'n vrome man en het in sy testament 'n erf met 'n huis daarop aan die sending van die gemeente bemaak. Die ander was oudl. P.J.J.D. Kilian wat bekendheid by Amajuba verwerf het tydens die [[Eerste Vryheidsoorlog|Eerste Vryheidstryd]]. Sy een arm was so onherstelbaar vermink dat hy dit nooit weer kon gebruik nie. Ook hy het 'n hoogbejaarde geword. Om die gees wat toe geheers het werklik te begryp, is dit nodig om die rede van die voorsitter woordeliks weer te gee: “De voorzitter spreekt de vergadering toe met diepe aandoening, terwyl de leden allen met een bewogen gemoed voor het eerst weer zitting nemen in de kerkeraadsvergadering, na drie vreeselijke jaren en een vreeselijke stryd te hebben doorgemaakt. Een ieder gevoelt dat het oogenblik thans bykans te ernstig en te solemneel is voor woorden. Men kan moeielyk bevatten wat in dien donkeren nacht al niet is gebeurd en wat een ieder heeft moeten doormaken. En te meer is de tegenwoordigen toestand dubbel pijnlijk als men let, niet slechts op de akelige verwoesting die het gansche land heeft getroffen, maar ook opmerkt dat op geestelijk gebied er veel schade is geleden door verdeeldheid, verbittering, ontrouw en verraad, die op zulke treurige wijze zich hebben geopenbaard onder ons volk, alsmede in de kerk. De voorzitter heet verder de Broeders welkom aan deze plaats; en met hen dankt hij den Heer voor het gespaard leven en de uitredding uit duizend gevaren van de afgeloopen jaren; en tevens voor het voorrecht om weer de handen en harten in een te slaan om het werk Gods in de gemeente te aanvaarden. Veel stof tot dankbaarheid zegt hij, hebben wij, waar ons geloof, zoo zwaar op de proef gesteld, niet heeft opgehouden. Alleen de wonderlijke genade Gods kon in staat stellen te midde van al die bittere teleurstellingen de zware beproevingen, de verijdelde hoop en de schijnbare verkrachting van de gebedsverhooring, om niet tot vertwijfeling en wanhoop en onverschilligheid over te gaan. Dat het volk nog vasthoudt aan hun God, is dan ook genoegzaam bewijs dat God het volk nog niet heeft verlaten. En dit geeft moed en hoop voor de toekomst om in 't gebed en in des Heeren werk te volharden. Maar welk hart ook is dezen dag niet en te meer in deze stonde, vervuld met eene pijnlijke droefheid bij 't aanschouwen van de twee broeders, Kilian en Van den Heever, in ons midden, die op zulke eene hartroerende wijze zijn verminkt gedurende den oorlog! En wie is er niet die met de innigste aandoening vervul is bij het zien van de ledige plaatsen in deze vergadering, en bij de nagedachtenis treurt van de geliefde en gewaardeerde maar nu ontslapene broeders Spruyt, Kriegler en Hendrik Greyling! Goddank voor den troost van te weten dat zij in hoogere vergaderingen zijn gaan plaats nemen om het werk huns Heeren onder de gezaligden des hemels voort te zetten. De Heere vertrooste de weduwen en verzorge de weezen. De Heere ontferme zich over alle nooddruftigen en verarmden! De Heere verhoore het noodgeschrei van de teleurgestelden die alles hebben geofferd voor vaderland en volk! De Heere bezoeke Zijne Kerk en Zijne kinderen! De Heere bekwame U ook broeders tot het gewichtig werk als voorgangers in de gemeente en geve u Zijne genade!" Die voorsitter het hierna Psalm 77 gelees en die broeders het aan ernstige smeekgebede deelgeneem. Daarna het die vergadering tot die verkiesing van 'n nuwe kerkraad oorgegaan. In hierdie gees het die Kerkraad hulle taak onderneem en besluit om nie moed op te gee nie, maar van meet af te begin. Die broeder Frieslich het dan ook kon meedeel dat die Kerkraad aan die einde van 1899 'n balans van £4-13-3 op hande gehad het. Ná die vertrek van die voorsitter het hy die geldsake na behore beheer, soos dit ingekom het. Ten tye van die vergadering was daar sowat £50 in die kas waarmee 'n begin gemaak kon word. Die enigste skuldlas was die agterstallige salaris van die predikant vir die afgelope drie jaar en wat 'n bedrag van £1 500 bedra het. Hierop het ds. Louw soos volg geantwoord: “De Voorzitter zegt, dat een ieder in onze gemeente, zowel als in 't gansche land, bitter heeft geleden; en ook hij is gewillig zijn aandeel van verlies zowel als lijden te dragen. Hy wil dan van het achterstallige salaris vooreerst niets vorderen van eene gemeente die zelve als uitgeroeid is. Hij wil echter onder aandacht brengen dat eenige vrienden, vooral oudkerksraadsleden, aan zijne vrouw en gezin zekere bedragen hebben voorgeschoten tot hare instandhouding en afreizen tijdens de ballingschap van den Leeraar. Zoo mogelijk, verzocht hij den Kerkeraad deze bedragen, zowat £200, aan gemelde vrienden te willen terugbetalen." Dit het hulle dan ook onderneem om te doen. Die omstandighede waaronder die kerkraad sy taak moes opneem, was om verskeie redes baie moeilik. Op [[18 Januarie]] [[1904]] was die kerkraad vir die eerste keer sedert die beëindiging van die oorlog voltallig. "Daarom wordt het ook te meer gewaardeerd dat deze broeders zich de keuze hebben laten welgevallen en in een tijd van vele moeilijkheden en druk zij toch voorwaarts getreden zijn om de kudde des Heeren alhier te helpen weiden. Getrouwheid aan den Opper Herder en broederlijke liefde onder elkaar is wat bijzonderlijk noodig is in den raad der Kerk: en dat geve de Heer genadiglijk." == Die herbegrafnis van ses gesneuweldes == [[Lêer:Herbeggrafnis van gesneuweldes op Heidelberg.jpg|duimnael|regs|300px|Die kiste van die ses gesneuweldes wat herbegrawe is.]] Op [[17 Oktober]] [[1903]] het 'n baie groot en indrukwekkende gebeurtenis in die gemeente voorgekom: die herbegrafnis in die Kloof-kerkhof van twee diakens van die gemeente, genl. C.J. Spruyt en kmdt. J.L. Kriegler en nog ses gesneuweldes. Aan die verrigtinge het verskeie predikante deelgeneem, o.a. ds. [[Hermanus Bosman|H.S. Bosman]], voorsitter van die Algemene Kerkvergadering, en onder die aanwesiges was daar manne soos kmdt.-genls. [[Louis Botha]] en [[Christiaan de Wet|C.R. de Wet]], asst.-genls. [[Jan Smuts|J.C. Smuts]] en J. Kemp, genls. [[Chris Muller|C.H. Muller]], P.R. Viljoen, H.A. Alberts en C. Brits. Van hierdie manne het ook as slipdraers van genl. Spruyt opgetree. Agter die kis van genl. Spruyt het eers sy adjudant, Jurie Human, met genl. Spruyt se getroue perd, Scot, gestap, en daarna die naasbestaandes en offisiere van die distrik. Vir kmdt. Kriegler het diakens as draers opgetree en ouderlinge as slipdraers, en hulle is gevolg deur die naasbestaandes en kerkraadslede van die gemeente. In die kerk het ds. Louw en ds. J. van Belkum voorgegaan. Die hoofrede is waargeneem deur ds. [[Jimmy Louw|J.M. Louw]], wat die veldprediker onder genl. Spruyt was. In die kerk is toesprake gelewer deur kmdt.genls. C.R. de Wet en Louis Botha terwyl genls. Smuts en Viljoen in die kerkhof die woord gevoer het. Ds. [[Hermanus Bosman|H.S. Bosman]] het die gebed by die graf gedoen. Genl. Cornelis Johannes Spruyt is op [[24 April]] [[1857]] gebore. Hy was dus 44 jaar oud toe hy op [[20 Julie]] [[1901]] oorlede is. Hy is langs die spoorlyn tussen Val en Standerton deur 'n vyandelike koeël getref en het as gevolg daarvan 'n halfuur later gesterf. Die kerkraad is in besit van 'n aantal briewe wat hy van die slagveld aan sy vrou geskryf het. Daaruit blyk dit onder meer hoe 'n innig gelowige mens hy was. Hy het sy kerk baie jare lank as diaken gedien. Ook was hy 'n Sondagskoolonderwyser. As gevolg van hierdie feit het die Sondagskoolkinders ’n koorsang by die graf gelewer. Sy besonderse persoonlikheid het 'n onbekende tot 'n lykdig van elf versies geïnspireer. == Heidelberg kry sy eerste permanente hulpprediker == [[Lêer:Ds DF Malan.jpg|duimnael|regs|170px|Dr. [[D.F. Malan]] as jong predikant. Hy is op [[29 Julie]] [[1905]] georden as Heidelberg se hulpprediker.]] [[Beeld:NG kerk Heidelberg, Gauteng, toring ineengestort.jpg|duimnael|links|300px|Die kerktoring het in 1909 ineengestort, maar gelukkig weg van die gebou af.]] Gedurende al die jare sedert die stigting van die gemeente was dit die gebruik (of tradisie) dat hy oor 'n eerste leraar beskik wat as voorsitter van die kerkraad opgetree het. As die behoefte daartoe ontstaan, het die gemeente van tyd tot tyd van 'n tydelike of 'n permanente hulp vir die leraar gebruikgemaak. So 'n persoon het dan as hulpprediker diens gedoen en het alleen 'n adviserende stem in die kerkraad gehad, al was hy dalk bevestig. As hy lank genoeg bly, is hy as tweede leraar beroep en het dan eers 'n stem gehad. Eers op [[16 September]] [[1944]] het die kerkraad vir die eerste keer besluit om hierdie leraarspos in een van 'n medeleraar te omskep. Ds. D. Theron, die latere eerste sendingsekretaris van Transvaal, het in Oktober 1896 as die eerste hulp na Heidelberg gekom het. Hy het slegs 'n jaar gebly en toe 'n beroep na [[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]] aangeneem. En so het dit gebeur dat Heidelberg in Mei 1905 bevoorreg was om die latere [[eerste minister]] van Suid-Afrika as sy eerste permanente hulpprediker te kry in die persoon van prop. dr. [[D.F. Malan]]. Hy het hierheen gekom om die dienste waar te neem tydens die afwesigheid van ds. Louw wat met vakansie was. Aan die einde van daardie maand is sy saak vir Heidelberg oorweeg. “Ter uitvoering van het besluit van de gemeentevergadering dato 29 April l.l. wordt nu besloten Proponent Dr. D.F. Malan, M.A., tot hulpprediker dezer gemeente te vragen voor onbepaalden tijd tegen een traktement van £300 per jaar, hij vindende zijn eigen logies. De kerkeraad verlangt ook dat zijne ordening zoo spoedig mogelijk alhier zal plaatsvinden." Die ordening het dan ook op [[29 Julie]] [[1905]] plaasgevind in die teenwoordigheid van agtien predikante, o.a. ook ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]]. Die bevestigingsrede is deur ds. [[Daniel Stephanus Botha|D.S. Botha]] van Stellenbosch waargeneem. Dr. Malan het op 'n kussing gekniel wat deur mev. W.W.J.J. Bezuidenhout (tant Anna) gemaak is. Dieselfde middag het hy sy intreerede gelewer na aanleiding van 1 Kor. 1:23–25. Die bede is uitgespreek dat hy lank en met vrug in die gemeente sal arbei. Hy is as scriba van die kerkraad benoem en een van die reeks notules verskyn in sy handskrif. Ongelukkig het hy net tot aan die einde van die jaar gebly. Reeds op die vergadering van [[4 Desember]] neem die kerkraad daarvan kennis dat dr. Malan 'n beroep na [[NG gemeente Montagu|Montagu]] aangeneem het en om sy ontslag vra. "Algemeen leedwezen wordt uitgesproken over zijn heengaan (vertrek)." Dr. Malan het net 'n paar maande op Heidelberg vertoef, maar dit was maande wat 'n onuitwisbare indruk op sy lewe gemaak het. Hy het saam met mnr. T.A. Dönges in die pastorie tuisgegaan en hulle het 'n vriendskap gesluit wat tot aan die einde van hulle lewe gebly het. Dr. Malan het Heidelberg toe gekom gedurende 'n tydperk toe die naweë van die oorlog nog duidelik sigbaar was. In 1954 het dr. Malan by geleentheid van die inwyding van die vernieude kerk 'n boodskap aan die gemeente gestuur waarin hy sy herinneringe aan sy eerste gemeente boekstaaf: “Die Heidelbergse Kerk wat nou vernuwe word, sal vir my onvergeetlik bly omdat dit 'n tydperk in my lewe simboliseer, die betekenis waarvan ek nie kan oorskat nie. .. Ek was. .. ongeveer ses maande daar, en die waarde van die ondervindings wat ek toe opgedoen het, was vir my onberekenbaar. Voorop in my gedagte staan natuurlik die ordeningsplegtigheid in die ou kerk, waarvan ek nog altyd 'n blywende herinnering besit in die sierlike kussing met gepaste opskrif daarop uitgewerk, wat 'n geskenk was van mev. Willem Bezuidenhout. .. Dit bly 'n waardevolle erfstuk in die familie. Ek dink ook verder aan my intieme kontak met daardie twee hoogstaande en kragtige persoonlikhede, ds. A.J. Louw en die hoofonderwyser en latere senator T.A. Dönges – twee manne aan wie die Heidelbergse gemeente so ontsaglik veel te danke het, beide vir hul geestelike invloed en vir die feit dat Heidelberg vandag 'n eersterangse opvoedingsentrum is. En nie die minste van al nie, bly ek dankbaar vir die geleentheid wat ek gehad het om slegs drie jaar na die Vryheidsoorlog so intiem kennis te maak met 'n gemeenskap wat saam met die res van die Boerevolk alles vir sy vryheid en reg opgeoffer het. In die breë kerkraad was 'n oudouderling met nog maar een arm, terwyl 'n ander in die oorlog albei sy oë verloor het. Families was daar waar die vaders of waar daar seuns in die stryd geval het. Oorlogswese is in 'n weeshuis tuisgebring en liefderik versorg. .. Dit alles het 'n onuitwisbare indruk op my gemaak. Ek het die hart van ons volk hoor klop en 'n deel van sy smart aanskou. Dit is vir my 'n eer en was vir my 'n voorreg om aan Heidelberg verbind te wees. Daarvoor bly ek dankbaar." So het dr. D.F. Malan 'n loopbaan op Heidelberg begin wat sou oploop tot die amp van die [[eerste minister]] van Suid-Afrika. Met sy heengaan op [[7 Februarie]] [[1959]] het die gemeente aan sy nagedagtenis hulde gebring. Daar is op Sondag [[8 Februarie]] 'n huldebetuiging voor die aanvang van die diens voorgelees waarna die gemeente aan gesamentlike gebed deelgeneem het. In die huldebetuiging is onder meer die volgende gesê: “Ons hele land is armer as gevolg van die heengaan van die gryse staatsman en volksman, dr. D.F. Malan, wat gedurende sy lang openbare lewe vir sy land en volk so onuitspreeklik veel beteken het. Hy was onder die heel grootstes wat uit ons bodem gekom het, onder daardie seuns van Suid-Afrika wat deur God geroep is om in krisisjare in die bres te kom staan. .. Ons treur oor die heengaan van 'n groot kerkman, 'n geliefde volksman, 'n troue leidsman, 'n staatsman en godsman." == Afstigtings == [[Beeld:Ds HE Steyn.jpg|links|duimnael|180px|Ds. H.E. Steyn is in September 1911 ([[2 Junie]] [[1884]] – [[21 Mei]] [[1956]]<ref>[http://www.geni.com/people/Hermanus-Steyn/6000000010864914989 Besonderhede op Geni.com]</ref>) gevra om na die [[NG gemeente Heidelberg, Gauteng|NG gemeente Heidelberg]] te gaan met die oog op die moontlike afstigting van Vereeniging. Die gedagte was dat hy op Heidelberg sou bly dien as Vereeniging hom nie beroep nie. So is hy op [[20 April]] [[1912]] as Heidelberg se tweede hulpprediker bevestig. Van 1913 tot 1946 was hy die [[NG gemeente Vereeniging]] se leraar.]] In 1909 het die eerste afstigting deur [[NG gemeente Greylingstad|Greylingstad]] met 'n gedeelte van Heidelberg plaasgevind. Die grond vir die kerk en [[pastorie]] is deur Willem Bezuidenhout aan dié gemeente geskenk. Hy het destyds op 'n plaas naby Greylingstad gewoon. Twee jaar later is die [[NG gemeente Eendracht]] met gedeeltes van Heidelberg, [[NG gemeente Standerton|Standerton]], Erasmus ([[NG gemeente Bronkhorstspruit]]), [[NG gemeente Bethal|Bethal]], [[NG gemeente Boksburg|Boksburg]] en [[NG gemeente Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] gestig. 'n Jaar later (1912) is [[NG gemeente Vereeniging|Vereeniging]] van Heidelberg, en in samewerking met [[NG gemeente Potchefstroom|Potchefstroom]], afgestig. Die belangstelling in Vereeniging as 'n afsonderlike gemeente het reeds in 1905 begin. Grond is daar deur die kerkraad aangekoop en 'n kerk gebou wat reeds op [[11 November]] [[1911]] ingewy is. In September van dieselfde jaar (1911) is prop. H.E. Steyn gevra om Heidelberg toe te kom, veral met die oog op die moontlikheid van Vereeniging as 'n selfstandige gemeente. Die gedagte was dat hy op Heidelberg as hulp sou bly indien Vereeniging hom nie beroep nie. En so het hy dan op [[20 April]] [[1912]] Heidelberg se tweede geordende hulpprediker geword. Gedurende Maart 1913 het hy 'n beroep na Vereeniging aangeneem. Sy afskeidsgeskenk van Heidelberg was 'n goue horlosie. Hy het tot aan die einde van sy bediening op Vereeniging gestaan. == Ds. Louw word Moderator == In 1916 het ds. Louw vir die eerste keer moderator van die Sinode geword. Gedurende daardie tyd is dit, volgens sinodale besluit van die moderator verwag om gereeld die onderskeie gemeentes van Transvaal te besoek. Aangesien sy eie gemeente onteenseglik skade daardeur sou ly, het die kerkraad besluit om 'n hulpprediker vir die gemeente te kry. Die kerkraad se versoek aan die sinodale kommissie dat 'n bedrag van £100 onder die omstandighede deur die Sinode aan die gemeente toegestaan sal word, is voorwaardelik toegestaan. Dit sou dan die kerkraad help om 'n hulpprediker te bekom. Die kerkraad het gedurende dié tyd ook besluit “dat het meer dan tijd geworden is een Hulpprediker voor deze gemeente te krijgen. De werkzaamheden 's Leraars zijn zeer vermenigvuldigd van wege zijn Moderatorschap alsmede de grote uitbreiding op opvoedingsgebied alhier enz. terwijl dan de gemeente niet behoorlijk bezocht kan worden, noch genoegzame buitendienste gehouden.” Die voorsitter moes dus onmiddellik probeer om 'n hulpprediker te kry aan wie 'n salaris van £20 per maand toegesê sou word. So het 'n gemeenteseun in die persoon van Justus D. Kilian na Heidelberg gekom en op die vergadering van [[1 Oktober]] [[1917]] is hy ontvang. “De jonge broeder. .. wordt hartelijk welkom geheten en het vertrouwen uitgesproken dat hij als zoon der Gemeente met veel vrug mogen arbeiden." Hy het so vroeg as Februarie 1918 'n beroep na [[NG gemeente Hertzogville|Hertzogville]] aangeneem. == Ds. Jacobus Cornelis Pauw == [[Beeld:Ds JC Pauw Heidelberg.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. J.C. Pauw, Heidelberg se eerste "tweede leraar".]] Kort nadat proponent Kilian vertrek het, is die dienste van ds. J.C. Pauw verkry. Hy word op [[13 Mei]] [[1918]] in die kerkraadsvergadering welkom geheet, en ten spyte van die feit dat hy in 'n tydelike hoedanigheid na Heidelberg gekom het, het hy vir 'n beroep na Zoekmekaar bedank. Op dieselfde vergadering is daar eenparig besluit om hom as permanente hulpprediker teen 'n salaris van £300 per jaar en die gebruik van 'n vry woning aan te stel. Die beroepsbrief is vervolgens opgestel en onderteken, en die nodige reëlings getref vir sy ordening. Die plegtigheid het op [[19 Oktober]] [[1918]] plaasgevind nadat hy en sy jong eggenote die vorige aand gesellig ontvang en daar aan hulle 'n huweliksgeskenk oorhandig is. Die woning wat die kerkraad vir hom ingeruim het, het regoor die eerste pastorie by Begemannstraat 27 gestaan. (Later die woning van die skoolinspekteur.) Op [[10 November]] [[1919]] is hy as die eerste tweede leraar van die gemeente beroep en op die eerste vergadering daarna ([[9 Februarie]] [[1920]]) het hy as volwaardige lid van die vergadering ook die notules kon teken. Ds. Pauw het op Heidelberg gebly tot hy in Oktober 1925 'n beroep na [[NG gemeente Fordsburg|Fordsburg]] aangeneem het. Hy het goeie werk in die gemeente gedoen en was alombemind. By die ontvangs van sy demissie ná sewe jaar, het ds. Louw met groot waardering van sy arbeid melding gemaak “en wenst ds. Pauw verdere zegeningen Gods op zijn werk in de toekomst. Bovenal dankt hy God voor de hartelike samewerking in de byna agt jaar." Ds. Pauw het tydens sy verblyf op Heidelberg as scriba van die kerkraad opgetree en met sy oorlye, op [[14 November]] [[1937]], was hy assistent-scriba van die Sinode. In die Handelinge van die Sinode van 1940 is die volgende hulde aan hom gebring: “Dit sal moeilik gaan om in 'n paar woorde 'n getrouer en vollediger rekening te gee van die ontslape broer as. .. die geliefde en getroue" (Ef. 6:21). Dit was broer Jammie in die volste sin van die woord. Hy was die geliefde onder die broers en die getroue onder die dienaars. Hy was een van die veelbelowendes in 'n veelbelowende kerk. Vroeg in sy bediening wat helaas van alte korte duur was, het hy reeds sy merk gemaak Sy bediening word veral gekenmerk deur sy getroue pastorale arbeid, sy minsame omgang, sy vurige liefde vir die sending en die armes van sy volk, en sy ernstige prediking. .. Sy netheid en presiesheid het aan spreekwoordelikheid gegrens." Hy het nog lank na sy vertrek die vriendskapsbande met die gemeente behou en so het hy ook deelgeneem aan die teraardebestelling van dr. [[A.G. Visser]] in Junie 1929. == Mev. ds. Louw se dood == [[Beeld:Maria Rowan Louw.jpg|duimnael|links|180px|Mev. ds. Louw is oorlede terwyl haar man nog predikant was van Heidelberg.]] Op [[29 April]] [[1920]] is mev. Maria J. Louw (geb. Rowan) in die ouderdom van 60 jaar oorlede nadat sy reeds geruime tyd lydende was. Op [[1 Mei]] is sy in teenwoordigheid van 'n groot skare gemeentelede en 'n hele aantal evangeliedienaars begrawe. In die kerk is die rede gevoer deur di. H.S. Bosman en D. Theron terwyl ds. [[William Nicol]] die gebed gedoen het. By die graf het ds. [[Jimmy Louw|J.M. Louw]] die woord gevoer. Die hulde wat die Kerkraad as mosie van roubeklag aan haar gebring het, was die volgende: “Wij willen verder bij deze gelegenheid onze hoge waardering uitspreken van wat uw ontslapene dierbare voor ons en onze gemeente vooral geweest is. Zij was een ware moeder voor de gemeente, en wij zullen haar zeer missen." == Ds. Louw en A.G. Visser == [[Beeld:AG Visser Heidelberg.jpg|duimnael|regs|180px|Die digter dr. [[A.G. Visser]] was die Louws se buurman en huisdokter en 'n boesemvriend van ds. Louw.]] [[Beeld:Verjaardagwens aan Attie Louw van AG Visser.jpg|duimnael|links|180px|'n Verjaardagwens van dr. [[A.G. Visser]] aan ds. Louw op sy 66ste verjaardag, [[23 Januarie]] [[1925]].]] Dr. [[A.G. Visser]] was ds. Louw se buurman en ook die pastorie se huisdokter. Hy het 'n diepe godsdienssin gehad, was 'n gereëlde kerkganger en het dikwels ook die orrel in die kerk bespeel. As buurman, vriend en gemeentelid het hy 'n besondere bewondering vir ds. Louw gehad en daar was altyd die beste verhouding tussen die twee. By geleentheid van ds. Louw se 66ste verjaardag, het dr. Visser hom met 'n ongepubliseerde gediggie gelukgewens. Hy het dieselfde gedoen by geleentheid van ds. Louw se 70ste verjaardag wat feestelik deur die gemeente gevier is. Hierdie gedig openbaar watter hoë dunk hy van ds. Louw se werk gehad het waar hy hom kenskets as die baanbreker, bouer en dienaar. 'n Paar maande later is dr. Visser oorlede, en twee jaar daarna het ds. Louw ook uit die diens getree. == Ds. C.B. Brink kom na Heidelberg == [[Beeld:Ds CB Brink Heidelberg.jpg|duimnael|regs|180px|Ds. [[Cornelis Bertie Brink|C.B. Brink]] was Heidelberg se eerste vaste hulpleraar.]] Nadat ds. Pauw in 1925 vertrek het, het die kerkraad weer van tydelike hulp gebruik gemaak tot ds. Louw vir prop. [[Cornelis Bertie Brink|C.B. Brink]] gevra het om Heidelberg toe te kom. Hy word op [[30 Januarie]] [[1928]] in die kerkraadsvergadering welkom geheet. “Die vertroue word gekoester dat hy onder die seën van God 'n krag ten goede in die gemeente sal wees." In Maart ontvang prop. Brink 'n beroep na [[NG gemeente Alberton|Alberton]] en die kerkraad besluit om hom as vaste hulpleraar aan te stel. Hy is op [[3 Junie]] georden. Hy het egter reeds in Oktober 'n beroep na [[NG gemeente Dullstroom|Dullstroom]] aangeneem. Ds. Brink het in latere jare 'n belangrike rol in die Transvaalse Kerk gespeel. Hy was eers actuarius en later moderator. Voor dat hy in 1964 sy demissie aanvaar het, was hy sendingsekretaris vir die Noordstreek-Sinode van Transvaal. == Ds. J.P.W. de Vries word verwelkom == Op [[27 April]] [[1929]] is prop. J.P.W. de Vries as die volgende tydelike hulpprediker verwelkom. By geleentheid van dieselfde vergadering word besluit om hom as vaste hulpprediker aan te stel “in die vertroue dat hy dan vaste wortels hier sal skiet en nie soos sy voorgangers ons spoedig sal verlaat nie." Op [[6 September]] [[1930]] is hy as tweede leraar vir die gemeente beroep en op [[1 November]] bevestig. Daarvan het ds. Louw die volgende gesê: “Ds. De Vries word dan nou nie alleen as tweede leraar maar ook as lid van die kerkraad verwelkom en die vertroue uitgespreek dat sy werk 'n vrugbare en 'n geseënde sal wees." Tot aan die einde van ds. Louw se dienstydperk het ds. De Vries in die gemeentelike bediening gestaan en tydens die vakature wat toe ontstaan het, het hy alleen in die gemeente waargeneem. Vanaf 1932 tot 1935 het hy saam met die volgende eerste leraar, ds. P.J. Viljoen, gearbei. Hy het op [[22 Maart]] [[1935]] sy demissie ontvang en na [[NG gemeente Amersfoort|Amersfoort]] vertrek. Omdat hy inderhaas moes gaan, is die afskeid binne 'n kort tydsbestek gereël. Dit was nietemin hartlik en innig. In die Junie-uitgawe van die gemeentelike kwartaalblad, “Opwaarts”, skrywe ds. Viljoen soos volg: “Ook langs hierdie weg wil ons ds. en mev. De Vries hartlik bedank vir wat hulle gedoen en beteken het vir die gemeente van Heidelberg in die tyd wat hulle hier gearbei het. Andermaal wil die gemeente hulle verseker dat hul beste wense hulle vergesel, dat hulle aan hulle dink in hulle gebede en dat hulle te eniger tyd hartlik welkom sal wees in ons gemeente." == Aftrede en dood van ds. Louw == Die dienstydperk van ds. Louw het ook ten einde geloop. 'n Paar maande voor die koms van ds. J.P.W. de Vries in 1929 het die kerkraad en gemeente by geleentheid van ds. Louw se sewentigste verjaardag op [[23 Januarie]] 'n gesellige byeenkoms vir hom gereël. By hierdie geleentheid het hy ook 'n geskiedkundige oorsig van die gemeente sedert 1865 gegee. 'n Geskenk is hom aangebied asook aan mej. Charlotte Louw as blyk van waardering vir die dienste wat sy sedert haar moeder se dood in 1920 in belang van die Gemeente gelewer het. Op die vergadering van September 1931 het ds. Louw gesê "dat hy daartoe gelei is in die laaste tyd vanweë hoë ouderdom, krankheid en verswakte gesondheidstoestand om sy bedanking as eerste leraar in die hande van die kerkraad te stel." Hy het op [[5 Desember]] [[1931]] in die teenwoordigheid van 'n aantal ringspredikante eervolle ontslag ontvang. Die gemeente het langs verskillende weë van hom afskeid geneem. Eers het hy uitgery na die buitewyke van die gemeente en tydens die dienste die wykslidmate gegroet. Op 5 Desember het die jong mense gedurende die namiddag van hom afskeid geneem en gedurende die aand het die gemeente en gaste aan die beurt gekom. Op Sondag [[6 Desember]] het hy sy afskeidsboodskap gelewer na aanleiding van Hand. 21:14: "Toe Paulus dan nie oor te haal was nie, was ons tevrede en het gesê: Laat die wil van die Here geskied." Hy het van die gemeente 'n geskenk van £1 500 ontvang vir 'n woning op Pretoria waar hy hom gaan vestig het. Daarmee saam het hy nog £10 per maand ontvang as 'n aanvullende bedrag op sy pensioen. Twee adresse is deur die Kerkraad aan hom gebied namens die kerkraad en gemeente, en ook namens die besture van die kerkkoshuise waarvan hy die stigter was. Dit was vir die gemeente, kerkraad en leraar baie swaar om die bande wat gedurende 38 jaar gebind is, te verbreek. Nadat hy afgetree en hom op Pretoria gaan vestig het, is hy gekies as kanselier van die [[Universiteit van Pretoria]], en dit as bewys van erkentlikheid vir wat hy vir die opvoeding en onderwys in Transvaal beteken het. Terwyl hy op Heidelberg was, het hy 19 beroepe ontvang. Na sommige gemeentes is hy twee, selfs drie keer beroep. Hy het in 1898 weer 'n beroep na Vryheid ontvang en in 1906 as saakgelastigde van die Transvaalse Kerk. Van 1897 tot 1916 was hy aktuarius en van 1916 tot 1925 moderator. Nadat hy afgetree en hom op Pretoria gaan vestig het, is hy gekies as kanselier van die Universiteit van Pretoria, en dit as bewys van erkentlikheid vir wat hy vir die opvoeding en onderwys in Transvaal beteken het. Hy is op 23 September 1935 op Pretoria oorlede en die volgende dag op Heidelberg begrawe. Met sy heengaan het die sinodale kommissie van Transvaal onder meer die volgende oor hom geskryf: "Die sinodale kommissie van die NH of G Kerk wil met dankbaarheid teenoor God die gewer van alle goeie gawes, die waardering van die Kerk te boek stel oor wat die ontslape dienskneg van die Heer vir die Kerk beteken het. A.J. Louw het vir meer as 40 jaar die kerk gedien as leraar van die gemeentes Vryheid en Heidelberg. As getroue herder het die gemeentes onder sy bearbeiding gebloei en het siele tot bekering gekom. Veral ook sal sy nagedagtenis onder ons bly voortlewe deur sy ywer vir die onderwys. Op sy pogings in daardie rigting het groot seën gerus. Aan die sinodale vergaderings het ds. Louw buitegewone dienste bewys. Sedert 1894, toe hy as assistent-skriba gekies is, het hy op die moderatuur van nege sinodale vergaderings gedien. .. Van ds. Louw het daar steeds besieling vir die kerk uitgegaan. Sy diepe oortuiging omtrent die aanspraak van die Here Jesus op die lewe van die gelowige en die heelhartige oorgawe van al sy talente aan die arbeid waarin hy homself nie gespaar het nie, sy brandende liefde vir die Afrikanervolk, sowel as sy ander veelvuldige gawes van verstand, karakter en persoonlikheid, het hom gemaak tot 'n krag in ons midde gedurende al hierdie jare. Die Kerk is God dankbaar vir sy lewe en arbeid, en die leidsliede verneem met sy heengaan 'n roepstem tot 'n nuwe toewyding aan die nog onvoltooide taak van die Kerk op aarde." == Gesinslewe == Louw is in 1884 met Maria J. Rowan van Stellenbosch getroud. Uit die huwelik is 'n seun en twee dogters gebore. Ná sy vrou se dood in 1920 is hy met die weduwee Chrissie Theron getroud. == Bronne == * {{af}} [[G.B.A. Gerdener|Gerdener, prof. dr. G.B.A.]] 1951. ''Bouers van Weleer. Lewensketse van enkele groot figure uit die geskiedenis van die N.G. Kerk in Suid-Afrika''. Kaapstad en Pretoria: N.G. Kerk-Uitgewers van Suid-Afrika. * {{af}} [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]] Deel III''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1977. * {{af}} Bosman, dr. A.E. Faul. 1965. ''Aan God alleen die eer''. Heidelberg, Transvaal: NG Kerkraad. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [http://www.volkiesheidelberg.co.za/wordpress/algemene-inligting/geskiedenis/ Die geskiedenis van die Hoër Volkskool, Heidelberg, Gauteng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151008155359/http://www.volkiesheidelberg.co.za/wordpress/algemene-inligting/geskiedenis/ |date= 8 Oktober 2015 }}. URL besoek op 8 Oktober 2015. * {{af}} [http://www.laervolkskool.co.za/Geskiedenisvanlaervolkskoolgheidelberg.html Die geskiedenis van die Laer Volkskool, Heidelberg, Gauteng]. URL besoek op 8 Oktober 2015. * {{af}} {{en}} [http://www.eggsa.org/library/main.php?g2_itemId=1673771 Foto's van ds. Louw se graf]. URL besoek op 8 Oktober 2015. {{DEFAULTSORT:Louw, Attie}} [[Kategorie:Predikante van die Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Geboortes in 1859]] [[Kategorie:Sterftes in 1935]] 0cryghkn1q240rdpza6gov3db4ljkui 0 105136 2970408 2655782 2026-09-24T06:52:49Z JMK 649 +kat 2970408 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Gereformeerde kerk <br />Johannesburg-Oos | beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg | breedte=190px | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Kensington, Johannesburg|Kensington]], [[Troyeville]], [[Jeppestown]], [[Belgravia]], [[Judith's Paarl]], [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Malvern]], [[Cleveland, Johannesburg|Cleveland]], [[Denver, Johannesburg|Denver]], [[Reynolds View]] | klassis=Johannesburg | huidige_predikant=Ds. H.J. van der Walt (laaste) | kombinasie= | belydende_lidmate=129 (1986) | dooplidmate=27 (1986) | adres=Pretoriastraat 8<br />[[Fairview, Gauteng|Fairview]] | webtuiste= | stigting=[[29 Februarie]] [[1924]] | afgestig=[[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] | eerste_predikant=[[T.T. Spoelstra]] (1925–'27) | ontbind= | ingelyf=1986 | ingelyf_by=[[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] (herstig) | saamgesmelt_met= }} Die '''Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos''' was, soos die naam aandui, ’n gemeente van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] in die ooste van [[Johannesburg]]. Lidmate het gewoon in die oostelike voorstede van die Goudstad, waaronder [[Troyeville]], [[Jeppestown]], [[Kensington, Johannesburg|Kensington]], [[Malvern]], [[Belgravia]], [[Judith's Paarl]] en [[Bezuidenhoutsvallei]]. Dit was een van ses Gereformeerde kerke wat die Goudstad se naam gedra het, van wie vyf tussen 1986 en 1997 ontbind het, en een, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]], in 1997 saamgestel uit die ontbinde Johannesburg en dele van [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]], nog tot 2002 bestaan het, toe dit ingelyf is by [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]]. Sedert 2002 is [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] dus al gemeente met die stad se naam as deel van die gemeentenaam. == Die Gereformeerde Kerk aan die Rand == [[Beeld:Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, Pretoriastraat, Troyeville, Johannesburg, Morné van Rooyen, 2017.jpg|duimnael|links|240px|Die kerkgebou in Pretoriastraat, Troyeville, soos dit in 2017 gelyk het.]] [[Beeld:Di TT Spoelstra en JV Coetsee_Johannesburg_1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]]. Laasgenoemde se eerste gemeente (van 1925 tot 1927) was Johannesburg-Oos.]] [[Lêer:Ds PJS de Klerk, jonk.jpg|links|170px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], leraar van 1927 tot 1930.]] [[Beeld:Ds Louis van der Walt.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Louis van der Walt, leraar van 1932 tot 1936.]] [[Beeld:Ds JL Vorster.jpg|duimnael|links|170px|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], leraar van 1944 tot 1948.]] [[Beeld:Kerkraad van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos en ds JF du Plooy, 1943.jpg|duimnael|regs|300px|Die kerkraad en ds. J.F. du Plooy, 1943.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|links|170px|Ds. A.S.E. Yssel, leraar van 1948 tot sy aftrede in 1958. Dit was hy wat die nuwe kerk se hoeksteen op [[16 Junie]] [[1951]] gelê het.]] [[Beeld:Die pastorie van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, 1924.jpg|duimnael|regs|270px|Die gemeente se eerste pastorie, 1924. Die woonhuis staan nog by Albertina Sisuluweg 92 (vroeër Kitchenerlaan), [[Kensington, Johannesburg|Kensington]].]] [[Beeld:Atletiekspan van die PU vir CHO, 1926.jpg|duimnael|links|300px|Ds. J.F. du Plooy, Johannesburg-Oos se predikant van 1937 tot 1943, was in 1926 lid van die eerste span van die [[PU vir CHO]] wat 'n enkele punt kon aanteken op 'n Dalrymple-byeenkoms. Hy sit derde van links en het dié punt aangeteken deur derde te kom in die 120 tree-hekkies. Staande: [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], Sampie de Kock, J.J. van der Walt en J. Meyer. Sittende: D.G. Steenkamp, J. Vorster, J.F. du Plooy en [[Willem Venter|W.F. Venter]].]] [[Beeld:Ou Kerk (links, van 1923 tot 1951 die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos) en Ou Skool van die NG gemeente Jeppestown, Prinsesstraat, Troyeville.jpg|duimnael|regs|270px|Die Ou Kerk (links, van 1923 tot 1951 die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos) en Ou Skool van die [[NG gemeente Jeppestown]], Prinsesstraat, [[Troyeville]]. Dit is moontlik in dié geboutjie dat die [[Laerskool Malvern]] die eerste jaar of wat van sy bestaan gehuisves is.]] [[Beeld:Mev ds JF du Plooy.jpg|duimnael|links|170px|Mev. ds. [[Johanna du Plooy|J.F. du Plooy]], predikantsvrou van Johannesburg-Oos van 1937 tot 1943 en eerste redaktrise van ''Die Gereformeerde Vroueblad''.]] [[Beeld:Kongres van die Jongeliedeverenigings van die Gereformeerde Kerk, 1938, afgeneem voor die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos.jpg|duimnael|regs|320px|Kongres van die Jongeliedeverenigings van die Gereformeerde Kerk, 1938, afgeneem voor Johannesburg-Oos se destydse kerkgebou.]] [[Beeld:Dr EJG Norval.jpg|duimnael|links|160px|Dr. E.J.G. Norval, predikant van 1958 tot sy dood in 1974.]] [[Beeld:Ou Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, eerste NG kerk Jeppestown, 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|280px|Die ou kerkie in 2017.]] === Agtergrond === Hoewel baie lidmate van die Gereformeerde kerk hulle in en om Johannesburg kom vestig het, is gedurende die eerste 10 jaar ná die ontdekking van die Witwatersrandse goudveld geen afsonderlike gemeente vir Johannesburg gestig nie. Voor 1896 is lidmate is lidmate deur [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoriase]] predikante bedien. ’n Aantal lidmate het ’n paar standplase in Mintweg, [[Fordsburg]], aangekoop en ’n kerkgebou ter waarde van £719 daarop opgerig. Tydens die dinamietontploffing op [[19 Februarie]] [[1896]] is hierdie geboutjie egter verwoes. Die Relief Committee het £750 aan die gemeente Pretoria betaal uit die fonds wat ná die ramp gestig is. Op die Algemene Vergadering op [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Transvaal|Tvl.]], vanaf [[16 Maart]] [[1896]] is besluit om twee gemeentes aan die [[Witwatersrand]] te stig. Op [[25 April]] is die [[Gereformeerde kerk Krugersdorp]] van [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] afgestig en op [[23 Mei]] is ook die [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburgse gemeente]] afgestig, en wel met 200 belydende lidmate. Die predikant van Pretoria, ds. [[Petrus Postma]], sou as konsulent kerkdienste in Johannesburg teen £5 per diens waarneem. === Toename in lidmate === Einde 1896 het die kerkraad van Johannesburg besluit om in kombinasie met Krugersdorp ’n eie leraar te beroep. Elke gemeente sou ’n proporsionele deel volgens hul getal lidmate tot die predikant se salaris van £400 per jaar bydra. Nadat ds. [[P.S. Snyman]] van [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] vir die beroep bedank het, is ’n geslaagde beroep op ds. [[Martinus Postma]], broer van die konsulent en predikant van [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg]] in die [[Kaapkolonie]] uitgebring. Hy is op [[28 Augustus]] [[1897]] as die eerste Gereformeerde predikant aan in Johannesburg en aan die Rand bevestig. Die gemeente Johannesburg het vinnig gegroei sodat die belydende lidmate einde 1896 reeds 350 getel het. Weens terugslae in die landboubedryf, waardeur die Afrikaners die Afrikaners "zeer achteruit in vermogen is gegaan en verarmd geworden en het dagelijksch brood hier moeten komen zoeken", het die gemeente so vinnig vermeerder, in 1898 het die sieletal (doop- en belydende lidmate saam) reeds op 900 gestaan. Vanweë die snelle uitbreiding en uitgestrektheid van die gemeente het die kerkraad dit in 1899 oorweeg het om 'n tweede predikant te beroep; dog weens die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op [[11 Oktober]] [[1899]] moes alle planne eers laat vaar word. === Naoorlogse tydperk === Ná die oorlog het ds. Postma weer versoek dat 'n tweede leraar beroep word aangesien dit onmoontlik vir een leraar was om al die werk te behartig in ’n gebied wat van Krugersdorp in die weste tot aan die oostelike uithoeke van die Witwatersrand gestrek het. Die Johannesburgse kerkraad het hom gedeeltelik tegemoet gekom deur te besluit dat [[Fordsburg]] en [[Braamfontein]] as twee selfstandige afdelings geskei sou word, maar dit sou nog een gemeente wees. Die afdeling Braamfontein sou sy "mindere kerkelijke en financiele zaken" afsonderlik kon behartig. Opo ’n kerkraadsvergadering van die afdeling Braamfontein op [[27 Junie]] [[1903]] is besluit om die kerkraad van Johannesburg te versoek dat hulle ’n aanbeveling op die eersvolgende Algemene Vergadering in Januarie 1904 maak dat Braamfontein tot 'n afsonderlike gemeente afgestig word. Aan hierdie versoek is nie voldoen nie aangesien Krugersdorp in 1904 'n eie predikant gekry het. Gevolgelik het die kerkraad liewer hulle goedkeuring daaraan geheg dat die kombinasie Krugersdorp-Johannesburg verbreek word. Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]] is in 1904 as predikant van Johannesburg bevestig en het die gemeente bedien tot 1907. Intussen het ds. Martinus Postma se seun, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk]], van 1905 tot 1906 in Krugersdorp gestaan. Ds. M. Postma het Johannesburg in 1904 verlaat en sy broer as predikant van Pretoria opgevolg, maar reeds in 1909 na die Goudstad teruggekeer (nadat Pretoria blykbaar net tot 1906 bedien het) en Johannesburg in kombinasie met Krugersdorp bly bedien tot 1912, toe ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] Krugersdorp se predikant geword het. Van Johannesburg was ds. M. Postma predikant tot 1926. Van 1918 tot 1925 was ds. [[J.V. Coetzee]] se medeleraar. Nadat ds. Postma sy emeritaat aanvaar het, was die gemeente sowat twee jaar vakant tot ds. De Klerk in 1928 teruggekeer en gebly het tot sy emeritering in 1943. === Johannesburg en Krugersdorp skei === Nadat ds. De Klerk Johannesburg in 1907 verlaat het en Krugersdorp weens die vertrek van ds. D. Postma in 1906 ook vakant was, het die gemeente in 1907 weer gekombineer. Nadat ds. M. Postma teruggekeer het, is die kombinasie einde April 1910 finaal verbreek. Intussen het die afstigting van Braamfontein minder dringend geword namate dit duidelik geblyk het dat [[Melville]], [[Jeppestown]] en [[Bezuidenhoutsvallei]] groter groeipunte van die gemeente geword het. Vanweë hierdie uitbreiding van die ge-meente is prop. Coetzee in Desember 1918 as tweede leraar bevestig. Teen 1921 het die gemeente reeds uit 1 285 belydende en 1 405 dooplidmate bestaan. Gevolglik het die kerkraad aan die einde van daardie jaar ernstige oorweging aan die stigting van aparte gemeentes in Jeppestown en Melville geskenk. Die Gereformeerde kerk Johannesburg het die ou kerksaal wat die [[NG gemeente Jeppestown|NH of G gemeente Jeppestown]] in 1898 opgerig het, jare lank gehuur voor hulle dit kon bekostig om dit teen £800 aan te koop. Op [[29 Februarie]] [[1924]] is die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos (Jeppe, in die omgang) van die Johannesburgse gemeente afgestig. In die loop van die eerste jaar of twee van sy bestaan het die gemeente se belydende lidmate op 256 te staan gekom en die dooplidmate op 268. Op [[1 Maart]] [[1924]], ’n dag ná Jeppe, is ook Melville afgestig onder die naam [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]. In die ''Almanak'' van 1926 word Johannesburg-Noord se belydende lidmate as 455 aangegee en die dooplidmate as 457, want toe reeds het aansienlik meer Afrikaners wes van die middestad gewoon as oos daarvan. Hierdie twee gemeentes het in kombinasie gegaan met ds. JV Coetzee as predikant, terwyl ds. M. Postma in Johannesburg aangebly het. == Stigting en agteruitgang == Johannesburg-Oos is in 1924 gestig en lidmate het veral gewoon in die voorstede Kensington, Malvern en Bezuidenhoutsvallei waar tussen 1896 en 1952 ook vier NG gemeentes tot stand gekom het, naamlik [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] (1896), [[NG gemeente Malvern|Malvern]] (1940), [[NG gemeente Bezuidenhoutsvallei|Bezuidenhoutsvallei]] (1944) en [[NG gemeente Belgravia|Belgravia]] (1952). Dié gemeentes het deur inlywing eindelik in 1992 tot slegs die enkele [[NG gemeente Kensington|gemeente Kensington]] verminder. In 2001 het ook die plaaslike Nederduitsch Hervormde gemeente, Kensington (gestig in 1929), ontbind. Ook die plaaslike Afrikaanse laerskole – Kensington, Johan Rissik en Malvern – het einde 1991 tot een, onder Kensington se naam, verminder, terwyl die Hoërskool Kensington einde 1991 gesluit het. Die Laerskool Kensington se onderrigmedium was eers Afrikaans, toe Afrikaans en Engels, en sedert omstreeks 2010 net Engels. So het daar van dit wat eens 'n betreklik groot Afrikaanse gemeenskap in die oostelike voorstede van Johannesburg was, mettertyd feitlik niks oorgebly nie. == Kerkgeboue == === Ou kerk === [[Lêer:Eerste en tweede Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, 29 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|300px|Die ou (links) en nuwe (regs) kerk, einde 2017.]] [[Lêer:Ds ASE en mev Vreda Yssel met hul kinders in die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos.jpeg|duimnael|regs|300px|Ds. A.S.E. en mev. Vreda Yssel en hul kinders, Estelle en Johan, voor die nuwe kerk in Prinsesstraat, [[Troyeville]].]] Die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos se eerste kerkgebou, geleë in Prinsesstraat, [[Troyeville]], is by die [[NG gemeente Jeppestown]] gekoop. Oudpres. [[F.W. Reitz]], destyds staatsekretaris van die [[Oranje-Vrystaat]], het die hoeksteen op [[8 Oktober]] [[1898]] gelê (hoewel ds. [[A.P. Smit]] skryf "die eerste Saterdag in Oktober 1898", wat [[1 Oktober]] was) en dis blykbaar ingewy op [[1 Desember]] daardie jaar. Dit het net tot Januarie 1907 as die gemeente se aanbiddingsplek gedien, want in daardie jaar is die gemeente se nuwe kerk, ontwerp deur die argitek [[Hermann Kallenbach]], in [[Fairview, Gauteng|Fairview]], voltooi. Die ou gebou, oorkant die straat van die nuwe (die grens tussen Troyeville en Fairview is Op de Bergenstraat, wat die kerk en kerksaal skei), was geruime tyd die onderwerp van bespreking op Jeppestown se kerkraadsvergaderings. Vanaf die inwyding van die nuwe kerk het dit as kerksaal diens gedoen, maar reeds in 1914 het stemme ten gunste van die verkoop van die saal begin opgaan. Die gemeente het destyds gebuk gegaan onder ’n swaar skuldlas van oor die £5 000 en sommige het die verkoop van die kerksaal as uitweg gesien om die skuld met ’n hele paar honderd pond te verminder. Hierdie gebou is ’n paar jaar lank vir skooldoeleindes gebruik en kon taamlik voordelig aan die departement van onderwys verhuur word, maar die owerheid het die kontrak later opgesê sodat die Ou Kerk ’n paar lank renteloos gestaan het. Hierdie omstandigheid het as verdere argument vir die verkoop daarvan gedien. Andersyds is weer betoog dat die gemeente tog 'n kerksaal moes hê en dat liewer weer pogings aangewend moes word om hierdie gebou te verhuur. Ds. Louis Fourie, Jeppestown se NG predikant van 1913 tot 1921, wat persoonlik hierdie standpunt gehuldig het, het alles in sy vermoë gedoen om hierdie kerksaal aan die Skoolraad van Sentraal-Rand te verhuur. Eers ná langgerekte onderhandelings en die verloop van 'n paar jaar, geluk dit hom eindelik in 1918 om die Ou Kerk andermaal aan die Skoolraad te verhuur. As gevolg hiervan, en ook omdat die kerkraad nie sy prys vir die gebou kon kry nie en die gemeente tog 'n kerksaal nodig gehad het, is toe van die verkoop daarvan afgesien. Met die stigting van die Malvern-Afrikaansmedium-skool in Junie 1920, het sy leerlinge hul intrek in die Ou Kerk geneem. Kort daarna is weer sprake van die verkoop van die gebou en in ’n stadium was die moontlikheid daar dat dit aan 'n sekere firma verkoop sou word. Hierdie firma wou 'n lekkergoedfabriek daarin huisves. Gelukkig het die koop nie deurgegaan nie en is maar voortgegaan om dit vir skooldoeleindes te verhuur. Intussen het die kerkraad van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg]] (want dit was enkele jare voor die stigting van Johannesburg-Oos in 1924) in sy soeke na 'n geskikte plek van aanbidding, hom tot die kerkraad van Jeppestown gewend, met die versoek om hierdie kerksaal aan hul te verhuur. Die kerkraad het ingestem en so is die Ou Kerk 'n hele paar jaar aan die Gereformeerde gemeente verhuur. Maar intussen het die swaar tye en die drukkende kerkskuld weer 'n geroep om die verkoop van die gebou laat opgaan. Met die doel om die Gereformeerdes tot die aankoop van die gebou te beweeg, het die kerkraad keer op keer die huur opgesit. Maar die Gereformeerde gemeente se geldjies was so min dat hulle vireers nie aan koop kon dink nie. Eers ná langdurige onderhandelings oor en weer, is die kerksaal eindelik in Mei 1923 aan die "Groep Jeppe-Bezuidenhoutsvallei van die Gereformeerde Kerk van Johannesburg" vir £800 verkoop. Die gebou is later heelwat vernuwe. Met die ou kerksaal in besit van ander, moes Jeppestown se NG kerkraad toe andermaal voorsiening maak in die behoefte aan 'n eie kerksaal. Vir dié doel het ds. P.A. Roux (leraar van 1921 tot 1937) en sy boukommissie toe die Ou Skool (anneks die Ou Kerk waarin die eertydse CNO-kerkskool, die "Jeppestown Opvoedings Instituut" gehuisves is) so laat verander dat dit voortaan as kerksaal van die gemeente gebruik kon word. === Nuwe kerk === Ds. A.S.E. Yssel het die nuwe Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos se hoeksteen op [[16 Junie]] [[1951]] gelê. Die argitekte was [[Gerard Moerdyk]] en [[Henry Watson]]. Dié kerkgebou is op ’n hoogte geleë in die omgewing van heelwat ander kerke sodat die inwoners die rif die naam "Hill of Saints" gegee het. Die eerste kerkgebou, opgerig in 1898, is in 1986 tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar en het ná die samesmelting van die drie Johannesburgse gemeente in daardie jaar Johannesburg (herstig) se eiendom gebly. Die kerkgebou van 1951 is oorgeneem deur die Engelstalige gemeente Good News Community Church. == Ontbinding == Kort ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die gemeente meer as duisend siele gehad en in die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se eeufeesjaar (1959) 734. Algaande het Afrikaanssprekendes uit die gebied, wat altyd oorwegend Engels was, begin wegtrek. In 1986 het Johannesburg-Oos sowel as [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] en [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] ontbind en saam die [[Gereformeerde kerk Johannesburg (herstig)|gemeente Johannesburg (herstig)]] gevorm, hoewel 'n deel van Johannesburg-Mayfair oorgegaan het na [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]]. Einde 1991 het die drie Afrikaanse laerskole binne Johannesburg-Oos se gemeentegrense, [[Laerskool Johan Rissik|Johan Rissik]] ([[Troyeville]]), [[Laerskool Kensington|Kensington]] en [[Laerskool Malvern|Malvern]], onder die naam Kensington saamgesmelt. Kort daarna, in 1992, het die NG gemeentes [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] en [[NG gemeente Malvern|Malvern]] saamgesmelt, ook onder die naam [[NG gemeente Kensington|Kensington]]. In 1997 het [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] (gesentreer om Melville) ook ontbind en by die [[Gereformeerde kerk Johannesburg (herstig)|herstigte Johannesburg]] ingeskakel. Die Good News Community Church het toe uit Johannesburg-Oos se kerk na die kerk van Johannesburg-Sentraal getrek en 'n Franse Gereformeerde gemeente Johannesburg-Oos se kerk oorgeneem. In 1998 het [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] met Johannesburg-Wes saamgesmelt, waarna die verenigde gemeente se naam [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] geword het. In 1999 het Johannesburg se naam Johannesburg-Melville geword, maar in 2002 het ook dié gemeente ontbind, nadat daar aan die einde nog sowat 162 belydende lidmate oorgebly het. So het die tweede oudste gemeente van die Gereformeerde Kerk aan die [[Witwatersrand]], wat onder verskeie name sedert [[23 Mei]] [[1896]] bestaan het, finaal ontbind. Die laaste kerkgebou was by Eerstelaan 47, Melville. Die gebiede wat eers deel uitgemaak het van Johannesburg-Oos, val sedertdien onder die [[Gereformeerde kerk Randburg|gemeente Randburg]]. == Predikante == # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], 1925–1927 †1987-08-28. # Dr. [[Philippus de Klerk|De Klerk, dr. Philippus Jacobus Stephanus]], 1927–1930 †1971-08-28. # Van der Walt, Louis Stefanus, 1932–1936 †1962-09-03 # Du Plooy, Jan Frederick, 1937–1943 †1992-11-28. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], 1944–1948 †1990-05-02. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, 1948–1958 (aanvaar sy [[emeritaat]]) †1965-10-11. # Norval, dr. Ernst Jacobus Gustavus, 1958 – [[1 November]] [[1974]] (oorlede in die amp) †1974-11-01. # Van der Walt, Hendrik Jacob, 1976–1986 (waarna nog tot 1987 die saamgestelde gemeente [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]]) †2004 == Bronne == * {{af}} Harris, C.T., [[Hannes Noëth|Noëth, J.G.]], Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1947. ''Ons Kerk in die Goudstad''. Johannesburg: Kerkrade van Johannesburg, Fordsburg, Johannesburg-Oos en Jeppestown. * {{af}} Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 1998''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[Ammi Venter|Venter, ds. A.A.]] (hoofred.) 1958. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1959''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2015''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. == Sien ook == * [[Laerskool Johan Rissik]] * [[Laerskool Kensington]] * [[Laerskool Malvern]] == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.200828,28.0699362,3a,75y,249.51h,101.94t/data=!3m6!1e1!3m4!1sO0arzbUJsJFDsVQp5xRuJQ!2e0!7i13312!8i6656 Johannesburg-Oos se tweede en laaste kerkgebou, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 24 November 2015. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.2012673,28.0692882,3a,71.9y,35.46h,90.96t/data=!3m6!1e1!3m4!1s7xjQtcjlhAFNgxfoRKHx8g!2e0!7i13312!8i6656 Die ou kerkie in Princessstraat, agter die 1951-kerkgebou, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 24 November 2015. * {{en}} [https://www.google.co.za/maps/@-26.1921692,28.0826851,3a,75y,168.06h,98.12t/data=!3m6!1e1!3m4!1s6m3xherzXy3h8AUVW4Vk3Q!2e0!7i13312!8i6656 Die ou pastorie in Albert Sisuluweg, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 9 November 2017. {{GKSA}} {{DEFAULTSORT:Johannesburg-Oos, Gereformeerde kerk}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Groot-Johannesburg]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Troyeville]] odj6xukf6521nqugm4h6chittwpanxv 2970413 2970408 2026-09-24T07:13:43Z JMK 649 skakel 2970413 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kerk | naam=Gereformeerde kerk <br />Johannesburg-Oos | beeld=Embleem van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika.jpg | breedte=190px | onderskrif= | vorige_naam= | sluit_in=[[Kensington, Johannesburg|Kensington]], [[Troyeville]], [[Jeppestown]], [[Belgravia]], [[Judith's Paarl]], [[Bezuidenhoutsvallei]], [[Malvern]], [[Cleveland, Johannesburg|Cleveland]], [[Denver, Johannesburg|Denver]], [[Reynolds View]] | klassis=Johannesburg | huidige_predikant=Ds. H.J. van der Walt (laaste) | kombinasie= | belydende_lidmate=129 (1986) | dooplidmate=27 (1986) | adres=Pretoriastraat 8<br />[[Fairview, Gauteng|Fairview]] | webtuiste= | stigting=[[29 Februarie]] [[1924]] | afgestig=[[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] | eerste_predikant=[[T.T. Spoelstra]] (1925–'27) | ontbind= | ingelyf=1986 | ingelyf_by=[[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] (herstig) | saamgesmelt_met= }} Die '''Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos''' was, soos die naam aandui, ’n gemeente van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] in die ooste van [[Johannesburg]]. Lidmate het gewoon in die oostelike voorstede van die Goudstad, waaronder [[Troyeville]], [[Jeppestown]], [[Kensington, Johannesburg|Kensington]], [[Malvern]], [[Belgravia]], [[Judith's Paarl]] en [[Bezuidenhoutsvallei]]. Dit was een van ses Gereformeerde kerke wat die Goudstad se naam gedra het, van wie vyf tussen 1986 en 1997 ontbind het, en een, [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]], in 1997 saamgestel uit die ontbinde Johannesburg en dele van [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]], nog tot 2002 bestaan het, toe dit ingelyf is by [[Gereformeerde kerk Randburg-Oos|Randburg-Oos]]. Sedert 2002 is [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] dus al gemeente met die stad se naam as deel van die gemeentenaam. == Die Gereformeerde Kerk aan die Rand == [[Beeld:Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, Pretoriastraat, Troyeville, Johannesburg, Morné van Rooyen, 2017.jpg|duimnael|links|240px|Die kerkgebou in Pretoriastraat, Troyeville, soos dit in 2017 gelyk het.]] [[Beeld:Di TT Spoelstra en JV Coetsee_Johannesburg_1926.jpg|duimnael|regs|200px|Di [[J.V. Coetzee]] en [[T.T. Spoelstra]]. Laasgenoemde se eerste gemeente (van 1925 tot 1927) was Johannesburg-Oos.]] [[Lêer:Ds PJS de Klerk, jonk.jpg|links|170px|duimnael|Dr. [[Philippus de Klerk|Philippus Jacobus Stephanus de Klerk]], leraar van 1927 tot 1930.]] [[Beeld:Ds Louis van der Walt.jpg|duimnael|regs|170px|Ds. Louis van der Walt, leraar van 1932 tot 1936.]] [[Beeld:Ds JL Vorster.jpg|duimnael|links|170px|Ds. [[Wikus Vorster|Johannes Lodewikus Vorster]], leraar van 1944 tot 1948.]] [[Beeld:Kerkraad van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos en ds JF du Plooy, 1943.jpg|duimnael|regs|300px|Die kerkraad en ds. J.F. du Plooy, 1943.]] [[Lêer:Ds ASE Yssel.jpg|duimnael|links|170px|Ds. A.S.E. Yssel, leraar van 1948 tot sy aftrede in 1958. Dit was hy wat die nuwe kerk se hoeksteen op [[16 Junie]] [[1951]] gelê het.]] [[Beeld:Die pastorie van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, 1924.jpg|duimnael|regs|270px|Die gemeente se eerste pastorie, 1924. Die woonhuis staan nog by Albertina Sisuluweg 92 (vroeër Kitchenerlaan), [[Kensington, Johannesburg|Kensington]].]] [[Beeld:Atletiekspan van die PU vir CHO, 1926.jpg|duimnael|links|300px|Ds. J.F. du Plooy, Johannesburg-Oos se predikant van 1937 tot 1943, was in 1926 lid van die eerste span van die [[PU vir CHO]] wat 'n enkele punt kon aanteken op 'n Dalrymple-byeenkoms. Hy sit derde van links en het dié punt aangeteken deur derde te kom in die 120 tree-hekkies. Staande: [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], Sampie de Kock, J.J. van der Walt en J. Meyer. Sittende: D.G. Steenkamp, J. Vorster, J.F. du Plooy en [[Willem Venter|W.F. Venter]].]] [[Beeld:Ou Kerk (links, van 1923 tot 1951 die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos) en Ou Skool van die NG gemeente Jeppestown, Prinsesstraat, Troyeville.jpg|duimnael|regs|270px|Die Ou Kerk (links, van 1923 tot 1951 die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos) en Ou Skool van die [[NG gemeente Jeppestown]], Prinsesstraat, [[Troyeville]]. Dit is moontlik in dié geboutjie dat die [[Laerskool Malvern]] die eerste jaar of wat van sy bestaan gehuisves is.]] [[Beeld:Mev ds JF du Plooy.jpg|duimnael|links|170px|Mev. ds. [[Johanna du Plooy|J.F. du Plooy]], predikantsvrou van Johannesburg-Oos van 1937 tot 1943 en eerste redaktrise van ''Die Gereformeerde Vroueblad''.]] [[Beeld:Kongres van die Jongeliedeverenigings van die Gereformeerde Kerk, 1938, afgeneem voor die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos.jpg|duimnael|regs|320px|Kongres van die Jongeliedeverenigings van die Gereformeerde Kerk, 1938, afgeneem voor Johannesburg-Oos se destydse kerkgebou.]] [[Beeld:Dr EJG Norval.jpg|duimnael|links|160px|Dr. E.J.G. Norval, predikant van 1958 tot sy dood in 1974.]] [[Beeld:Ou Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, eerste NG kerk Jeppestown, 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|280px|Die ou kerkie in 2017.]] === Agtergrond === Hoewel baie lidmate van die Gereformeerde kerk hulle in en om Johannesburg kom vestig het, is gedurende die eerste 10 jaar ná die ontdekking van die Witwatersrandse goudveld geen afsonderlike gemeente vir Johannesburg gestig nie. Voor 1896 is lidmate is lidmate deur [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoriase]] predikante bedien. ’n Aantal lidmate het ’n paar standplase in Mintweg, [[Fordsburg]], aangekoop en ’n kerkgebou ter waarde van £719 daarop opgerig. Tydens die [[Braamfontein-dinamietontploffing|dinamietontploffing]] op [[19 Februarie]] [[1896]] is hierdie geboutjie egter verwoes. Die Relief Committee het £750 aan die gemeente Pretoria betaal uit die fonds wat ná die ramp gestig is. Op die Algemene Vergadering op [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Transvaal|Tvl.]], vanaf [[16 Maart]] [[1896]] is besluit om twee gemeentes aan die [[Witwatersrand]] te stig. Op [[25 April]] is die [[Gereformeerde kerk Krugersdorp]] van [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] afgestig en op [[23 Mei]] is ook die [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburgse gemeente]] afgestig, en wel met 200 belydende lidmate. Die predikant van Pretoria, ds. [[Petrus Postma]], sou as konsulent kerkdienste in Johannesburg teen £5 per diens waarneem. === Toename in lidmate === Einde 1896 het die kerkraad van Johannesburg besluit om in kombinasie met Krugersdorp ’n eie leraar te beroep. Elke gemeente sou ’n proporsionele deel volgens hul getal lidmate tot die predikant se salaris van £400 per jaar bydra. Nadat ds. [[P.S. Snyman]] van [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] vir die beroep bedank het, is ’n geslaagde beroep op ds. [[Martinus Postma]], broer van die konsulent en predikant van [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg]] in die [[Kaapkolonie]] uitgebring. Hy is op [[28 Augustus]] [[1897]] as die eerste Gereformeerde predikant aan in Johannesburg en aan die Rand bevestig. Die gemeente Johannesburg het vinnig gegroei sodat die belydende lidmate einde 1896 reeds 350 getel het. Weens terugslae in die landboubedryf, waardeur die Afrikaners die Afrikaners "zeer achteruit in vermogen is gegaan en verarmd geworden en het dagelijksch brood hier moeten komen zoeken", het die gemeente so vinnig vermeerder, in 1898 het die sieletal (doop- en belydende lidmate saam) reeds op 900 gestaan. Vanweë die snelle uitbreiding en uitgestrektheid van die gemeente het die kerkraad dit in 1899 oorweeg het om 'n tweede predikant te beroep; dog weens die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op [[11 Oktober]] [[1899]] moes alle planne eers laat vaar word. === Naoorlogse tydperk === Ná die oorlog het ds. Postma weer versoek dat 'n tweede leraar beroep word aangesien dit onmoontlik vir een leraar was om al die werk te behartig in ’n gebied wat van Krugersdorp in die weste tot aan die oostelike uithoeke van die Witwatersrand gestrek het. Die Johannesburgse kerkraad het hom gedeeltelik tegemoet gekom deur te besluit dat [[Fordsburg]] en [[Braamfontein]] as twee selfstandige afdelings geskei sou word, maar dit sou nog een gemeente wees. Die afdeling Braamfontein sou sy "mindere kerkelijke en financiele zaken" afsonderlik kon behartig. Opo ’n kerkraadsvergadering van die afdeling Braamfontein op [[27 Junie]] [[1903]] is besluit om die kerkraad van Johannesburg te versoek dat hulle ’n aanbeveling op die eersvolgende Algemene Vergadering in Januarie 1904 maak dat Braamfontein tot 'n afsonderlike gemeente afgestig word. Aan hierdie versoek is nie voldoen nie aangesien Krugersdorp in 1904 'n eie predikant gekry het. Gevolgelik het die kerkraad liewer hulle goedkeuring daaraan geheg dat die kombinasie Krugersdorp-Johannesburg verbreek word. Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]] is in 1904 as predikant van Johannesburg bevestig en het die gemeente bedien tot 1907. Intussen het ds. Martinus Postma se seun, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk]], van 1905 tot 1906 in Krugersdorp gestaan. Ds. M. Postma het Johannesburg in 1904 verlaat en sy broer as predikant van Pretoria opgevolg, maar reeds in 1909 na die Goudstad teruggekeer (nadat Pretoria blykbaar net tot 1906 bedien het) en Johannesburg in kombinasie met Krugersdorp bly bedien tot 1912, toe ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] Krugersdorp se predikant geword het. Van Johannesburg was ds. M. Postma predikant tot 1926. Van 1918 tot 1925 was ds. [[J.V. Coetzee]] se medeleraar. Nadat ds. Postma sy emeritaat aanvaar het, was die gemeente sowat twee jaar vakant tot ds. De Klerk in 1928 teruggekeer en gebly het tot sy emeritering in 1943. === Johannesburg en Krugersdorp skei === Nadat ds. De Klerk Johannesburg in 1907 verlaat het en Krugersdorp weens die vertrek van ds. D. Postma in 1906 ook vakant was, het die gemeente in 1907 weer gekombineer. Nadat ds. M. Postma teruggekeer het, is die kombinasie einde April 1910 finaal verbreek. Intussen het die afstigting van Braamfontein minder dringend geword namate dit duidelik geblyk het dat [[Melville]], [[Jeppestown]] en [[Bezuidenhoutsvallei]] groter groeipunte van die gemeente geword het. Vanweë hierdie uitbreiding van die ge-meente is prop. Coetzee in Desember 1918 as tweede leraar bevestig. Teen 1921 het die gemeente reeds uit 1 285 belydende en 1 405 dooplidmate bestaan. Gevolglik het die kerkraad aan die einde van daardie jaar ernstige oorweging aan die stigting van aparte gemeentes in Jeppestown en Melville geskenk. Die Gereformeerde kerk Johannesburg het die ou kerksaal wat die [[NG gemeente Jeppestown|NH of G gemeente Jeppestown]] in 1898 opgerig het, jare lank gehuur voor hulle dit kon bekostig om dit teen £800 aan te koop. Op [[29 Februarie]] [[1924]] is die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos (Jeppe, in die omgang) van die Johannesburgse gemeente afgestig. In die loop van die eerste jaar of twee van sy bestaan het die gemeente se belydende lidmate op 256 te staan gekom en die dooplidmate op 268. Op [[1 Maart]] [[1924]], ’n dag ná Jeppe, is ook Melville afgestig onder die naam [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]. In die ''Almanak'' van 1926 word Johannesburg-Noord se belydende lidmate as 455 aangegee en die dooplidmate as 457, want toe reeds het aansienlik meer Afrikaners wes van die middestad gewoon as oos daarvan. Hierdie twee gemeentes het in kombinasie gegaan met ds. JV Coetzee as predikant, terwyl ds. M. Postma in Johannesburg aangebly het. == Stigting en agteruitgang == Johannesburg-Oos is in 1924 gestig en lidmate het veral gewoon in die voorstede Kensington, Malvern en Bezuidenhoutsvallei waar tussen 1896 en 1952 ook vier NG gemeentes tot stand gekom het, naamlik [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] (1896), [[NG gemeente Malvern|Malvern]] (1940), [[NG gemeente Bezuidenhoutsvallei|Bezuidenhoutsvallei]] (1944) en [[NG gemeente Belgravia|Belgravia]] (1952). Dié gemeentes het deur inlywing eindelik in 1992 tot slegs die enkele [[NG gemeente Kensington|gemeente Kensington]] verminder. In 2001 het ook die plaaslike Nederduitsch Hervormde gemeente, Kensington (gestig in 1929), ontbind. Ook die plaaslike Afrikaanse laerskole – Kensington, Johan Rissik en Malvern – het einde 1991 tot een, onder Kensington se naam, verminder, terwyl die Hoërskool Kensington einde 1991 gesluit het. Die Laerskool Kensington se onderrigmedium was eers Afrikaans, toe Afrikaans en Engels, en sedert omstreeks 2010 net Engels. So het daar van dit wat eens 'n betreklik groot Afrikaanse gemeenskap in die oostelike voorstede van Johannesburg was, mettertyd feitlik niks oorgebly nie. == Kerkgeboue == === Ou kerk === [[Lêer:Eerste en tweede Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, 29 Desember 2017, Morné van Rooyen.jpg|duimnael|regs|300px|Die ou (links) en nuwe (regs) kerk, einde 2017.]] [[Lêer:Ds ASE en mev Vreda Yssel met hul kinders in die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos.jpeg|duimnael|regs|300px|Ds. A.S.E. en mev. Vreda Yssel en hul kinders, Estelle en Johan, voor die nuwe kerk in Prinsesstraat, [[Troyeville]].]] Die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos se eerste kerkgebou, geleë in Prinsesstraat, [[Troyeville]], is by die [[NG gemeente Jeppestown]] gekoop. Oudpres. [[F.W. Reitz]], destyds staatsekretaris van die [[Oranje-Vrystaat]], het die hoeksteen op [[8 Oktober]] [[1898]] gelê (hoewel ds. [[A.P. Smit]] skryf "die eerste Saterdag in Oktober 1898", wat [[1 Oktober]] was) en dis blykbaar ingewy op [[1 Desember]] daardie jaar. Dit het net tot Januarie 1907 as die gemeente se aanbiddingsplek gedien, want in daardie jaar is die gemeente se nuwe kerk, ontwerp deur die argitek [[Hermann Kallenbach]], in [[Fairview, Gauteng|Fairview]], voltooi. Die ou gebou, oorkant die straat van die nuwe (die grens tussen Troyeville en Fairview is Op de Bergenstraat, wat die kerk en kerksaal skei), was geruime tyd die onderwerp van bespreking op Jeppestown se kerkraadsvergaderings. Vanaf die inwyding van die nuwe kerk het dit as kerksaal diens gedoen, maar reeds in 1914 het stemme ten gunste van die verkoop van die saal begin opgaan. Die gemeente het destyds gebuk gegaan onder ’n swaar skuldlas van oor die £5 000 en sommige het die verkoop van die kerksaal as uitweg gesien om die skuld met ’n hele paar honderd pond te verminder. Hierdie gebou is ’n paar jaar lank vir skooldoeleindes gebruik en kon taamlik voordelig aan die departement van onderwys verhuur word, maar die owerheid het die kontrak later opgesê sodat die Ou Kerk ’n paar lank renteloos gestaan het. Hierdie omstandigheid het as verdere argument vir die verkoop daarvan gedien. Andersyds is weer betoog dat die gemeente tog 'n kerksaal moes hê en dat liewer weer pogings aangewend moes word om hierdie gebou te verhuur. Ds. Louis Fourie, Jeppestown se NG predikant van 1913 tot 1921, wat persoonlik hierdie standpunt gehuldig het, het alles in sy vermoë gedoen om hierdie kerksaal aan die Skoolraad van Sentraal-Rand te verhuur. Eers ná langgerekte onderhandelings en die verloop van 'n paar jaar, geluk dit hom eindelik in 1918 om die Ou Kerk andermaal aan die Skoolraad te verhuur. As gevolg hiervan, en ook omdat die kerkraad nie sy prys vir die gebou kon kry nie en die gemeente tog 'n kerksaal nodig gehad het, is toe van die verkoop daarvan afgesien. Met die stigting van die Malvern-Afrikaansmedium-skool in Junie 1920, het sy leerlinge hul intrek in die Ou Kerk geneem. Kort daarna is weer sprake van die verkoop van die gebou en in ’n stadium was die moontlikheid daar dat dit aan 'n sekere firma verkoop sou word. Hierdie firma wou 'n lekkergoedfabriek daarin huisves. Gelukkig het die koop nie deurgegaan nie en is maar voortgegaan om dit vir skooldoeleindes te verhuur. Intussen het die kerkraad van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg]] (want dit was enkele jare voor die stigting van Johannesburg-Oos in 1924) in sy soeke na 'n geskikte plek van aanbidding, hom tot die kerkraad van Jeppestown gewend, met die versoek om hierdie kerksaal aan hul te verhuur. Die kerkraad het ingestem en so is die Ou Kerk 'n hele paar jaar aan die Gereformeerde gemeente verhuur. Maar intussen het die swaar tye en die drukkende kerkskuld weer 'n geroep om die verkoop van die gebou laat opgaan. Met die doel om die Gereformeerdes tot die aankoop van die gebou te beweeg, het die kerkraad keer op keer die huur opgesit. Maar die Gereformeerde gemeente se geldjies was so min dat hulle vireers nie aan koop kon dink nie. Eers ná langdurige onderhandelings oor en weer, is die kerksaal eindelik in Mei 1923 aan die "Groep Jeppe-Bezuidenhoutsvallei van die Gereformeerde Kerk van Johannesburg" vir £800 verkoop. Die gebou is later heelwat vernuwe. Met die ou kerksaal in besit van ander, moes Jeppestown se NG kerkraad toe andermaal voorsiening maak in die behoefte aan 'n eie kerksaal. Vir dié doel het ds. P.A. Roux (leraar van 1921 tot 1937) en sy boukommissie toe die Ou Skool (anneks die Ou Kerk waarin die eertydse CNO-kerkskool, die "Jeppestown Opvoedings Instituut" gehuisves is) so laat verander dat dit voortaan as kerksaal van die gemeente gebruik kon word. === Nuwe kerk === Ds. A.S.E. Yssel het die nuwe Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos se hoeksteen op [[16 Junie]] [[1951]] gelê. Die argitekte was [[Gerard Moerdyk]] en [[Henry Watson]]. Dié kerkgebou is op ’n hoogte geleë in die omgewing van heelwat ander kerke sodat die inwoners die rif die naam "Hill of Saints" gegee het. Die eerste kerkgebou, opgerig in 1898, is in 1986 tot Nasionale Gedenkwaardigheid verklaar en het ná die samesmelting van die drie Johannesburgse gemeente in daardie jaar Johannesburg (herstig) se eiendom gebly. Die kerkgebou van 1951 is oorgeneem deur die Engelstalige gemeente Good News Community Church. == Ontbinding == Kort ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die gemeente meer as duisend siele gehad en in die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika se eeufeesjaar (1959) 734. Algaande het Afrikaanssprekendes uit die gebied, wat altyd oorwegend Engels was, begin wegtrek. In 1986 het Johannesburg-Oos sowel as [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|Johannesburg-Sentraal]] en [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]] ontbind en saam die [[Gereformeerde kerk Johannesburg (herstig)|gemeente Johannesburg (herstig)]] gevorm, hoewel 'n deel van Johannesburg-Mayfair oorgegaan het na [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]]. Einde 1991 het die drie Afrikaanse laerskole binne Johannesburg-Oos se gemeentegrense, [[Laerskool Johan Rissik|Johan Rissik]] ([[Troyeville]]), [[Laerskool Kensington|Kensington]] en [[Laerskool Malvern|Malvern]], onder die naam Kensington saamgesmelt. Kort daarna, in 1992, het die NG gemeentes [[NG gemeente Jeppestown|Jeppestown]] en [[NG gemeente Malvern|Malvern]] saamgesmelt, ook onder die naam [[NG gemeente Kensington|Kensington]]. In 1997 het [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] (gesentreer om Melville) ook ontbind en by die [[Gereformeerde kerk Johannesburg (herstig)|herstigte Johannesburg]] ingeskakel. Die Good News Community Church het toe uit Johannesburg-Oos se kerk na die kerk van Johannesburg-Sentraal getrek en 'n Franse Gereformeerde gemeente Johannesburg-Oos se kerk oorgeneem. In 1998 het [[Gereformeerde kerk Delarey|Delarey]] met Johannesburg-Wes saamgesmelt, waarna die verenigde gemeente se naam [[Gereformeerde kerk Bergbron|Bergbron]] geword het. In 1999 het Johannesburg se naam Johannesburg-Melville geword, maar in 2002 het ook dié gemeente ontbind, nadat daar aan die einde nog sowat 162 belydende lidmate oorgebly het. So het die tweede oudste gemeente van die Gereformeerde Kerk aan die [[Witwatersrand]], wat onder verskeie name sedert [[23 Mei]] [[1896]] bestaan het, finaal ontbind. Die laaste kerkgebou was by Eerstelaan 47, Melville. Die gebiede wat eers deel uitgemaak het van Johannesburg-Oos, val sedertdien onder die [[Gereformeerde kerk Randburg|gemeente Randburg]]. == Predikante == # [[T.T. Spoelstra|Spoelstra, Tjibbe Thomas]], 1925–1927 †1987-08-28. # Dr. [[Philippus de Klerk|De Klerk, dr. Philippus Jacobus Stephanus]], 1927–1930 †1971-08-28. # Van der Walt, Louis Stefanus, 1932–1936 †1962-09-03 # Du Plooy, Jan Frederick, 1937–1943 †1992-11-28. # [[Wikus Vorster|Vorster, Johannes Lodewikus]], 1944–1948 †1990-05-02. # Yssel, Abraham Stephanus Erasmus, 1948–1958 (aanvaar sy [[emeritaat]]) †1965-10-11. # Norval, dr. Ernst Jacobus Gustavus, 1958 – [[1 November]] [[1974]] (oorlede in die amp) †1974-11-01. # Van der Walt, Hendrik Jacob, 1976–1986 (waarna nog tot 1987 die saamgestelde gemeente [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]]) †2004 == Bronne == * {{af}} Harris, C.T., [[Hannes Noëth|Noëth, J.G.]], Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[A.P. Smit|Smit, ds. A.P.]] 1947. ''Ons Kerk in die Goudstad''. Johannesburg: Kerkrade van Johannesburg, Fordsburg, Johannesburg-Oos en Jeppestown. * {{af}} Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 1998''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[Ammi Venter|Venter, ds. A.A.]] (hoofred.) 1958. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1959''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2015''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. == Sien ook == * [[Laerskool Johan Rissik]] * [[Laerskool Kensington]] * [[Laerskool Malvern]] == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.200828,28.0699362,3a,75y,249.51h,101.94t/data=!3m6!1e1!3m4!1sO0arzbUJsJFDsVQp5xRuJQ!2e0!7i13312!8i6656 Johannesburg-Oos se tweede en laaste kerkgebou, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 24 November 2015. * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.2012673,28.0692882,3a,71.9y,35.46h,90.96t/data=!3m6!1e1!3m4!1s7xjQtcjlhAFNgxfoRKHx8g!2e0!7i13312!8i6656 Die ou kerkie in Princessstraat, agter die 1951-kerkgebou, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 24 November 2015. * {{en}} [https://www.google.co.za/maps/@-26.1921692,28.0826851,3a,75y,168.06h,98.12t/data=!3m6!1e1!3m4!1s6m3xherzXy3h8AUVW4Vk3Q!2e0!7i13312!8i6656 Die ou pastorie in Albert Sisuluweg, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 9 November 2017. {{GKSA}} {{DEFAULTSORT:Johannesburg-Oos, Gereformeerde kerk}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Groot-Johannesburg]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Troyeville]] 4909whcpkdxq0wsonqz0k7mmao76itp 0 105155 2970187 2888231 2026-09-23T14:01:15Z JMK 649 /* Galery */ duideliker KI-weergawe 2970187 wikitext text/x-wiki Die '''Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord''' was ’n gemeente van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] in die noordweste van die [[Johannesburg|Goudstad]] met sy kerkgebou in die voorstad [[Melville]]. == Die Gereformeerde Kerk aan die Rand == === Agtergrond === [[Lêer:Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord, Morné van Rooyen, 2017.jpg|duimnael|links|250px|Die ou Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord, Julie 2017.]] [[Lêer:Melville, Johannesburg, South Africa.jpg|duimnael|regs|320px|Kerktorings in [[Melville]]. Die een regs is dié van die destydse Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord. Van links: die gewese Hervormde kerk Melville, die [[NG gemeente Brixton]], die [[NG gemeente Melville]] en destydse [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes]] (nou 'n woonhuis) en die Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord.]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord Eerste Kerkgebou 1915.jpg|duimnael|links|270px|Die Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord se eerste kerkgebou, opgerig in 1917, al is die gemeente eers op [[1 Maart]] [[1924]] gestig. Dis in Tweede Laan, Melville, Die kerk het blykbaar iewers in die 1960's opgebou om die saal te gebruik. Van toe af was dit al ’n oudhedewinkel, ’n woonhuis en sedert die vroeë 1990's ’n argiteksfirma.<ref>{{af}} [https://johannesburg1912.wordpress.com/2016/12/19/churches-of-johannesburg-pt-2/ Johannesburg 1912]. URL besoek op 18 Februarie 2018.</ref>]] [[Lêer:Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord Tweede Kerkgebou 1935.jpg|duimnael|regs|240px|Die tweede kerkgebou van Johannesburg-Noord, opgerig in 1935. Die argitek was [[Pieter Dykstra]], wat buiten die Zuid-Afrikaanse Hospitaal onthou word vir die 16 Gereformeerde kerke wat hy tussen 1927 en omstreeks 1956 ontwerp het.]] Hoewel baie lidmate van die Gereformeerde kerk hulle in en om Johannesburg kom vestig het, is gedurende die eerste 10 jaar ná die ontdekking van die Witwatersrandse goudveld geen afsonderlike gemeente vir Johannesburg gestig nie. Voor 1896 is lidmate is lidmate deur [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoriase]] predikante bedien. ’n Aantal lidmate het ’n paar standplase in Mintweg, [[Fordsburg]], aangekoop en ’n kerkgebou ter waarde van £719 daarop opgerig. Tydens die dinamietontploffing op [[19 Februarie]] [[1896]] is hierdie geboutjie egter verwoes. Die Relief Committee het £750 aan die gemeente Pretoria betaal uit die fonds wat ná die ramp gestig is. Op die Algemene Vergadering op [[Heidelberg, Gauteng|Heidelberg]], [[Transvaal|Tvl.]], vanaf [[16 Maart]] [[1896]] is besluit om twee gemeentes aan die [[Witwatersrand]] te stig. Op [[25 April]] is die [[Gereformeerde kerk Krugersdorp]] van [[Gereformeerde kerk Rustenburg|Rustenburg]] afgetig en op [[23 Mei]] is ook die [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburgse gemeente]] afgestig, en wel met 200 belydende lidmate. Die predikant van Pretoria, ds. [[Petrus Postma]], sou as konsulent kerkdienste in Johannesburg teen £5 per diens waarneem. === Toename in lidmate === Einde 1896 het die kerkraad van Johannesburg besluit om in kombinasie met Krugersdorp ’n eie leraar te beroep. Elke gemeente sou ’n proporsionele deel volgens hul getal lidmate tot die predikant se salaris van £400 per jaar bydra. Nadat ds. [[P.S. Snyman]] van [[Gereformeerde kerk Heidelberg|Heidelberg]] vir die beroep bedank het, is ’n geslaagde beroep op ds. [[Martinus Postma]], broer van die konsulent en predikant van [[Gereformeerde kerk Middelburg, Kaap|Middelburg]] in die [[Kaapkolonie]] uitgebring. Hy is op [[28 Augustus]] [[1897]] as die eerste Gereformeerde predikant aan in Johannesburg en aan die Rand bevestig. Die gemeente Johannesburg het vinnig gegroei sodat die belydende lidmate einde 1896 reeds 350 getel het. Weens terugslae in die landboubedryf, waardeur die Afrikaners die Afrikaners "zeer achteruit in vermogen is gegaan en verarmd geworden en het dagelijksch brood hier moeten komen zoeken", het die gemeente so vinnig vermeerder, in 1898 het die sieletal (doop- en belydende lidmate saam) reeds op 900 gestaan. Vanweë die snelle uitbreiding en uitgestrektheid van die gemeente het die kerkraad dit in 1899 oorweeg het om 'n tweede predikant te beroep; dog weens die uitbreek van die [[Tweede Vryheidsoorlog]] op [[11 Oktober]] [[1899]] moes alle planne eers laat vaar word. === Naoorlogse tydperk === Ná die oorlog het ds. Postma weer versoek dat 'n tweede leraar beroep word aangesien dit onmoontlik vir een leraar was om al die werk te behartig in ’n gebied wat van Krugersdorp in die weste tot aan die oostelike uithoeke van die Witwatersrand gestrek het. Die Johannesburgse kerkraad het hom gedeeltelik tegemoet gekom deur te besluit dat [[Fordsburg]] en [[Braamfontein]] as twee selfstandige afdelings geskei sou word, maar dit sou nog een gemeente wees. Die afdeling Braamfontein sou sy "mindere kerkelijke en financiele zaken" afsonderlik kon behartig. Opo ’n kerkraadsvergadering van die afdeling Braamfontein op [[27 Junie]] [[1903]] is besluit om die kerkraad van Johannesburg te versoek dat hulle ’n aanbeveling op die eersvolgende Algemene Vergadering in Januarie 1904 maak dat Braamfontein tot 'n afsonderlike gemeente afgestig word. Aan hierdie versoek is nie voldoen nie aangesien Krugersdorp in 1904 'n eie predikant gekry het. Gevolgelik het die kerkraad liewer hulle goedkeuring daaraan geheg dat die kombinasie Krugersdorp-Johannesburg verbreek word. Ds. [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]] is in 1904 as predikant van Johannesburg bevestig en het die gemeente bedien tot 1907. Intussen het ds. Martinus Postma se seun, [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk]], van 1905 tot 1906 in Krugersdorp gestaan. Ds. M. Postma het Johannesburg in 1904 verlaat en sy broer as predikant van Pretoria opgevolg, maar reeds in 1909 na die Goudstad teruggekeer (nadat Pretoria blykbaar net tot 1906 bedien het) en Johannesburg in kombinasie met Krugersdorp bly bedien tot 1912, toe ds. [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]] Krugersdorp se predikant geword het. Van Johannesburg was ds. M. Postma predikant tot 1926. Van 1918 tot 1925 was ds. [[J.V. Coetzee]] se medeleraar. Nadat ds. Postma sy emeritaat aanvaar het, was die gemeente sowat twee jaar vakant tot ds. De Klerk in 1928 teruggekeer en gebly het tot sy emeritering in 1943. === Johannesburg en Krugersdorp skei === Nadat ds. De Klerk Johannesburg in 1907 verlaat het en Krugersdorp weens die vertrek van ds. D. Postma in 1906 ook vakant was, het die gemeente in 1907 weer gekombineer. Nadat ds. M. Postma teruggekeer het, is die kombinasie einde April 1910 finaal verbreek. Intussen het die afstigting van Braamfontein minder dringend geword namate dit duidelik geblyk het dat [[Melville]], [[Jeppestown]] en [[Bezuidenhoutsvallei]] groter groeipunte van die gemeente geword het. Vanweë hierdie uitbreiding van die ge-meente is prop. Coetzee in Desember 1918 as tweede leraar bevestig. Teen 1921 het die gemeente reeds uit 1 285 belydende en 1 405 dooplidmate bestaan. Gevolglik het die kerkraad aan die einde van daardie jaar ernstige oorweging aan die stigting van aparte gemeentes in Jeppestown en Melville geskenk. Die Gereformeerde kerk Johannesburg het die ou kerksaal wat die [[NG gemeente Jeppestown|NH of G gemeente Jeppestown]] in 1898 opgerig het, jare lank gehuur voor hulle dit kon bekostig om dit teen £800 aan te koop. Op [[29 Februarie]] [[1924]] is die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos (Jeppe, in die omgang) van die Johannesburgse gemeente afgestig. In die loop van die eerste jaar of twee van sy bestaan het die gemeente se belydende lidmate op 256 te staan gekom en die dooplidmate op 268. Op [[1 Maart]] [[1924]], ’n dag ná Jeppe, is ook Melville afgestig onder die naam Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord. In die ''Almanak'' van 1926 word Johannesburg-Noord se belydende lidmate as 455 aangegee en die dooplidmate as 457, want toe reeds het aansienlik meer Afrikaners wes van die middestad gewoon as oos daarvan. Hierdie twee gemeentes het in kombinasie gegaan met ds. JV Coetzee as predikant, terwyl ds. M. Postma in Johannesburg aangebly het. == Ontstaan == Die gemeente Johannesburg-Noord het, nes [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|Johannesburg-Oos]] in 1924 van die moedergemeente [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] afgestig en wel op [[1 Maart]]. Aanvanklik is ’n kerksaaltjie by Tweede Laan 97, [[Melville]], as kerkgebou gebruik. Die erf is vir dié doel bekom van [[Lourens Geldenhuys]], Volksraadslid en bekende weldoener van die Afrikaanse inwoners van Johannesburg. Die kerksaal se hoeksteen is op [[8 Desember]] [[1917]] gelê met die woorde van [[Evangelie volgens Matteus|Matt]]. 16:18 daarop: “De poorten der hel zullen haar (in die [[Statebybel]] ‘dezelve’) niet overweldigen.” Die saaltjie is in April 1918 in gebruik geneem met ’n openingsrede deur ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]], ’n kleinseun van die stigter van die Gereformeerde Kerk, ook [[Dirk Postma]], en indertyd leraar van die [[Gereformeerde kerk Burgersdorp]] nadat hy van 1904 tot 1908 leraar was van die [[Witwatersrand]] se oudste Gereformeerde kerk, [[Gereformeerde kerk Krugersdorp|Krugersdorp]], maar ook die lidmate van Johannesburg bearbei het. Met die bou van Johannesburg-Noord se nuwe kerkgebou in Eerstelaan, is die hoeksteen van die saaltjie verwyder en ingemessel in die noordelike muur van die nuwe gebou. Die kerk het blykbaar iewers in die 1960's opgebou om die saal te gebruik. Van toe af was dit al ’n oudhedewinkel, ’n woonhuis en sedert die vroeë 1990's ’n argiteksfirma, GAPP Architects and Urban Designers.<ref>{{en}} [http://www.gapp.net/about Die firma se webtuiste]. URL besoek op 19 Februarie 2018.</ref> Die kerk het 'n hoë muur voor gehad met swaar staalhekke en was redelik toegegroei van bome en stuike aan die voor- en agter kant. Die huis by Derde Laan 98 was die pastorie, maar is in 'n skakelhuis omskep in die vroeë sestigs. Daar was 'n deur in die agterste muur wat toegang gebied het van die kerk na die pastorie, maar dit is toegebou in dieselfde tyd dat die woning in skakelhuise omskep is. == Kerkbou == Die imposante kerkgebou in Eerstelaan is ontwerp deur die Gereformeerde argitek [[Pieter Dykstra]]. Die bouaannemer was D.J. Venter, te oordeel na sy van ook ’n Dopper. Die lidmate was self grootliks vir die bouwerk verantwoordelik. Ds. J.V. Coetzee het die hoeksteen op [[18 Mei]] [[1935]] gelê waarop die teks: “Die Here het ons tot hiertoe gehelp,” ([[1-2 Samuel|1 Samuel]] 7:12) aangebring is. Op Saterdag [[31 Augustus]] [[1935]] is die gebou in gebruik geneem. Talle mense het toesprake gelewer en daarna het prof. dr. J.D. du Toit ([[Totius]]) die eerste erediens in die nuwe kerk gelei. Ná die diens het die koor die Halleluja-koor uit G.F. Händel se Messias gesing. == Ontbinding == Weens die afname in die getal Afrikaanssprekende inwoners, en daarmee saam die lidmate van die Gereformeerde Kerk, in die westelike voorstede van Johannesburg, het Johannesburg-Noord in 1997 met [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg]] (herstig in 1986) saamgesmelt. Op sy beurt was die Johannesburgse gemeente toe reeds ’n samestelling van drie gemeentes, naamlik [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Mayfair]], [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos|-Oos]] en [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Sentraal|-Sentraal]]. Twee jaar ná die ontstaan van Johannesburg-Melville in 1997 het ook [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Wes|Johannesburg-Wes]] ontbind sodat nog net een gemeente, [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Suid|Johannesburg-Suid]] die Goudstad se naam as deel van sy gemeentenaam gehad het. Die gebied wat Johannesburg-Melville van 1997 tot 2003, toe dit ontbind en deel geword het van [[Gereformeerde kerk Randburg|Randburg]], het gestrek van Melville tot teenaan [[Edenvale]] en [[Bedfordview]] in die ooste en tot by Langlaagte in die suide en Norwood in die noorde. Ondanks dié reusegebied het die gemeente Johannesburg-Melville aan die einde van sy bestaan skaars 150 belydende lidmate oorgehad. Nadat die gemeente Johannesburg-Melville ontbind het, is die kerkgebou oorgeneem deur die gemeente Rivonia van die [[Sewendedag-Adventiste|Sewendedagadventistekerk]]. Prof. [[Bannie Britz]] en sy vennoot het die ou kerkgebou ingerig vir hul argitekspraktyk. == Predikante == # Snyman, Francois Petrus Jacobus, 1926 – [[16 Augustus]] [[1945]] (oorlede in die amp) # [[Sarel van der Walt|Van der Walt, dr. Sarel Petrus]], 1946–1950 # Buytendach, Frederick Wilhelm, 1949 # [[Jan Schutte|Schutte, dr. Jan Albert]], 1950–1977 (aanvaar sy [[emeritaat]]) # Van Dyk, Frans Johannes, [[10 September]] [[1977]] – 1981 # Saayman, Willem Jacobus Kruger, 1981–1997, waarna [[Gereformeerde kerk Johannesburg|Johannesburg-Melville]] 1997–2003 en Randburg 2003–2009 (aanvaar sy [[emeritaat]]) == Sendingleraars verbonde aan die gemeente == # [[Hugo du Plessis|Du Plessis, Hugo]], 1950–1956 # Geertsema, dr. Paul Geert, 1956–1959 # Van der Walt, Jan Hendrik, 1959–1963 # [[Jacobus van Rooy|Van Rooy, Jacobus Albertus (Koos)]], 1963–1966 == Galery == <gallery mode=packed heights=180px> Beeld:Ds FPJ Snyman.jpg|Ds. F.P.J. Snyman, van 1926 tot sy dood op [[16 Augustus]] [[1945]] die eerste leraar. Lêer:Dirk Postma.jpg|Ds. [[Dirk Postma, seun van Martinus|Dirk Postma]] het die saaltjie waarin die gemeente eers byeengekom het, se hoeksteen in 1917 gelê, min of meer die jaar waarin dié foto geneem is. Beeld:Dr SP van der Walt.jpg|Dr. [[Sarel van der Walt|Sarel Petrus van der Walt]], leraar van 1946 tot 1950. Beeld:Ds FW Buytendach.jpg|Dr. F.W. Buytendach, enkele maande lank leraar in 1949. Beeld:Ds PG Geertsema en dr JA Schutte.jpg|Dr. [[Jan Schutte|J.A. Schutte]] (regs) neem in 1959 afskeid van ds. P.G. Geertsema, wat drie jaar sendingleraar in Johannesburg-Noord was. Dr. Schutte was die gemeente se leraar van 1950 tot 1977. Beeld:Prof Hugo du Plessis.jpg|Ds. [[Hugo du Plessis]], van 1950 tot 1955 die gemeente se sendingleraar. Beeld:Mev MC du Plessis.jpg|Mev. M.C. du Plessis, eggenote van die sendingleraar ds. Hugo du Plessis. Beeld:Drie geslagte dominees Van Rooy.jpg|Ds. [[Jacobus van Rooy|J.A. (Koos) van Rooy]] (links agter), sendingpredikant van 1963 tot 1966, by sy vader, ds. [[Jacs van Rooy]], en grootvader ds. [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]] (voor). Beeld:Ds JH van der Walt.jpg|Ds. J.H. van der Walt, sendeling van 1959 tot 1963. Beeld:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville, valskleur-KI-herskepping.jpg|Dr. [[Jan Schutte]] lei 'n erediens in die kerk in die 1960's.^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}} </gallery> == Bronne == * {{af}} Harris, C.T., [[Hannes Noëth|Noëth, J.G.]], Sarkady, N.G., Schutte, F.M. en Van Tonder, J.M. 2010. ''Van seringboom tot kerkgebou: die argitektoniese erfenis van die Gereformeerde Kerke''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Schalekamp, ds. M.E. (voorsitter: redaksiekommissie). 2001. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2002''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Van der Walt, dr. S.J. (voorsitter: deputate almanak). 1997. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 1998''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} [[Ammi Venter|Venter, ds. A.A.]] (hoofred.) 1957. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1958''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Venter, ds. A.A. (hoofred.) 1958. ''Almanak van die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1959''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. * {{af}} Vogel, Willem (red.). 2014. ''Die Almanak van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] vir die jaar 2015''. [[Potchefstroom]]: Administratiewe Buro. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://www.google.com/maps/@-26.1780164,28.0038276,3a,75y,280.06h,99.56t/data=!3m7!1e1!3m5!1sL2iMSF8m5Kel867AitECKg!2e0!5s20170301T000000!7i13312!8i6656 Die gemeente se destydse kerkgebou, soos te sien op Google Maps]. URL besoek op 19 Februarie 2018. {{GKSA}} {{DEFAULTSORT:Johannesburg-Noord, Gereformeerde kerk}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Groot-Johannesburg]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] 36pfubob6qj3yrkyjl60vek1d9f2ho2 0 106225 2970389 2672376 2026-09-24T04:46:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970389 wikitext text/x-wiki {{chemiekas2 |formule={{ch2|Na2SiO3}} |CASNo= 6834-92-0<ref name="NIH">{{cite web|url=https://ntp.niehs.nih.gov/sites/default/files/ntp/htdocs/chem_background/exsumpdf/sodiummetasilicate_508.pdf|publisher=NIH|title=Review of toxicological literature|year=2002|access-date=18 Mei 2024|archive-date=18 Mei 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240518080707/https://ntp.niehs.nih.gov/sites/default/files/ntp/htdocs/chem_background/exsumpdf/sodiummetasilicate_508.pdf|url-status=dead}}</ref> |Smeltpunt= 1089 °C<ref name="NIH"/> |Digtheid=2,614 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="NIH"/> |DeltaHfus= 43,1 [kJ/mol]<ref name="NIH"/> |Voorkoms= kleurlose of wit vastestof<ref name="NIH"/> |Oplosbaarheid=los op in koue water<ref name="NIH"/> |LD50= ~1200 [mg/kg] (rot)<ref name="NIH"/> |MolereMassa= 122,07 [g/mol]<ref name="NIH"/> |Kondisie= T<850K |Ruimtegroep=Cmc2{{sub|1}} |Ruimtegroepnommer=36 |Selparms=1948pm; 607pm; 482pm <ref name="Volker">{{cite journal|title=Structural Chemistry of Anhydrous Sodium Silicates – A Review |author=Volker Kahlenberg|journal=Chimia|year=2010|volume=64|issue=10|pages=716-722}}</ref> |Kondisie2= T>850K |Ruimtegroep2=Pmc2{{sub|1}}<ref name="Volker"/> |Ruimtegroepnommer2=26 |struktuur2= Natriummetasilicat.png |struktuur=Křemičitan sodný.PNG }} '''Natriummetasilikaat''' is die [[chemiese verbinding]] met die formule {{chem|Na|2|SiO|3}}, wat die hoofkomponent van kommersiële [[natriumsilikaat]] oplossings is. Dit is 'n [[Sout (chemiese stof)|ioniese verbinding]] wat bestaan uit [[natrium]] [[Ioon#Anione_en_katione|katione]] {{chem|Na|+}} en die [[Polimeer|polimeriese]] [[metasilikaat]] [[Ioon#Anione_en_katione|anione]] [–{{chem|Si|O|3|2-}}–]_''n''. Dit is 'n kleurlose kristallyne [[Higroskopie|higroskopiese]] en delikwisente vastestof, oplosbaar in water (wat 'n alkaliese oplossing gee) maar nie in alkohole nie.<ref name=chembook>Chemical Book: [http://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB2199386.htm "Sodium metasilicate"]. Accessed on 2018-05-13.</ref> Die stof vorm 'n penta- {{ch2|Na2SiO3*5H2O}} en 'n nonahidraat {{ch2|Na2SiO3*9H2O}}. Hulle smeltpunte is 72,2 °C en 48 °C. ==Kristalstruktuur== [[Lêer:Sodium-metasilicate-chain-from-xtal-3D-balls.png|duimnael|links|Silikaatketting]] Watervrye natriummetasilikaat kristalliseer in 'n ortorombiese struktuur. Dit bestaan uit kettings van {{ch2|SiO4}} tetraëders wat hoeke deel. Dit is 'n inosilikaat of kettingsilikaat. Bo 850K kry dit 'n ander ortorombiese simmetrie wat ''laer'' is. Dit is ongewoon. Gewoonlik het hoëtemperatuurfases 'n hoër simmetrie.<ref name="Volker"/> == Sien ook == * [[Waterglas]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Verbindings van natrium]] [[Kategorie:Verbindings van silikon]] [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] rgw47yhr534xyftiyzuljosfmmq8cqp 0 107097 2970244 2955266 2026-09-23T18:51:16Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970244 wikitext text/x-wiki ’n '''Kultusrolprent''' of '''kultusfliek''' is ’n [[rolprent]] wat ’n kultusaanhang gekry het. Hulle is bekend vir hul getroue, passievolle aanhangers, ’n subkultuur wat dit oor en oor kyk, aanhalings uit die fliek gebruik en gehoordeelname.<ref name=bbc-cult /> Inklusiewe definisies sluit groot alteljeeproduksies in, veral lokettreffers,<ref name=not-cult>{{cite news |last=Dowling |first=Stephen |title=When a Cult Film's Not a Cult Film |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3152596.stm |work=BBC News |access-date=19 April 2013 |date=17 Oktober 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031210732/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/3152596.stm |archive-date=31 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> terwyl eksklusiewe definisies meer fokus op obskure prente wat mense se sienings uitdaag – flieks wat nie hoofstroomgehore lok nie. Dit is nie altyd maklik om te bepaal wat ’n kultusfliek is en wat nie, want dit word vir ’n groot verskeidenheid prente gebruik.<ref name=bbc-cult>{{cite news |last=Haigh |first=Ian |title=What Makes a Cult Film? |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8640334.stm |work=BBC News Magazine |access-date=17 April 2013 |date=3 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110041849/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8640334.stm |archive-date=10 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die term word lank reeds gebruik, maar het in die 1970's algemeen gewild geword. {{Aanhalingskas |title = |quote = What are the requirements for transforming a book or movie into a cult object? The work must be loved, obviously, but this is not enough. It must provide a completely furnished world so that its fans can quote characters and episodes as if they were aspects of the fan's private sectarian world, a world about which one can make up quizzes and play trivia games so that the adepts of the sect recognize through each other a shared expertise. |source = – [[Umberto Eco]], "Casablanca: Cult Movies and Intertextual Collage," 1984<ref>{{cite web | author=Dwight Garner | title=Dissertations on His Dudeness | url=http://www.nytimes.com/2009/12/30/books/30lebowski.html?em=&pagewanted=all | work=[[The New York Times]] | date=2009-12-29 | accessdate=2012-08-06}}</ref> |align = right |width = 25% |border = |fontsize = |bgcolor = |style = |title_bg = |title_fnt = |tstyle = |qalign = left |qstyle = |quoted = 1 |salign = left }} Die oorsprong van kultusprente lê in omstrede en verbode rolprente wat deur getroue aanhangers in die kringloop gehou word. Soms kry ’n prent wat herontdek word, ’n kultusaanhang dekades ná die oorspronklike uitreiking. Ander kultusflieks word intussen gewild of herwaardeer as klassieke prente; daar is nie ooreenstemmigheid of sulke gewilde en aanvaarde prente steeds kultusflieks is nie. Ná hul mislukking by die loket word sommige kultusflieks gewild op betaalkanale of tuisvideo's. Ander het hul eie rolprentfeeste tot gevolg. Kultusflieks kan ook byval vind by ’n spesifieke subkultuur en hul eie subkultuur vorm. Sommige se aanhang word ook bepaal deur [[demografie]]. Kultusflieks verbreek dikwels [[Kultuur|kulturele]] taboes en bevat soms oormatige gebruik van [[geweld]], [[bloed]], [[seks]]ualiteit, vloekwoorde of ’n kombinasie daarvan. Dit kan lei tot omstredenheid, sensuur en selfs ’n verbod. Daar kan teenstand wees as ’n fliek wat nie ’n sekere mate van omstredenheid veroorsaak het nie, bemark word as ’n kultusfliek. Hoofstroomprente en groot lokettreffers kry ook soms ’n kultusaanhang soortgelyk aan minder bekende flieks; aanhangers van dié prente lê gewoonlik nadruk op die nis-aantrekkingskrag daarvan en verwerp die gewilder aspekte. Sedert die laat 1970's het kultusflieks al hoe gewilder geword. Prente wat eens beperk was tot ’n obskure kultusaanhang, kan nou ’n hoofstroomprent word, en die wys van kultusflieks kan winsgewend wees. ’n Té breë gebruik van die term het omstredenheid veroorsaak omdat sommige mense voel dit het ’n betekenislose beskrywing geword<ref name=metro>{{cite web |last=Palopoli |first=Steve |title=The Last Cult Picture Show |url=http://www.metroactive.com/papers/metro/07.25.02/lebowski1-0230.html |work=Metro Silicon Valley |access-date=27 April 2013 |date=25 Julie 2002 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512112542/http://www.metroactive.com/papers/metro/07.25.02/lebowski1-0230.html |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> wat op enige prent toegepas word wat net effens vreemd of onkonvensioneel is;<ref>Martin, Adrian (2008). "What's Cult Got to Do with It? In Defense of Cinephile Elitism." ''Cineaste '', Winter 2008, '''34''' (1)</ref> ander beskuldig [[Hollywood]]-ateljees daarvan dat hulle probeer om kultusflieks kunsmatig te skep of die term gebruik as ’n bemarkingstegniek. Rolprente word soms as ’n "kits-kultustreffer" beskryf nog voordat hulle uitgereik word. Ander prente het ’n enorme, vinnige kultusaanhang gekry danksy die [[sosiale media]]. == Oorsig == [[Beeld:Chaplin_The_Kid_2_crop.jpg|duimnael|links|200px|Charlie Chaplin en Jackie Coogan in ''The Kid'' (1921).]] Kultusflieks bestaan sedert die begindae van rolprente. Die resensent Harry Allan Potamkin spoor hulle terug tot in die [[Frankryk]] van die 1910's en die prente van akteurs en regisseurs soos Pearl White, William S. Hart en [[Charlie Chaplin]].<ref>{{cite book|title=The Cult Film Reader|last=Potamkin|first=Harry Allen|editor1-last=Mathijs|editor1-first=Ernest|editor2-last=Mendik|editor2-first=Xavier|publisher=McGraw-Hill International|year=2007|isbn=978-0-335-21923-0|page=26|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dWX4AAAAQBAJ&pg=PA26|chapter=Film Cults}}</ref> ''Nosferatu'' (1922) was ’n aanpassing van [[Bram Stoker]] se boek ''Dracula'' wat sonder die nodige toestemming gemaak is. Stoker se weduwee het die vervaardigingsmaatskappy gedagvaar, wat daartoe gelei het dat die maatskappy bankrot gespeel het. Alle bekende eksemplare van die fliek is vernietig en ''Nosferatu'' het ’n vroeë kultusfliek geword danksy die verspreiding van onwettige smokkelkopieë.<ref>{{cite web |last=Hall |first=Phil |title=The Bootleg Files: "Nosferatu" |url=http://www.filmthreat.com/features/2056/ |work=Film Threat |access-date=29 April 2013 |date=26 Oktober 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009123815/https://filmthreat.com/features/2056/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die akademikus Chuck Kleinhans het gemeen die Marx-broers het ook vroeë kultusprente gemaak.<ref name=cineaste>{{cite journal| last1=Church| first1=David| last2=Hills| first2=Matt| last3=Hunter| first3=I. Q.| last4=Kleinhans| first4=Chuck| last5=Koven| first5=Mikel J.| last6=Mathijs| first6=Ernest| last7=Rosenbaum| first7=Jonathan| last8=Weinstock| first8=Jeffrey Andrew| title=Cult Film: A Critical Symposium (webweergawe)| url=http://www.cineaste.com/articles/cult-film-a-critical-symposium| work=Cineaste| accessdate=2013-05-09| volume=34| issue=1| year=2008| archive-date=2013-08-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20130828161957/http://www.cineaste.com/articles/cult-film-a-critical-symposium| url-status=dead}}</ref> Sommige klassieke prente uit die Goue Era van Hollywood was eers kultusflieks. ''The Night of the Hunter'' (1955) was jare lank ’n kultusfliek voordat dit herwaardeer is as ’n belangrike en invloedryke klassieke prent.<ref>{{cite journal|last=Ventura|first=Elbert|title=The Greatest One-Off in Movie History|url=http://www.slate.com/articles/arts/dvdextras/2010/11/the_greatest_oneoff_in_movie_history.html|work=Slate|accessdate=2013-04-24|date=2010-11-09}}</ref> Hoewel sommige resensente gemaan het teen die verdeling van rolprente in "hoër en laer kulture", het Amerikaanse prente gou in streng [[genre]]s verval; [[Europa|Europese]] rolprente het die grense van eenvoudige definisies geskuif en ’n groot invloed op Amerikaanse kultusflieks gehad.<ref name=betz>{{cite book| last=Betz| first=Mark| title=Defining Cult Movies: the Cultural Politics of Oppositional Taste| url=https://archive.org/details/definingcultmovi0000unse| year=2003| publisher=Manchester University Press| location=Manchester| isbn=978-0-7190-6631-3| editor1-last=Jancovich| editor1-first=Mark| editor2-last=Reboll| editor2-first=Antionio Lázaro| editor3-last=Stringer| editor3-first=Julian| editor4-last=Willis| editor4-first=Andy| chapter=Art, Exploitation, and Underground}}</ref> Moderne kultusflieks het ontstaan uit die teenkultuur- en ondergrondse rolprente van die 1960's wat gewild was onder mense wat Hollywood se hoofstroomprente verwerp het. Rolprentfeeste waarop sulke flieks vertoon is, het gelei tot die ontstaan van "middernagflieks" in Amerika (kultusflieks en prente met ’n lae gradering wat om middernag vertoon is, óf in teaters óf op [[televisie]]). Dit het ’n groot kultusaanhang gekry.<ref>{{cite news |last=Patterson |first=John |title=The Weirdo Element |url=http://www.theguardian.com/film/2007/mar/02/5 |work=[[The Guardian]] |access-date=27 April 2013 |date=1 Maart 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190717152614/https://www.theguardian.com/film/2007/mar/02/5 |archive-date=17 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dié prente het later gewilder onder hoofstroomgehore geword en het ’n hoogtepunt bereik met die uitreiking van ''[[The Rocky Horror Picture Show]]'' (1975). Eindelik het die opkoms van tuisvideo's kultusflieks op die kantlyn geskuif en baie regisseurs het hulle daarna weer gewend tot onafhanklike of ondergrondse prente.<ref>{{cite book|last1=Mathijs|first1=Ernest|last2=Sexton|first2=Jamie|title=Cult Cinema|year=2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-9643-0|chapter-url=https://books.google.com/books?id=uPtuaV7IAt0C&pg=PT27|chapter=Cult Movie Contexts: Midnight Movies|location=Malden, MA}}</ref> Tuisvideo's het nuwe lewe geblaas in loketmislukkings danksy mondelinge aanbeveling en die oormatige vertoon daarvan op Amerikaanse kabeltelevisie, en hulle het ’n kultusaanhang gekry.<ref name=cult-dead>{{cite news |last=Kirkland |first=Bruce |title=Cult Movies Are All But Dead |url=http://www.torontosun.com/2013/04/05/cult-movies-are-all-but-dead |work=Toronto Sun |access-date=27 April 2013 |date=8 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222321/http://www.torontosun.com/2013/04/05/cult-movies-are-all-but-dead |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>Die prent ''The Beastmaster'' (1982) het, ondanks die feit dat dit by die loket misluk het, een van die prente geword wat die meeste op kabeltelevisie gewys is<ref>{{cite journal|last=Browne|first=David|title=Dar He Goes Again|url=http://www.ew.com/ew/article/0,,307943,00.html|work=Entertainment Weekly|accessdate=2013-05-06|date=1993-09-10|issue=187|archive-date=2013-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130525134738/http://www.ew.com/ew/article/0,,307943,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |last=Hicks |first=Chris |title="Beastmaster" Actor Has Kept Busy |url=http://www.deseretnews.com/article/180144/BEASTMASTER-ACTOR-HAS-KEPT-BUSY.html?pg=all |access-date=6 Mei 2013 |newspaper=Deseret News |date=28 Augustus 1991 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130091517/https://www.deseretnews.com/article/180144/BEASTMASTER-ACTOR-HAS-KEPT-BUSY.html?pg=all |archive-date=30 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en het so ’n kultusprent geword.<ref name=bbc-cult /> [[Beeld:Moore and Bridges Lebowskifest.jpg|duimnael|[[Julianne Moore]] en [[Jeff Bridges]] in 2011 op die Lebowski Fest.]] ’n Onsuksesvolle prent van ’n groot ateljee, soos ''The Big Lebowski'' (1998) wat deur Universal Studios versprei is, kan ook ’n kultusfliek word deur heruitreikings. Hulle kan selfs verskeie kere heruitgereik word en so eindelik ’n aanhang kry. Prente soos ''The Big Lebowski'' kan met vuil taal en [[dwelms]] hoofstroomgehore en resensente afsit, maar ’n kultusaanhang kry onder meer liberale gehore.<ref>{{cite web|last=Klinger|first=Barbara|title=Becoming Cult: The Big Lebowski, Replay Culture and Male Fans|url=http://library.uoregon.edu/sites/default/files/data/guides/english/klinger_lebowski.pdf|work=University of Oregon|accessdate=2013-05-11|archive-date=2022-10-09|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://library.uoregon.edu/sites/default/files/data/guides/english/klinger_lebowski.pdf|url-status=dead}}</ref> Rolprentmakers en rolprente self wat in hul eie land geïgnoreer word, kan kultusstatus in ’n ander land kry en dit kan mense in hul eie land verbaas.<ref>{{cite news |last=Stanley |first=Alessandra |title=Can 50 Million Frenchmen Be Wrong? |url=http://www.nytimes.com/1990/10/21/magazine/can-50-million-frenchmen-be-wrong.html?pagewanted=all&src=pm |access-date=3 Junie 2013 |newspaper=The New York Times |date=21 Oktober 1990 |authorlink=Alessandra Stanley |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090604160619/http://www.nytimes.com/1990/10/21/magazine/can-50-million-frenchmen-be-wrong.html?pagewanted=all |archive-date= 4 Junie 2009 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> ''[[Mad Max]]'' (1979) was ’n internasionale treffer – behalwe in Amerika,<ref>{{cite web|last=Smith|first=Richard Harland|title=Mad Max|url=http://www.tcm.com/this-month/article/160862{{!}}0/Mad-Max.html|work=Turner Classic Movies|accessdate=2013-05-17|archive-date=2013-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130623234730/http://www.tcm.com/this-month/article/160862%7C0/Mad-Max.html|url-status=dead}}</ref> waar dit ’n obskure kultusprent geword het. Resensente het dit geïgnoreer en dit was jare lank net in ’n oorgeklante weergawe beskikbaar. Dit het egter internasionaal meer as $100&nbsp;miljoen gemaak.<ref>{{cite web |last=Berardinelli |first=James |title=Mad Max |url=http://www.reelviews.net/php_review_template.php?identifier=652 |work=Reelviews |access-date=17 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009123806/http://www.reelviews.net/php_review_template.php%3Fidentifier%3D652 |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|last=Barra|first=Allen|title=FILM; A Road Warrior Is Still on a Roll|url=http://www.nytimes.com/1999/08/15/movies/film-a-road-warrior-is-still-on-a-roll.html?pagewanted=all&src=pm|accessdate=2013-05-17|newspaper=The New York Times|date=1999-08-15}}</ref> Buitelandse prente kan gewilde genres beïnvloed, soos [[Japan]]nese gruwelflieks, wat aanvanklik ’n kultusgunsteling in Amerika was.<ref>{{cite news |title=Hollywood Takes a Chance on J-Horror Films |url=http://articles.baltimoresun.com/2006-06-23/features/0606230021_1_horror-tartan-remakes |access-date=20 Mei 2013 |newspaper=Baltimore Sun |date=23 Junie 2006 |agency=Knight Ridder |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011133359/http://articles.baltimoresun.com/2006-06-23/features/0606230021_1_horror-tartan-remakes |archive-date=11 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ondanks hul twyfelagtige aard kan kultusflieks van hul akteurs sterre maak. Nes met kultusprente is geloofwaardigheid ’n belangrike aspek van die akteurs se gewildheid.<ref>{{cite book|last1=Egan|first1=Kate|last2=Thomas|first2=Sarah|title=Cult Film Stardom: Offbeat Attractions and Processes of Cultification|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-29177-6|pages=1–2, 7|chapter-url=https://books.google.com/books?id=x2hQSUYG7RQC&pg=PA1|chapter=Introduction}}</ref> Dit kan egter ook daartoe lei dat akteurs daarna net dieselfde soort rolle kry. Tim Curry het moeilik rolle gekry ná ''The Rocky Horror Picture Show'', hoewel hy as ’n veelsydige akteur beskou word.<ref>{{cite news |last=Davis |first=Sandi |title=Animated Roles Help Actor Skip Stereotype |url=http://newsok.com/animated-roles-help-actor-skip-stereotype/article/2819410 |access-date=4 Junie 2013 |newspaper=The Oklahoman |date=20 Desember 2002 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303235100/http://newsok.com/animated-roles-help-actor-skip-stereotype/article/2819410 |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Mary Woronov, wat bekend is vir haar omstrede rolle in kultusprente, het later na hoofstroomflieks oorgeslaan. Van haar is verwag om die elemente van haar kultusflieks binne die perke van hoofstroomrolprente te herskep. Ondanks die komplekse gender-dekonstruksies van haar [[Andy Warhol]]-prente, het sy net rolle van lesbiërs en oorheersende vroue gekry.<ref>{{cite web |last=Harris |first=Will |title=Cult Film Staple Mary Woronov on Andy Warhol, Roger Corman, and Being Typecast |url=http://www.avclub.com/article/cult-film-staple-mary-woronov-on-andy-warhol-roger-84658 |work=The A.V. Club |access-date=5 Junie 2013 |date=7 September 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130011141/http://www.avclub.com/article/cult-film-staple-mary-woronov-on-andy-warhol-roger-84658 |archive-date=30 Januarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sylvia Kristel het ná haar rol in ''Emmanuelle'' (1974) agtergekom sy sy word sterk verbind met die fliek en die seksuele bevryding van die 1970's. Sy kon daarna nie werk in hoofstroomprente kry nie. Ondanks haar geweldige gewildheid en kultusaanhang, sal sy net ’n voetnoot kry in die meeste geskiedenisbeskrywings van die Europese rolprentbedryf, as sy enigsins genoem word.<ref>{{cite book|last=Wimmer|first=Leila|title=Cult Film Stardom: Offbeat Attractions and Processes of Cultification|year=2012|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-0-230-29369-4|page=197|url=https://books.google.com/books?id=Ygfq7T_r8jAC&pg=RA4-PT12|editor1-last=Egan|editor1-first=Kate|editor2-last=Thomas|editor2-first=Sarah|chapter=Chapter 11: Forever Emmanuelle: Sylvia Kristel and Soft-Core Cult Stardom|location=Houndsmills, Basingstoke, Hampshire New York}}</ref> Regisseurs kan dieselfde pad loop. Leonard Kastle, die regisseur van ''The Honeymoon Killers'' (1969), het daarna nie ’n enkele prent gemaak nie. Ondanks sy kultusaanhang kon hy nie finansiering vir nog ’n draaiboek kry nie.<ref>{{cite news|last=Grimes|first=William|title=Leonard Kastle, Composer and Filmmaker, Dies at 82|url=http://www.nytimes.com/2011/05/22/arts/leonard-kastle-a-composer-who-directed-the-honeymoon-killers-dies-at-82.html?partner=rss&emc=rss&_r=0|accessdate=2013-06-14|newspaper=The New York Times|date=2011-05-21}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van kultusrolprente]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Cult film|Engelse Wikipedia]] {{DEFAULTSORT:Kultusrolprente}} [[Kategorie:Rolprentgenres|Kultus]] pmisa61r1e3pvz8toehg09trsbl4kuw 0 107628 2970200 2916928 2026-09-23T15:43:11Z InternetArchiveBot 131157 Red 4 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kevin Costner | Beeld = Kevin Costner Césars 2013.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Costner in 2013 by die Césars-toekenningsaand. | Geboortenaam = Kevin Michael Costner | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1955|1|18}} | Geboorteplek = Lynwood, [[Los Angeles County]], [[Kalifornië|CA]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = Verenigde State van Amerika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, regisseur | Aktiewe jare = 1974-tans | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0000126 | Toekennings = }} '''Kevin Michael Costner''' (gebore op [[18 Januarie]] [[1955]]) is ’n [[Amerika]]anse [[akteur]], regisseur en [[musiek|musikant]]. Hy het twee [[Oscar]]s, drie [[Golden Globe]]s en ’n [[Emmy]] gewen, en is ook vir drie [[Bafta]]s benoem. In 2013 is ’n ere-César aan hom toegeken. Sy flieks sluit in ''[[Dances with Wolves]]'' (1990), ''Robin Hood: Prince of Thieves'' (1991) en ''JFK'' (1991).<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Vroeë lewe == Costner is op 18 Januarie 1955 in Lynwood, [[Kalifornië]], gebore en het in Compton, Kalifornië, grootgeword. Sy ouers was William en Sharon Rae Costner. Hy is die jongste van drie seuns, van wie die tweede by geboorte gesterf het. Sharon Rae Costner (née Tedrick) was 'n welsynswerker, en William Costner was 'n elektrisiën en 'n nutsbestuurder. Costner se vader se erfenis het sy oorsprong by Duitse immigrante na [[Noord-Carolina]] in die 1700s, en Costner het ook Engelse, Ierse, Skotse en Walliese afkoms. Costner is Baptiste grootgemaak. Hy was nie akademies geneig op skool nie, maar het wel sport gedoen (veral sokker), klavierlesse geneem, gedigte geskryf en in die ''First Baptist Choir'' gesing. Hy het gesê om die 1962-rolprent ''How the West Was Won'' as kind te kyk, het sy liefde vir Westerse rolprente geïnspireer. Costner het verklaar dat hy sy tienerjare in verskillende dele van Kalifornië deurgebring het namate sy pa se loopbaan gevorder het. Hy het hierdie tyd beskryf as 'n tydperk toe hy "baie selfvertroue verloor het", omdat hy gereeld nuwe vriende moes maak. Costner het in Ventura gewoon, toe in Visalia. Costner het die Hoërskool Mt. Whitney bygewoon waar hy in die optogorkes was. Hy het in 1973 aan die Hoërskool Villa Park gegradueer. Costner het bofbal by Villa Park gespeel en was spanmaats met Dennis Burtt. Hy het 'n BA aan die California State University in 1978 verwerf. Terwyl hy hier was, het hy 'n broer in die Delta Chi-broederskap geword. Costner het in sy laaste jaar van universiteit in toneelspel en dans begin belangstel. In 1978, terwyl hy op 'n vliegtuig was wat van sy wittebrood in Puerto Vallarta teruggekeer het, het Costner 'n toevallige ontmoeting met die akteur [[Richard Burton]] gehad. Op daardie stadium was Costner onseker of hy 'n akteur moet word, en hy het Burton genader om sy raad te vra. Costner het gesê dat Burton hom aangemoedig het om toneelspel na te streef. Costner het ook verklaar dat hy Burton gevra het of dit moontlik is om 'n akteur te wees sonder om onrus in 'n mens se private lewe te ervaar; volgens Costner het Burton geantwoord dat hy dink dit is moontlik. Costner erken Burton dat hy hom geïnspireer het om 'n akteur te word.<ref>{{Cite web|url=https://sports.yahoo.com/fans-bombarding-kevin-costners-instagram-000000750.html|title=Fans Are Bombarding Kevin Costner's Instagram After His Latest Photo Post|date=January 25, 2021|website=Yahoo Sports|access-date= 7 Maart 2024|archive-date=20 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230920033737/https://sports.yahoo.com/fans-bombarding-kevin-costners-instagram-000000750.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://samoaglobalnews.com/today-in-history-kevin-costner-born-in-lynwood-california-and-grew-up-in-compton/|title=Today in History: Kevin Costner born in Lynwood California and Grew Up in Compton |website=Samoa Global News|date=January 18, 2023}}</ref><ref name="autobiog">Todd Keith, Kevin Costner: The Unauthorized Biography, Ikonprint Publishers: Southwark, London (1991)</ref><ref>{{cite web | url = http://www.adherents.com/people/pc/Kevin_Costner.html | title = The religion of Kevin Costner, actor and film director | work = adherents.com | access-date = April 28, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100707180324/http://www.adherents.com/people/pc/Kevin_Costner.html | archive-date = July 7, 2010 | url-status = usurped }}</ref><ref name=tca></ref><ref name="ref3">{{Cite news | title = Kevin Costner Plows His Own 'Field of Dreams' | publisher = The Atlanta Journal and The Atlanta Constitution | date = May 6, 1989 | url = http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB7C3D42F4B4921&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D | access-date = December 9, 2007 | archive-date = 16 April 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220416080427/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=AT&p_theme=at&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EB7C3D42F4B4921&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D | url-status = dead }}</ref><ref name="ref1">{{Cite news | last = Kempley | first = Rita | title = Kevin Costner in the Land of 'Wolves'; The Director: Reclaiming Boyhood Dreams | newspaper = The Washington Post | date = November 9, 1990 | url = http://www.highbeam.com/doc/1P2-1157798.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105151012/http://www.highbeam.com/doc/1P2-1157798.html|url-status=dead|archive-date=November 5, 2012 | access-date = December 9, 2007}}</ref> Nadat hy ingestem het om 'n werk as bemarkingsbestuurder te onderneem, het Costner vyf aande per week toneelspellesse begin neem, met die ondersteuning van sy vrou. Sy bemarkingswerk het 30 dae geduur. Hy het ander werk geneem om die egpaar te ondersteun, wat hom toegelaat het om sy toneelspelvaardighede te ontwikkel deur middel van onderrig, insluitend werk aan vissersbote, as 'n vragmotorbestuurder, en toere deur sterre se Hollywood-huise te gee, terwyl hy ook oudisies bygewoon het. == Loopbaan == [[Beeld:Actor_and_Musician_Kevin_Costner.jpg|duimnael|links|180px|Costner in 2010 op die verhoog.]] Ná ’n paar klein rolle het hy sy deurbraak in 1985 in ''Silverado'' gemaak. Hy het in 1987 sterstatus bereik nadat hy ’n federale agent in ''The Untouchables'' en die hoofrol in die riller ''No Way Out'' gespeel het.<ref name=tca>Uit ''Inside the Actors Studio'', 2001</ref> Ander noemenswaardige prente sluit in ''Bull Durham'' (1988), ''Field of Dreams'' (1989), ''Dances with Wolves'' (1990), waarvan hy ook die regisseur was en wat die [[Oscar]] vir beste prent en vir beste regisseur gewen het, ''JFK'' en ''Robin Hood: Prince of Thieves'' (1991), en ''The Bodyguard'' (1992). Minder gewilde prente was die wetenskapsfiksieprent ''Waterworld'' (1995) en ''The Postman'' (1997). Laasgenoemde is ook deur Costner vervaardig en geregisseer. Hy het ’n Emmy, Golden Globe en Screen Actors Guild Award gewen vir sy spel in die [[televisie]]minireeks ''Hatfields & McCoys'' (2012). === Musiek === Costner is die [[sanger]] in Kevin Costner & Modern West, ’n country-rock-groep wat hy gestig het. Hulle het in 2007 op ’n wêreldwye toer gegaan wat konserte in [[Istanboel]] en [[Rome]] ingesluit het. Die groep het in 2008 ’n country-album, ''Untold Truths'', uitgereik. In 2009 het hulle weer op toer gegaan<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/aponline/2009/08/02/world/AP-CN-Canada-Stage-Collapse.html?_r=1 |title=1 Dead, 40 Injured in Canada Stage Collapse |publisher=Associated Press via The New York Times |date=2 Augustus 2009 |accessdate=2 Augustus 2009}}</ref> en in 2010 is ’n tweede album, ''Turn It On'', in [[Europa]] uitgereik.<ref>{{Cite web |url=http://kevincostnermodernwest.com/news/comments/new-album-turn-it-on/ |title=New Album – "Turn It On" – News – Kevin Costner & Modern West |access-date=20 Februarie 2016 |archive-date=19 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110819095309/http://kevincostnermodernwest.com/news/comments/new-album-turn-it-on/ |url-status=bot: unknown }}</ref> Hulle het ook daarmee deur Europa getoer.<ref>{{Cite web |url=http://kevincostnermodernwest.com/news/comments/new-tour-dates-announced-new-album-in-the-works/ |title=New Tour Dates Announced / New Album In the Works – News – Kevin Costner & Modern West |access-date=20 Februarie 2016 |archive-date=20 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110920201900/http://kevincostnermodernwest.com/news/comments/new-tour-dates-announced-new-album-in-the-works/ |url-status=bot: unknown }}</ref> == Persoonlike lewe == Op 25 September 2004 trou Costner met sy meisie van vier jaar, die model en handsakontwerper Christine Baumgartner, op sy plaas in Aspen, [[Colorado]]. Hulle het twee seuns, gebore in 2007 en 2009, en 'n dogter gebore in 2010. In Mei 2023 het Baumgartner aansoek gedoen om egskeiding. Hulle het hul egskeiding op 20 Februarie 2024 afgehandel.<ref>{{Cite magazine | last1 = Kappes | first1 = Serena | first2 = Jason | last2 = Bane | url = http://www.people.com/people/article/0,,702154,00.html | title = Kevin Costner Marries Girlfriend in Aspen | magazine = People (magazine) | 8 = People | date = September 26, 2004 | access-date = 7 Maart 2024 | archive-date = 30 Januarie 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120130052426/http://www.people.com/people/article/0,,702154,00.html | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite magazine | last = Nudd | first = Tim | url = http://www.people.com/people/article/0,,20038070,00.html | title = Kevin Costner, Wife Have a Baby Boy | magazine = [[People (magazine)|People]] | date = May 7, 2007 | access-date = 7 Maart 2024 | archive-date = 14 Februarie 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120214235334/http://www.people.com/people/article/0,,20038070,00.html | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite magazine | last = Silverman | first = Stephen M. | url = http://www.people.com/people/article/0,,20258995,00.html | title = It's Another Boy for Kevin Costner | magazine = [[People (magazine)|People]] | date = February 13, 2009 | access-date = 7 Maart 2024 | archive-date = 22 Februarie 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120222123547/http://www.people.com/people/article/0,,20258995,00.html | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite magazine | first = Sarah | last = Michaud | url = http://www.people.com/people/article/0,,20352305,00.html | title = Seventh Child on the Way for Kevin Costner | magazine = People (magazine) | 6 = People | date = March 17, 2010 | access-date = May 27, 2010 | archive-date = 23 Februarie 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120223014557/http://www.people.com/people/article/0,,20352305,00.html | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite magazine | first = Ingrid | last = Vasquez | url = https://people.com/movies/kevin-costners-wife-christine-baumgartner-files-for-divorce/ | title = Kevin Costner's Wife Christine Baumgartner Files for Divorce After 18 Years of Marriage | magazine = People (magazine)|People | date = May 2, 2023 | access-date = May 3, 2023}}</ref> == Filmografie == [[Beeld:Kevin_Costner_DF-SD-05-08959_crop.jpg|duimnael|Costner in 2003.]] * ''Stacy's Knights'' (1982) * ''Chasing Dreams'' (1982) * ''Night Shift'' (1982) * ''Frances'' (1982) * ''Table for Five'' (1983) * ''The Big Chill'' (1983) (tonele is verwyder) * ''Testament'' (1983) * ''The Gunrunner'' (1984) * ''Fandango'' (1985) * ''Silverado'' (1985) * ''American Flyers'' (1985) * ''Sizzle Beach, U.S.A.'' (1986) (oorspronklik in 1974 verfilm) * ''Shadows Run Black'' (1986) * ''The Untouchables'' (1987) * ''No Way Out'' (1987) * ''Bull Durham'' (1988) * ''Field of Dreams'' (1989) * ''Revenge'' (1990) (akteur en uitvoerende vervaardiger) * ''Dances with Wolves'' (1990) (akteur, regisseur en vervaardiger) * ''Madonna: Truth or Dare'' (1991) (dokumentêr) * ''Robin Hood: Prince of Thieves'' (1991) (akteur, vervaardiger) * ''JFK'' (1991) * ''Oliver Stone'' (1992) (dokumentêr) * ''Beyond 'JFK': The Question of Conspiracy'' (1992) (dokumentêr) * ''The Bodyguard'' (1992) (akteur, vervaardiger) * ''Amazing Stories: Book One'' (1992), episode: ''The Mission'', waarin hy die kaptein van die vliegtuig speel * ''A Perfect World'' (1993) * ''A Century of Cinema'' (1994) (dokumentêr) * ''Wyatt Earp'' (1994) (akteur, vervaardiger) * ''The War'' (1994) * ''Waterworld'' (1995) (akteur, vervaardiger, en nie-gekrediteerde regisseur) * ''Tin Cup'' (1996) * ''Sean Connery, An Intimate Portrait'' (1997) (dokumentêr) * ''The Postman'' (1997) (regisseur, vervaardiger en akteur) * ''Message in a Bottle'' (1999) (akteur, vervaardiger) * ''For Love of the Game'' (1999) * ''Play It to the Bone'' (1999) (kameo) * ''Thirteen Days'' (2000) (akteur, vervaardiger) * ''3000 Miles to Graceland'' (2001) * ''Dragonfly'' (2002) * ''Open Range'' (2003) (akteur, regisseur en vervaardiger) * ''The Upside of Anger'' (2005) * ''Rumor Has It'' (2005) * ''The Guardian'' (2006) * ''Mr. Brooks'' (2007) * ''Swing Vote'' (2008) * ''Man of Steel'' (2013) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{AllMovie naam|15189}} * {{Mojo naam|kevincostner}} * {{IMDb naam|126}} * {{Tcmdb naam|39794%7C0}} * Amptelike webtuiste: [http://www.kevincostner.com/ www.kevincostner.com] * [http://jewreview.net/article.php?id=1409 Onderhoud op JewReview.net met Costner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081010014159/http://jewreview.net/article.php?id=1409 |date=10 Oktober 2008 }} * [http://countrymusicpride.com/kevin-costner-modern-west-untold-truths-universal-south/ Resensie van Kevin Costner & Modern West by www.CountryMusicpride.com] * {{Commons-kategorie inlyn|Kevin Costner}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Kevin Costner|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Costner, Kevin}} [[Kategorie:Amerikaanse rolprentregisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse sangers]] [[Kategorie:Geboortes in 1955]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] m7au09sgrdrjfvgeq23r0pe0e8lj0hq 0 109361 2970404 2632214 2026-09-24T06:26:59Z JMK 649 +kat 2970404 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Kensington | ander_naam = | inheemse_naam = | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | beeld_stadsilhoeët = Kensington, Johannesburg.jpg | beeld_alt = Uitsig oor Kensington | beeldbyskrif = | beeld_vlag = | beeld_seël = | beeld_skild = | bynaam = | slagspreuk = | beeld_kaart = | duimdrukkeretiketposisie = onderkant | kaart_onderskrif = | latd = 26 |latm = 11 |lats = 36 | longd = 28 |longm = 6 |longs = 22 | provinsie = Gauteng | distrik = | munisipaliteit = Stad Johannesburg | hoofplek = Johannesburg | stigtingsdatum = | oppervlakvoetnotas = | oppervlak_totaal_km2 = 5.21 | hoogte_m = | bevolkingvoetnotas = | bevolking_totaal = 19197 | bevolking_soos_op = 2011 | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 45,9% | persent_kleurling = 6,4% | persent_asiër = 17,2% | persent_wit = 37,0% | persent_ander = 1,3% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Engels]] | demografie2_info1 = 59,6% | demografie2_titel2 = [[Afrikaans]] | demografie2_info2 = 6,7% | demografie2_titel3 = [[Zoeloe]] | demografie2_info3 = 11,0% | demografie2_titel4 = [[Xhosa]] | demografie2_info4 = 2,5% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 20,2% | poskode = 2094 | poskode2 = 2101 | skakelkode = 011 | sensuskode = 798015112 | webwerf = }} '''Kensington''' is een van die oudste [[voorstad|voorstede]] van [[Johannesburg]] en volgens sy oppervlak ook een van sy grootstes. Dit word in die weste begrens deur [[Jeppestown]], [[Troyeville]] en [[Belgravia, Johannesburg|Belgravia]], in die noorde deur [[Bezuidenhoutsvallei]] en [[Judith's Paarl]], in die noordooste deur [[Dewetshof]], in die ooste deur [[Bedfordview]] en in die ooste en suide deur [[Reynolds View]] en [[Malvern]]. Duisende bome, wat langs paaie geplant is toe die voorstad se padnetwerk op voormalige grond van die plaas [[Doornfontein (plaas)|Doornfontein]] in 1902 uitgelê is, en die voorstad se ligging op 'n aantal koppies dra by tot die rustige en dorpsagtige karakter. Dit word beskryf as 'n meer tydlose en besadigde deel van Johannesburg.<ref>{{en}} [https://www.sa-venues.com/attractionsga/kensington.php SA-Venues se beskrywing van Kensington]. URL besoek op 4 November 2017.</ref> Kensington het vanaf 1897 op die hoogtepunt van die [[Britse Ryk]] se magsuitbreiding ontstaan, en dit was ietwat oordrewe Britse nasionalisme (''jingoisme'') wat kort ná die oorwinning in die [[Anglo-Boereoorlog]] sy stempel op Kensington se toponimie afgedruk het. Nie net die voorstad se naam - afgelei van die welgestelde voorstad [[Kensington]] in die huidige [[Londen]]se Royal Borough of Kensington and Chelsea - weerspieël die anglofiele houding van sy stigter, Max Langermann, 'n [[Jood]]se immigrant uit [[Duitsland]] en boorling van Floss in [[Beiere]] nie, maar daar is ook nie minder as 83 strate wat na Britse oorlogskepe vernoem is nie - naas straatname soos Langermann Drive wat aan die stigter herinner.<ref>{{Cite web |url=https://joburg.org.za/index.php?option=com_content&id=7378:joburgs-village-in-the-city&Itemid=188 |title=''City of Johannesburg, 2 November 2011: Joburg’s village in the city. Besoek op 19 Junie 2017'' |access-date=19 Junie 2017 |archive-date= 1 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601141439/https://joburg.org.za/index.php?option=com_content&id=7378:joburgs-village-in-the-city&Itemid=188 |url-status=dead }}</ref> Die voorstad is die tuiste van die [[Hoër Seunskool Jeppe|Hoër Seun-]] en Meisieskool Jeppe,<ref>{{en}} [https://www.jeppeboys.co.za/ Die Hoër Seunskool Jeppe se webtuiste]. URL besoek op 4 November 2017.</ref><ref>{{en}} [http://www.jeppegirls.co.za/ Die Hoër Meisieskool Jeppe se webtuiste]. URL besoek op 4 November 2017.</ref> die Sekondêre Skool Kensington (tot 1992 die Afrikaansmedium Hoërskool Kensington), asook laerskole soos Leicester Road, Kensington (eens die [[Afrikaans]]medium [[Laerskool Kensington]]), Sir Edmund Hillary (albei op die grens met [[Bezuidenhoutsvallei]]), Kensington Ridge en Eastgate. Die Hoërskool Malvern is geleë op die grens tussen Kensington en [[Malvern]]. Die privaat skool Glen Oaks vir kinders met leerprobleme is geleë in Robertslaan.<ref> {{en}} [http://www.glenoaks.org.za/ Die skool se webtuiste]. URL besoek op 4 November 2017.</ref> Al dié skole se onderrigmedium is [[Engels]]. == Fotogalery == {{Gallery |titel=Kensington, Johannesburg |breedte=180 |Derby Road, Kensington, Johannesburg.jpg|Derbyweg in Kensington. |Scottish Horse Memorial.JPG|[[Scottish Horse-gedenkteken]] in Kensington. |Uitsig vanaf die Scottish Horse-gedenkteken op Kensington en Bezuidenhoutsvallei.jpg|Die uitsig vanaf die Scottish Horse-gedenkteken op Kensington (voorgrond) en [[Bezuidenhoutsvallei]] (middelgrond). |Towers on Langermann's Kop.jpg|Water- en radiotoring op Langermannskop, asook die bouval van die ou Langermann-hotel. |Straatkaart van Johannesburg, 1929.jpg|Op hierdie straatkaart van Johannesburg van 1929 was Kenington die stad se mees oostelike voorstad. |Kensington-sanatorium, Johannesburg.jpg|Die Kensington-sanatorium. Die argitek [[John Beardwood|John Francis Beardwood]] het dié gebou ontwerp vir die inrigting wat die Sisters of the Holy Family in 1905 gestig het. Dit staan nog, hoewel dit met die jare vergroot is.<ref>{{en}}[https://johannesburg1912.wordpress.com/2013/02/16/jeppestown-belgravia-pt2/ Johannesburg 1912]. URL besoek op 5 November 2017.</ref> }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[NG gemeente Kensington]] {{Voorstede van Johannesburg}} [[Kategorie:Kensington, Johannesburg]] [[Kategorie:Voorstede van Johannesburg]] n4ud4oncsua1bsbma1pwdebq3027cz2 0 111421 2970213 2837754 2026-09-23T17:39:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970213 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Compost-dirt.jpg|duimnael|280px|Kompos]] '''Kompos''' is [[organiese materiaal]] wat ontbind het  en [[Afvalbestuur#Herwinning|herwin]] is as 'n [[Bemesting|kunsmis]] en byvoeging vir grond. Kompos is 'n belangrike bestanddeel in [[organiese landbou|organiese boerdery]]. Op die eenvoudigste vlak behels die proses om kompos te maak die benatting van 'n hoop organiese materiaal bekend as groen afval (blare, voedsel oorskiet) en om te wag vir die materiaal om af te breek in [[humus]] oor 'n tydperk van weke of maande. Moderne, metodiese komposmakery is 'n multi-stap proses met afgemete bydraes van water, lug, koolstof – en stikstofryke materiaal wat noukeurig gemonitor word. Die ontbindingsproses word aangehelp deur die plantmateriaal te versnipper, water by te voeg en te verseker dat behoorlike deurlugting plaasvind deur die mengsel gereeld om te draai. Wurms en [[swam]]me breek die materiaal verder af. Bakterieë wat suurstof benodig om te funksioneer ([[aerobiese bakterieë]]) en swamme beheer die chemiese proses waar die insette omgeskakel word na hitte, [[koolstofdioksied]] en [[ammonium]]. Die ammonium ({{chem|N|H|4|-}}) is die  stikstofvorm wat deur plante gebruik word. Wanneer die beskikbare ammonium nie deur plante gebruik word nie, word dit verder deur bakterieë omgeskakel in [[Nitraat|nitrate]] ({{chem|N|O|3|-}}) deur die proses van [[nitrifikasie]]. Kompos is ryk aan voedingstowwe. Dit word gebruik in [[tuin]]e, [[tuinuitleg]], [[hortologie]] en [[landbou]]. Die kompos self is op baie maniere voordelig vir die grond: as 'n opknappingstof; 'n kunsmis; dit voeg belangrike [[humussuur]] by die grond en dien as 'n natuurlike [[plaagdoder]]. Kompos is nuttig in ekosisteme vir erosiebeheer; herwinning van grond; vleiland konstruksie en as bedekking vir stortingsterreine. Organiese bestanddele wat geskik is vir kompostering kan alternatiewelik gebruik word om [[biogas]] te genereer deur [[anaërobiese vertering]]. == Bestanddele == [[Lêer:Composting in the Escuela Barreales.jpg|duimnael|Huishoudelike kompos emmer in Escuela Barreales, Santa Cruz, Chili.]] === Koolstof, stikstof, suurstof, water === [[Lêer:Food-scraps-compost.jpg|duimnael|Oorskietkos komposhoop.]] Komposterende organismes benodig vier ewe belangrike bestanddele om effektief te werk: * Koolstof — vir energie; die mikrobiese [[oksidasie]] van koolstof produseer die hitte, wanneer begevoeg word teen die voorgestelde vlakke.<ref>{{cite web |url=http://web.extension.illinois.edu/homecompost/science.html |title=Composting for the Homeowner – University of Illinois Extension |publisher=Web.extension.illinois.edu |access-date=18 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190609135901/https://web.extension.illinois.edu/homecompost/science.html |archive-date=9 Junie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ** Koolstofryke materiaal is geneig om bruin en droog te wees. * Stikstof — dit laat meer organismes groei en voortplant om die koolstof te oksideer. ** Stikstofryke materiaal is geneig om groen te wees  (of kleurvol soos vrugte en groente) en nat. * Suurstof — vir oksidering van koolstof en die ontbindingsproses. * Water — in die regte hoeveelhede hou dit die aktiwiteit in stand sonder dat anaerobiese toestande ontstaan.<ref name="uiuc-mat">{{cite web |url=http://web.extension.uiuc.edu/homecompost/materials.html |title=Composting for the Homeowner -Materials for Composting |work=uiuc.edu |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225014318/http://web.extension.uiuc.edu/homecompost/materials.html |archive-date=25 Desember 2009 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 Junie 2016 }}</ref> Sekere verhoudings van hierdie materiale sal voordelige bakterieë voorsien met die voedingstowwe om teen 'n tempo te werk wat hitte veroorsaak in die komposhoop. Baie water sal tydens hierdie proses vrygestel word as stoom  en die suurstof sal vinning uitgeput raak ─ daarom moet die hoop aktief bestuur word. Hoe warmer die hoop word, hoe meer water en suurstof is nodig. Die balans tussen lug en water is krities belangrik vir die handhawing van hoë temperature (135°-160° Fahrenheit / 50° - 70° Celsius) totdat die materiaal afgebreek is. Terselfdertyd kan te veel lug of water ook die proses vertraag, net soos wat te veel koolstof (of te min stikstof) dit ook sal vertraag. Die mees doeltreffende kompostering vind plaas met 'n optimale koolstof-stikstofverhouding van 10:1 tot 20:1.<ref name="Radovich">{{Cite book|author1=Radovich, T|author2=Hue, N|author3=Pant, A|editor1-last=Radovich, T|editor2-last=Arancon, N|url=http://www.ctahr.hawaii.edu/huen/nvh/compost.pdf|title=Tea Time in the Tropics – a handbook for compost tea production and use|chapter=Chapter 1: Compost Quality|date=2011|publisher=College of Tropical Agriculture and Human Resources, University of Hawaii|pages=8–16}}</ref> === Dieremis en kooigoed === Die basiese kompos bestanddele wat op plase gegenereer word is dieremis en kooigoed. Strooi en saagsels is algemene materiaal vir beddegoed, maar koerant en geskeurde karton word ook gebruik.  Elke tipe mis het sy eie fisiese, chemiese en biologiese eienskappe. Beesmis  en perdemis beskik oor goeie eienskappe vir kompos wanneer dit gemeng word met kooigoed. Varkmis is baie nat en word gewoonlik gemeng met strooi of soortgelyke rou materiaal. Pluimvee mis ook moet gemeng word met koolstofagtige materiaal – verkieslik laag in stikstof soos saagsels of strooi.<ref>Dougherty, Mark. (1999).</ref> === Mikro-organismes === Komposvorming is afhanklik van mikro-organismes om organiese materiaal af te breek wat die kompos produseer. Talle verskillende tipes mikro-organismes kom voor in aktiewe kompos waarvan die mees algemene:<ref name="cornell">{{cite web |url=http://compost.css.cornell.edu/microorg.html |title=Composting – Compost Microorganisms |work=Cornell University |access-date=6 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115202006/http://compost.css.cornell.edu/microorg.html |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * [[Bakterie|Bakterieë]] - Dit is mees volop van al die [[Mikro-organisme|mikro-organismes]] wat in kompos gevind word. Afhangende van die fase van kompostering, kan mesofiliese of termofiliese bakterieë oorheers. * ''Aktino bakterie'' - Nodig vir die afbreek van papierprodukte soos koerant en bas. * [[Swam]]me - Skimmel en [[gis]] help om materiaal af te breek wat bakterieë nie kan nie, veral lignien in houtagtige materiaal. * [[Protosoë]]- Help om bakterieë, swamme en mikro-organiese deeltjies te vernietig. * [[Rotifere]] - Rotifers (raderdiertjies) beheer die bevolkings van bakterieë en protosoë. Daarbenewens neem  erdwurms nie net gekomposteerde materiaal op nie, maar hulle veroorsaak deurlugtiging asook dreineringstonnels soos hulle deur die kompos beweeg. ==== Fases van komposvorming ==== Onder ideale omstandighede bestaan komposvorming uit drie groot fases:<ref name="cornell" /> * Die aanvanklike, mesofiliese fase waarin die ontbinding plaasvind onder matige temperature deur mesofiliese mikro-organismes. * 'n Tweede termofiliese fase begin wanneer temperatuur styg en ontbinding plaasvind deur talle termofiliese bakterieë onder hoë temperature. * Soos die voorsiening van hoë energieverbindings kwyn, begin die temperatuur daal en die mesofiele oorheers in die rypwording fase. == Gebruike van kompos == Kompos  word oor die algemeen aanbeveel as 'n toevoeging tot grond, of by ander bindmiddels soos [[klapperhaar]] en [[veengrond]], om [[blomakkers]] te verbeter en om humus en voedingstowwe te voorsien. Dit bied 'n ryk ''groeimedium;'' 'n absorberende materiaal wat vog en oplosbare minerale behou; verskaf ondersteuning en [[voedingstowwe]] waarin plante kan floreer. Kompos wat gereed is om te gebruik as 'n toevoeging is donkerbruin of selfs swart met 'n aardagtige reuk.<ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/wastes/conserve/rrr/greenscapes/pubs/asla-soil.pdf |title=Healthy Soils, Healthy Landscapes |access-date=14 Junie 2016 |archive-date=19 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519071303/http://www.epa.gov/recycle |url-status=dead}}</ref> Kompostering vernietig [[Patogeen|patogene]] of ongewenste [[Saad|sade]]. Ongewenste lewende plante (of [[onkruid]]) kan ontmoedig word deur dit te bedek met 'n deklaag/kompos. Die "[[mikrobiese insekdoders]]" in kompos sluit in thermofiele en mesofiele, maar sekere kompos [[detritivore]] verminder ook baie patogene. Thermofiliese (hoë-temperatuur) kompos is bekend daarvoor dat dit talle sade en byna alle vorme van patogene vernietig. Die [[sanitasie]] eienskappe van (thermofiliese) kompos is wenslik waar daar 'n hoë waarskynlikheid van patogene is soos in die geval van [[mis]]. == Komposvorming tegnologie == [[Lêer:Tumbler.skips.jpg|duimnael|'n Tuisgemaakte kompos wentelaar]] === Oorsig === ::Lees ook: [[wurmplaas]] Bykomend tot die tradisionele komposhoop het daar verskillende benaderings ontwikkel om verskillende komposvormende prosesse, bestanddele, plekke, en toepassings vir kompos te hanteer. Daar is 'n groot verskeidenheid [[kompos stelsels]] op die mark, byvoorbeeld: * Op huishoudelike vlak: [[Kompostoilet]], houer komposvorming, ''vermi kompos'' * Industriële kompostering (op groot skaal): [[Deurlugting]] van statiese hope, ''vermikompos ''en'' ''[[statiese windrye.]] [[Vermikompos]] is die produk of proses van kompostering deur die gebruik van verskillende wurmspesies, gewoonlik rooi wurms, [[wit wurms]], en erdwurms. Hul verkry 'n heterogene mengsel van ontbindende groente- of voedselafval (uitgesluit vleis, suiwelprodukte, vette of olies), beddegoed materiaal en wurmhopies ([[wurmgietsels]]). ''Wurmgietsels'' is wurmhumus of wurmmis en is die eindproduk van die afgebreekte organiese materiaal deur erdwurm [[Spesie|spesies]].<ref>{{cite web |url=http://southwoodsforestgardens.blogspot.com/2009/01/paper-on-invasive-european-worms.html |title=Paper on Invasive European Worms |access-date=22 Februarie 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009124334/https://southwoodsforestgardens.blogspot.com/2009/01/paper-on-invasive-european-worms.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Vermikompos is volop water-oplosbare voedingstowwe en is 'n voedingsryke [[organiese kunsmis]] wat relatief maklik is vir plante om te absorbeer.<ref>Coyne, Kelly and Erik Knutzen.</ref> Navorsers van die [[Pondicherry Universiteit]]  het bevind dat daar 'n aansienlike vermindering in swaar metale is wanneer  wurms in vullis vrygelaat word en hulle verwyder [[lood]], [[sink]], [[kadmium]], [[koper]] en [[mangaan]] effektief.<ref>{{Citation|url=http://www.mining.com/remediating-heavy-metals-using-a-worm-compost/|title=Cleaning up heavy metals using worms|year=2012|publisher=mining.com|publication-place=International|accessdate=3 October 2012}}</ref> ==== Kompostoilette ==== 'n [[Kompostoilet]] versamel menslike ontlasting wat by 'n komposhoop gevoeg word saam met saagsels, strooi of ander koolstofryke materiaal en waar patogene tot 'n mate vernietig word. Die hoeveelheid patogene wat vernietig word, hang af van die temperatuur (mesofiliese of termofiliese voorwaardes) en komposteringstyd.<ref name=":1">Stenström, T.A., Seidu, R., Ekane, N., Zurbrügg, C. (2011).</ref> Die kompos is verskeie name gegee soos "''humanure''" en EcoHumus.<ref name=":1">Stenström, T.A., Seidu, R., Ekane, N., Zurbrügg, C. (2011).</ref> 'n Kompostoilet kan die bewaring van [[vars water]] bevorder omdat dit nie drinkbare water gebruik soos wat benodig word deur die tipiese [[spoeltoilet]] nie. Dit voorkom die besoedeling van grondwater omdat die ontbindingsproses van die ontlasting beheer is voordat dit die sisteem binnegaan. == Kompos en vullingsterreine == Soos kommer styg oor die beskikbare spasie vir [[stortingsterreine]]  is daar  wêreldwyd groeiende belangstelling in herwinning deur middel van kompostering, aangesien die proses organiese materiaal omskep in bruikbare produkte.<ref>{{Cite web |url=http://www.stormcon.com/mw_0107_history.html |title=A Brief History of Solid Waste Management |access-date=14 Junie 2016 |archive-date=27 Desember 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071227094900/http://www.stormcon.com/mw_0107_history.html |url-status=dead }}</ref> Kompostering is een van die enigste maniere om die lewenskragtigheid van grond te herstel wanneer [[fosfortekort]] aanwesig is in die grond.<ref>{{cite web |title=Preventing Contaminants in Home Compost Piles |url=http://www.networx.com/article/preventing-contaminants-in-home-compost |access-date=16 Junie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009124340/https://www.networx.com/article/preventing-contaminants-in-home-compost |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die produksie van kompos op industriële skaal vind in die meeste Westerse lande plaas en in baie gebiede is dit nou wetlik verpligtend. === Industriële stelsels === [[Lêer:Spontaneous combustion of compost pile.jpg|links|duimnael|'n Groot komposhoop wat stoom as gevolg van die hitte wat gegenereer word deur [[thermofiliese]] mikro-organismes.]] Industriële kompos stelsels word toenemend geïnstalleer as 'n afvalbestuur alternatief vir stortingsterreine, saam met ander [[gevorderde afval verwerkingstelsels]]. [[Meganiese biologiese afvalbehandeling]] word toenemend gebruik in ontwikkelde lande as gevolg van regulasies wat die hoeveelheid organiese materiaal beheer wat toegelaat word in stortingsterreine. Wanneer [[bio-afbreekbare afval]] behandel word voordat dit in 'n stortingsterrein beland, verminder [[Aardverwarming|globale verhitting]] weens vlugtige [[metaan]]. Groot-skaalse kompos stelsels word deur baie stedelike gebiede in die wêreld gebruik.  Die wêreld se grootste ''Municipal Solid Waste co-composter'' is die [[Edmonton Kompos Fasiliteit]] in [[Edmonton]], [[Alberta]], [[Kanada]], wat 220&nbsp;000 ton residensiële vaste afval en 22&nbsp;500 ton droë  bio-vastestowwe per jaar in 80,000 ton kompos omskep. Die fasiliteit is 38&nbsp;690&nbsp;m2 (416&nbsp;500&nbsp;vk.ft.) groot. In 2006 het [[Katar]] met konstruksie begin  aan 'n 275,000 ton/jaar anaërobiese vertering – en komposaanleg gelisensieer deur {{Intertaalskakel|Kompogas|de}}&nbsp;([[:de:Kompogas|de]]) Switserland. Hierdie aanleg, met 15 onafhanklike anaërobiese verteertenks, sal die wêreld se grootste komposfasiliteit wees wanneer dit ten volle operasioneel is vroeg in 2011. Dit vorm deel van Katar se Binnelandse Vaste Afval Bestuursentrum – die grootste geïntegreerde [[afvalbestuur]] kompleks in die [[Midde-Ooste]]. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afval]] [[Kategorie:Landbou]] [[Kategorie:Tuine]] ext57iepzfnfizcbocntx7o9hqudde6 0 111886 2970265 2618532 2026-09-23T18:58:06Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970265 wikitext text/x-wiki Die '''Ds. Pieter van Drimmelenmedalje''' is ’n toekenning wat sedert [[1977]] deur die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] toegeken word vir aktiwiteite soos Bybelvertaling, teologiese handboeke in Afrikaans vir gebruik deur universiteitstudente, gepubliseerde preekbundels, godsdiensonderwys en die skryf, vertaling, toonsetting en bywerking van Afrikaanse Psalms en Gesange. Die medalje kan na verloop van minstens vyf jaar weer aan dieselfde persoon toegeken word. Die prys is vernoem na ds. [[Pieter van Drimmelen]] wat saam met prof. dr. [[Govert van Drimmelen|G.C. van Drimmelen]] in 1977 ’n bedrag van R5&nbsp;000 beskikbaar gestel het. == Lys van wenners == *[[1982]] – Prof. [[Gawie Cillié|G.G. Cillié]] *[[1984]] – Die [[Bybelgenootskap van Suid-Afrika]] *[[1988]] – Prof. [[Pieter Verhoef|P.A. Verhoef]] *[[1989]] – Prof. [[Johannes Petrus Louw|J.P. Louw]] *[[1990]] – Dr. [[Attie van der Colf|A.P. van der Colf]] *[[1991]] – Mnr. Pieter van der Westhuizen *[[1992]] – Prof. A.B. du Toit *[[1993]] – Prof. [[Ferdinand Deist|F.E. Deist]] *[[1996]] – Prof. J.P. Oberholzer *[[1998]] – Prof. J.A. Durand *[[1999]] – Prof. J.J.J. van Rensburg *[[2000]] – Prof. J.G. van der Watt, prof. S.J. Joubert *[[2001]] – Prof. C.J.A. Vos *[[2002]] – Prof. [[T.T. Cloete]] *[[2003]] – Prof. H.F. van Rooy *[[2004]] – Prof. [[Bernard Combrink|H.J.B. Combrink]] *[[2005]] – Prof. G.C. Olivier *[[2006]] – Dr. A. König *[[2008]] – Prof. A.G. van Aarde *[[2009]] – Bybelgenootskap van Suid-Afrika, Christelike Kernensiklopedie *[[2010]] – Prof. J.L. Helberg *[[2013]] – Prof. A.P.B. Breytenbach * [[2016]] – Mnr. H.C. van Zyl<ref>{{cite web |url=http://www.litnet.co.za/die-raad-van-die-suid-afrikaanse-akademie-vir-wetenskap-en-kuns-bekronings-2016/ |title=Die Raad van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns: Bekronings 2016 |format=html |date=31 Maart 2016 |access-date=1 April 2016 |publisher=Litnet |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009111846/https://www.litnet.co.za/die-raad-van-die-suid-afrikaanse-akademie-vir-wetenskap-en-kuns-bekronings-2016/ |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[2019]] – Prof. H.J.B. Combrink<ref>{{cite web |url=http://www.akademie.co.za/wp-content/uploads/2019/04/Akademiepryse-2019.pdf |title=Mediaverklaring |date=12 April 2019 |format=pdf |accessdate=20 Mei 2019 |last=Prinsloo |first=Dionē |archive-date= 1 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190501154758/http://www.akademie.co.za/wp-content/uploads/2019/04/Akademiepryse-2019.pdf |url-status=dead }}</ref> == Bron == Verwerk vanaf [http://www.akademie.co.za/wp-content/uploads/2015/06/Akademiepryse_1909.pdf akademie.co.za]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{SA_Akademie}} [[Kategorie:SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] lk7adc1sdjri9rmt6npigfkb53xd438 6 112074 2970397 1466823 2026-09-24T06:18:31Z JMK 649 +kat, weergawe 2970397 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die [[pastorie]] van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]], waarskynlik in [[Kensington, Johannesburg|Kensington]], Johannesburg}} |bron=''Argief van die GKSA'' |datum=1924 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Die pastorie van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, 1924, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-konsep]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{PD-SA}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kensington, Johannesburg]] 9u9kyytaz9elwkbn8ygiin6w9pibf2b 0 112107 2970386 2893988 2026-09-24T03:44:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970386 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Televisiereeks | reeksnaam = NCIS | beeld = [[Lêer:NCIS (TV series) logo 2.jpg]] | onderskrif = | reeksnaam_2 = | genre = Aksie<ref>{{cite web |title=About |url=http://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |publisher=CBS |access-date=9 Julie 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426150038/https://www.cbs.com/shows/ncis/about/ |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />drama<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.thefutoncritic.com/showatch.aspx?id=ncis&view=listings|title=Shows A-Z – ncis on cbs|work=the Futon Critic|accessdate=9 Julie 2016|publisher=Futon Media}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | formaat = | skepper = Donald P. Bellisario<br />Don McGill | ontwikkelaar = | skrywer = | regisseur = | kreatiewe regisseur = | aanbieder = | rolverdeling = [[Mark Harmon]]<br />[[Sasha Alexander]]<br />[[Michael Weatherly]]<br />[[Pauley Perrette]]<br />[[David McCallum]]<br />[[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]]<br />[[Cote de Pablo|Coté de Pablo]]<br />[[Lauren Holly]]<br />[[Rocky Carroll]]<br />[[Brian Dietzen]]<br />[[Emily Wickersham]] | beoordelaars = | stemme = | verteller = | temamusiekkomponis = Numeriklab | openingstema = ''NCIS Theme'' | afsluitingstema = ''NCIS Theme'' | komponis = Joseph Conlan<br />Brian Kirk | oorsprongsland = {{vlagland|Verenigde State}} | taal = [[Engels]] | aantal_seisoene = 23 | aantal_episodes = 503 | episodelys = | uitvoerende_vervaardiger = Donald P. Bellisario<br />Gary Glasberg<br />Shane Brennan <small>(2007–15)</small><br />Chas. Floyd Johnson<br />Mark Horowitz<br />Mark Harmon<br />Frank Cardea<br />George Schenck | vervaardiger = David Bellisario<br />Avery C. Drewe | redigeerder = | lokasie = | kinematografie = Billy Webb | kamera = | looptydperk = 42–44 minute | maatskappy = Belisarius Productions<br />Paramount Network Television (2003–06)<br />CBS Paramount Network Television (2006–09)<br />CBS Television Studios (2009–present) | verspreider = CBS Television Distribution | netwerk = CBS | beeldformaat = 480i (SDTV)<br />1080i (HDTV) | klankformaat = Dolby Digital 5.1 stereo met klankbeskrywings op sekondêre klank (SAP op analoog) | eerste_lopie = 23 September 2003 – ''hede'' | eerste_uitsending = | laaste_uitsending = | status = | voorafgegaan_deur = JAG | opgevolg_deur = NCIS: Los Angeles | verwant = ''JAG''<br />''NCIS: Los Angeles''<br />''NCIS: New Orleans'' | webwerf = http://www.cbs.com/shows/ncis/ | produksiewebwerf = }} [[Lêer:Mark Harmon 1 edit1.jpg|duimnael|links|upright|[[Mark Harmon]]]] [[Lêer:Michael Weatherly (19 September 2008) 7.jpg|duimnael|links|upright|[[Michael Weatherly]]]] [[Lêer:Pauley Perrette (18 October 2009).jpg|duimnael|links|upright|[[Pauley Perrette]]]] '''''NCIS''''' is 'n Amerikaanse misdaad- en dramareeks. Hierdie TV-reeks volg die doen en late van die Amerikaanse Vlootspeurdiens (''Naval Criminal Investigative Service''), 'n regeringsorganisasie wat kriminele aktiwiteite rakende die [[Amerikaanse Vloot]] ondersoek. Die storie is deur Donald Bellisario geskryf en deur [[CBS]] vervaardig. Dit is deur 'n reeks genaamd JAG voorafgegaan en is later met ''NCIS: Los Angeles'' opgevolg. In episode 22 van seisoen 10 word genoem dat [[Afrikaans]] 'n amptelike taal van [[Suid-Afrika]] is. Een van die karakters, Duckie, verklaar dat hy by die [[Universiteit van Pretoria]] gedoseer het, waar die studente hom prof. Eend gedoop het. Toe hy vir 'n Afrikaanse amptenaar "baie dankie" sê, interpreteer sy kollega dit as "''buy a donkey''". 'n Leidraad in 'n ondersoek, "See Reisiger 19", word met behulp van 'n vertaalprogram van Afrikaans in [[Engels]] as "''Sea Voyager''" vertaal, die naam van 'n vragskip wat na [[Kaapstad]] onderweg was, en waarop die laaste tonele van die episode afspeel. == Rolverdeling == * [[Mark Harmon]] as Leroy Jethro Gibbs (spesiale agent en spanleier) * [[Michael Weatherly]] as Antony DiNozzo (spesiale agent) * [[Sasha Alexander]] as Caitlin "Kate" Todd (spesiale agent) * [[Cote de Pablo]] as Ziva David (aanvanklik 'n [[Mossad]]-verbindingsoffisier, later 'n spesiale agent) * [[Sean Murray (akteur)|Sean Murray]] as Timothy "Tim" McGee (spesiale agent) * [[David McCallum]] as Donald "Ducky" Mallard (patoloog) * [[Pauley Perrette]] as Abigail "Abby" Sciuto (forensiese deskundige) * [[Lauren Holly]] as Jenniffer "Jenny" Shepard (direkteur) * [[Rocky Carroll]] as Leon Vance (direkteur) * [[Brian Dietzen]] as Jimmy Palmer (Ducky se assistent) == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|NCIS (TV series)}} * [http://www.cbs.com/primetime/ncis/ Amptelike tuisblad] * {{IMDb title|0364845}} * {{AllMovie titel|295554}} {{Normdata}} [[Kategorie:Amerikaanse televisiereekse]] 9da65s0e8jnsmk6e80syzfi47u81y49 0 112321 2970392 2970107 2026-09-24T05:50:28Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970392 wikitext text/x-wiki '''Nigel Slater''' (gebore 9 April 1958)<ref name="water">{{cite web |url=http://www.waterstones.com/waterstonesweb/navigate.do?pPageID=200000240 |title=Nigel Slater |access-date=14 Oktober 2007 |work=Waterstones.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207082118/http://www.waterstones.com/waterstonesweb/navigate.do?pPageID=200000240 |archive-date=7 Februarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/8202091/Slice-of-nostalgia-the-making-of-Toast.html Slice of nostalgia: the making of Toast] The Telegraph, 20 December 2010</ref> is 'n Engelse kosskrywer, joernalis en omroeper. Hy het vir meer as 'n dekade lank 'n kolom behartig vir [[The Observer Magazine]] en is  hoofskrywer vir die ''Observer Food Monthly'' bylaag. Voor dit was Slater kosskrywer vir ''[[Marie Claire]]'' vir vyf jaar. Hy is ook die kunsdirekteur vir sy boeke. == Vroeë lewe == Op 9 April 1958 is Nigel Slater gebore in [[Wolverhampton]], Wes-Middellande, as die derde en jongste seun van die fabriekeienaar Tony Slater en huisvrou Kathleen. Sy moeder het gesterf aan [[asma]] in 1965.<ref name="DailyMail">{{cite news |url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1345405/Nigel-Slaters-stepsisters-accuse-food-writer-cruel-lies-mother-seeing-BBCs-Toast.html |title=Nigel Slater's cooked up a load of cruel lies about our mother, say the food writer's stepsisters after watching BBC dramatisation of his childhood |publisher=Associated Newspapers |work=Mail Online |access-date=4 Desember 2012 |date=9 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170423070202/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1345405/Nigel-Slaters-stepsisters-accuse-food-writer-cruel-lies-mother-seeing-BBCs-Toast.html |archive-date=23 April 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 1971 het sy pa weer getrou met Dorothy Perrens tot met sy afsterwe drie jaar later.<ref name="DailyMail" /> Slater het ''Woodfield Avenue School ''bygewoon, [[Penn, Wes-Middellande]]. Hy verhuis na [[Worcestershire]] toe hy 'n tiener was en gaan skool by ''Chantry High School''; hier geniet hy dit om essays te skryf en was hy een van slegs twee seuns om kookkuns as 'n O-vlak vak te neem.<ref name="WLV">[http://www.wlv.ac.uk/default.aspx?page=21354 Nigel Slater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110104065239/https://www.wlv.ac.uk/Default.aspx?page=21354 |date= 4 Januarie 2011 }} University of Wolverhampton, 2011; Retrieved 6 March 2011</ref><ref name="TES">[http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=385102 I was one of two boys who took cookery O-level at my secondary school] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140226143346/http://www.tes.co.uk/article.aspx?storycode=385102 |date=26 Februarie 2014 }} Times Educational Supplement, 10 October 2003; Retrieved 6 March 2011</ref> Aldus die BBC artikel ''Competitive cooking: Why do we bother?'', beweer Slater in sy outobiografie ''Toast'' dat  hy kos gebruik het om met sy stiefma Dorothy te kompeteer vir sy vader se aandag.<ref name="Compet">[http://www.bbc.co.uk/news/magazine-11626667 Competitive cooking: Why do we bother?]</ref> Hul grootste stryd was oor suurlemoen meringue tert – sy pa se gunsteling. Sy stiefma het geweier om haar resep bekend te maak en so het Slater hom tot 'n slenter gewend om met sy eie weergawe vorendag te kom. "Ek sou die eierdoppe in die vullisblik tel om te sien hoeveel eiers sy gebruik het en dit dan neerskryf. Ek sou op verskillende tye inkom wanneer ek geweet het sy is besig om dit te maak. Ek sou haar vang terwyl sy besig was om die meringue te maak en ek het daardie resep stadig maar seker opgebou oor 'n tydperk van maande, indien nie jare nie".<ref name="Compet"/> 'n Alternatiewe weergawe van hierdie storie kom van  Ann, sy stiefsuster, wat beweer dat sy die tert gebak het en nie haar ma nie, en dat die resep afkomstig is van 'n kookboek.<ref name="DailyMail" /> Hy het 'n diploma behaal in die spyseniering by die ''Worcester Technical College ''in 1976, en het voortgegaan om in restaurante en hotelle regoor die Verenigde Koninkryk te werk voordat hy 'n kosskrywer vir ''[[Marie Claire]]'' geword het in 1988.<ref name="TES"/> Hy het welbekend geword vir eenvoudige  trooskos resepte wat in die vroeë topverkoper boeke soos ''The'' ''30-minute Cook'' (1994) en ''Real Cooking ''verskyn het, asook sy innemende kolomme in die [[memoires]]-styl vir ''The Observer'' wat hy begin het in 1993. == Televisie en radio == In 1998 was Slater die aanbieder vir die [[Channel 4]] reeks ''Nigel Slater's Real Food Show''. Hy het teruggekeer na TV in 2006 om die geselsprogram ''A taste of my Life'' aan te bied op [[BBC]] ''One'' en ''BBC Two''.<ref>[http://www.bbc.co.uk/food/programmes/b00701fw A Taste of My Life] BBC Programmes</ref> In 2009 het hy ''Simple Suppers'' aangebied as 'n reeks van ses episodes op BBC One,<ref>[http://www.bbc.co.uk/food/programmes/b00vt10m Nigel Slater's Simple Suppers recipes] BBC – Food</ref> en 'n tweede reeks in die daaropvolgende jaar.<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/b00vt15l/episodes/2010 Nigel Slater's Simple Suppers: Series 2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110629144331/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00vt15l/episodes/2010 |date=29 Junie 2011 }} BBC One</ref> Hy verskyn as 'n gas "skipbreukeling" op [[BBC Radio 4]] se ''[[Desert Island Discs]]'' in Junie 2005.<ref>[http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/desertislanddiscs_20050605.shtml Nigel Slater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060219211600/http://www.bbc.co.uk/radio4/factual/desertislanddiscs_20050605.shtml |date=19 Februarie 2006 }} Desert Island Discs, BBC Radio 4, 5 June 2005</ref> In November 2013 verskyn hy saam met [[Adam Henson]] op [[BBC]] se ''Nigel and Adam's Farm Kitchen''. [[Adam Henson]] (die boer) en Nigel Slater (die chef) het kragte saamgesnoer om Brittanje se gunsteling kos te saai, groei, en kook op 'n werkende plaas in die [[Cotswolds]]. Hulle het gepoog om mense weer in voeling te kry met waar kos vandaan kom.<ref>[http://www.bbc.co.uk/programmes/p01k6r1s Nigel and Adam's Farm Kitchen]</ref> == Skryfwerk == Slater se boek, ''Eating for England: The Delights & Eccentricities of the British at Table'' (Fourth Estate), is gewy aan Britse kos en kookkuns. Dit was gepubliseer in Oktober 2007 en deur die  [[Sunday Times]] beskryf as " 'n allegaartjie van die beste kulinêre proeseltjies wat die tyd mooi sou verwyl tydens 'n treinreis".<ref name="Dipping">{{cite news |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/history/article2583923.ece |work=Times Online |title=Dipping into our culinary history |first=Bee |last=Wilson |date=7 Oktober 2007 |access-date=20 Mei 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010132834/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/history/article2583923.ece |archive-date=10 Oktober 2008 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Sy boek ''Tender'' is die storie van sy [[groentetuin]], hoe dit ontstaan het en wat daarin groei. Die boek is gepubliseer in twee volumes; die eerste handel oor groente en is laat in 2009 vrygestel en die tweede handel oor vrugte en is vrygestel in 2010. ''Tender'' word beskryf as 'n memoir; 'n studie van vyftig gunsteling groentes, vrugte en neute en 'n versameling van meer as vyf honderd resepte. Slater het bekend geword aan 'n wyer gehoor met die publikasie van ''Toast: The story of a Boy's Hunger'', 'n roerende en bekroonde outobiografie gefokus op sy liefde vir kos, sy kinderjare, sy familie verhoudings en sy ontluikende seksualiteit. Slater noem dit: "die mees intieme memoir wat enige kos-persoon nog ooit geskryf het".<ref name="AE1">[http://www.afterelton.com/archive/elton/print/2005/1/nigelslater2.html Interview with Nigel Slater (page 2)] AfterElton.com, 10 January 2005</ref> ''Toast'' is in Brittanje gepubliseer in Oktober 2004<ref name="BarNob1">[http://search.barnesandnoble.com/bookSearch/isbninquiry.asp?z=y&ean=9781592400904&displayonly=EXC Toast: The Story of a Boy's Hunger by Nigel Slater] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080606081342/http://search.barnesandnoble.com/bookSearch/isbninquiry.asp?z=y&ean=9781592400904&displayonly=EXC |date= 6 Junie 2008 }} Barnes & Noble</ref> en het 'n topverkoper geword nadat dit op die [[Richard & Judy Boekklub]] verskyn het.<ref>[http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/R/richardandjudy/keep4archive/book_club.html Richard & Judy]Channel 4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212075029/http://www.channel4.com/entertainment/tv/microsites/R/richardandjudy/keep4archive/book_club.html |date=12 Februarie 2008 }}</ref> 'n Film gebaseer op die boek – ook genoem ''Toast - ''met [[Freddie Highmore]] in die hoofrol as die 15 jaar oue Slater en [[Helena Bonham Carter]] as sy stiefma, is uitgesaai op ''BBC One''.<ref name="Subscribed">{{cite news |url=http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,1040953,00.html |work=The Observer |title=While other boys in his class were reading Shoot! Nigel subscribed to Cordon Bleu magazine |first=Tim |last=Adams |date=14 September 2003 |access-date=20 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080113190453/http://observer.guardian.co.uk/foodmonthly/story/0,,1040953,00.html |archive-date=13 Januarie 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2010/05_may/21/toast.shtml New BBC One drama, Helena Bonham Carter and Freddie Highmore star in Toast] BBC Press Office, 21 May 2010</ref> Slater se negatiewe uitbeelding van sy  stiefmoeder is egter uitgedaag deur sy stiefsusters.<ref name="DailyMail" /> == Persoonlike lewe == Slater het twee ouer broers, Adrian en John. Slater se ouers het 'nn buurman se kind, John, aangeneem voor Slater se geboorte.<ref name="BarNob1"/> Hy het ook twee stiefsusters van wie hy vervreem is.<ref>[http://www.independent.co.uk/voices/columnists/katherine-butler-dont-spoil-a-good-story-with-the-truth-2181083.html "Katherine Butler: Don't spoil a good story with the truth"] 11 January 2011 ''Independent''</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1345405/Nigel-Slaters-stepsisters-accuse-food-writer-cruel-lies-mother-seeing-BBCs-Toast.html "Nigel Slater's cooked up a load of cruel lies about our mother, say the food writer's stepsisters after watching BBC dramatisation of his childhood"] ''Daily Mail''</ref> Slater woon in die [[Highbury]] area van Noord-Londen waar hy 'n [[kombuistuin]] onderhou wat gereeld te sien is in sy rubriek. == Publikasies en uitsendings == === Kookboeke === * ''The Marie Claire Cookbook'', Hamlyn, ({{ISBN|0-7064-2573-1}}, 1992) * ''Real Fast Food'', Michael Joseph Ltd, ({{ISBN|0-7181-3577-6}}, 1992) or Penguin Books Ltd, ({{ISBN|0-14-046949-4}}, 1993) * ''Real Fast Puddings'', Michael Joseph Ltd, ({{ISBN|0-7181-3577-6}}, 1992) or Penguin Books Ltd, ({{ISBN|0-14-023283-4}}, 1994) * ''The 30-Minute Cook'', Michael Joseph Ltd ({{ISBN|0-7181-3752-3}}, 1994) * ''Real Cooking'', Michael Joseph Ltd, ({{ISBN|0-7181-4090-7}}, 1997) or Penguin Books Ltd ({{ISBN|0-14-025277-0}}, 1999) * ''Real Food'', Fourth Estate Ltd, ({{ISBN|1-85702-971-2}}, 1998) or ({{ISBN|1-84115-144-0}}, 2000) * ''Appetite'', Random House of Canada Ltd, ({{ISBN|0-679-31212-9}}, (2000) or Fourth Estate Ltd ({{ISBN|1-84115-470-9}}, 2000) * ''Thirst'', Fourth Estate Ltd, ({{ISBN|1-84115-768-6}}, 2002) * ''The Kitchen Diaries'', Fourth Estate Ltd, ({{ISBN|0-00-719948-1}}, 2005) or Gotham Books, published by Penguin (USA) Inc., ({{ISBN|1-59240-234-8}}), October 2006<ref>[http://www.harpercollins.co.uk/Titles/32576/the-kitchen-diaries-nigel-slater-9780007199488 The Kitchen Diaries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130924063932/http://www.harpercollins.co.uk/Titles/32576/the-kitchen-diaries-nigel-slater-9780007199488 |date=24 September 2013 }} Harper Collins</ref><ref>William Leith [http://www.guardian.co.uk/books/2005/oct/29/featuresreviews.guardianreview22 Not roquette science – Review: The Kitchen Diaries by Nigel Slater] ''The Guardian'', 29 October 2005</ref> * ''Tender'', Volume One, Fourth Estate Ltd, Harper Collins ({{ISBN|978-0-00-724849-0}}) (2009) * ''Tender'', Volume Two, Fourth Estate Ltd, Harper Collins (2010) * ''The Kitchen Diaries 2'', Fourth Estate Ltd (2012) * ''eat: The Little Book of Fast Food'', Fourth Estate Ltd (2013) * ''A Year of Good Eating'', Fourth Estate Ltd ({{ISBN|978-0-00-753680-1}}) (2015) === Outobiografie === * ''Toast: The Story of a Boy's Hunger'', Fourth Estate Ltd, ({{ISBN|1-84115-289-7}}, 2003) or HarperPerennial ({{ISBN|0-7011-7287-8}}, 2004)<ref>Lynne Truss [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article1164652.ece Toast by Nigel Slater and My Autobiography by Antony Worrall Thompson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615203224/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/article1164652.ece |date=15 Junie 2011 }} Times Online, 5 October 2003 (subscription required)</ref><ref>Matthew Fort [http://www.guardian.co.uk/books/2003/oct/19/biography.foodanddrink Slater's raw honesty has a delicious flavour – Review: Toast by Nigel Slater] ''The Observer'', 19 October 2003</ref> * ''Eating For England'', Fourth Estate Ltd, ({{ISBN|0-00-719946-5}}, October 2007)<ref name="Dipping" /> === Uitsendings === * ''Nigel Slater: Eating Together'' (2015, 4 episodes) – writer and presenter * ''Nigel and Adam’s Farm Kitchen'' (2013) – co-presenter * ''Nigel Slater’s Great British Biscuit'' (2013, one-off documentary) – writer and presenter * ''Nigel Slater’s Dish of the Day'' (2012) – writer and presenter * ''Nigel Slater: Life is Sweets'' (2012, one-off documentary) – writer and presenter * ''Nigel Slater’s Simple Cooking'' (2011, 8 episodes) – writer and presenter * ''Nigel Slater’s Simple Suppers'' (2009) – writer and presenter * ''A Taste of My Life'' (2006–2008, 31 episodes) – host and presenter * ''Nigel Slater’s Real Food Show'' (1998) – host and presenter == Toekennings == * 1995 Glenfiddich Cookery Writer of the Year Award * 1995 Glenfiddich Trophy * 1995 Glendfiddich Award for Best Visual Work for ''The Observer'' * 1996 Media Personality of the Year Award (Good Food Awards) * 1999 Glenfiddich Award for Best Visual Work for ''Real Food'' * 1999 Best Newspaper Cookery Journalist Award * 2000 André Simon Award for Cookbook of the Year for ''Appetite'' * 2004 André Simon Award for ''Toast'' * 2004 Glenfiddich Food Book of the Year for''Toast'' * 2004 British Biography of the Year Award for ''Toast'' * 2004 Observer Food Monthly Book of the Year Award for ''Toast'' * 2004 WH Smith People's Choice Award for "Toast" * 2006 British Book Award for ''The Kitchen Diaries'' * 2007 Specialist Writer of the Year, PPA Awards * 2009 Honorary DLitt from the University of Wolverhampton<ref>{{Cite web |url=http://www.wlv.ac.uk/alumni/honorary-graduates/previous-years/#tabs-5 |title=University of Wolverhampton: Honorary Graduates: Previous Years |access-date=14 Julie 2016 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191301/http://www.wlv.ac.uk/alumni/honorary-graduates/previous-years/#tabs-5 |url-status=dead }}</ref> * 2009 BBC Food Personality of the Year<ref>[http://www.bbc.co.uk/radio4/features/ffa/2009/finalists/ Food & Farming Awards – Winners & Finalists] BBC Radio 4, 2009</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Slater, Nigel}} [[Kategorie:Engelse joernaliste]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Lewende mense]] l89nt7ky17dl4akyprbt8b5h6rzgiy3 0 114304 2970419 2647966 2026-09-24T07:57:07Z JMK 649 skakels, details 2970419 wikitext text/x-wiki '''Andries Breytenbach''' (8 Junie 1944 - ) is professor in die Departement Teologie van die [[Universiteit van Pretoria]] en [[skrywer]] van kontreikuns. == Lewe en werk == Andries Petrus Bernardus Breytenbach is op 8 Junie 1944 te [[Bethal]] gebore as kind van Andries Petrus Bernardus Breytenbach en Johanna Elizabeth Gouws. Hy gaan skool in die H.M. Swart Laerskool en die Hoogenhout Hoërskool op [[Bethal]] en matrikuleer in 1962 in die eersteklas met onderskeidings in Wiskunde en Boekhou. Hierna studeer hy verder aan die [[Universiteit van Pretoria]] en behaal die [[B.A.-graad]] met [[Hebreeus]] en Grieks as hoofvakke met lof in 1965, die B.D.-graad met lof in 1968 en die B.A. Honneurs-graad in Semitiese Tale met lof in 1969. Hy slaag ook die DD-eksamen in 1970 met lof. Op 18 Januarie 1969 word hy georden as predikant in die Nederduitsch Hervormde Kerk in Elandspoort, waar hy bedien tot 1973. Vanaf Februarie 1968 gee hy deeltyds klas in [[Semitiese taalfamilie|Semitiese Tale]] aan die Universiteit van Pretoria. Hy word in Julie 1971 aangestel as permanente lektor en vanaf Januarie 1974 is hy senior lektor in die Departement Ou-Testamentiese Wetenskap in die Fakulteit [[Teologie]], met die opdrag om Bybelkunde te doseer. In 1979 behaal hy ’n Doktor Divinitatis (D.D.-graad) met ’n proefskrif oor “''Die verband tussen en die ontwikkeling in die profetiese uitsprake in die boek Hosea''” aan die Universiteit van Pretoria. Hy word in Julie 1980 medeprofessor en later professor en Vise Dekaan in die Departement Teologie aan sy alma mater en tree af einde Maart 2004. Vir ’n tyd dien hy ook as adjunk-dekaan van die Fakulteit Teologie. Vir die tydperk 1986 tot 1992 is hy deeltydse lektor aan die Departement van Ou-Testamentiese Wetenskap aan die Hervormde Teologiese Opleidingskollege te [[Hammanskraal]]. Op kerklike gebied speel hy ’n belangrike rol en hy is lid en later voorsitter van die Psalmberymingskommissie van die Hervormde Kerk en word dan ook daarna aangestel as voorsitter van die Gesangehersieningskommissie. Hierdie kommissies is aangestel deur vyf deelnemende kerkgenootskappe. Twee van die psalms word deur hom omgedig. Verder is hy vise-voorsitter van die Kommissie van die Algemene Kerkvergadering van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]], adviserende lid van die Kuratorium vir Teologiese Opleiding, lid van die Raad vir Bybelvertaling en vanaf 1991 tot 1993 voorsitter van die Tussenkerklike Kommissie, wat die amptelike onderhandelingsgroep van die [[Drie Susterskerke|drie susterskerke]] was tydens die onderhandelinge vir demokrasie in Suid-Afrika. In 1997 neem hy vanuit die Hervormde Kerk die leiding in onderhandelings vir die  stigting van ’n gemeente vir lidmate van al die Afrikaanssprekende kerke in die Noorde van [[Zambië]]. Hy is ook vanaf 1999 tot 2004 projek-koördineerder van die vertaling van die Bybel in [[Suid-Ndebele]]. Sy professionele lidmaatskappe sluit in die Ou-Testamentiese Werkgemeenskap in Suider-Afrika, die Suid-Afrikaanse Vereniging vir die bevordering van Bybelkunde, die Hervormde Teologiese Vereniging, die Kerkhistoriese Genootskap van die Nederduits Hervormde Kerk van Afrika en die Suider-Afrikaanse Vereniging vir Semitistiek. In Junie 2009 aanvaar hy sy emeritaat by die [[Bronkhorstspruit]] gemeente van die Nederduits Hervormde Kerk van Afrika. == Skryfwerk == ''Klein kroniek''”<ref>Gouws, Tom “Beeld” 3 Julie 1995</ref> (subtitel “''oorloopstories van ’n verlede''”) is herinneringe oor die ou dae in veral Bethal (waar hy “mens geword het”) en Bronkhorstspruit (waar hy geleer het om “mens te bly”).<ref>Van der Merwe, Hennie “Die Kerkbode” 25 Augustus 1995</ref> Hierin skets hy die natuur, mense en gebruike van die omgewings. Die sketse het aanvanklik in ’n rubriek in ''Konteks'' verskyn, wat die maandblad is van die Hervormde Kerk van Afrika. Verskeie van sy vakkundige artikels verskyn in tydskrifte soos ''Hervormde Teologiese Studies'' en ''Acta Theologica''. Hy skryf ook die boek “''Dilemma van ’n teologie van die Ou Testament''”. == Eerbewyse == Op 27 Junie 2013 bekroon die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] hom met die Pieter van Drimmelen-medalje ter erkenning van die onvervangbare bydrae wat hy lewer ten opsigte van die nuwe vertaling van die Bybel in Afrikaans en vir sy betrokkenheid by die jongste Afrikaanse Psalmberyming. Die Departement Ou-Testamentiese Wetenskap in die Fakulteit Teologie van die Universiteit van Pretoria gee op 15 Maart 2013 ook akademiese erkenning aan hom vir dieselfde werk. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1993 |Die dilemma van ’n teologie van die Ou Testament |- |1994 |Klein kroniek |} == Bronnelys == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau, Kaapstad en Pretoria, Eerste uitgawe, 2005 === Internet === * Academia: http://www.academia.edu/3015315/Huldigingswoord * Hervormde Teologiese Studies: http://www.hts.org.za/index.php/HTS/article/view/921/1197 * Tukkievaria: http://web.up.ac.za/sitefiles/file/publications/2013/Tukkievaria_2013.pdf === Resensies === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Breytenbach, Andries}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1944]] iqsfrn1jfdib3x91ds76g1w6au9o0rt 0 116712 2970296 2966153 2026-09-23T19:36:59Z Rooiratel 90342 2970296 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = Rooigras | image = | taxon = Themeda triandra | authority = Forssk., (1775) | synonyms = }} '''Rooigras''' (''Themeda triandra'') is een van die belangrikste [[gras]]spesies van [[Suid-Afrika]]. Dit is inheems en kom in alle provinsies voor, maar dit word ook wydverspreid buite die land aangetref.<ref>{{cite web |url=http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |title=SANBI-rooilys |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160405083632/http://redlist.sanbi.org/species.php?species=1214-1 |archive-date= 5 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word in soetveldstreke as 'n soetgras beskou, maar as suurgras in suurveldstreke. Hoe hoër die reënval van 'n streek hoe suurder is die veld gewoonlik. Rooigras is 'n meerjarige [[spesie]] wat dikwels 'n klimaksgras is. Dit wil sê dat dit sal oorheers in 'n volwasse gemeenskap wat vir 'n hele aantal jare gerus word ontwikkel.<ref>{{cite web |url=http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |title=Karoo Streeknuusbrief Junie 1974 |language=af |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910015749/http://gadi.agric.za/articles/Agric/veldgrasse.php |archive-date=10 September 2019 |url-status=live |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Dit word 30 cm tot 150 cm hoog. Die jong gras is groen of [[blougroen]], maar dit kry [[pienk]], rooi of pers kleure as dit ouer word. In Oktober tot Julie kry dit hangende blompakkies wat drie puntige uitsteeksels het. Die aanwesigheid van rooigras dui op 'n gesonde toestand van die veld.<ref>{{cite web |url=http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |title=PlantZAfrica |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160924051206/http://www.plantzafrica.com/planttuv/themedatri.htm |archive-date=24 September 2016 |url-status=dead |df=dmy-all |access-date=14 November 2016 }}</ref> Rooigras is 'n belankrike deel van die oorspronklike [[kusfynbos en -renosterveld|laagrenosterveld]].<ref>{{webaanhaling|url=http://overbergrenosterveld.org.za/wp-content/uploads/2014/10/Management-Brochure_Afrikaans.pdf|titel=Overberg Renosterveld}}</ref> == Galery == <gallery> Themeda triandra, blompakkies, Dingaanstat, a.jpg </gallery> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Grasse]] sv6asp9ma78kbqelhrm64iw01alz63g 1 116738 2970298 2966147 2026-09-23T19:38:14Z Rooiratel 90342 /* Fout met taksonomie. */ Antwoord 2970298 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Geargiveerde skakels == {| class="wikitable" |- ! Dooie skakel !! Argief |- | http://redlist.sanbi.org/species.php%3Fspecies%3D1214-1 || {{Wayback|url=http://redlist.sanbi.org/species.php%3Fspecies%3D1214-1|date=20160405083632}} |} == Fout met taksonomie. == {{ping|Rooiratel}}, Sjabloon:Taksonomie/Themedia is verkeerd. Dit moet Sjabloon:Taksonomie/Themeda wees. Kan jy help asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:19, 10 September 2026 (UTC) :Ek het dit nou reg gemaak. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:38, 23 September 2026 (UTC) 6cwdj8jo6pqusk02hs7sky9umkjhijm 0 118010 2970202 2843753 2026-09-23T16:23:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970202 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Japan kyoto map small.png|duimnael|Kaart]] [[Lêer:Flag of Kyoto Prefecture.svg|Vlag van die Kioto-prefektuur|duimnael]] {{Nihongo|'''Kioto-prefektuur'''|京都府|Kyoto-fu}} is een van die 47 [[prefekture van Japan]]. [[Kioto]] is die hoofstad en belangrikste stedelike gebied. Dit is in die Kansai-streek van [[Honsjoe]] geleë. == Agtergrond == Kioto-prefektuur het 'n bevolking van 2 506 128 (soos September 2025) en het 'n geografiese oppervlakte van 4 612 vk kilometer. Dit grens aan die Fukui-prefektuur in die noordooste, Shiga-prefektuur in die ooste, Mie-prefektuur in die suidooste, Nara-prefektuur en Osaka-prefektuurna na die suide, en Hyōgo-prefektuur in die weste. Kioto is die hoofstad en grootste stad van die Kioto-prefektuur, met ander groot stede, insluitend Uji, Kameoka en Maizuru. Kioto-prefektuur is geleë aan die [[See van Japan]] se kus en strek na die Kii Skiereiland in die suidooste, wat grondgebied van die voormalige provinsies Yamashiro, Tamba en Tango dek. Kioto-prefektuur is gesentreer op die historiese keiserlike hoofstad van [[Kioto]], en is een van Japan se twee "prefekture" wat die benaming fu eerder as die standaard gebruik ken vir prefekture. Kioto het die Kioto Prefektuur een van die gewildste toerismebestemmings in Japan gemaak vir nasionale en internasionale toeriste, en 21% van die prefektuur se grondgebied is as Natuurparke aangewys. Die Kioto-prefektuur vorm deel van die Keihanshin-metropolitaanse gebied, die tweede mees bevolkte streek in Japan na die Groter Tokio-gebied en een van die wêreld se mees produktiewe streke volgens BBP. == Geskiedenis == Tot die [[Meiji-restourasie|Meiji-herstel]] was die gebied van Kioto-prefektuur bekend as Yamashiro.  Vir die grootste deel van sy geskiedenis was die stad Kioto Japan se keiserlike hoofstad. Die stad se geskiedenis kan so ver as die 6de eeu teruggevoer word. In 544 is die Aoi Matsuri in Kioto gehou om vir goeie oes en goeie weer te bid. Kioto het nie as Japan se hoofstad begin nie. 'n Opmerklike vroeëre hoofstad was Nara. In 741 het keiser Shōmu die hoofstad kort na Kuni-kyo verskuif, tussen die stede Nara en Kioto, in die huidige Kioto-prefektuur. In 784 is die hoofstad na Nagaokakyō verskuif, ook in die huidige Kioto-prefektuur. In 794 het keiser Kanmu die hoofstad na Heian-kyō verskuif, en dit was die begin van die huidige stad Kioto. Selfs vandag bestaan ​​byna al die strate, huise, winkels, tempels en heiligdomme in Kioto waar dit in 794 geplaas is.<ref>{{cite web|url=http://sambali.blogspot.com/2006/09/luzon-jars-glossary.html|title=Quests of the Dragon and Bird Clan: Luzon Jars (Glossary)|first=Paul Kekai|last=Manansala|date=5 September 2006}}</ref> Alhoewel werklike politieke mag in 1192 na Kamakura verskuif het, waar 'n [[samoerai]]-stam die shogunaat gevestig het, het Kioto die keiserlike hoofstad gebly aangesien die magtelose keisers en hul hof steeds in die stad gesetel het. Imperiale heerskappy is kortstondig in 1333 herstel, maar 'n ander samoerai-stam het drie jaar later 'n nuwe shogunaat in Kioto gestig.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-33755182|title=The city saved from the atomic bomb|last=Oi|first=Mariko|date=2015-08-09|access-date=2019-01-16|language=en-GB}}</ref> In 1467 het 'n groot burgeroorlog, die Ōnin-oorlog, binne Kioto plaasgevind, en die grootste deel van die dorp is afgebrand. Japan het in die era van strydende feodale here gedompel. 'n Nuwe magtige man, Tokugawa Ieyasu, het die shogunaat by Edo (vandag se [[Tokio]]) in 1603 gestig. In die 15de eeu nC is teepotte deur die shōguns na Uji in Kioto van die [[Filippyne]] gebring wat in die Japannese tee-seremonie gebruik is. Die Meiji-herstel het Japan in 1868 na die keiserlike heerskappy teruggekeer. Keiser Meiji, wat nou die absolute soewerein was, het gedurende die volgende jaar in Tokio gaan bly. Die keiserlike hof het sedertdien nie na Kioto teruggekeer nie. Tydens die aanhitsing van Fuhanken Sanchisei in 1868 het die prefektuur sy agtervoegsel fu gekry. Die daaropvolgende herorganisasie van die ou provinsiale stelsel het die voormalige Tango-provinsie, Yamashiro-provinsie en die oostelike deel van Tanba-provinsie saamgesmelt in vandag se Kioto-prefektuur.<ref>{{Cite web |url=https://history.army.mil/documents/8-5/8-5.htm |title=Chronology of the Occupation |access-date=27 Desember 2022 |archive-date= 2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902184643/https://history.army.mil/documents/8-5/8-5.htm |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1%20Sup/ch7.htm |title=THE EIGHTH ARMY MILITARY GOVERNMENT SYSTEM |access-date=27 Desember 2022 |archive-date= 9 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209055308/https://history.army.mil/books/wwii/MacArthur%20Reports/MacArthur%20V1%20Sup/ch7.htm |url-status=dead}}</ref> Alhoewel baie Japannese groot stede tydens die Tweede Wêreldoorlog swaar gebombardeer is, het die ou hoofstad sulke verwoesting vrygespring. Tydens die besetting was die Amerikaanse Sesde Leër en I Korps se hoofkwartier in Kioto. == Geografie == Kioto-prefektuur is amper in die middel van Honsjoe en van Japan. Dit beslaan 'n oppervlakte van 4 612,19 vk kilometer, wat 1,2% van Japan is. Kioto is die 31ste grootste prefektuur volgens grootte. In die noorde grens dit aan die [[See van Japan]] en die [[Fukui-prefektuur]]. In die suide is dit langs die prefekture [[Osaka-prefektuur|Osaka]] en [[Nara-prefektuur|Nara]]. Na die ooste grens dit aan die Mie- en [[Shiga-prefektuur|Shiga]]-prefekture. In die weste daarvan is [[Hyogo-prefektuur|Hyōgo Prefektuur]]. Die prefektuur word in die middel geskei deur die Tanba-berge. Dit maak sy klimaat baie verskillend in die noorde en suide. Vanaf April 2016 is 21% van die prefektuur se grondgebied is as Natuurlike Parke aangewys, naamlik Sanin Kaigan Nasionale Park ; Biwako, Kyoto Tamba Kogen, Tango-Amanohashidate-Ōeyama en Wakasa Wan Quasi-Nasionale Parke; en Hozukyō, Kasagiyama en Rurikei Prefektuur Natuurlike Parke. == Ekonomie == Kioto-prefektuur se ekonomie word ondersteun deur nywerhede wat waarde skep eie is aan Kioto, soos die toerisme en tradisionele bedrywe wat deur 1 200 jaar se geskiedenis en kultuur geskep is, sowel as hoëtegnologie-industrieë wat Kioto se tegnologie en tradisionele bedrywe met nuwe idees kombineer.<ref>{{cite web |url=https://www.pref.kyoto.jp/zaiseijokyo/documents/01201910english.pdf |title=Kyoto Prefecture Financial Profile and Fiscal Reforms |date=October 2017 |access-date=2018-05-17 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120201140/https://www.pref.kyoto.jp/zaiseijokyo/documents/01201910english.pdf |url-status=dead }}</ref> Noord-Kioto op die Tango-skiereiland het visvang en watervervoer, en Kioto in die middelland het landbou en bosbou. Die prefektuur produseer 13% van die huishoudelike inkomste en groen tee. Japan se grootste vertikale plaas is in die prefektuur geleë.<ref>{{Cite web | url = https://edition.cnn.com/travel/article/kyoto-vertical-farm-spread/index.html | title = The only way is up: Vertical farming in Kyoto | publisher = CNN | date = 19 September 2016}}</ref> Die Kioto-gebaseerde vervaardigingsbedryf hou aandele van Japan se hoëtegnologie-produkmarkte en ander. Vanaf 2021 was agt Forbes Global 2000-maatskappye in Kioto-prefektuur geleë: Nintendo, Nidec, Kyocera, Murata Manufacturing, Omron, Rohm, Bank of Kyoto, SCREEN Holdings. Takara Holdings, GS Yuasa, Mitsubishi Logisnext, Maxell en Kyoto Animation is ook in die prefektuur gebaseer.<ref>{{cite web | url = https://jsite.mhlw.go.jp/kyoto-roudoukyoku/content/contents/26_mw2021_A4_english_kyoto.pdf | title = Minimum wages in Kyoto | publisher = Ministry of Health, Labour and Welfare | access-date = 12 February 2022 }}{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Vanaf Oktober 2021,die minimum loon in die prefektuur was ¥ 937 per uur. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Prefekture van Japan}} {{Normdata}} [[Kategorie:Prefekture van Japan]] 7i4adx53ytu1m5a7ahh0dykchmz93ls 0 118155 2970406 1810611 2026-09-24T06:45:20Z JMK 649 +kat 2970406 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Troyeville | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | duimdrukkeretiketposisie= regs | beeld_stadsilhoeët = Troyeville block of flats.jpg | beeldbyskrif = 'n Woonstelblok in Troyeville | latd = 26 |latm = 11 |lats = 56 | longd = 28 |longm = 3 |longs = 58 | provinsie = Gauteng | munisipaliteit = Stad Johannesburg | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 89.1% | persent_kleurling = 4.1% | persent_asiër = 2.2% | persent_wit = 3.2% | persent_ander = 1.3% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Zoeloe]] | demografie2_info1 = 28.7% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 13.5% | demografie2_titel3 = [[Xhosa]] | demografie2_info3 = 7.1% | demografie2_titel4 = [[Sotho]] | demografie2_info4 = 5.3% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 45.4% | poskode = | poskode2 = | skakelkode = 011 | sensuskode = 798015113 | webwerf = }} '''Troyeville''' is 'n werkersklas[[voorstad]] van [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]. Dit is in Johannesburg se F-streek geleë. == Ontstaan == Troyeville is sowat 2 km oos van Johannesburg se stadsaal geleë. Dis een van die Goudstad se oudste voorstede en in 1891 aangelê deur Van Boeschoten en Lorentz, agente vir Barend Bezuidenhout van die plaas [[Doornfontein (plaas)|Doornfontein]], en deur Lubbers, ’n Johannesburgse prokureur. Die landmeter was G.A. Troye, wat sy naam aan Troyeville sowel as aan Troyestraat gegee het. Troyeville se strate ontleen hul name aan dié van die vroue en dogters van die Lubbers- en Lorentz-families: Jacoba, Cornelia, Eleanor, ens. Wilhelminastraat is in 1894 genoem na prinses Wilhelmina van [[Nederland]]. == Stadsbeplanning == Die uitleg van die voorstad word beskryf as "een van die swakste voorbeelde van die roosterplan". Die straatblokke is almal reghoekig, sonder enige inagname van die natuurlike kontoere van die omgewing. Steil strate soos Appoloniastraat loop reguit op teen ’n heuwel, terwyl dit geleidelik daarteen kon uitgeloop het. Voor spoelriolering aangebring is, het die nagvuilwaens wat deur muile getrek is groot moeite gehad om die steiltes uit te kom, en wanneer hulle vol en swaar was, was die afdraande gevaarlik omdat hul remme nie die swaar vrag kon bestendig nie. Die afwesigheid van enige wetenskaplike beplanning van voorstede soos Troyeville, [[Bertrams]] en [[Lorentzville]] was weens die geweldige druk van die snelgroeiende bevolking van Johannesburg. In die jare 1887–1897 het grondeienaars voorstede so gou moontlik aangelê met die enigste doel voor oë om soveel moontlik erwe in elke gebied in te druk. Geen parkies of speelterreine is voorsien nie. Dié siellose voorstede, as aaklige voorbeelde van wat nie gedoen behoort te word nie, het ten minste daartoe bygedra om ’n halfeeu later ’n bewustheid aan te wakker van die noodsaaklikheid van behoorlike stadsbeplanning. == Afrikaanse gemeenskap == Troyeville het vroeër jare 'n groterige Afrikaanse gemeenskap gehuisves. Volgens die munisipale kieserslys was hier in 1934 304 Afrikaanse kiesers en 2 097 Engelse. IN1949 was dit 1 179 Afrikaans eb 2 075 Engels, maar teen 1961 het die Afrikaanse kiesers effens teruggesak tot 1 067 en die Engelse kiesers amper halveer tot net 1 111. Troyeville was die tuiste van 'n kerk van elk van die drie Afrikaanse Susterkerke. Die [[NG gemeente Jeppestown]] (1897) was op die grens tussen [[Fairview]] en Troyeville op die hoek van Corrie- en Op De Bergenstraat. Die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]] (1930) se kerkgebou was om die hoek in Prinsesstraat en dié van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde gemeente]] Kensington (1929) drie straatblokke wes in Andriesstraat. Die NG gemeente het in 1992 met [[NG gemeente Malvern|Malvern]] saamgesmelt, die Gereformeerde kerk het in 1986 deel geword van die gemeente [[Gereformeerde kerk Johannesburg (herstig)|Johannesburg]] en die Hervormde gemeente het in 2001 ontbind en die handjievol lidmate ingeskakel by die gemeente Johannesburg-Suid. Ook die plaaslike Afrikaanse laerskool, [[Laerskool Johan Rissik|Johan Rissik]], het ophou bestaan toe dit einde 1991 gesluit het en leerlinge begin 1992 oorgegaan het na die [[Laerskool Kensington]], wat intussen verengels het. == Fotogalery == <gallery mode="packed"> David Webster Park.jpg|David Websterpark. Troyeville Baptist Church.jpg|Troyeville se Baptistekerk. Troyeville Hotel.jpg|Troyeville Hotel. </gallery> <gallery mode="packed" heights="200"> Nederduitsch Hervormde kerk Kensington, Andriesstraat, Troyeville, Morné van Rooyen, Julie 2017.jpg|Die destydse Hervormde gemeente Kensington se kerkgebou in Andriesstraat. </gallery> == Bronne == * {{en}} Potgieter, D.J. (ed.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', volume 10. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Johannesburg-saadjie}} {{Voorstede van Johannesburg}} [[Kategorie:Troyeville]] [[Kategorie:Voorstede van Johannesburg]] 2s6ofombn5dm29f47a80b06s5m1m1kp 2970415 2970406 2026-09-24T07:21:50Z JMK 649 skakel, teksdetails 2970415 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Suid-Afrikaanse dorp | naam = Troyeville | nedersetting_tipe = [[Voorstad]] | duimdrukkeretiketposisie= regs | beeld_stadsilhoeët = Troyeville block of flats.jpg | beeldbyskrif = 'n Woonstelblok in Troyeville | latd = 26 |latm = 11 |lats = 56 | longd = 28 |longm = 3 |longs = 58 | provinsie = Gauteng | munisipaliteit = Stad Johannesburg | bevolking_totaal = | bevolking_soos_op = 2011 | bevolkingvoetnotas = | demografie1_voetnotas = | persent_swart = 89.1% | persent_kleurling = 4.1% | persent_asiër = 2.2% | persent_wit = 3.2% | persent_ander = 1.3% | demografie2_voetnotas = | demografie2_titel1 = [[Zoeloe]] | demografie2_info1 = 28.7% | demografie2_titel2 = [[Engels]] | demografie2_info2 = 13.5% | demografie2_titel3 = [[Xhosa]] | demografie2_info3 = 7.1% | demografie2_titel4 = [[Sotho]] | demografie2_info4 = 5.3% | demografie2_titel5 = Ander | demografie2_info5 = 45.4% | poskode = | poskode2 = | skakelkode = 011 | sensuskode = 798015113 | webwerf = }} '''Troyeville''' is 'n werkersklas[[voorstad]] van [[Johannesburg]], [[Suid-Afrika]]. Dit is in Johannesburg se F-streek geleë. == Ontstaan == Troyeville is sowat 2&nbsp;km oos van Johannesburg se stadsaal geleë. Dis een van die Goudstad se oudste voorstede en in 1891 aangelê deur Van Boeschoten en Lorentz, agente vir Barend Bezuidenhout van die plaas [[Doornfontein (plaas)|Doornfontein]], en deur Lubbers, ’n Johannesburgse prokureur. Die landmeter was G.A. Troye, wat sy naam aan Troyeville sowel as aan Troyestraat gegee het. Troyeville se strate ontleen hul name aan dié van die vroue en dogters van die Lubbers- en Lorentz-families: Jacoba, Cornelia, Eleanor, ens. Wilhelminastraat is in 1894 genoem na prinses Wilhelmina van [[Nederland]]. == Stadsbeplanning == Die uitleg van die voorstad word beskryf as "een van die swakste voorbeelde van die roosterplan". Die straatblokke is almal reghoekig, sonder enige inagname van die natuurlike kontoere van die omgewing. Steil strate soos Appoloniastraat loop reguit op teen ’n heuwel, terwyl dit geleidelik daarteen kon uitgeloop het. Voor spoelriolering aangebring is, het die nagvuilwaens wat deur muile getrek is groot moeite gehad om die steiltes uit te kom, en wanneer hulle vol en swaar was, was die afdraande gevaarlik omdat hul remme nie die swaar vrag kon bestendig nie. Die afwesigheid van enige wetenskaplike beplanning van voorstede soos Troyeville, [[Bertrams]] en [[Lorentzville]] was weens die geweldige druk van die snelgroeiende bevolking van Johannesburg. In die jare 1887–1897 het grondeienaars voorstede so gou moontlik aangelê met die enigste doel voor oë om soveel moontlik erwe in elke gebied in te druk. Geen parkies of speelterreine is voorsien nie. Dié siellose voorstede, as aaklige voorbeelde van wat nie gedoen behoort te word nie, het ten minste daartoe bygedra om ’n halfeeu later ’n bewustheid aan te wakker van die noodsaaklikheid van behoorlike stadsbeplanning. == Afrikaanse gemeenskap == Troyeville het vroeër jare 'n groterige Afrikaanse gemeenskap gehuisves. Volgens die munisipale kieserslys was hier in 1934 304 Afrikaanse kiesers en 2&nbsp;097 Engelse. In 1949 was dit 1&nbsp;179 Afrikaans en 2&nbsp;075 Engels, maar teen 1961 het die Afrikaanse kiesers effens teruggesak tot 1&nbsp;067 en die Engelse kiesers amper halveer tot net 1&nbsp;111. Troyeville was die tuiste van 'n kerk van elk van die drie [[Drie Susterskerke|Afrikaanse Susterkerke]]. Die [[NG gemeente Jeppestown]] (1897) was op die grens tussen [[Fairview]] en Troyeville op die hoek van Corrie- en Op De Bergenstraat. Die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]] (1930) se kerkgebou was om die hoek in Prinsesstraat en dié van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk|Hervormde gemeente]] Kensington (1929) drie straatblokke wes in Andriesstraat. Die NG gemeente het in 1992 met [[NG gemeente Malvern|Malvern]] saamgesmelt, die Gereformeerde kerk het in 1986 deel geword van die gemeente [[Gereformeerde kerk Johannesburg (herstig)|Johannesburg]] en die Hervormde gemeente het in 2001 ontbind en die handjievol lidmate ingeskakel by die gemeente Johannesburg-Suid. Ook die plaaslike Afrikaanse laerskool, [[Laerskool Johan Rissik|Johan Rissik]], het ophou bestaan toe dit einde 1991 gesluit het en leerlinge begin 1992 oorgegaan het na die [[Laerskool Kensington]], wat intussen verengels het. == Fotogalery == <gallery mode="packed"> David Webster Park.jpg|David Websterpark Troyeville Baptist Church.jpg|Troyeville se Baptistekerk Troyeville Hotel.jpg|Troyeville Hotel </gallery> <gallery mode="packed" heights="200"> Nederduitsch Hervormde kerk Kensington, Andriesstraat, Troyeville, Morné van Rooyen, Julie 2017.jpg|Die destydse Hervormde gemeente Kensington se kerkgebou in Andriesstraat. </gallery> == Bronne == * {{en}} Potgieter, D.J. (red.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]'', volume 10. Kaapstad: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). == Verwysings == {{Verwysings}} {{Johannesburg-saadjie}} {{Voorstede van Johannesburg}} [[Kategorie:Troyeville]] [[Kategorie:Voorstede van Johannesburg]] bs9g3aqzvyykfy6cy5ltpz2kjd9w0cy 0 119680 2970437 2885249 2026-09-24T09:14:29Z Aliwal2012 39067 2970437 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Baku Formula One circuit map.svg|duimnael|regs|280px|Uitleg van die [[Bakoe-straatrenbaan]], tuiste van die Grand Prixren.]] Die '''Azerbeidjanse Grand Prix''' is 'n [[Formule Een]] motorwedren wat vir die eerste keer op die [[2017 Formule Een-seisoen|kalender]] ingesluit is in 2017.<ref>{{cite web |url=http://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-4 |title=FIA Announces World Motorsports Council decisions |date=30 November 2016 |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |access-date=30 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313163748/https://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-4 |archive-date=13 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=No German Grand Prix on F1 2017 calendar but Azerbaijan race is official |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/30/german-grand-prix-f1-2017-calendar |access-date=30 November 2016 |work=The Guardian |agency=Reuters |date=30 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009125307/https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/30/german-grand-prix-f1-2017-calendar |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], op 25 Junie gehou. Die eerste Formule Eenwedren by dié baan het in 2016 die [[2016 Europese Grand Prix|Europese Grand Prix]] geheet.<ref>{{cite web |url=http://www.formula1.com/content/fom-website/en/latest/headlines/2015/12/f1-2016-calendar-confirmed.html |title=FIA confirms 2016 calendar |work=Formula1.com |publisher=Formula One Management |date=2 Desember 2015 |access-date=2 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125133119/http://www.formula1.com/content/fom-website/en/latest/headlines/2015/12/f1-2016-calendar-confirmed.html |archive-date=25 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Wenners van die Azerbeidjanse Grand Prix == {| class="wikitable" style="font-size: 95%" |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Renbaan ! Verslag |- | [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] | <!-- | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] --> | rowspan="6"| [[Bakoe-straatrenbaan|Bakoe]] | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Oscar Piastri]] | {{vlagikoon|GBR}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] | {{vlagikoon|MEX}} [[Sergio Pérez]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing]]-[[Honda]] [[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2022 Formule Een-seisoen|2022]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2021 Formule Een-seisoen|2021]] | {{vlagikoon|MEX}} [[Sergio Pérez]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- ! 2020 | style="background:#ddd;" colspan="4" |''nie plaasgevind nie, weens koronaviruspandemie'' |- | [[2019 Formule Een-seisoen|2019]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Valtteri Bottas]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | rowspan="3"| [[Bakoe-straatrenbaan|Bakoe]] | [[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] | {{vlagikoon|GBR}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | [[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2017 Formule Een-seisoen|2017]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Daniel Ricciardo]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull-TAG Heuer]] | [[2017 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Azerbeidjansaadjie}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix| ]] [[Kategorie:Formule Een Grands Prix]] 00aik3npa9r47sllp0jb1w8f1xfabz0 2970438 2970437 2026-09-24T09:17:04Z Aliwal2012 39067 2970438 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Baku Formula One circuit map.svg|duimnael|regs|280px|Uitleg van die [[Bakoe-straatrenbaan]], tuiste van die Grand Prixren.]] Die '''Azerbeidjanse Grand Prix''' is 'n [[Formule Een]] motorwedren wat vir die eerste keer op die [[2017 Formule Een-seisoen|kalender]] ingesluit is in 2017.<ref>{{cite web |url=http://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-4 |title=FIA Announces World Motorsports Council decisions |date=30 November 2016 |publisher=Fédération Internationale de l'Automobile |access-date=30 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313163748/https://www.fia.com/news/fia-announces-world-motor-sport-council-decisions-4 |archive-date=13 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |title=No German Grand Prix on F1 2017 calendar but Azerbaijan race is official |url=https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/30/german-grand-prix-f1-2017-calendar |access-date=30 November 2016 |work=The Guardian |agency=Reuters |date=30 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009125307/https://www.theguardian.com/sport/2016/nov/30/german-grand-prix-f1-2017-calendar |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dit is op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], op 25 Junie gehou. Die eerste Formule Eenwedren by dié baan het in 2016 die [[2016 Europese Grand Prix|Europese Grand Prix]] geheet.<ref>{{cite web |url=http://www.formula1.com/content/fom-website/en/latest/headlines/2015/12/f1-2016-calendar-confirmed.html |title=FIA confirms 2016 calendar |work=Formula1.com |publisher=Formula One Management |date=2 Desember 2015 |access-date=2 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125133119/http://www.formula1.com/content/fom-website/en/latest/headlines/2015/12/f1-2016-calendar-confirmed.html |archive-date=25 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Wenners van die Azerbeidjanse Grand Prix == {| class="wikitable" style="font-size: 95%" |- ! Jaar ! Renjaer ! Vervaardiger ! Renbaan ! Verslag |- | [[2026 Formule Een-seisoen|2026]] | | <!--{{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] --> | rowspan="6"| [[Bakoe-straatrenbaan|Bakoe]] | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2025 Formule Een-seisoen|2025]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[2025 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2024 Formule Een-seisoen|2024]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Oscar Piastri]] | {{vlagikoon|GBR}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[2024 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2023 Formule Een-seisoen|2023]] | {{vlagikoon|MEX}} [[Sergio Pérez]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing]]-[[Honda]] [[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[2023 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2022 Formule Een-seisoen|2022]] | {{vlagikoon|NED}} [[Max Verstappen]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Red Bull Powertrains|RBPT]] | [[2022 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2021 Formule Een-seisoen|2021]] | {{vlagikoon|MEX}} [[Sergio Pérez]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull]]-[[Honda]] | [[2021 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- ! 2020 | style="background:#ddd;" colspan="4" |''nie plaasgevind nie, weens koronaviruspandemie'' |- | [[2019 Formule Een-seisoen|2019]] | {{vlagikoon|FIN}} [[Valtteri Bottas]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | rowspan="3"| [[Bakoe-straatrenbaan|Bakoe]] | [[2019 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2018 Formule Een-seisoen|2018]] | {{vlagikoon|GBR}} [[Lewis Hamilton]] | {{vlagikoon|GER}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes]] | [[2018 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- | [[2017 Formule Een-seisoen|2017]] | {{vlagikoon|AUS}} [[Daniel Ricciardo]] | {{vlagikoon|AUT}} [[Red Bull Racing|Red Bull-TAG Heuer]] | [[2017 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Azerbeidjansaadjie}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix| ]] [[Kategorie:Formule Een Grands Prix]] dn6cxk8c2108kcffl1plxvjiu15nlur 0 120154 2970266 1614714 2026-09-23T18:58:13Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970266 wikitext text/x-wiki {{Kombi-beeld|Benzylpenicillin.svg|Benzylpenicillin-3D-balls.png| |align=right |width=280px |caption1=Bensielpenisillien se chemiese struktuur |caption2=Bal-en-stokkiemodel:<br />Blou=[[stikstof]]<br />Rooi=[[suurstof]]<br />Geel=[[swael]]<br />Swart=[[koolstof]] en koolstofbindings<br />Wit=[[waterstof]] }} '''Bensielpenisillien''', ook bekend as '''penisillien G''', is 'n [[antibiotikum]] wat gebruik kan word om 'n aantal bakteriese [[infeksie]]s te behandel. Dit sluit in [[longontsteking]], seerkeel, [[sifilis]], [[witseerkeel]], gasgangreen, leptospirose, sellulitis en [[klem-in-die-kaak]] (tetanus). Dit is nie 'n eerste-lynmiddel vir pneumokokkale [[Breinvliesontsteking|meningitis]] nie. Bensielpenisillien word met 'n inspuiting in 'n aar of spier toegedien. Twee langwerkende vorms, nl. bensatienbensielpenisillien en prokaienbensielpenisillien is beskikbaar vir gebruik as binnespierse inspuiting. Newe-effekte sluit in [[diarree]], aanvalle, en allergiese reaksies, insluitend anafilakse. Wanneer dit gebruik word om sifilis te behandel, mag 'n reaksie bekend as Jarisch–Herxheimer voorkom. Dit word nie aanbeveel vir diegene met 'n geskiedenis van [[penisillien]]allergie nie. Gebruik tydens swangerskap is oor die algemeen veilig. Dit is in die penisillien en β-laktam klas van medikasie.<ref name="WHO2008">{{Cite book|date=2009|url=http://apps.who.int/medicinedocs/documents/s16879e/s16879e.pdf|title=WHO Model Formulary 2008|publisher=World Health Organization|pages=98, 105|isbn=9789241547659}}</ref> Bensielpenisillien is in 1929 ontdek en het in kommersiële gebruik gekom in 1942.<ref>{{Cite book|last=Fischer|first=Janos|date=2006|url=https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA490|title=Analogue-based Drug Discovery|language=en|publisher=John Wiley & Sons|page=490|isbn=9783527607495}}</ref> Dit is op die WGO se Lys van Noodsaaklike Medisyne, die mees doeltreffende en veilige medisyne wat nodig is in 'n stelsel van gesondheidsorg.<ref name="WHO19th">{{Webaanhaling|url=[http://www.who.int/medicines/publications/essentialmedicines/EML_2015_FINAL_amended_NOV2015.pdf?ua=1 WHO]}}</ref> Die groothandelkoste in die ontwikkelende wêreld is VS$ 0.24 tot 2.72 per dag.<ref name="ERC2014">{{Webaanhaling|url=[http://erc.msh.org/dmpguide/resultsdetail.cfm?language=english&code=BP1A&s_year=2014&year=2014&str=1M%20IU&desc=Penicillin%2C%20Benzyl&pack=new&frm=POWDER&rte=INJ&class_code2=06%2E2%2E1%2E&supplement=&class_name=%2806%2E2%2E1%2E%29Beta%20lactam%20medicines%3Cbr%3E Benzyl Penicillin]}}</ref> In die Verenigde State kos 'n behandelingskursus VS$ 100 tot 200.<ref name="Ric2015">{{Cite book|last=Hamilton|first=Richart|date=2015|title=Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition|publisher=Jones & Bartlett Learning|page=95|isbn=9781284057560}}</ref> == Verwysings == {{Reflist|2}} {{en-vertaal|Benzylpenicillin}} [[Kategorie:Antibiotika]] [[Kategorie:Wêreldgesondheidsorganisasie se essensiële medisynelys]] t7yufsf2ph5gicrs4qi1er5qfa3p6gj 0 120775 2970207 2468938 2026-09-23T16:45:54Z AFM 21229 /* Riebeek-Oos (Albanie) */ 2970207 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ds en mev HA Hanekom, NG gemeente Alexandria.jpg|duimnael|regs|300px|Ds. [[Hendrik Andries Hanekom|H.A.]] en mev. Nettie Hanekom.]] '''Jeanetta Helena Margaretha (Nettie) Hanekom''' (née Boonzaaier, [[Piketberg]], [[Kaapkolonie]], [[13 Desember]] [[1884]] – [[Stellenbosch]], [[Suid-Afrika]], [[15 Augustus]] [[1971]]) was ’n [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG]] predikantsvrou en kampvegter vir die opheffing van behoeftiges. == Herkoms en jeug == Hanekom was ’n dogter van Izak Petrus Boonzaaier en Jacoba Rossouw van die plaas Voëlvlei, distrik Piketberg. Sy het haar skoolopleiding op Piketberg ontvang en daar ook geslaag in die eksamen vir kwekelingonderwyseresse. Nadat sy ’n afrondingskursus vir jong dames aan die Konservatorium op Stellenbosch voltooi het, het sy in haar geboortedistrik onderwys gegee. == Huwelikslewe == Nettie Boonzaaier is in 1908 met ds. [[Hendrik Andries Hanekom]], destyds hulpleraar van die [[NG gemeente Oudtshoorn]] getroud. Saam sou hulle eindelik die volgende NG gemeente bedien: [[NG gemeente Clocolan|Clocolan]] (1909–'12), [[NG gemeente Alexandria|Alexandria]] (1912–'1921), [[NG gemeente Albanie|Albanie]] ([[Riebeek-Oos]], 1921–'27), [[NG gemeente Jacobsdal|Jacobsdal]] (1927–'31) en [[NG gemeente Trompsburg|Trompsburg]] (1931–'43), toe haar man sy [[emeritaat]] aanvaar en enkele weke later in die hospitaal op [[Bloemfontein]] sterf, volgende een bron op 2 Desember en volgens ’n ander ’n dag later. == Predikantsvrou van Alexandria == Ds. Hanekom is op Saterdagoggend [[20 Julie]] [[1912]] deur ds. [[George Rudman]], die konsulent, in die NG gemeente Alexandria bevestig. Ds. en mev. Hanekom het hulle gou in die gemeente bemind gemaak, nie net deur die deeglikheid en toegewydheid van hul werk nie; ook deur hul vriendelike omgang en hul geestelike ontwikkeling wat die gemeente getref het. Nettie Hanekom het haar so opgeoffer, haar gesondheid het selfs daaronder gely. Die gemeente het van 1919 tot 1921 drie jare van bittere droogte deurgemaak en die nood het hoog gestyg in 'n tydperk van groot armoede. Die leraarspaar is veral getref deur die groot aantal kinders in die distrik wat nie op skool was nie. Hier, en later op Riebeek-Oos, het hulle baanbrekerswerk in verband met koshuise vir behoeftige kinders gedoen en ook met moeite studiefondse byeengebring om belowende leerlinge te help om verder te studeer. Ná ’n besoek van ds. H.P. van Huyssteen, wat deur die administrateur van [[Kaapland]] afgevaardig is om die gemeentes in verband met die oprigting van koshuise vir behoeftige kinders te besoek, het die kerkraad besluit om so ’n koshuis op te rig. Dit het dan ook in Augustus 1919 met 22 kosgangers in die ou kerkgebou geopen. Aan die einde van daardie jaar was ds. en mev. Hanekom met drie maande siekteverlof. Met groot blydskap kon die gemeente hul leraar ná die siekteverlof met herstelde gesondheid terugverwelkom. Vroeg in 1921 het ds. Hanekom ’n beroep na Albanie aangeneem en op [[23 April]] [[1921]] het hy sy demissie ontvang en die gemeente saam met sy eggenote verlaat. Ene L.H. Koen het later van ds. en mev. Hanekom geskryf: "(Hul) prestasies op maatskaplike en godsdienstige gebied was in baie gevalle byna bomenslik en alleen die onwrikbare geloof in die onbeperkte mag van God kon hulle daartoe in staat stel." == Riebeek-Oos (Albanie) == In 1921 het die egpaar op Riebeek-Oos gekom en gou bewus geword van die vervalle toestand van die eertydse huis van die Voortrekkerleier [[Piet Retief]] op die plaas [[Mooimeisiesfontein (plaas)]], net buite Riebeek-Oos. Die plaas (slegs twintig morg) was destyds te koop. Om te verseker dat dit volksbesit word, is 'n aksiekomitee gestig en 'n opsie op die plaas geneem. In 1923 is die eerste groot Geloftefees ([[16 Desember]]) in die Oos-Kaap op Mooimeisiesfontein gehou, onder leiding van Nettie Hanekom en haar man. Tydens dié fees is besluit om die plaas vir die volk van Suid-Afrika te koop en dit in belang van die minderbevoorregte kind te gebruik, en vyf jaar later is die Piet Retief-kinderhuis vir sorgbehoewende seuns aldaar opgerig. In 1960 is die woning deur die Historiese Monumentekommissie (later die [[Raad vir Nasionale Gedenkwaardighede]]) gerestoureer. Vir hul aandeel aan dié projek het die [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge]] (FAK) in 1967 (24 jaar ná haar man se dood) 'n waarderende oorkonde aan Nettie Hanekom oorhandig. == Breër betrokkenheid == In 1932, tydens die [[Groot Depressie|depressie]], is op [[Trompsburg]] onder Nettie Hanekom se leiding 'n spin-en-weefskool gestig om werk te verskaf aan behoeftige vroue. Later het dié skool ontwikkel tot 'n belangrike opieidingsentrum in die spin-en-weefkuns. Nettie Hanekom het jare lank 'n leidende rol in vroueverenigings gespeel. Sy het in die hoofbestuur gedien van die [[Vrouesendingbond]] (VSB), die Jongdogtersendingbond (waarvan sy medestigster was), die [[Afrikaanse Christelike Vrouevereniging]] (ACVV) en die [[Oranje-Vrouevereniging]] (OVV), en was van 1942 tot 1944 voorsitster van die hoofbestuur van die OVV. Sy het gedien in die [[Federale Vroueraad]], die Huisvlytraad van die Oranje-Vrystaat en in die plaaslike besture van die Helpmekaar, die Kultuurvereniging en die [[Reddingsdaadbond]]; laasgenoemdes was verenigings wat gemoeid was met hulp aan die Afrikanerjeug en veral die opheffing van minderbevoorregtes. E.J. de Jongh van Arkel skryf in die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel V'' oor haar: "Nettie Hanekom was 'n toegewyde Christin, 'n liefdevolle persoon en 'n dinamiese leidster." By haar afsterwe het sy 'n seun en 'n dogter agtergelaat. ’n Tweede dogter, Twinkle Hanekom, getroud met die kleurryke politikus [[Blaar Coetzee|Barzillai (Blaar) Coetzee]], is voor haar oorlede. == Bronne == * {{af}} [[J.A.S. Oberholster|Oberholster, ds. J.A.S.]] 1948. ''Jaarboek van die Nederduitse Gereformeerde Kerke 1949''. Kaapstad: Jaarboekkommissie van die Raad van die Kerke. * {{af}} Oberholster, J.M. 1954. ''Die Gemeente Alexandria. ’n Eeufees-Gedenkboek 1854–1954''. Alexandria: NG Gemeente. * {{af}} Beyers, C.J. (hoofred.). 1987. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel V. Pretoria: [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]]. [[Kategorie:Nederduitse Gereformeerde Kerk]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1884]] [[Kategorie:Sterftes in 1971]] {{DEFAULTSORT:Hanekom, Nettie}} te2779k09e8oknurfb19j2irt8gbp8n 0 121227 2970172 2436874 2026-09-23T12:55:53Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970172 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Jonathan Rhys Meyers | Beeld = Jonathan_Rhys_Meyers_Cabourg_2013.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Jonathan Rhys Meyers in 2013 | Geboortenaam = Jonathan Michael Francis O'Keeffe | Alias = | Geboortedatum = [[27 Julie]] [[1977]] | Geboorteplek = [[Dublin]], [[Republiek van Ierland|Ierland]] | Nasionaliteit = Iers | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Noemenswaardige rolprente = ''Velvet Goldmine'', ''Bend It Like Beckham'', ''Match Point'', ''Mission Impossible III''; ''Elvis'' (TV-reeks), ''The Tudors'' (TV-reeks) | Webwerf = | imdb = 0001667 | Toekennings = }} '''Jonathan Rhys Meyers''' (* [[27 Julie]] [[1977]] as '''Jonathan Michael Francis O'Keeffe'''<ref>{{Cite web |url=http://www.biography.com/people/jonathan-rhys-meyers-215227#! |title=''www.biography.com: Jonathan Rhys Meyers. Besoek op 16 Mei 2017'' |access-date=16 Mei 2017 |archive-date= 7 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170407021024/http://www.biography.com/people/jonathan-rhys-meyers-215227#! |url-status=dead }}</ref>) is 'n [[Republiek van Ierland|Ierse]] akteur wat internasionale bekendheid verwerf het met rolprente soos ''Velvet Goldmine'' (1998), ''Bend It Like Beckham'' (2002), ''Match Point'' (2005) en ''Mission Impossible III'' (2006) en sy hoofrolle in televisiereekse - as [[Elvis Presley]] in die biografiese minireeks ''Elvis'' (2005), en as koning [[Hendrik VIII van Engeland]] in die Britse uitsaaikorporasie [[BBC]] se historiese dramareeks ''The Tudors'' (2007–10).<ref>{{Cite web |url=http://www.tvguide.com/celebrities/jonathan-rhys-meyers/credits/158629/ |title=''TV Guide: Jonathan Rhys Meyers. Besoek op 16 Mei 2017'' |access-date=16 Mei 2017 |archive-date=21 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170521212530/http://www.tvguide.com/celebrities/jonathan-rhys-meyers/credits/158629 |url-status=dead}}</ref> As model was hy tot en met 2011 verskeie kere betrokke by advertensieveldtogte vir ''[[Hugo Boss]]'' se fyngeur ''Element'' wat in 2009 geloods is, en in 2007 vir die [[Italië|Italiaanse]] mode-etiket ''Versace''.<ref>{{Cite web |url=http://www.cosmopolitan.de/jonathan-rhys-meyers-im-interview-auf-einen-spaziergang-52160.html |title=''www.cosmopolitan.de, 13 Januarie 2009: Jonathan Rhys im Interview - Auf einen Spaziergang! Besoek op 16 Mei 2017'' |access-date=16 Mei 2017 |archive-date=28 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428081845/https://www.cosmopolitan.de/jonathan-rhys-meyers-im-interview-auf-einen-spaziergang-52160.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.fashionadexplorer.com/l-versace--m-jonathan-rhys-meyers--p-mario-testino ''fashionadexplorer.com: Jonathan Rhys Meyers for Versace by Mario Testino. Besoek op 16 Mei 2017'']{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Rhys Meyers bly tans in [[Londen]] en [[Los Angeles]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rhys Meyers, Jonathan}} [[Kategorie:Ierse akteurs]] [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] 14ej99m32u80gbzi5gmsogaassuwzu1 0 122400 2970250 2695101 2026-09-23T18:56:11Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970250 wikitext text/x-wiki '''Verwering''' is die proses waartydens 'n gesteente (of biologiese materiaal) afgebreek word in kleiner gedeeltes, of chemies verander word in ander minerale. Tydens die proses is daar geen of min verplasing van die materiaal. Die proses waartydens die verweerde materiaal verwyder word is bekend as [[erosie]]. == Tipes verwering == === Chemiese verwering === [[Chemiese verwering]] is die proses waar die samestelling van die gesteente/rotsvormende minerale chemies verander, gewoonlik a.g.v. blootstelling aan [[suurstof]] en water. Dit gebeur a.g.v die geleidelike proses waar die [[rotsvormende minerale]] aanpas by die temperatuur- en druktoestande op of naby die oppervlak. Tydens hierdie proses skakel die minerale om in nuwe sekondêre minerale soos kleiminerale. === Meganiese verwering === In teenstelling met chemiese verwering, waar die mineralogie van die gesteente verander, breek [[meganiese verwering]] die gesteentes in kleiner gedeeltes op sonder dat die mineralogie verander. == Faktore wat die tipe verwering bepaal of beïnvloed == Daar is 'n verskeidenheid faktore wat bepaal watter tipe verwering plaasvind, asook die tempo van verwering. * [[Klimaat]] * Tipe Gesteente / Mineralogie * Topografie / Energie van die Omgewing * Biologiese werking * Erosie === Klimaat === Klimaat is die grootste bepaler van die tipe verwering wat plaasvind. In 'n droë klimaat (bv. woestyn- of poolstreek (waar water as ys voorkom, en nie beskikbaar is vir chemiese reaksies nie) vind chemiese reaksies baie stadiger plaas a.g.v. die tekort aan water. In hierdie gebiede vind verwering hoofsaaklik meganies plaas. In droë gebiede sal harder gesteentes stadiger verweer. 'n Voorbeeld hiervan is die [[Doleriet]]koppies in die suidelike en westelike gedeeltes van die Vrystaat wat bo die omliggende omgewing uitsteek. In teenstelling hiermee, sal die tipe verwering in 'n nat klimaatstreek meer geneig wees om chemies van aard te wees, en vind chemiese verwering gewoonlik vinniger plaas as meganiese verwering. Dieselfde Dolerietgange wat in die droeër gedeeltes van die Vrystaat 'n positiewe reliëf vorm, sal in die natter Oos-Vrystaat vinniger as sandsteen verweer, om 'n negatiewe reliëf te vorm. === Tipe Gesteentes / Mineralogie === Die tweede grootste bepaler van die tipe verwering is die mineralogie en tipe gesteentes. Met mineralogie word daar in hierdie spesifieke verband verwys na die Silikaat-inhoud van die minerale, en word daar verwys na Felsiese, mafiese ane ultra-mafiese gesteentes. Die tipe gesteentes word vir hierdie doeleindes verdeel in Stollings Gesteentes, Metamorfe Gesteentes en Sedimentêre Gesteentes. [[Felsiese minerale]] met hul hoë [[Silikaat]]-inhoud, is meer stabiel onder atmosferiese temperatuur- en druk toestande. Hierdie minerale (bv. [[Kwarts]] en [[Veldspaat]]) sal dus baie stadiger chemies verweer, en meer geneig wees om meganies te verweer. In teenstelling hiermee sal [[ultra-mafiese gesteentes]] (bv. [[Olivien]]) baie vinnig chemies verweer, lank voordat dit meganies kan verweer, al is dit baie sagter as Kwarts. Dieselfde voorbeeld van die [[dolerietgang]]e kan gebruik word, waar beide die [[mineralogie]] en klimaat saamspeel om sekere tipes verwering vinniger te laat plaasvind. Die tipe gesteentes speel 'n kleiner rol, en is moeilik om heeltemal los van die mineralogie beskou te word. Die rede hoekom dit genoem word, is dat [[sedimentêre]] gesteentes al ten minste een siklus van verwering deurgegaan het, en die chemies onstabiele minerale al klaar verander het in chemies stabiele minerale soos klei. Dus kan daar as 'n algemene reël aanvaar word dat sedimentêre gesteentes eerder meganies sal verweer as chemies. Hierdie is egter nie 'n absolute reël nie, aangesien sedimentere gesteentes wel kan vorm uit gesteentes wat in die vroeër siklus suiwer meganies verweer het. Stollings- en metamorfe gesteentes se verwering word bepaal deur klimaat, mineralogie, topografie en biologies werking. === [[Topografie]] / Energie van die omgewing === Die verband tussen erosie en verwering is baie belangrik wanneer daar na verwering gekyk word. Op steil terreine sal swaartekrag 'n groter rol speel, en meganiese verwering kan hier vinniger plaasvind (rotse wat a.g.v. [[swaartekrag]] afbreek en neerstort). In [[fluviale omgewings]] het waterstrome teen 'n steil helling meer energie, en kan groot klippe/ rotsblokke ens. vervoer, wat tydens botsing stukke van die onverweerde materiaal afbreek. Branders naby kusgebiede kan ook 'n hoër tempo van meganiese en chemiese verwering tot gevolg hê. Platter omgewings is gewoonlik laer energie omgewings, waar meganiese verwering weer stadiger kan plaasvind. In [[eoliese omgewings]] kan wind egter steeds meganiese verwering vinniger laat plaasvind. === Biologiese verwering === Biologiese verwering is die faktor wat die kleinste invloed het, en gaan gewoonlik ook hand in hand met klimaat. Plante kan die suurinhoud van die grond verander, wat kan bepaal watter tipe verwering plaasvind. Verder kan plantwortels ook 'n invloed hê, deur groot rotsblokke stukkende te breek. Verder kan plantegroei die tempo van verwering beïnvloed, deur erosie te verhoed. Die grondbedekking word dus vasgehou, wat verseker dat die onverweerde gesteentes langer neem voor dit aan die elemente blootgestel word. === Erosie === Soos alreeds genoem, is erosie die proses van verwyding van verweerde materiaal. In die proses van erosie, kan dit wel verwering veroorsaak, spesifiek meganiese verwering. 'n Voorbeelde is in woestyne waar sandbelaaide winde die omliggende gesteentes 'wegskuur'. [[Lêer:Wind erosion sculpture - geograph.org.uk - 186359.jpg|links|duimnael|Meganiese verwering d.m.v. wind.]] == Slotsom == Alhoewel al hierdie faktore 'n invloed op verwering kan hê, is dit belangrik om te besef dat dit nooit in isolasie is nie, en al hierdie faktore saam die tipe verwering en spoed van verwering bepaal, en die wisselwerking gewoonlik baie kompleks is. Dus kan verskeie faktore saamwerk om die spoed van verwering te bepaal, asook die tipe landskap. Verder kan een of meer faktor saamwerk om hoofsaaklik een tipe verwering te veroorsaak. Op ander plekke kan een faktor (bv. klimaat) gunstig kan wees vir chemiese verwering, terwyl 'n ander faktor (bv. mineralogie) dit weer kan teëwerk. {{Normdata}} [[Kategorie:Geologie]] 2qalimmqxjhtr4oiqnccqppw40vcxcd 0 122766 2970255 2895896 2026-09-23T18:56:49Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970255 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:Black shale, Kansas City MO - panoramio.jpg|duimnael|Swart skalie. ([[Kansas City]], [[Missouri|MO]]; VS)]] 'n '''Skalie''' is 'n [[Afsettingsgesteente|sedimetêre gesteente]] wat maklik in dun lae breek. Dit het deur konsolidasie, soos sementasie of samedrukking van modder en [[klei]] ontstaan en bevat 'n redelike hoeveelheid kleiminerale en detritale [[kwarts]].<ref>{{webaanhaling|url=http://www.soils.org.za/Glossary/grond%20S-Z.pdf|titel=Soils.org.za}}</ref><ref name=Blatt>Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) ''Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic'', 2nd ed., Freeman, pp. 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}}</ref> Swart skalie bevat organiese materiale en dit kan ontbind tot [[aardgas|gas]] of [[Ruolie|aardolie]]. Dit maak swart skalie tot 'n belangrike bron van hierdie [[Fossielbrandstof|fossiele brandstowwe]]. Ander skalies kan rooi, groen, bruin of grys van kleur wees. Indien hulle gemaal en met water gemeng word, lewer hulle klei waarvan aardewerk vervaardig kan word.<ref>{{cite web |url=http://geology.com/rocks/shale.shtml |title=Geology.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512023449/https://geology.com/rocks/shale.shtml |archive-date=12 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Indien skalie aan hoë druk en [[temperatuur]] blootgestel word, kan hieruit metamorfiese [[skis]]te ontstaan. == Tekstuur == Skalie toon tipies afwisselende grade van splytbaarheid. Nie-splytbare rots van soortgelyke samestelling, maar wat bestaan uit deeltjies kleiner as 0,06 mm, word modderklip (1/3 to 2/3 slikdeeltjies) of kleistene (minder as 1/3 slikdeeltjies) genoem. Gesteentes met deeltjies van soortgelyke grootte maar met minder klei (meer as 2/3 slik) word sliksteen genoem en is meer sanderig. == Samestelling en kleur == Skalie is tipies grys van kleur en saamgestel uit minerale van klei en [[Kwartsiet|kwartskorrels]]. Die byvoeging van ongestadigde hoeveelhede van kleinere samestellings wysig die [[Rotsgebergte|rots]] se kleur. Swart skalie onstaan uit koolryke stof wat meer as een persent teenwoordig is en dui 'n inkrimpende omgewing aan. Die rooi, bruin en groen kleure in Skalie wys heen na [[ysteroksied]] ([[hematiet]] - rooi kleure) of ysterhidroksied ([[goethiet]] - bruin en limoniet - geel kleure). Die kleure toon ook die aanwesigheid van glimmerende delfstowwe aan soos [[Chloriet (mineralogie)|chloriet]], biotiet en groenerige illiet aan. Die hoofbestanddeel van Skalie en ander modderklip is [[klei]]. Die minerale van klei verteenwoordig is hoofsaaklik kaoliniet, montmorilliet en illiet. Kleiminerale van laat Tersiêre kleirotse is swellende smektiete terwyl illiete in ouer gesteentes van die middel tot vroeë Paleozoïse skalies oorheers. Die omvorming van smektiete na illiete produseer [[Silikaatminerale|silika]], [[natrium]], [[kalsium]], [[magnesium]], [[yster]] en [[water]]. Hierdie vrygestelde elemente vorm outentieke kwarts, chert, [[kalsiet]], dolomiet, ankeriet, [[hematiet]] en [[albiet]] waarvan almal, behalwe kwarts, 'n tikkie of kleinere minerale is wat in skalie en ander kleistowwe gevind word. Skalie en kleirotse bevat omtrent 95% van die [[Organiese verbinding|organies]]<nowiki/>e stowwe in alle afsettingsgesteentes. Dit bedra egter minder as een persent by tot die massa van gewone skalie. Swart skalies wat in anoksiese omstandighede ontwikkel bevat verminderde vrye koolstof, yster en [[Swaelsuur|swael]]. Opgeloste [[suurstof]] is tipies skaars in anoksiese omstandighede. [[Piriet]] en amorfe [[ystersulfied]] tesame met [[koolstof]] veroorsaak die swart verkleuring in skalie. == Vorming == Die proses in die rotssiklus wat skalie vorm, word kompaksie genoem. Die fyn deeltjies wat skalie saamstel, kan in water opgelos bly lank nadat die groter sanddeeltjies neergeslaan het. Skalie word gewoonlik in baie stadig bewegende water neergesit en word dikwels aangetref in mere en strandmeerafsettings, in rivierdelta's en vloedvlaktes. Hulle kan ook in afsettingsbekkens en op die kontinentale plaat neergelê word in relatiewe diep, stil water. 'Swart skalies' is donker as gevolg van die feit dat hulle veral ryk is aan [[koolstof]] wat nie besmet is nie. Algemeen voorkomend in sommige palezoïse en mesozoïse, is swart skalies neergesit in anoksiese, verminderde omgewings, soos in stilstaande waterkolomme. Sommige swart skalies bevat baie swaar metale soos [[molibdeen]], [[uraan]][[vanadium|,]] [[vanadium]] en [[sink]]. Die verrykte waardes is van kontroversiële oorsprong, alternatiewelik toegeskryf aan insette van hidrotermiese vloeistowwe tydens of na afsakking of aan stadige ophoping uit seewater oor lang periodes van afsakking. Fossiele, dierespore of gate en selfs reënval-kraters word soms bewaar op skaliebedoppervlaktes. Skalie kan ook konkresies bevat wat bestaan ​​uit piriet, apatiet of verskillende karbonaatminerale. Skalie wat onderhewig is aan hitte en druk van [[metamorfose]], verander in 'n harde, splitsbare, metamorfe rots, bekend as leiklip. Met 'n voortdurende toename in die metamorfe graad, is die volgorde filities, dan [[skis]] en uiteindelik gneis. == Industriële toepassing == Skalie is 'n stof wat aardgas kan vrystel en daarmee in aanmerking kom vir gasontginning (skaliegas). Lae skalie in die aardkors word bereik deur horisontaal daarna te boor. Die tegniek van fracking word toegepas om voldoende hoeveelhede gas uit die skalie vry te stel. Skalie word ook in plaatvorm op kleinere skaal gebruik vir dakbedekking. == Historiese mynbouterminologie == Voor die middel van die 19de eeu was daar nie 'n duidelike onderskeid tussen die woorde leiklip, skalie en skist nie. In die agtergrond van steenkoolmynwese het die woord skalie dikwels na leiklip verwys tot in die 20ste eeu. == Bronne == * Blatt, Harvey and Robert J. Tracy (1996) ''Petrology: Igneous, Sedimentary and Metamorphic'', 2nd ed., Freeman, bladsye 281–292 {{ISBN|0-7167-2438-3}} * R. Zangerl and E. S. Richardson (1963) ''The paleoecologic history of two Pennsylvanian shales'', Fieldiana Memoirs v. 4, Veldmuseum van Natuurlike Geskiedenis, Chicago * R.M. Coveney (2003) "Metalliferous Paleozoic black shales and associated strata" in D.R. Lenz (ed.) ''Geochemistry of Sediments and Sedimentary Rocks'', Geotext 4, Geologiese Vereniging van Kanada bladsye 135–144 * R. W. Raymond (1881) "Slate" in ''A Glossary of Mining and Metallurigical Terms'', Amerikaanse Instituut van Myningeneurs bladsy 78. * Albert H. Fay (1920) "Slate" in ''A Glossary of the Mining and Mineral Industry'', Verenigde State Buro van Myne bladsy 622. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Shale}} {{Gesteentes}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geologie]] q49gzeevby5xlel291ixs2z399a61m8 6 124090 2970405 1869546 2026-09-24T06:44:03Z JMK 649 +kat 2970405 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die ou gemeente Kensington van die [[Nederduitsch Hervormde Kerk]] se kerkgebou in Andriesstraat, [[Troyeville]] |bron=Eie werk |datum=Sondag 16 Julie 2017 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Morné van Rooyen |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Nederduitsch Hervormde Kerk]] [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] [[Kategorie:Troyeville]] == Lisensiëring == {{Kopiereg-erkenning}} {{Copy to Commons}} 8y1795z54rni8upnaepcbk8frydayo6 6 124116 2970177 1628829 2026-09-23T13:35:50Z JMK 649 weergawe 2970177 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Dr. [[Jan Schutte]] preek in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]}} |bron=''[https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI YouTube]'' |datum=1960's |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-konsep]] }} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} jmeghnlymhordy97j06rhea23b3p9bi 2970199 2970177 2026-09-23T14:52:53Z JMK 649 beskr 2970199 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Jan Schutte]] preek in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]. 'n Preekopname gelewer in die Gereformeerde kerk Melville is in die ''YouTube''-skakel beskikbaar.}} |bron=''[https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI YouTube]'' |datum=1960's |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville, valskleur-KI-herskepping.jpg|85px|KI-konsep]] }} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 0ieuayk4ktht0xugi0j2oz8blsji5m7 0 124646 2970267 2897519 2026-09-23T18:58:21Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970267 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |naam=Polipropileen |AnderName=Polipropeen |struktuur=Polypropylen.svg |struktuur2=Polypropylene isotactic mini trp.png |CASNo=9003-07-0<ref>{{webaanhaling|url=https://www.columbus.co.za/files/downloads/MSDS_Packing_Materials.pdf|titel=SASOL msds}}</ref> |Smeltpunt=130 -165&nbsp;°C |Flitspunt= >350&nbsp;°C |Digtheid= 0,88 - 0,92 g/cm3 |Kookpunt= geen; ontbind >160&nbsp;°C |pKa=geen }} '''Polipropileen (PP)''' is 'n [[polimeer]] van die verbinding [[propeen]] {{chem|C|3|H|6}}. Polipropileen (PP) word soms die ster onder alle kommoditeitsplastiek genoem. Hierdie liggewig termoplastiek is taai, styf, kristallyn en kom in baie vorme voor. Dit is 'n tipe poliolefien ([[koolwaterstof]]) wat effens harder is as poliëtileen. Dit het 'n lae digtheid en hoë hitteweerstand. Dit vind toepassing in verpakking, motor, verbruikersgoedere, medies, gegote films, ens. Die chemiese formule daarvan is {{ch2|(C3H6)_{n} }}<ref name="Omnex"/> Polipropileen het 'n ...-{{ch2|CH2}}-{{ch2|CH2}}-{{ch2|CH2}}-... kettingstruktuur met metielsygroepe. By polimerisasie kan PP in drie basiese kettingstrukture gevorm word. Dit hang af van die posisie van die metielgroepe:<ref name="Omnex">{{cite web|url=https://omnexus.specialchem.com/selection-guide/polypropylene-pp-plastic|publisher=Omnexus|title=Comprehensive Guide on Polypropylene (PP)|year=2023}}</ref> Daar is dus verskeie weergawes van PP, afhanklik van hierdie ''taktisiteit''. [[Lêer:Atactic jp.svg|duimnael|left|atakties]] *Ataktiese polipropileen (aPP) - onreëlmatige rangskikking van die metielgroepe R={{ch2|(CH3)}}- *Isotaktiese polipropileen (iPP) – met metielgroepe R={{ch2|(CH3)}}- aan die een kant van die koolstofketting gerangskik *Sindiotaktiese polipropileen (sPP) – afwisselende rangskikking van die metielgroepe R={{ch2|(CH3)}}- [[Lêer:isotactic jp.svg|duimnael|links|isotakties]] [[Lêer:Syndiotactic.svg|duimnael|links|sindiotakties]] Daar is opvallende verskille in fisiese eienskappe tussen die ataktiese en isotaktiese vorms. Die ataktiese materiaal is nie kristallyn nie. Dit maak dit sag, elasties, ietwat taai en taamlik oplosbaar in oplosmiddels soos 1,1,2,2-tetrachlooretaan. Isotaktiese polipropeen is 'n harde, helder, sterk kristallyne polimeer wat by 175 °C smelt. Dit is feitlik onoplosbaar in alle organiese oplosmiddels by kamertemperatuur, maar sal tot 'n paar persent in warm 1,1,2,2-tetrachlooretaan oplos. Dat die verskil tussen die ataktiese en isotaktiese polimere uit verskille in die konfigurasies van die metielgroepe op die kettings spruit, word op treffende wyse deur C13 [[Kernmagnetiese resonansie|KMR]]-spektra getoon. Die verskille in hierdie spektra spruit uit verskille in die interaksies tussen die metielgroepe van die verskillende konfigurasies.<ref name="John"/> Daar is ook 'n belangrike verskil tussen poliëtileen en isotaktiese polipropileen. Hulle is albei semikristallyne stowwe met 'n ...-{{ch2|CH2}}-{{ch2|CH2}}-{{ch2|CH2}}-... kettingstruktuur, maar polipropeen smelt by 'n baie hoër temperatuur as poliëtileen (175 °C teenoor 100-110 °C).<ref name="John"/> Die rede lê in die verskille tussen die manier waarop die polimere kristalliseer. Polieteen het geen metielgroepe nie en sy kristalliete bestaan uit lang sig-sag kettings wat 'n baie lae hindernis vir rotasie om die C−C-bindings het. As gevolg van interferensies tussen die metielgroepe, kristalliseer polipropeen nie in uitgestrekte sig-sag-kettings nie, maar vorm eerder 'n heliks, effens soos die α-helix van RNS, met die kettingkoolstowwe aan die binnekant en die metielkoolstowwe aan die buitekant. Hierdie spoele is stywer as die uitgestrekte CH₂-kettings in poliëteen. Hulle het tussen die kettings stabiliserende H⋯H interaksies sodat 'n hoër temperatuur benodig word om dit te smelt. Dit beteken dat dit beter hittebestand is en meer geskik is vir gebruike in bv. die kombuis. Polipropeen kan koud getrek word om [[vesel]]s te vorm wat soos nylonvesels lyk, alhoewel hierdie vesels nie die hoë smeltpunt (270 °C) van nylon besit nie. As gevolg van hul koolwaterstofkarakter, is dit baie moeiliker om hulle te kleur.<ref name="John">{{cite web|url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Basic_Principles_of_Organic_Chemistry_(Roberts_and_Caserio)/29%3A_Polymers/29.05%3A_Correlation_of_Polymer_Properties_with_Structure|publisher=LibreText|title=29.5: Correlation of Polymer Properties with Structure|authors=John D. Roberts, Marjorie C. Caserio|date=2023}}</ref> ==Eienskappe== [[Lêer:PP fiber for concrete.jpg|duimnael|PP-vesels vir gebruik in [[beton]]]] Afhangende van die taktisiteit en die manier hoe dit vervaardig en geformuleer word, kan propileen hard of sag, ondeursigtig of deursigtig en lig of swaar wees; dit brei die moontlike toepassings uit, maar algemene eienskappe is:<ref name="Omnex"/> :Uitstekende weerstand teen verdunde en gekonsentreerde sure, alkohole en basisse :Goeie weerstand teen aldehiede, esters, alifatiese koolwaterstowwe, ketone :Dit behou meganiese en elektriese eienskappe by verhoogde temperature. Dit vind plaas in vogtige toestande en wanneer dit in water ondergedompel word. :Dit is 'n waterafstotende plastiek. :Dit het goeie weerstand teen omgewingstreskrake. :Dit toon goeie weerstand teen stoomsterilisasie. :Beperkte weerstand teen aromatiese en gehalogeneerde koolwaterstowwe en oksideermiddels. :Vlambaarheid: PP is 'n hoogs vlambare materiaal. :Dit is sensitief vir mikrobiese aanvalle, soos bakterieë. ==Polipropileen kopolimere== Polipropileen homopolimeer is die algemeenste graad wat die meeste gebruik word. Dit bevat slegs propileenmonomeer in 'n semi-kristallyne vaste vorm. Belangrikste toepassings sluit in verpakking, tekstiele, gesondheidsorg, pype, motor- en elektriese toepassings.<ref name="Omnex"/> Daar bestaan ook baie polimere wat ander monomere bevat as net propileen. 'n Belangrike familie word van die twee monomere propeen en etaan vervaardig. Hierdie familie word verder verdeel in ewekansige kopolimere en blokkopolimere.<ref name="Omnex"/> PP willekeurige kopolimeer word vervaardig deur eteen en propeen saam te polimeriseer. Dit bevat gewoonlik eteeneenhede van tot 6% volgens massa. Hierdie eenhede word lukraak in die polipropileenkettings geïnkorporeer. Hierdie polimere is buigsaam en opties helder. Dit maak hulle geskik vir toepassings wat deursigtigheid vereis. Dit is veral geskik vir produkte wat 'n uitstekende optiese voorkoms vereis.<ref name="Omnex"/> In PP-blokkopolimeer is die eteeninhoud groter. Dit wissel tussen 5 en 15%. Dit het ko-monomeer-eenhede wat in gereelde patrone of blokke gerangskik is. Die gereelde patroon maak dit taaier en minder bros as die ewekansige kopolimeer. Hierdie polimere is geskik vir toepassings wat hoë sterkte vereis, soos vir industriële gebruik.<ref name="Omnex"/> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Koolwaterstowwe]] [[Kategorie:Polimere]] srtlv7o0txsu14ylnkesgmmgyeka0bs 0 125667 2970348 2619485 2026-09-23T22:54:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970348 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas gereg | bgcolor = | naam = Macaroni | beeld = Macaronis.jpeg | breedte = 250 | onderskrif = | soort = [[Pasta]] | gang = | land = {{vlagland|Italië}} (moderne macaroni) | streek = | bestanddeel = Durum | bestanddele = | variasies = [[Macaroni-en-kaas]] e.a. | soortgelyk = | ander = }} [[Beeld:Mac&cheese.jpg|duimnael|250px|Tuisgemaakte [[macaroni-en-kaas]], met droë [[kruie]] en gemaalde [[peper]].]] '''Macaroni''' is ’n verskeidenheid droë [[pasta]]s wat tradisioneel in verskillende vorms en groottes vervaardig word.<ref name=oxdict/> Dit word van [[durum]]meel gemaak en word gewoonlik in kort stukkies gesny. Sommige tuispastamasjiene kan macaroni maak, maar gewoonlik word dit in groot maat in fabrieke vervaardig. In [[Italië]] verwys die woord ''maccheroni'' na reguit, kort, silindervormige soorte pasta, maar ook na geregte wat met lang pastasoorte soos [[spaghetti]] gemaak word, soos ''maccheroni alla chitarra'' en ''frittata di maccheroni''. == Etimologie == Die woord is afgelei van die [[Italiaans]]e term ''maccheroni'', die meervoud van ''maccherone''.<ref name=oxdict>Oxford Dictionary, [http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/macaroni Macaroni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120718222959/http://oxforddictionaries.com/definition/english/macaroni |date=18 Julie 2012 }}</ref><ref>''Il Devoto-Oli. Vocabolario della lingua italiana'', reds. Luca Serianni en Maurizio Trifone, Le Monnier.</ref> Die verskillende soorte verskil van mekaar deurdat sommige glad en reguit is en ander riwwe in die lengte het, soos rigatoni en tortiglioni, of gekrom is, soos chifferi, lumache en lumaconi. Die produk en naam kom egter oorspronklik van die [[Antieke Griekeland|Antiekgriekse]] ''makaria''. Akademici stem geredelik saam die woord is afgelei van die Griekse μακαρία (''makaria''),<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dmakari%2Fa μακαρία], (def. III), Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus Digital Library</ref> ’n soort gortsop wat voorgesit is om die afgestorwenes te herdenk.<ref>[http://www.askoxford.com/concise_oed/macaroni?view=uk Macaroni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200313075548/https://languages.oup.com/ |date=13 Maart 2020 }}, on Compact Oxford English Dictionary</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?search=macaroni&searchmode=none "Macaroni"], Online Etymology Dictionary</ref><ref>[http://www.yourdictionary.com/macaroni Macaroni], on Webster's New World College Dictionary</ref><ref>Andrew Dalby, ''Food in the Ancient World from A to Z'', Routledge, 2003, on [https://books.google.com/books?id=FtIXAe2qYDgC&pg=PA251&dq=laganon+makaria&hl=en&ei=EJsYTN_bNYKe_AbPusSdDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCUQ6AEwAA#v=onepage&q=laganon%20makaria&f=false Google books]</ref><ref>Reader's Digest Oxford Complete Wordfinder</ref><ref>Dhirendra Verma, ''Word Origins'', on [https://books.google.com/books?id=rpgIQyInjWkC&pg=PA220&dq=%22makaria%22+macaroni&hl=en&ei=Jp0YTLbxOsOM_AbN9L2mDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CDwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false Google books]</ref><ref>Mario Pei, ''The story of language'', p.223</ref><ref>William Grimes, ''Eating Your Words'', Oxford University Press, on [https://books.google.com/books?id=X7hYK4M38gkC&pg=PA120&dq=%22makaria%22+macaroni&hl=en&ei=HqEYTIvnIZL5_Aa86dWPDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCQQ6AEwADgK#v=onepage&q&f=false Google books]</ref><ref>Mark Morton, ''Cupboard Love: A Dictionary of Culinary Curiosities'', on [https://books.google.com/books?id=qn-DASgdhiAC&pg=PA185&dq=%22makaria%22+makaroni&hl=en&ei=Jp0YTLbxOsOM_AbN9L2mDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CC0Q6AEwAg#v=onepage&q&f=false Google books]</ref> Dié woord kom weer van μάκαρες (''makares'', "geseënde afgestorwenes") en uiteindelik van μακάριος (''makarios'', "geseënd, gelukkig").<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dma%2Fkar μάκαρ], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref> Daar is egter ook ander verduidelikings vir die herkoms van die woord.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dai%29w%2Fnios αἰωνίος], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>G. Alessio, "Atti dell'Accademia Pontaniana", t. 8, 1958-59, pp. 261-280</ref> [[Russies]] het die woord geleen (as макароны) as ’n algemene term vir alle soorte pasta; dit kom ook in verskeie ander [[Slawiese tale]] voor, asook in [[Turks]] en [[Brasilië|Brasiliaanse]] [[Portugees]]. Ook in [[Iran]] word die term vir pasta in die algemeen gebruik. == Gebruik buite Italië == Nes met geregte van ander soorte pasta, is [[macaroni-en-kaas]] gewild in [[Brittanje]], waar dit ontstaan het,<ref>https://books.google.co.uk/books?id=XIlZuk8IvWcC&pg=PA771&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref><ref>http://www.bbc.co.uk/food/recipes/macaronicheese_83521</ref> asook in [[Noord-Amerika]] en ander lande. In wêrelddele met groot [[China|Chinese]] bevolkings wat aan [[Weste]]rse invloede blootgestel is, soos [[Hongkong]], [[Maleisië]] en [[Singapoer]], het plaaslike Chinese macaroni aanvaar is ’n bestanddeel vir Westerse geregte in ’n Chinese styl. In sekere restaurante in Hongkong en [[Suidoos-Asië]] word macaroni in water gekook en in helder [[sop]]pe voorgesit saam met [[Weense worsie|worsies]] of [[ham]] en [[ertjie]]s, [[sampioen]]e en soms [[eier]]. Dit herinner aan noedelsop en word veral vir ontbyt of ’n ligte middagete geniet.<ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/16440507/ AP, Explore the world of Canto-Western cuisine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103120403/http://www.msnbc.msn.com/id/16440507/ |date= 3 November 2012 }}, 8 Januarie 2007</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == *http://law.justia.com/cfr/title21/21-2.0.1.1.24.html * {{Commons-kategorie inlyn|Penne}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Penne|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Pasta]] a5ki2p6dw9hkwhbw8kr7r5d0rvxtg4n 0 125780 2970256 2217122 2026-09-23T18:56:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970256 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical composition | name = {{nowrap|Vioolconcerto in D majeur}} | subtitle = Nr. 7 | image = | image_upright = | alt = | caption = | composer = [[W. A. Mozart]] | key = [[D majeur]] | catalogue = [[Köchel-katalogus|K]]. 271a/271i | genre = | style = | composed = [[1777]] | dedication = | published = | movements = 1. ''Allegro maestoso''<br />2. ''Andante''<br />3. ''Rondo: Allegro'' | scoring = {{hlist | Viool | orkes }} }} Die sogenaamde '''Vioolconcerto No. 7''' in [[D majeur]], [[Köchelverzeichnis|K.]]&nbsp;271a/271i, mag dalk deur [[Wolfgang Amadeus Mozart]] op 16 Julie 1777 in [[Salzburg]] voltooi gewees het. Dit staan bekend as die ''Kolb Concerto''. == Struktuur == <score> \relative c''' { \key d \major \tempo "Allegro maestoso" <d d, d,>4\f <a a, d,> <fis a, d,> r16. d,32-. cis16.-. d32-. | e16.-. d32-. cis16.-. d32-. e16.-. d32-. cis16.-. b32-. a8-. a'-. r4 } </score> Die concerto beskik oor die gebruiklike vinnig-stadig-vinnig struktuur en is om en by 26 minute lank. Die bewegings is: #Allegro maestoso #Andante #Rondo: Allegro == Agtergrond == Die vioolconcerto was in 1907 deur [[Breitkopf & Härtel]] gepubliseer in 'n uitgawe deur [[Albert Kopfermann]]. Twee bronne vir die concerto is bekend: 'n volle partituur uit die versameling van Aloys Fuchs en 'n stel wat in 1837 deur Eugene Sauzay in Parys gemaak is vir sy onderwyser (en ook skoonvader) Pierre Baillot vanaf die verlore outograaf (wat toe in die besit was van François Habeneck). Die bron van Fuchs se eksemplaar is onbekend, en hy was nie self seker van die werk se egtheid nie: die uitleg daarvan met die soloviool deel aan die onderkant is baie uit karakter uit met die gewoontes van Mozart, waar die deel vir die soloinstrument gewoonlik op die boonste balklyn is. 'n Stukkie papier in Sauzay se afskrif lys die instrumente in presies dieselfde orde en met dieselfde horing solmisasie as wat in Mozart se egte vioolconcerto's gevind kan word, wat op sy beurt die egtheid van die werk ondersteun. Die ooreenkomste was ook deur Robert D. Levin opgemerk. Die vraag betreffende hoe die outograaf (indien dit werklik die outograaf was) in Habeneck se besit opgeëindig het, kan verklaar word daardeur dat Mozart dalk die outograaf privaat in Parys verkoop het, en dat die eggenoot van Sauzay se vriend Marie Bigot de Moragues konneksies gehad het tot Weense musiekuitgewers en die outograaf so in sy hande te lande gekom het. Drie kadense word gevind in die Paryse afskrif; twee mag dalk Baillot s'n wees en die derde Sauzay s'n. Fuchs se afskrif beskik ook oor drie verskillende kadense, welke feit Kopfermann onderdruk het, aangesien hy hulle as oneg beskou het. Die twee afskrifte verskil by sommige plekke, en 'n 37-maateinde in Fuchs se afskrif kom ooreen met 'n kort 7-maateinde in die Paryse afskrif: dit word deur sommige gesien as in ooreenstemming met Mozart se 1778 verklaring "Indien ek oor die tyd daarvoor beskik sal ek sommige van my vioolconcertos herrangskik, en hulle verkort".<ref name=Pajot>{{cite web |url=http://www.mozartforum.com/Lore/article.php?id=096 |title=Violin Concerto in D K271a |last=Pajot |first=Dennis |publisher=Mozartforum.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231550/http://www.mozartforum.com/Lore/article.php?id=096 |archive-date=26 September 2007 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die concerto was onbekend aan [[Ludwig Ritter von Köchel]], en dit is dus afwesig in die eerste uitgawe van die Köchel-katalogus. [[Paul von Waldersee]] het dit in die tweede uitgawe wat dateer uit 16 Julie 1777 as K. 271a gelys. Dit is die eerste keer op 4 November 1907 in [[Dresden]] uitgevoer. Na die eerste publikasie en uitvoering daarvan het wetenskaplikes die egtheid daarvan aanvaar. [[Georges de Saint-Foix]] twyfel nie aan die werk nie, maar meen dat die gepubliseerde weergawe 'n latere hersiening deur Mozart uit 1779 of 1780 is. Andere meen weer dat die werk inhoud bevat wat van Mozart se werkswyse afgelei kan word, maar deur 'n ander persoon afgehandel is. [[Rudolf Gerber]] het in 1934 'n ander uitgawe gepubliseer, en dit as eg beskou en 'n tema in die Finale se epiloog opgemerk wat soortgelyk sou wees aan 'n tema uit die 'Gavotte joyeuse' uit Mozart se eie balletmusiek tot '' [[Les petits riens]] '', K. 299b. Hy het ook ooreenkomste opgemerk tussen die openingstemas van hierdie concerto en die outentieke [[Vioolconcerto nr. 2 (Mozart)|K. 211]]. Die concerto is verder meer ook in 1932 deur [[Yehudi Menuhin]] opgeneem, met [[George Enescu]] se kadense. <ref name=Pajot/>[[Alfred Einstein]] het die werk as K. 271i herbenoem as gevolg van die invoeging van nuwe werke met die getalle K. 271b tot K. 271H in die katalogus. Hy meen dat die werk gebaseer is op 'n rowwe skets van 'n vioolkonsert van Mozart wat uit 1777 dateer, maar noem dat die oorspronklike vorm nie maklik gerekonstrueer kan word nie. Die onkarakteristieke aantal passasies vir die solo-viool in die hoë register, in ''pizzicato'' (in die tweede beweging), en in dubbele stoppe in tiendes, word deur Einstein as 19de-eeuse toevoegings beskou. [[Friedrich Blume]], daarenteen, spreek hom ten gunste van die egtheid van die werk uit, en het gesê dat "nie een passasie enige ruimte vir twyfel toelaat ten opsigte van temas, harmonie, ritme, konstruksie en orkestrasie nie". Hy het ooreenkomste met vioolbewegings van outentieke Mozart-serenades en divertimenti opgemerk, en gesê dat die ongewone gebruik van viooltegnieke nie voldoende gronde was om die egtheid van die werk te betwyfel nie; en kritiseer derhalwe Einstein se idees rakende die concerto. <ref name=Pajot/>[[Carl Bär]] het in 1963 'n artikel gepubliseer wat ten gunste van die outeurskap van Mozart is, en daarop gewys dat 'n gedeelte in [[Joachim von Schiedenhofen]] se dagboek vir 25 Julie 1777 verklaar dat 'n Mozart-simfonie, 'n vioolkonsert (gespeel deur Mozart), en 'n fluitconcerto by Gusset's gespeel is. Bär het geglo dat die besondere vioolconcerto die K. 271a/271i concerto was, en het dit ook vereenselwig met die vioolconcerto [[Leopold Mozart|Leopold]], waarna verwys word as "die concerto wat jy [Wolfgang] vir Kolb geskryf het" op 3 Augustus 1778. Hy het die vyf outentieke vioolkonserte as moontlikhede uitgeskakel, aangesien hulle in 1775 geskryf is, en aangesien Leopold op 13 Augustus 1778 in 'n brief vermeld het dat graaf Czernin (wat sedert April 1775 in Salzburg was) nog nooit gehoor het dat die viool deur Kolb gespeel word nie. Daar word gedink dat Kolb [[Franz Xavier Kolb]] (1731–82) was, maar Bär vermoed dat dit eintlik sy ouer seun Johann Andreas was (een of ander tyd gebore tussen 1746-8?). Bär veronderstel dat hy die concerto net voor sy vertrek uit Salzburg ontvang het, dus dateer hy die concerto tot 16 Junie (uitvoering van die tweede Lodron Nachtmusik, K. 287/271H) en 26 Julie 1777 ([[Maria Anna Mozart|Nannerl ]] se naamdag). Bär was ook van mening dat die datering van die manuskrip (''Salisburgo li 16 di Luglio 1777'') 'n ander punt ten gunste van die egtheid van die werk daarstel omrede dit in 'n soortgelyke vorm was as dié wat op die meeste kontemporêre outograwe gevind kon word op 'n tydstip toe die skrywer van die hofie waarskynlik nie sou weet dat 'n vioolconcerto geskryf is nie. [[Ernest Hess]] merk egter op dat die werk komposisie foute, nie-Mozartiaanse frases, en tekortkominge in instrumentasie en opvolgings bevat sonder betekenis; welke Mozart self in sy ''Musikale grap'', K. 522 , geparodieer het; welke alles op die teendeel dat Mozart die skrywer van hierdie concerto was, wys. Die sesde uitgawe van die Köchel-katalogus het die werk behou as K.271i maar die opmerkings van die derde uitgawe bevat, met die aanhaling van Hess se twyfeling ten opsigte van die egtheid daarvan.<ref name=Pajot/> [[Christoph-Helmut Mahling]] het in 1978 die vraag geopper of die werk dalk deur iemand anders geskryf kon gewees het, en inderdaad deur Mozart gekopieer is. Hy het egter ook opgemerk dat die meeste vrae rakende die werk onopgelos bly. Hy redigeer in 1980 die volume van die ''[[Neue Mozart-Ausgabe]]'', wat hierdie werk (asook die twyfelagtige [[Sinfonia Concertante vir Vier Blaasinstrumente (Mozart)|Sinfonia Concertante vir Vier Blaasinstrumente]], K. 297b/Anh .C 14.01) bevat. Hy het dit gelys in die afdeling vir twyfelagtige werke, en al die kadense in die oorspronklike eksemplare ingesluit. Hermann Schmid <!--don't link; the article is on a different person with the same name and there isn't currently an article on this one--> het die werk on-Mozartiaans genoem, gebaseer op die vorme en tegnieke daarvan, en gesê: "Ek vind in die hele Concerto K. 271i geen musiek wat ek in alle erns aan Mozart sou toeskryf nie, en skryf die werk toe aan 'n komponis wat verskillende vorme en tegnieke as Mozart gebruik het en dateer die komposisie tot ongeveer die 1780's." In die ''Mozart-Jahrbuch'' van 2001 het Mahling vroeër gepubliseerde inligting nagegaan en nuwe kommentaar en inligting gelewer. Hy het bevind dat die concerto nie veel in gemeen het met dié van Baillot nie, maar eerder veel meer in gemeen het met dié van [[Rodolphe Kreutzer]]. Hy het egter ook opgemerk dat die gereelde spronge in die hoë register (so hoog as [[wetenskaplike toonhoogte-notasie|D7]]) sonder baie musikale redes kenmerkend was van die Franse komposisieskool van die Paryse Konservatoria, wat bietjie later as die gebruiklike datering van hierdie concerto was: hierdie skool het Baillot en Kreutzer ingesluit. Die ongewone gebruik van pizzicato in die tweede beweging het 'n presedent in Baillot se ''Sinfonia Concertante vir twee viole in D mineur'' (Op. 38, geskryf in 1816). Die tempomerke "Allegro maestoso" is ook kenmerkend van kontemporêre Franse concertos, terwyl die majestueuse begin van die concerto in stippellyn-ritmes baie in gemeen het met die Franse ouverture-vorm. Mahling het dus gemeen dat indien die concerto 'n rangskikking was, dit waarskynlik een van die rangskikkings van óf Baillot óf Kreutzer was, wat uit omstreeks 1830 dateer. Hy het vyf moontlikhede vir die werklike herkoms van die concerto onderskei naamlik: <ref name=Pajot/> # Mozart, maar later gedateer; # 'n Mozart-rangskikking van 'n ander komponis se vioolconcerto; # 'n ander kunstenaar se rangskikking van 'n Mozart-vioolconcerto; # 'n valse toeskrywing of gedagte-toeskrywing aan Mozart van 'n latere onverwante werk deur 'n onbekende komponis; # 'n eenvoudige vervalsing (te wete die ''[[Adélaïde Concerto]] '', 'n latere vioolconcerto-vervalsing wat ook aan Mozart toegeskryf word) [[Richard Kapp]] het verklaar dat spelers van die [[Tsjeggiese Filharmoniese Kamerorkes]] gelag het toe hulle die stuk gespeel het omdat 'n melodie uit die derde beweging soortgelyk is aan dié van die Tsjeggiese [[Kerslied]] '' [[Půjdem spolu do Betléma]] ''. Dit skep die moontlikheid dat die concerto deur 'n Tsjeggiese komponis geskryf is. <ref name=Pajot/> Die werklike herkoms van die K. 271a/271i-konsert bly egter onbekend, en is dikwels die onderwerp van besprekings oor die herkoms daarvan. Alle bekende opnames gebruik die langer einde uit Fuchs se afskrif; maar slegs die van [[Jean-Jacques Kantorow]] gebruik die kadense wat oorspronklik in die afskrifte gevind is. <ref name =Pajot /> == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMSLP2|work=Vioolconcerto in D majeur, K.271a/K.271i (Mozart, Wolfgang Amadeus)|cname=Vioolconcerto in D majeur, K.271a/K.271i}} * {{NMA|218|81|219|21|Concerto in D K. 271a/271i}} {{Vioolconcerto's van Mozart}} {{Wolfgang Amadeus Mozart}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vioolconcerto's van Wolfgang Amadeus Mozart]] m1jlgrg7ezu0ge3icgi9j45o6kkalag 6 126670 2970400 1604417 2026-09-24T06:22:23Z JMK 649 +kat 2970400 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing='n Straatkaart van [[Johannesburg]] |bron=[https://johannesburg1912.wordpress.com/2015/04/25/a-rare-and-detailed-street-map-of-johannesburg-from-1929/ Johannesburg 1912] |datum=1929 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Holmden |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Johannesburg]] [[Kategorie:Kensington, Johannesburg]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 66k7kcoxa0mfe46iafvvle7ngliko9k 6 126693 2970403 1604616 2026-09-24T06:24:28Z JMK 649 +kat 2970403 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Die sanatorium in [[Kensington, Johannesburg]].}} |bron=[https://johannesburg1912.wordpress.com/2013/02/16/jeppestown-belgravia-pt2/ Johannesburg 1912] |datum=Omstreeks 1905 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Onbekend |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] [[Kategorie:Kensington, Johannesburg]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 9b8pzyfvv0xaqq5f6azknw7whpz71bg 0 129096 2970411 2619632 2026-09-24T07:00:30Z JMK 649 skakel 2970411 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Morris Kentridge.jpg|regs|180px|duimnael|Morris Kentridge.]] '''Morris Kentridge''' ([[Utena]], Ukmerge, [[Litaue]], [[3 Februarie]] [[1881]] – [[Johannesburg]], [[Transvaal]], [[14 Desember]] [[1964]])<ref>{{en}} [https://www.geni.com/people/Morris-Kentridge/5082073926820043205 Genealogiese gegewens op die webtuiste Geni.com]. URL besoek op 20 November 2017.</ref> was ’n Suid-Afrikaanse Volksraadslid van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Arbeidersparty]] en daarna van die [[Verenigde Party]]. Hy was ook 'n leier van die Sionistiese beweging in Suid-Afrika.<ref>{{en}} [https://dbs.bh.org.il/image/morris-kentridge-1881-1959-south-african-mp-and-zionist-leader The Museum of the Jewish People] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180629131035/https://dbs.bh.org.il/image/morris-kentridge-1881-1959-south-african-mp-and-zionist-leader |date=29 Junie 2018 }}. URL besoek op 20 November 2017.</ref> Binne sowel as buite die parlement was hy 'n belangrike spreekbuis van die Joodse gemeenskap. == Herkoms en opleiding == Kentridge was die oudste seun van Woolf (ook gespel Wolfe of Wolf) Kantrovitch, die kantor op die dorp Utyan, Litaue, waarvan die bevolking tot voor die [[Tweede Wêreldoorlog]] sowat die helfte Joods was. Destyds was Litaue nog deel van die [[Rusland|Russiese Ryk]]. Die Nazi's het die laaste 2&nbsp;000 in 1941 in 'n woud 2&nbsp;km noord van die dorp doodgeskiet het.<ref>{{en}} [https://kehilalinks.jewishgen.org/utena/utena3.html Die geskiedenis van Utyan se Joodse gemeenskap]. URL besoek op 20 November 2017.</ref> Die van Kantrovitch is in 1912 na Kentridge verengels. Die gesin het in 1887 na Sunderland, [[Engeland]], verhuis waar Kentridge se vader as kantor en rituele slagter van 'n Joodse gemeente gewerk en waar Kentdridge sy skoolopleiding ontvang het. Hy was 14 jaar oud toe hy as student aan die St. Andrews-universiteit ingeskryf is, waar hy 'n konserwatiewe politieke uitkyk en 'n vaardigheid as debatteerder aangekweek het. Volgens die rekord van die [[Universiteit van Glasgow]] het hy hom in 1898 daar ingeskryf om medies te studeer, gebly tot 1899 en daarna weer van 1901 tot 1902 studeer. In sy eerste jaar, toe hy 17 was, het hy klas geloop in [[chemie]], [[soölogie]] en [[anatomie]], maar met sy terugkeer in 1901 het hy Skotse reg onder prof. Alexander Moody Stuart studeer.<ref>{{en}} [http://www.universitystory.gla.ac.uk/biography/?id=WH24647&type=P The University of Glasgow Story]. URL besoek op 20 November 2017.</ref> == Vroeë loopbaan == Nadat hy verskeie jare lank in 'n prokureurskantoor in [[Glasgow]] gewerk het en 'n kort tydjie as joernalis aan die ''Morning Mail'' van Sunderland verbonde was, het Kentridge begin 1902 na Suid-Afrika geëmigreer en is hy op [[Vryheid]] deur 'n prokureursfirma as leerlingprokureur in diens geneem. (Volgens die rekords van die Universiteit van die Kaap die Goeie Hoop het ’n Morris Kantrovitch in dié tyd ’n graad aan die instelling voltooi. En volgens die Jewish Virtual Library het Kentridge se vader na Vryheid geëmigreer om in diens te tree van die plaaslike Hebreeuse gemeente.) Hy is in 1905 as prokureur van die hooggeregshof van Natal toegelaat. Kentridge se politieke bedrywighede het begin met sy deelname aan die beweging vir eenheid van die Suid-Afrikaanse kolonies. Hy het in 1910 sonder welslae aan die Natalse provinsiale verkiesing as kandidaat van die [[Unionisteparty]] in die kiesafdeling Weststraat, Durban, deelgeneem. Omdat dié party hom na sy mening te veel met die taalvraagstuk besig gehou het, het Kentridge hom in 1912 by die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Suid-Afrikaanse Arbeidersparty]] aangesluit. Dit was veral laasgenoemde se beleid ten opsigte van grond en Kentridge se meegevoel met die Blanke werkersklas wat hom tot dié party aangetrokke laat voel het. == Politieke loopbaan == Hy het in Februarie 1914 tot die Natalse provinsiale raad as lid vir Greyville toegetree en is in Julie tot die Unie-Volksraad verkies toe hy die tussenverkiesing in die kiesafdeling [[Durban-Sentraal (kiesafdeling)|Durban-Sentraal]] wen. Hy dien die setel van 28 Julie 1914 tot 23 Augustus 1915. Ondanks sy steun aan [[Frederic Creswell|F.H.P. Creswell]], wat ten gunste van Suid-Afrikaanse deelname aan die [[Eerste Wêreldoorlog]] (1914-'18) was, het Kentridge sy setel met die "Kakie"-verkiesing van 1915 verloor. Creswell het Kentridge in 1917 oorreed om sy beroepsbedrywighede na [[Johannesburg]] te verskuif waar hy as Arbeiderslid in die stadsraad (1917-'20 en 1923-'25) gedien het. Toe die Arbeidersparty in 1919 vir die eerste keer beheer oor die raad verkry, het Kentridge die stadsbegroting ingedien en voorgestel dat slegs op grond-eiendomme belasting gehef moet word, 'n stelsel wat van toe af in werking is. In die algemene verkiesing van 1920 het hy [[Patrick Duncan]] in die kiesafdeling [[Fordsburg (kiesafdeling)|Fordsburg]] verslaan, maar verteenwoordig Fordsburg net van 10 Maart 1920 tot 31 Desember 1920, want in die volgende verkiesing (1921) het hy die onderspit gedelf. In 1924 het hy egter die kiesafdeling [[Troyeville (kiesafdeling)|Troyeville]] aan die teenoorgestelde kant van die Johannesburgse middestad verower en hierdie setel verteenwoordig van 17 Junie 1924 tot sy uittrede uit die parlement op 10 Maart 1958, toe hy reeds 77 was. Kentridge het 'n vername rol in die nywerheidsonrus kort voor en ná die Eerste Wêreldoorlog gespeel. Tydens die spoorwegstaking in Januarie 1914 is hy vyf dae lank in [[Durban]] in die gevangenis opgesluit. Hy was in 1919 een van die Arbeider-stadsraadslede wat ten volle met die munisipale stakers saamgewerk het nadat hulle die verkose stadsraad van Johannesburg tydelik vervang het met 'n beheerraad onder die voorsitterskap van J.T. Bain. Tydens die [[1922-staking|staking aan die Rand]] in 1922 het Kentridge openlik 'n republikeinse regeringsvorm voorgestaan; ook het hy die oproep om 'n algemene staking ondersteun en in die stakers se Council of Action gedien. As gevolg hiervan is hy vir 16 dae in die gevangenis opgesluit, maar hy is, net soos in 1914, ontslaan omdat geen klag teen hom ingedien is nie. Kentridge was 'n vurige ondersteuner van die [[Pakt-regering]] van die [[Nasionale Party]] en die Arbeidersparty en was lid van die Arbeidersparty se linkervleuel; derhalwe het hy hom by die National Council teen die Creswelliete geskaar toe die party in 1928 skeur. == Hy word ’n SAP == Kentridge was in 1932 die leier van 'n paar vooraanstaande Arbeiderslede wat by die [[Suid-Afrikaanse Party]] (SAP) aangesluit het. As beweegrede vir hierdie stap het hy aangevoer dat dié party die beste in staat was om die Blanke werkers ekonomies op te hef. Toe die Smelter-regering in 1934 tot stand kom, het Kentridge 'n lojale lid van die [[Verenigde Party]] geword, hoewel hy een van die weinige SAP-Volksraadslede was wat aangedring het op 'n ooreenkoms met adv. [[Tielman Roos]], pleks van met genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]]. In verband met kleurvraagstuk het Kentridge die liberale houding van [[Jannie Hofmeyr|J.H. Hofineyr]] voorgestaan. As voorbanker van die regerende party het hy ’n aansienlike hoeveelheid progressiewe nywerheidswetgewing help opstel. == Belangstellings == Kentridge was 'n lewenslange student van die ekonomie en 'n gesaghebbende in verband met finansiële en nywerheidsaangeleenthede. In 1931 was hy een van die eerste parlementariërs wat gepleit het dat Suid-Afrika van die goudstandaard afstap en die enigste Volksraadslid wat hierdie optrede bepleit het in die Gekose Komitee oor die Goudstandaard wat in Mei 1932 sy verslag uitgebring het. In nywerheidsbotsings het hy getoon dat hy 'n suksesvolle bemiddelaar was tussen die vakbonde en die regering, en 'n doeltreffende onderhandelaar tussen twistende partye. Hy het dwarsdeur sy parlementêre loopbaan die vertroue van 'n groot deel van die vakbondbeweging behou. In die parlement het net [[Morris Alexander]] hom oortref as onvermoeide kampvegter vir die regte van die Joodse gemeenskap en as leidende voorspraak vir Joodse immigrasie was Kentridge een van die hoofsprekers teen dr. [[D.F. Malan]] se Kwotawet van 1930 en daaropvolgende wetgewing wat dit algaande amper onmoontlik vir Jode uit Europa gemaak het om na die Unie te vlug. Veral in die dertigerjare het hy antisemitiese wette en uitsprake in die Volksraad heftig aangeval en in hierdie opsig het hy hom te alle tye in diens van die [[Suid-Afrikaanse Joodse Raad van Afgevaardigdes]] gestel. Tydens die bewind van [[Adolf Hitler]] in [[Duitsland]], van waar ’n groot poging aangewend is om Afrikaners in Suid-Afrika se simpatie deur propaganda te wen, het Kentridge die bedrywighede van Suid-Afrikaanse Nazigesindes, onder wie die [[Gryshemde]], [[Ossewabrandwag]] en [[Nuwe Orde]], sterk teengestaan.<ref>{{en}} [https://www.jewishvirtuallibrary.org/kentridge-morris Jewish Virtual Library]. URL besoek op 20 November 2017.</ref> Kentridge was 'n vurige Sionis en het 'n langdurige verbintenis met die Suid-Afrikaanse Sionistefederasie gehad: eers as lid van die uitvoerende raad sedert 1917 en later as lewenslange adjunkpresident tot sy dood. Tydens sy besoeke aan Europa en Palestina het hy voortdurend gepoog om die Sionisme te bevorder. == Skryfwerk == Sy gepubliseerde pamflette en artikels sluit die volgende in: ''The fallacy of federation'' (met J. Reynolds-Tait, Durban 1909); "Natal and the draft constitution", ''State'' (April 1909); ''Socialism and the Empire'' (Durban, 1913); ''Unemployment in South Africa: a simple outline'' (Johannesburg, 1923) en ''Devaluation or disaster'' (Johannesburg, 1933). Sy memoires, ''I Recall'', is in 1959 gepubliseer. == Waardering == D. Ticktin in die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' skryf Kentridge was "kort van gestalte en het 'n bril gedra. Hy was 'n vurige spreker met 'n onmiskenbare aksent wat verslaggewers soms grys hare besorg het." == Gesinslewe == Uit sy huwelik met May Schafner in 1921 is drie seuns gebore, onder wie sir [[Sidney Kentridge]], wat anti-apartheidsaktiviste tydens talle groot hofsake verdedig het. Sydney se oudste seun is die kunstenaar [[William Kentridge]]. == Bronne == * {{en}} Potgieter, D.J. (red.) 1972. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]], volume 5''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery (Nasou). * {{af}} Ticktin, D. in [[D.W. Krüger|Krüger, prof. D.W.]] en Beyers, C.J. (hoofred.) ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'', deel III. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, 1977. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kentridge, Morris}} [[Kategorie:Litause Jode]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse advokate]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Groot-Brittanje]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse immigrante uit Litaue]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Jode]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Politici van die Verenigde Party]] [[Kategorie:Geboortes in 1881]] [[Kategorie:Sterftes in 1964]] ngnzry0lrbtv19q7bu0owkay1mti0ok 0 129247 2970161 2855624 2026-09-23T12:46:27Z ~2026-51291-66 215004 /* Gevolge */ 2970161 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of Africa in 1939.svg|duimnael|Europese beheer in 1939 {{aligned table |cols=2 |fullwidth=true | {{legend|#502D16|Belgies}} | {{legend|#00E500|Italiaans}} | {{legend|#C83737|Brits}} | {{legend|#009000|Portugees}} | {{legend|#214478|Frans}} | {{legend|#FFDA00|Spaans}} | {{legend|#f6f6f6|Onafhanklik}} }}]] Die proses van die '''dekolonisasie van Afrika''', wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] begin het, is deur verskeie faktore veroorsaak. Die belangrikste hiervan was die verdwyning van imperialisme in Europa en die groei van nasionalisme in die kolonies. In Afrika is dekolonisasie voorafgegaan deur gebeure in [[Asië]] en die Arabiese wêreld. Die [[Suez]]-krisis van 1956 het die twee leidende koloniale moondhede, [[Groot-Brittanje|Brittanje]] en [[Frankryk]], onherroeplik op die weg van dekolonisasie geplaas. In die daaropvolgende dekade het die meeste van hul kolonies in Afrika onafhanklikheid verkry. Dekolonisasie het verreikende gevolge op internasionale gebied gehad. == Agtergrond == Die vinnig groei van [[Europa]] in die loop van die 19e eeu as gevolg van die Nywerheidsomwenteling het daartoe gelei dat dele van Asië en feitlik die hele [[Afrika]] deur Europese moondhede gekoloniseer en ingespan is om in Europa se ekonomiese behoeftes te voorsien. Talle verstrengelde faktore het die proses van kolonisasie teen die einde van die 19e eeu versnel. Die belangrikste faktor was Europa se steeds groeiende behoefte aan grondstowwe vir nuwe fabrieke. Industrialisasie het soveel kapitaal opgelewer dat dit lonend geword het om op groot skaal in die produksie van [[grondstowwe]] te belê. Die nuwe rykdom het terselfdertyd die instandhouding van 'n [[koloniale ryk]] vergemaklik. Die grootste nywerheidslande in Europa, [[Groot-Brittanje|Brittanje]] en [[Frankryk]], was gevolglik die toonaangewende koloniale moondhede. Net soos [[Portugal]], [[Nederland]] en [[Spanje]] was hulle seevarende lande wat oor groot handelsvlote beskik het. In Afrika is [[kolonisasie]] verder gestimuleer deur ontdekkingsreise wat die onbekende binneland oopgestel en soms tot die ontdekking van minerale rykdomme gelei het. [[Lêer:African continent-es-2.svg|duimnael|Afrika kontinent]] Die imperiale faktor het ook 'n belangrike rol gespeel: kolonies is verwerf ter wille van internasionale prestige en as simbool van mag en glorie. In die gees van imperialisme en as gevolg van die magstryd wat daar in Europa gewoed het, het moondhede soos [[Duitsland]] en [[Italië]], wat vroeër nie oor koloniale ryke beskik het nie, ook teen die einde van die 19e eeu aan die "wedloop om Afrika" begin deelneem. Selfs gebiede waar geen grondstowwe geproduseer kon word nie, is opgeëis uit vrees dat dit in die hande van 'n konkurrent sou val. In [[China]], [[Indië]] en [[Suidoos-Asië]] was die volke te verdeeld, verswak en onderontwikkel om effektiewe weerstand teen die gevorderde Europese tegnologie te kon bied. In Afrika, wat heeltemal onontwikkeld was, was daar feitlik geen weerstand nie. Die gees van dekolonisasie, wat direk ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontstaan het, is ewe-eens deur 'n verskeidenheid faktore veroorsaak. In die eerste plek het die twee wêreldoorloë die imperiale faktor in Europa laat verdwyn. Europa is deur die oorloë in so 'n mate verswak dat die internasionale toneel heeltemal verander het. Amerika, 'n nie-koloniale moondheid en openlike voorstander van die selfbeskikkingsreg van nasies, was nou die leierstaat. Amerika se standpunt het bestaande nasionalistiese bewegings in Asië, Noord-Afrika en die [[Midde-Ooste]] aangespoor om hul stryd te verskerp. Die verswakking van die koloniale moondhede het hul prestige in die oë van hul kolonies ondermyn en sodoende 'n verdere stimulus aan nasionalisme verleen. Gedurende die wêreldoorloë het baie van die kolonies hul moederland bygestaan in ruil vir staatkundige beloftes, wat gewissel het van selfregering tot volkome onafhanklikheid. So byvoorbeeld het Indië tydens die Tweede Wêreldoorlog sy samewerking aan Brittanje verleen slegs op voorwaarde dat hy onmiddellik ná die oorlog onafhanklikheid verkry. In Afrika is dekolonisasie voorafgegaan en sterk beïnvloed deur dekolonisasie in [[Asië]] en die [[Arabiese wêreld]]. Die sukses van nasionalisme in kolonies buite Afrika in die eerste dekade na die Tweede Wêreldoorlog het ook in Afrika weerklank gevind en nasionalisme aangewakker. Toestande in Asië ná die Tweede Wêreldoorlog het dekolonisasie in verskeie opsigte in die hand gewerk. Die onttrekking van Japan aan Suidoos-Asië na die oorlog het 'n magleegte gelaat wat deur plaaslike nasionaliste gevul is. Hulle het die regering in hul land oorgeneem voordat die eertydse moederland (Frankryk in Indo-China en Nederland in die [[Filippyne]]) die kolonies weer kon opeis. Pogings van die koloniale moondhede om hul gesag te herstel, is met geweld teëgegaan. Die ontstaan van die [[Volksrepubliek van China]] in 1949, gesteun deur Rusland, het die [[magsewewig]] versteur: daar was nou 'n sterk moondheid in Asië wat die belange van Asiatiese nasionalisme kon beskerm. China en Rusland het hulself voorgedoen as kampvegters vir die onafhanklikheidstrewe in Asië sowel as in Afrika. Met uitsondering van die Arabiese lande was daar voor die Tweede Wêreldoorlog nie veel sprake van nasionalisme in Afrika nie. In [[Noord-Afrika]] was [[Egipte]] die enigste onafhanklike land (1922), maar Brittanje het nog beheer oor die [[Suezkanaal]] uitgeoefen. [[Algerië]], [[Marokko]] en [[Tunisië]] was Franse kolonies met sterk nasionalistiese bewegings. Libië was 'n Italiaanse kolonie wat na afloop van die Tweede Wêreldoorlog onder beheer van die VV geplaas is en in 1951 onafhanklik geword het. Die voorbeeld van Libië het die onafhanklikheidstryd in die ander Arabiese lande verskerp. In 1952 is die monargie in Egipte omvergewerp deur militante nasionaliste wat onder leiding van Nasser 'n Pan-Arabiese republiek gestig het. Egipte het nou na vore getree as kampvegter vir die onafhanklikheid van die ander Arabiese lande in Noord-Afrika en in die Midde-Ooste. Op aandrang van Nasser het Brittanje onderneem om hom aan die Suezkanaal te onttrek. In Julie 1956 het Brittanje die ooreenkoms met Nasser nagekom en Suez ontruim. Intussen het Algerynse rebelle sedert 1954 'n magstryd met Frankryk aangeknoop en steun van Egipte ontvang. Op Franse inisiatief het Brittanje, Frankryk en Israel ooreengekom om die Suez-kanaal weer te beset en Nasser se bewind omver te werp. Op 29 Oktober 1956 het Israel die Egiptiese magte in die Sinaï-woestyn aangeval. Twee dae later was Brittanje en Frankryk in 'n stryd met Egipte gewikkel om beheer oor die Suez-kanaal. Egiptiese weerstand was sterker as wat verwag is. Voordat Brittanje en Frankryk se inval in 'n werklike besetting van Egipte kon verander, moes hulle op 7 November onder druk van Amerika en Rusland hul inisiatief prysgee en die status quo handhaaf. [[Lêer:Colonial empires in 1800.svg|duimnael|Koloniale ryke in 1800]] Die Suez-krisis was 'n groot neerlaag vir die twee koloniale moondhede en het duidelik bewys dat hul lê nie op Amerikaanse steun vir hulle koloniale ambisies kon staat maak nie. Sedert 1956 was Brittanje en Frankryk onherroeplik tot dekolonisasie verbind. Die onafhanklikwording van die Franse en Britse kolonies het nasionalisme soos 'n veldbrand deur Afrika laat versprei, sodat die [[Portugese]], [[Spanje|Spaanse]] en [[België|Belgiese]] kolonies ook om onafhanklikheid begin agiteer het. == Franse kolonies == Marokko en Tunisië, wat altyd 'n mate van selfbestuur geniet het onder vorste wat aan Frankryk ondergeskik was, het albei in 1956 hul onafhanklikheid verkry. Franse belange in die twee lande was nie groot genoeg om 'n langdurige stryd met plaaslike nasionaliste te regverdig nie. In Algerië was die toestand egter anders. Die land het oor 'n groot Blanke Franse bevolking (meer as 1 miljoen) beskik en is as deel van Frankryk geadministreer. Sedert 1865 was die Algeryne teoreties Franse burgers. Hulle het egter beperkte regte geniet en het gevoel dat hulle 'n kolonie in die ware sin van die woord was en nie deel van Frankryk nie. Die weerstand teen Frankryk het in 1954 ontaard in 'n gewelddadige stryd wat 8 jaar sou duur. [[Charles de Gaulle]], wat in 1958 president van Frankryk geword het, het ingesien dat Frankryk nooit sy gesag in Algerië volkome sou kon herstel nie. Nadat 'n referendum gehou is om oor die lot van Algerië te beslis, het Algerië in 1962 onafhanklikheid verkry. De Gaulle het meer waarde geheg aan die opbouing van 'n Franse kernmag as aan die instandhouding van 'n koloniale ryk. Hy het gemeen dat Frankryk deur sy kolonies eerder verarm as verryk word. In 1959/60 het die Franse kolonies in Wes- en Ekwatoriaal-Afrika die een na die ander op vreedsame wyse hul onafhanklikheid verkry. == Britse kolonies == Sedert die Tweede Wêreldoorlog het Brittanje 'n beleid van geleidelike ontvoogding in sy kolonies gevolg. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die kolonies onafhanklikheid sou verkry slegs wanneer hulle op alle vlakke selfstandigheid bereik het. As deel van die beleid is die plaaslike bevolking in groter mate bydie administrasie en regeringsfunksies betrek. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van 'n klein nasionaalgesinde elite, wat vanweë hul kontak met die buitewêreld nasionalisme onder die massas aangewakker het. Aangevuur deur gebeure in Asië en die Arabiese wêreld, was hulle begerig om die regering oor te neem op 'n vroeër datum as wat deur Brittanje in die vooruitsig gestel is. So het die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] reeds in 1951 onder leiding van [[Kwame Nkrumah]] selfbestuur ontvang, onmiddellik daarna gevolg deur [[Nigerië]]. In 1957 het die Goudkus volkome onafhanklik geword as Ghana. Die ander Britse kolonies in Wes-Afrika, tesame met dié van Frankryk, het omstreeks 1960 onafhanklik geword. Die Brits-Franse neerlaag in die Suez-krisis en die steeds groeiende krag van Afrika-nasionalisme het tot hierdie versnelling van die dekolonisasieproses bygedra. Die Britse gebiede in Oos-Afrika het kort daarna gevolg: Tanganjika ([[Tanzanië]]) in 1961 (1965 verenig met [[Zanzibar]]), [[Uganda]] in 1962 en [[Kenia]] in 1963. In Kenia het die [[Mau Mau]]-beweging onder leiding van Kenyatta sedert die vroeë vyftigerjare 'n skrikbewind gevoer en onafhanklikheid geëis. Die meeste van die Mau-mau se slagoffers was Afrikane wat geweier het om met hulle saam te werk. Njassaland ([[Malawi]]) en Noord-Rhodesië ([[Zambië]]) het albei in 1964 onafhanklik geword, Betsjoeanaland ([[Botswana]]) en [[Basotho|Basoetoe]]-land ([[Lesotho]]) in 1966 en [[Swaziland]] in 1968. [[Suid-Rhodesië]], onder leiding van Ian Smith, het op 11 November 1965 homself onafhanklik verklaar. Die land het eers in 1980, onder 'n meerderheidsregering en met die nuwe naam [[Zimbabwe]], internasionale erkenning verkry. Suid-Afrika, wat sedert 1910 'n selfregerende dominium was, het in 1961 onafhanklik geword en uit die [[Britse Statebond]] getree. == Kongo == [[Lêer:Congo historical regions.png|duimnael|Kongo se historiese gebiede]] Die Belgiese [[Kongo]] was tot in 1908 die private besit van die [[België|Belgiese]] koning. Nadat die kolonie deur die Belgiese staat oorgeneem is, is beter gesondheidsdienste en laeronderwys ingevoer. België het die Kongo egter nooit op onafhanklikheid voorberei nie. Na 1958 het onluste gemik teen die Belgiese bewind op groot skaal in die Kongo voorgekom. Die oorhaastigheid waarmee België in 1960 onafhanklikheid aan die Kongo verleen het, het die land in groot chaos gedompel. Daar was nie 'n opgeleide elite, soos in ander kolonies, wat die bestuur kon oorneem nie. Die rykste provinsie, Katanga, het afgeskei en is eers in 1963 met die res van die Kongo herenig. Die burgeroorlog (met inmenging van buitelandse sakebelange wat van huursoldate gebruik gemaak het), het die VV laat besluit om in te gryp en te voorkom dat die Kongo in die hande van vreemde moondhede val. Eers in 1965 is die orde in die Kongo gedeeltelik herstel. Teen 1971 het die land as [[Zaïre]] bekend gestaan. == Portugese kolonies == [[Portugal]], in die 20ste eeu die armste en onderontwikkeldste land in Wes-Europa, was saam met Spanje die eerste land wat 'n koloniale ryk opgebou het en die laaste wat van sy kolonies afstand gedoen het. Tot in 1974, toe die bewind van die diktator Caetano omvergewerp is, het Portugal geen aanduiding gegee dat hy van plan was om onafhanklikheid aan sy kolonies toe te staan nie. Die kolonies is as oorsese provinsies van Portugal bestuur. Sedert 1961 was die Portugese veral in [[Angola]] en [[Mosambiek]] in voortdurende stryd met nasionale magte gewikkel. [[FRELIMO|Frelimo]] in Mosambiek en die [[MPLA]], [[Unita|UNITA]] en die [[FNLA]] in Angola het geleidelik begin om hulle op eie inisiatief op onafhanklikheid voor te berei. Ná die bewindsoorname in [[Lissabon]] was [[Guinee-Bissau]] die eerste kolonie wat onafhanklikheid verkry het (September 1974). gevolg deur Mosambiek, Angola en [[São Tomé]] in 1975. == Gevolge == Dekolonisasie het in drie sfere gevolge gehad: in die moederlande, in die voormalige kolonies en in die internasionale politiek. In die moederlande het daar aanvanklik die vrees bestaan dat die verlies van hul kolonies hul eie ekonomie sou benadeel. Die handelsbetrekkinge wat deur die loop van jare opgebou is, het egter na die onafhanklikwording van die kolonies bly voortbestaan en in sommige gevalle selfs verbeter. Die ekonomiese struktuur wat tydens die koloniale tydperk opgebou is, het veroorsaak dat die voormalige kolonies ekonomies afhanklik van die moederlande gebly het. Daar word dikwels hierna verwys as "neo-kolonialisme". In sommige lande is 'n totaal nuwe sosio-ekonomiese struktuur ([[sosialisme]]) ingevoer in 'n poging om die ekonomiese afhanklikheid te beëindig. Op die internasionale politieke toneel het dekolonisasie tot die ontstaan van talle nuwe state gelei. Hulle het almal sitting in die VV verkry en in dié liggaam 'n meerderheid aan die sogenaamde onverbonde lande verleen. Die opkoms van die sogenaamde [[Derde Wêreld]] het die proses van dekolonisasie verhaas in die plekke waar dit nog nie voltrek was nie. Onafhanklikheid het die voormalige kolonies met talle probleme opgesaal. In die meeste geval lê het onafhanklikheid te gou gekom. Daar was 'n tekort aan geskoolde mannekrag en die mag het hoofsaaklik in die hande van die klein, geskoolde elite gebly. Gedurende die koloniale tydperk is grense vasgestel sonder om stamgroeperinge in ag te neem. Een van die eerste take van die nuwe onafhanklike regerings was om 'n nasionale gesindheid by die bevolking te probeer kweek, sodat getrouheid aan die staat eerder as aan die stam getoon word en vyandiggesinde stamme kan leer om in vrede naas mekaar te woon. {{Short description|1957–1975 independence of African colonies from Western European powers}} {{Use British English|date=November 2022}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{copy edit|date=August 2023}} {{Unfocused|date=August 2023}}[[File: African nations order of independence 1950-1993.gif|upright=1.6|thumb|An animated map shows the order of independence of African nations, 1950–2011]] The '''decolonisation of Africa''' is a process that largely took place from mid-1950s to 1975 during the [[Cold War]], with radical government changes on the continent as [[Colonialism|colonial]] governments made the transition to [[Sovereign state|independent states]]. The process was often marred with violence, political turmoil, widespread unrest, and organised revolts in both northern and sub-Saharan countries including the [[Mau Mau rebellion]] in [[Kenya Colony|British Kenya]], the [[Algerian War]] in [[French Algeria]], the [[Congo Crisis]] in the [[Belgian Congo]], the [[Angolan War of Independence]] in [[Portuguese Angola]], the [[Zanzibar Revolution]] in the [[Sultanate of Zanzibar]], and the [[Nigerian Civil War]] in the secessionist state of [[Biafra]].<ref>John Hatch, ''Africa: The Rebirth of Self-Rule'' (1967)</ref><ref>William Roger Louis, ''The transfer of power in Africa: decolonization, 1940-1960'' (Yale UP, 1982).</ref><ref>{{cite book|last=Birmingham|first=David|year=1995|title=The Decolonization of Africa|publisher=Routledge|isbn=1-85728-540-9}} </ref><ref>John D. Hargreaves, ''Decolonization in Africa'' (2014).</ref><ref>for the viewpoint from London and Paris see Rudolf von Albertini, ''Decolonization: the Administration and Future of the Colonies, 1919-1960'' (Doubleday, 1971).</ref> {{clear}} ==== United Kingdom ==== {{Further|Historiography of the British Empire}} [[File:1899railroad salisbury.jpg|thumb|Opening of the railway in [[Southern Rhodesia|Rhodesia]], 1899]] [[File:Prempeh-124-palaver-and-submission.jpg|thumb|Following the [[Fourth Anglo-Ashanti War]] in 1896, the British proclaimed a protectorate over the [[Ashanti Kingdom]].]] The British were primarily interested in maintaining secure communication lines to [[India]], which led to initial interest in [[Egypt]] and [[South Africa]]. Once these two areas were secure, it was the intent of British colonialists such as [[Cecil Rhodes]] to establish a Cape-Cairo railway and to exploit mineral and agricultural resources. Control of the [[Nile]] was viewed as a strategic and commercial advantage. {| |- | valign="top" | * [[British Egypt|Egypt]] * [[British Military Administration (Libya)|British Cyrenaica]] (1943-1951, now part of [[Libya]]) * [[British Military Administration (Libya)|British Tripolitania]] (1943-1951, now part of [[Libya]]) * [[Anglo-Egyptian Sudan]] (1899–1956) * [[British Somaliland]] (now part of [[Somalia]]) * [[British East Africa]]: ** [[Kenya Colony]] ** [[Uganda Protectorate]] ** [[Tanzania]] : *** [[Tanganyika Territory]] (1919–61) *** [[Zanzibar]] * [[British Mauritius]] * [[Bechuanaland]] (now [[Botswana]]) * [[Southern Rhodesia]] (now [[Zimbabwe]]) * [[Northern Rhodesia]] (now [[Zambia]]) * [[History of Seychelles#British rule|British Seychelles]] * [[Union of South Africa|British South Africa]] ** [[South Africa]]: *** [[Transvaal Colony]] *** [[Cape Colony]] *** [[Colony of Natal]] *** [[Orange River Colony]] ** [[South-West Africa]] (from 1915, now [[Namibia]]) * [[British West Africa]] ** [[Gambia Colony and Protectorate]] ** [[Sierra Leone Colony and Protectorate|British Sierra Leone]] ** [[Colonial Nigeria]] ** [[British Togoland]] (1916–56, today part of [[Ghana]]) ** [[Cameroons]] (1922–61, now part of [[Cameroon]] and [[Nigeria]]) ** [[Gold Coast (British colony)]] (now [[Ghana]]) * [[Nyasaland]] (now [[Malawi]]) * [[Basutoland]] (now [[Lesotho]]) * [[Swaziland Protectorate|Swaziland]] (now [[Eswatini]]) * [[St Helena, Ascension and Tristan da Cunha]] |} ==French colonial empire== [[File:French Community 1959.svg|thumb|400px|The [[French Community]] in 1959]] [[File:European settlement in Africa map1962.png|thumb|Geographic distribution of Europeans and their descendants on the African continent in 1962.<ref name=Cowan>{{cite book|last=Cowan|first=L. Gray|title=The Dilemmas of African Independence|date=1964|pages=42–55, 105|publisher=Walker & Company, Publishers|location=New York|asin=B0007DMOJ0}}</ref> {{colbegin|colwidth=30em}} {{legend|#006D2C|Over 100,000}} {{colend}}]] The French colonial empire began to fall during the [[Second World War]] when the Vichy France regime controlled the Empire. One after another, most of the colonies were occupied by foreign powers (Japan in Indochina, Britain in [[Syria]], Lebanon, and [[Madagascar]], the United States and Britain in [[Morocco]] and [[Algeria]], and Germany and Italy in [[Tunisia]]). Control was gradually reestablished by [[Charles de Gaulle]], who used the colonial bases as a launching point to help expel the Vichy government from Metropolitan France. De Gaulle, together with most Frenchmen, was committed to preserving the Empire in its new form. The [[French Union]], included in the [[French Constitution of 1946|Constitution of 1946]], nominally replaced the former colonial empire, but officials in Paris remained in full control. The colonies were given local assemblies with only limited local power and budgets. A group of elites, known as evolués, who were natives of the overseas territories but lived in metropolitan France emerged.<ref>Patrick Manning, ''Francophone Sub-Saharan Africa 1880-1995'' (1998) pp 135-63.</ref><ref>Guy De Lusignan, ''French-speaking Africa since independence'' (1969) pp 3-86.</ref><ref>Rudolph von, ''Decolonization: the Administration and Future of the Colonies, 1919-1960'' (1971), 265-472.</ref> De Gaulle assembled a [[Brazzaville Conference|major conference of Free France colonies]] in Brazzaville, in central Africa, in January–February 1944. The survival of France depended on support from these colonies, and De Gaulle made numerous concessions. These included the end of forced labour, the end of special legal restrictions that applied to natives but not to whites, the establishment of elected territorial assemblies, representation in Paris in a new "French Federation", and the eventual representation of Sub-Saharan Africans in the French Assembly. However, Independence was explicitly rejected as a future possibility: :The ends of the civilizing work accomplished by France in the colonies excludes any idea of autonomy, all possibility of evolution outside the French bloc of the Empire; the eventual Constitution, even in the future of self-government in the colonies is denied.<ref>{{Citation|title=Brazzaville: 30 janvier–8 fevrier 1944|pages=32|year=1944|publisher=Ministere des Colonies|mode=cs1}} Quoted in: {{Cite journal|last=Smith|first=Tony|date=1978|title=A Comparative Study of French and British Decolonization|url=https://www.jstor.org/stable/178322|journal=Comparative Studies in Society and History|volume=20|issue=1|page=73|doi=10.1017/S0010417500008835 |issn=0010-4175|jstor=178322|s2cid=145080475 }}</ref> == Modern colonialism == {{main article|Colonialism}} [[File:Colonisation 1550.png|thumb|right|World empires and colonies in 1550]] [[File:Colonial empires in 1800.svg|thumb|World empires and colonies in 1800]] In the Colonial Era, colonialism in this context refers mostly to Western European countries' colonization of lands mainly in the Americas, Africa, Asia and Oceania. The main European countries active in this form of colonization included [[Spain]], [[Portugal]], [[France]], the [[Tsardom of Russia]] (later [[Russian Empire]]), the [[Kingdom of England]] (later [[Kingdom of Great Britain|Great Britain]]), the [[Netherlands]], and the [[Kingdom of Prussia]] (now mostly Germany), and, beginning in the 18th century, the [[United States]]. Most of these countries had a period of almost complete power in world trade at some stage in the period from roughly 1500 to 1900. Beginning in the late 19th century, [[Imperial Japan]] also engaged in settler colonization, most notably in [[Hokkaido]] and [[Korea]]. While some European colonization focused on shorter-term exploitation of economic opportunities ([[Newfoundland Colony|Newfoundland]], for example, or [[Siberia]]) or addressed specific goals such as settlers seeking religious freedom ([[Massachusetts]]), at other times long-term social and economic planning was involved for both parties, but more on the colonizing countries themselves, based on elaborate theory-building (note [[James Oglethorpe]]'s [[Colony of Georgia]] in the 1730s and [[Edward Gibbon Wakefield]]'s [[New Zealand Company]] in the 1840s).<ref>{{cite book| last1 = Morgan| first1= Philip D.| author-link1= Philip D. Morgan| editor1-last= Morgan| editor1-first= Philip D.| editor1-link= Philip D. Morgan| title= African American Life in the Georgia Lowcountry: The Atlantic World and the Gullah Geechee| url= https://books.google.com/books?id=y7X-sIs5sBQC| chapter= Lowcountry Georgia and the Early Modern Atlantic World, 1733-ca. 1820| access-date= 2013-08-04| series= Race in the Atlantic World, 1700-1900 Series| year = 2011| publisher= University of Georgia Press| isbn= 9780820343075| page= 16| quote= [...] Georgia represented a break from the past. As one scholar has noted. it was 'a preview of the later doctrines of "systematic colonization" advocated by Edward Gibbon Wakefield and others for the settlement of Australia and New Zealand.' In contrast to such places as Jamaica and South Carolina, the trustees intended Georgia as 'a regular colony', orderly, methodical, disciplined [...]}}</ref> [[File: World 1936 empires colonies territory.png|thumb|right|World empires and colonies in 1936]] Colonization may be used as a method of absorbing and assimilating foreign people into the culture of the imperial country. One instrument to this end is [[linguistic imperialism]], or the use of non-indigenous colonial languages to the exclusion of any indigenous languages from administrative (and often, any public) use.<ref>{{cite web| url = https://content.sciendo.com/downloadpdf/journals/jnmlp/14/2/article-p117.xml| title = Tomasz Kamusella. 2020. Global Language Politics: Eurasia versus the Rest (pp 118-151). ''Journal of Nationalism, Memory & Language Politics''. Vol 14, No 2.}}</ref> ==Timeline== This table is arranged by the earliest date of independence in this graph; 58 countries have seceded. {| class="wikitable sortable" |- ! Rank ! Country{{efn|Explanatory notes are added in cases where decolonisation was achieved jointly by multiple countries or where the current country is formed by the merger of previously decolonised countries. Although [[Ethiopia]] was administered as a [[Italian East Africa|colony]] in the aftermath of the [[Second Italo-Ethiopian War]] and was recognized by the international community as such at the time, it is not listed here as its brief period under Italian rule (which lasted for a little more than five years and ended with the return of the [[Haile Selassie|previous native government]]) is now usually seen as a military occupation. }} ! Colonial name ! Colonial power{{efn|Some territories changed hands multiple times, so only the last colonial power is mentioned in the list. In addition, the mandatory or trustee powers are mentioned for territories that were [[League of Nations mandate]]s and [[United Nations Trust Territories|UN Trust Territories]].}} ! data-sort-type="date" | Independence date{{efn|The dates of decolonisation for territories annexed by or integrated into previously decolonised independent countries are given in separate notes, as are dates when a [[Commonwealth realm]] abolished its monarchy.}} ! First head of state{{efn|For countries that became independent either as a [[Commonwealth realm]], a monarchy with a strong Prime Minister, or a parliamentary republic, the head of government is listed instead.}} ! Independence won through |- | 1 | {{Flag|Liberia}} | {{Flagicon image|Flag of Liberia (1827-1847).svg}} [[American Colonization Society|Liberia]] | {{Flag|United States|1846}} | 26 July 1847{{efn|Liberia would later annex the [[Republic of Maryland]], another settler colony made up of former African-American slaves, in 1857. Liberia would not be recognized by the United States until 5 February 1862.}} | [[Joseph Jenkins Roberts]]{{efn|[[Stephen Allen Benson]] was President on the date of the United States' recognition.}}<br />[[William Tubman]] | [[Liberian Declaration of Independence]] |- | 2 | {{Flag|South Africa|1910}}{{efn|As [[Union of South Africa]].}} | {{Flagicon image|Flag of the Cape Colony 1876-1910.svg}} [[Cape Colony]] <br /> {{Flagicon image|Flag of the Natal Colony 1875-1910.svg}} [[Colony of Natal]] <br /> {{Flagicon image|Flag of Orange River Colony.svg}} [[Orange River Colony]] <br /> {{Flagicon|Transvaal Colony|1910}} [[Transvaal Colony]] | rowspan=2 | {{Flag|United Kingdom}} | 31 May 1910{{efn|The Union of South Africa was constituted through the [[South Africa Act]] entering into force on 31 May 1910. On 11 December 1931 it got increased self-governance powers through the [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]] which was followed by transformation into a republic after the [[1960 South African republic referendum|1960 referendum]]. Afterwards, [[South Africa]] was under [[apartheid]] until elections resulting from the [[negotiations to end apartheid in South Africa]] on 27 April 1994 when [[Nelson Mandela]] became president.}} | [[Louis Botha]] | [[South Africa Act 1909]] |- | 3 | {{Flag|Egypt|1922}}{{efn|As the [[Kingdom of Egypt]]. Transcontinental country, partially located in Asia.}} | {{Flagicon image|Flag of Egypt (1882-1922).svg}} [[Sultanate of Egypt]] | 28 February 1922{{efn| On 28 February 1922 the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|British]] government issued the [[Unilateral Declaration of Egyptian Independence]]. Through this declaration, the British government unilaterally ended its protectorate over Egypt and granted it nominal independence except four "reserved" areas: foreign relations, communications, the military and the [[Anglo-Egyptian Sudan]].<ref>{{cite book |last=wucher King |first=Joan |title=Historical Dictionary of Egypt |series=Books of Lasting Value |year=1989 |orig-year=First published 1984 |publisher=[[AUC Press|American University in Cairo Press]] |isbn=978-977-424-213-7 |pages=259–260}}</ref> The [[Anglo-Egyptian treaty of 1936]] reduced British involvement, but still was not welcomed by Egyptian nationalists, who wanted full independence from Britain, which was not achieved until [[Egyptian revolution of 1952|23 July 1952]]. The last British troops left Egypt after the [[Suez Crisis]] of 1956.}} | [[Fuad I of Egypt|Fuad I]]{{efn|Although the leaders of the 1952 revolution ([[Mohammed Naguib]] and [[Gamal Abdel Nasser]]) became the ''de facto'' leaders of Egypt, neither would assume office until September 17 of that year when Naguib became Prime Minister, succeeding [[Aly Maher Pasha]] who was sworn in on the day of the revolution. Nasser would succeed Naguib as Prime Minister on 25 February 1954.}} | [[Egyptian revolution of 1919]] |- |rowspan=2|4 | {{Flagicon|Ethiopian Empire}} [[Ethiopian Empire]] | {{Flagicon|Kingdom of Italy}} [[Italian East Africa]] | {{Flagicon|Kingdom of Italy}} [[Kingdom of Italy|Italy]]<br> {{Flag|United Kingdom}} | 31 January 1942 <br> [[Anglo-Ethiopian Agreement|19 December 1944]] | [[Haile Selassie]] | [[Anglo-Ethiopian Agreement]]<br/>([[East African campaign (World War II)|East African campaign]]) |- | {{flag|Eritrea}} | {{Flagicon image|Flag of Italy (1861-1946).svg}} [[Italian Eritrea]] | {{Flagicon|Kingdom of Italy}} [[Kingdom of Italy|Italy]]{{efn|[[East African Campaign (World War II)|From 1 April 1941]] to its eventual transfer to Ethiopia, Italian Eritrea was occupied by the [[United Kingdom]].}} | 10 February 1947{{efn|[[Paris Peace Treaties, 1947|Date marking the ''de jure'' end of Italian rule]]. The transfer of Eritrea to the [[Ethiopian Empire]] occurred on 15 September 1952. On 24 May 1993, [[Eritrean War of Independence|after decades of fighting]] starting from 1 September 1961, Eritrea formally seceded from Ethiopia.}} | [[Haile Selassie]]{{efn|Emperor of Ethiopia on the date of the transfer. [[Isaias Afwerki]] became President of Eritrea upon independence.}} | [[Eritrean War of Independence]] |- | 5 | {{Flagicon image|Flag of Cyrenaica.svg}} [[Emirate of Cyrenaica]] | {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[British Military Administration (Libya)|British Military Administration]] | {{Flag|United Kingdom}} |1 March 1949 | rowspan=2 | [[Idris of Libya|Idris]] | |- | 5 | {{Flagicon image|Flag of Libya.svg}} [[Kingdom of Libya|United Kingdom of Libya]] |{{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[British Military Administration (Libya)|British Military Administration]]<br/>{{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[Fezzan-Ghadames Military Territory]]<br/>{{Flagicon image|Flag of Cyrenaica.svg}} [[Emirate of Cyrenaica]] |{{Flag|United Kingdom}}<br/>{{Flagicon|France}} [[French Fourth Republic|France]]<br />{{Flagicon image|Flag of Cyrenaica.svg}} [[Emirate of Cyrenaica]] |24 December 1951 | [[Western Desert campaign]] |- | 5 | {{Flag|Libya}}{{efn|As the [[Kingdom of Libya|United Kingdom of Libya]].}} | {{Flagicon image|Flag of Italy (1861-1946).svg}} [[Italian Libya]]{{efn|From 1947, Libya was [[Allied administration of Libya|administrated by the Allies]] of World War II (the United Kingdom and France). Part of the British Military Administration originally gained independence as the Cyrenaica Emirate; it was only recognized by the United Kingdom. The [[Cyrenaica Emirate]] also merged to form the United Kingdom of Libya.}} | {{Flagicon|Kingdom of Italy}} [[Kingdom of Italy|Italy]]<br/>{{Flag|United Kingdom}} | 24 December 1951 | [[Idris of Libya|Idris]] | [[Treaty of Peace with Italy, 1947]]<br/>U.N. General Assembly Resolution 289<ref>{{Cite web|title=A/RES/289(IV) - E - A/RES/289(IV)|url=https://undocs.org/en/A/RES/289(IV)|access-date=2020-07-23|website=undocs.org}}</ref> |- | 6 | {{Flag|Sudan|1956}} |rowspan=2| {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}}{{Flagicon image|Flag of Egypt (1922–1958).svg}} [[Anglo-Egyptian Sudan]] |rowspan=2| {{Flag|United Kingdom}}{{efn|Anglo-Egyptian Condominium Agreement of 1899, stated that Sudan should be jointly governed by Egypt and Britain, but with real power remaining in British hands.<ref>Robert O. Collins, [https://books.google.com/books?id=-zpShVWIxwIC&dq=%22Anglo-Egyptian+Condominium+Agreement%22+%221899%22&pg=PA33 A History of Modern Sudan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221018181359/https://books.google.com/books?id=-zpShVWIxwIC&pg=PA33&lpg=PA33&dq=%22Anglo-Egyptian+Condominium+Agreement%22+%221899%22&source=bl&ots=nSppa3gB9v&sig=-_L6gvLursZ0_NA5alH6XZQaG4c&hl=en&ei=HvlXTJTAOcORrAfVoa2OBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CCQQ6AEwBA#v=onepage&q=%22Anglo-Egyptian%20Condominium%20Agreement%22%20%221899%22&f=false |date=18 October 2022 }}</ref>}}<br />{{Flagicon image|Flag of Egypt (1952-1958).svg}} [[Republic of Egypt (1953–58)|Egypt]] |rowspan=2| 1 January 1956{{efn|Before Sudan even gained its independence, on 18 August 1955 the southern area of Sudan [[First Sudanese Civil War|began fighting]] for greater autonomy. After the signing of the [[Addis Ababa Agreement (1972)|Addis Ababa Agreement]] on 28 February 1972, South Sudan was granted [[Southern Sudan Autonomous Region (1972–83)|autonomous rule]]. On 5 June 1983, however, the Sudan government revoke this autonomous rule, igniting a [[Second Sudanese Civil War|new war]] for control of South Sudan. (The [[Sudan People's Liberation Army|main non-government combatant]] of the Second Sudanese Civil War largely claimed to be fighting for a [[New Sudan|united, secular Sudan]] rather than South Sudan's independence.) On 9 July 2005, following the [[Comprehensive Peace Agreement]] signed on 9 January of that year, the Southern Sudan Autonomous Region was [[Southern Sudan Autonomous Region (2005–11)|restored]]; exactly six years later, in the aftermath of the 9–15 January [[2011 South Sudanese independence referendum]], South Sudan became independent.}} |rowspan=2| [[Ismail al-Azhari]]{{efn|[[Salva Kiir Mayardit]] became President of South Sudan upon independence. [[Abel Alier]] was the first President of the High Executive Council of the Southern Sudan Autonomous Region, while [[John Garang]] became its President following its restoration.}} |rowspan=2| -{{efn|Sudan's independence is indirectly linked to the [[Egyptian revolution of 1952]], whose leaders eventually denounced Egypt's claim over Sudan. (This revocation would force the British to end the condominium.)}} |- | 7 | {{Flag|South Sudan}} |- | 8 | {{Flag|Tunisia}}{{efn|As the [[Kingdom of Tunisia]].}} | {{Flagicon|Tunisia}} [[French protectorate of Tunisia|French Tunisia]] | {{Flag|France}}<br/>{{Flag|United Kingdom}} | 20 March 1956 | [[Muhammad VIII al-Amin]]<br />[[Habib Bourguiba]] | -{{efn|See [[Tunisian independence]].}} |- | 9 | {{Flag|Morocco}} | {{Flagicon|Morocco}} [[French protectorate in Morocco|French Morocco]]<br />{{Flagicon image|Flag of International Tangier.svg}} [[Tangier International Zone]]<br />{{Flagicon image|Merchant flag of Spanish Morocco.svg}} [[Spanish protectorate in Morocco|Spanish Morocco]]<br />{{Flagicon image|Flag of Spain (1945 - 1977).svg}} [[Spanish West Africa]]<br />{{Flagicon image|Flag of Spain (1945 - 1977).svg}} [[Ifni]] |{{Flag|France}}<br />{{Flag|Spain|1945}} |2 March 1956{{efn|[[Cape Juby]] was ceded by Spain to Morocco on 2 April 1958. [[Ifni]] was returned from Spain to Morocco on 4 January 1969.}}<br />7 April 1956<br />10 April 1958<br />4 January 1969<br />14 November 1975<br />27 February 1976 | [[Mohammed V of Morocco|Mohammed V]] | [[Ifni War]] |- | 10 | {{Flag|Ghana}}{{efn|As the [[Dominion of Ghana]].}} | {{Flag|Gold Coast}} | {{Flag|United Kingdom}} | 6 March 1957{{efn|The [[British Togoland]] [[League of Nations mandate|mandate]] and [[United Nations Trust Territories|trust territory]] was integrated into [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast colony]] on 13 December 1956. On 1 July 1960 Ghana [[1960 Ghanaian constitutional referendum|formally abolished]] its Commonwealth monarchy and became a republic.}} | [[Kwame Nkrumah]]{{efn|name="realm"|Originally as Prime Minister; became President upon the monarchy's abolition.}} | [[1956 Gold Coast general election]] |- | 11 | {{Flag|Guinea}} | {{Flag|French West Africa}} | {{Flag|France}} | 2 October 1958 | [[Ahmed Sékou Touré]] | [[1958 Guinean constitutional referendum]] |- | 12 | {{Flag|Cameroon|1961}} |{{flagicon image|Reichskolonialflagge.svg}} [[Kamerun]]<br />{{flagicon image|Flag of France.svg}} [[French Cameroon]]<br />{{Flagicon image|British Cameroon Flag.svg}} [[British Cameroon]] |{{Flag|German Empire}}<br />{{Flag|France}}<br />{{Flag|United Kingdom}} |4 March 1916<br />1 January 1960{{efn|After the French Cameroun [[League of Nations mandate|mandate]] and [[United Nations Trust Territories|trust territory]] gained independence it was joined by part of the [[Cameroons|British Cameroons]] mandate and trust territory on 1 October 1961. The other part of British Cameroons joined Nigeria.}}<br />1 October 1961 |[[Karl Ebermaier]]<br />[[Ahmadou Ahidjo]]<br />[[John Ngu Foncha]] | -{{efn|Minor armed insurgency from [[Union of the Peoples of Cameroon]].}} |- | 13 | {{Flag|Togo}} | {{Flagicon image|Flag of Togo (1957-1958).svg}} [[French Togoland]] {{flagicon image|Reichskolonialflagge.svg}} [[Togoland]] | rowspan=4 | {{Flag|France}} | 27 April 1960 | [[Sylvanus Olympio]] | - |- | 14 | {{Flag|Mali|1959}} | rowspan=2 |{{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[French West Africa]] | rowspan=2 |20 June 1960{{efn|Senegal and French Sudan gained independence on 20 June 1960 as the [[Mali Federation]], which dissolved a few months later into present-day [[Senegal]] and [[Mali]].}} | [[Modibo Keïta]] | - |- | 15 | {{Flag|Senegal}} | [[Léopold Sédar Senghor]] | - |- | 16 | {{Flag|Madagascar}}{{efn|As the [[Malagasy Republic]].}} | {{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[French Madagascar]] | 26 June 1960 | [[Philibert Tsiranana]] | -{{efn|The [[Malagasy Uprising]] was an earlier armed uprising that failed to gain independence from France.}} |- | 17 | {{Flag|Democratic Republic of the Congo|1960}}{{efn|As the [[Republic of the Congo (Léopoldville)|Republic of the Congo]].}} | {{Flag|Belgian Congo}} | {{Flag|Belgium}} | 30 June 1960 | [[Joseph Kasa-Vubu]] | [[Belgo-Congolese Round Table Conference]]{{efn|The [[Congo Crisis]] occurred after independence.}} |- | 18 | {{Flag|Somalia}}{{efn|As the [[Somali Republic]].}} | {{Flag|British Somaliland}}<br />{{Flagicon image|State Ensign of Italy.svg}} [[Trust Territory of Somaliland]] | {{Flag|United Kingdom}}<br />{{Flag|Italy}} | 26 June 1960<br />1 July 1960{{efn|The [[Trust Territory of Somalia]] (former [[Italian Somaliland]]) united with the [[State of Somaliland]] (former [[British Somaliland]]) on 1 July 1960 to form the [[Somali Republic]] (Somalia).}} | [[Muhammad Haji Ibrahim Egal]] <br > [[Aden Adde]] | - |- | 19 | {{Flagicon|Benin|1960}} [[Republic of Dahomey]] | {{Flagicon|Benin|1960}} [[Republic of Dahomey]]<br/>{{Flagicon|Portugal|1961}} [[Ouidah#Fort of S.C3.A3o Jo.C3.A3o Baptista de Ajud.C3.A1|Fort of São João Baptista de Ajudá]] | {{Flagicon|France}} [[French Fifth Republic|France]]<br/>{{Flagicon|Portugal|1961}} [[Estado Novo (Portugal)|Portugal]] | 1 August 1960<br/>31 July 1961<ref>Independent Benin unilaterally annexed Portuguese [[São João Baptista de Ajudá]] in 1961.</ref> | [[Hubert Maga]] | |- | 19 | {{Flag|Benin}}{{efn|As the [[Republic of Dahomey]].}} | rowspan=4 | {{Flag|French West Africa}} | rowspan=8 | {{Flag|France}} | 1 August 1960 | [[Hubert Maga]] | - |- | 20 | {{Flag|Niger}} | 3 August 1960 | [[Hamani Diori]] | - |- | 21 | {{Flag|Burkina Faso}}{{efn|As [[Republic of Upper Volta|Upper Volta]].}} | 5 August 1960 | [[Maurice Yaméogo]] | - |- | 22 | {{Flag|Ivory Coast}} | 7 August 1960 | [[Félix Houphouët-Boigny]] | - |- | 23 | {{Flag|Chad}} | rowspan=4| {{Flag|French Equatorial Africa}} | 11–12 August 1960 | [[François Tombalbaye]] | - |- | 24 | {{Flag|Central African Republic}} | 13 August 1960 | [[David Dacko]] | - |- | 25 | {{Flag|Republic of the Congo}} | 14–15 August 1960 | [[Fulbert Youlou]] | - |- | 26 | {{Flag|Gabon}} | 16–17 August 1960 | [[Léon M'ba]] | - |- | 27 | {{Flag|Nigeria}} | {{Flagicon image|Flag of Nigeria (1914–1952).svg}} [[Colonial Nigeria]]<br />{{Flagicon image|British Cameroon Flag.svg}} [[British Cameroon]] | {{Flag|United Kingdom}} | 1 October 1960<br />1 June 1961<br />1 October 1961{{efn|Part of the [[Cameroons|British Cameroons]] [[League of Nations mandate|mandate]] and [[United Nations Trust Territories|trust territory]] on 1 October 1961 joined Nigeria. The other part of British Cameroons joined the previously decolonised French Cameroun mandate and territory.}} | [[Nnamdi Azikiwe]] | - |- | 28 | {{Flag|Mauritania|1959}} | {{Flag|French West Africa}} | {{Flag|France}} | 28 November 1957<br />28 November 1960 | [[Moktar Ould Daddah]] | - |- | 29 | {{Flag|Sierra Leone}} | {{Flagicon image|Flag of Sierra Leone (1916–1961).svg}} [[Sierra Leone Colony and Protectorate]] | rowspan=2 | {{Flag|United Kingdom}} | 27 April 1961 | [[Milton Margai]] | - |- | 30 | {{flagcountry|Tanganyika (1961–1964)}}{{efn|name="Tanzania"|After both gained independence Tanganyika and Zanzibar merged on 26 April 1964 as [[Tanzania]].}} | {{Flag|Tanganyika Territory}} | 9 December 1961 | [[Julius Nyerere]] | - |- | 31 | {{Flag|Burundi|1962}}{{efn|As the [[Kingdom of Burundi]].}} | rowspan=2 |{{flag|German East Africa}}<br/>{{flagdeco|Belgium}} [[Ruanda-Urundi]] | rowspan=2 |{{Flag|Germany}}<br /> {{Flag|Belgium}} | rowspan=2 | 1 July 1919 <br /> 1 July 1962 | [[Mwambutsa IV of Burundi]] | - |- | 32 | {{Flag|Rwanda|1962}} |[[Yuhi V Musinga]] <br /> [[Grégoire Kayibanda]] | [[Rwandan Revolution]] |- | 33 | {{Flag|Algeria}} | {{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[French Algeria]] | {{Flag|France}} | 5 July 1962 | [[Ahmed Ben Bella]]{{efn|Assumed office on September 27, 1962, as Prime Minister. From the date of independence to Ben Bella's inauguration, [[Abderrahmane Farès]] served as President of the Provisional Executive Council.}} | [[Algerian War]]<br/>[[Évian Accords]] |- | 34 | {{Flag|Uganda}} | {{flagicon image|Flag of the Uganda Protectorate.svg}} [[Protectorate of Uganda]] | rowspan=11 | {{Flag|United Kingdom}} | 9 October 1962 | [[Milton Obote]] | - |- | 35 | {{Flag|Kenya}} | {{flagicon image|Flag of Kenya (1921–1963).svg}} [[Kenya Colony|British East Africa]] | 12 December 1963{{efn|Abolished its commonwealth monarchy exactly one year later; [[Jamhuri Day]] ("Republic Day") is a celebration of both dates.}} | [[Jomo Kenyatta]]{{efn|name="realm"}} | -{{efn|The [[Mau Mau Uprising]] was an earlier armed uprising that failed to gain independence from the United Kingdom.}} |- | 36 | {{Flagicon image|Flag of the Sultanate of Zanzibar (1963).svg}} [[Sultanate of Zanzibar]]{{efn|name="Tanzania"}} | {{Flagicon image|Flag of the Sultanate of Zanzibar (1963).svg}} [[Sultanate of Zanzibar]] | 10 December 1963 | [[Jamshid bin Abdullah of Zanzibar|Jamshid bin Abdullah]] | -{{efn|The Sultanate of Zanzibar would later be overthrown within a month of sovereignty by the [[Zanzibar Revolution]].}} |- | 37 | {{Flag|Malawi}} | {{Flag|Nyasaland}} | 6 July 1964{{efn|Abolished its commonwealth monarchy exactly two years later.}} | [[Hastings Banda]]{{efn|name="realm"}} | - |- | 38 | {{Flag|Zambia|1964}} | {{Flag|Northern Rhodesia}} | 24 October 1964 | [[Kenneth Kaunda]] | - |- | 39 | {{Flag|The Gambia}} | {{flagicon image|Flag of The Gambia (1889–1965).svg|}} [[Gambia Colony and Protectorate]] | 18 February 1965{{efn|[[1970 Gambian republic referendum|Abolished its commonwealth monarchy on 24 April 1970]].}} | [[Dawda Jawara]]{{efn|name="realm"}} | - |- | 40 | ''{{Flag|Rhodesia}}''<br />{{Flag|Zimbabwe}} | {{Flag|Southern Rhodesia}} | ''11 November 1965''{{efn|Due to Rhodesia's unwillingness to accommodate the British government's request for black majority rule, the United Kingdom (along with the rest of the international community) refused to recognize the white-minority led government. The former self-governing colony would not be recognized as an independent state until the aftermath of the [[Rhodesian Bush War]], under the name Zimbabwe.}} | ''[[Ian Smith]]'' | ''[[Rhodesia's Unilateral Declaration of Independence]]'' |- | 41 | {{Flag|Botswana}} | {{Flagicon image|Flag of the United Kingdom.svg}} [[Bechuanaland Protectorate]] | 30 September 1960 – 1966{{efn|Botswana Day Holiday is the second day of the two-day celebration of Botswana's independence. The [[Independence Day (Botswana)|first day]] is also referred to as Botswana Day.}} | [[Seretse Khama]] | - |- | 42 | {{Flag|Lesotho|1966}} | {{flagicon image|Unofficial Basutoland Ensign.svg|}} [[Basutoland]] | 4 October 1966 | [[Leabua Jonathan]]{{efn|[[Moshoeshoe II of Lesotho|Moshoeshoe II]] became King upon independence.}} | - |- |43 | {{Flag|Mauritius}} | {{flagicon image|Flag of Mauritius (1923–1968).svg}} [[British Mauritius|Mauritius]] | 12 March 1968 | [[Seewoosagur Ramgoolam]] | - |- | 44 | {{Flag|Eswatini}} | [[Eswatini#British indirect rule over Swaziland (1906–1968)|Swaziland]] | 6 September 1968 | [[Sobhuza II]] | - |- | 45 | {{Flag|Equatorial Guinea}} |{{flagicon image|Reichskolonialflagge.svg}} [[Kamerun]]<br />{{flagicon image|Flag of France.svg}} [[French Cameroon]]<br />{{Flag|French Equatorial Africa}}<br />{{Flagicon image|British Cameroon Flag.svg}} [[British Cameroon]]<br />{{Flagicon image|Flag of Spain (1945 - 1977).svg}} [[Spanish Guinea]] |{{Flag|German Empire}}<br />{{Flag|France}}<br />{{Flag|United Kingdom}}<br />{{Flag|Spain}} | 4 March 1916<br />1 January 1960<br />16–17 August 1960 {{efn|After the French Cameroun [[League of Nations mandate|mandate]] and [[United Nations Trust Territories|trust territory]] gained independence it was joined by part of the [[Cameroons|British Cameroons]] mandate and trust territory on 1 October 1961. The other part of British Cameroons joined Nigeria.}}<br />1 October 1961<br />12 October 1968 | [[Karl Ebermaier]]<br />[[Ahmadou Ahidjo]]<br />[[Léon M'ba]]<br />[[John Ngu Foncha]]<br />[[Francisco Macías Nguema]] | - |- | 46 | {{Flag|Guinea-Bissau}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Guinea]] | rowspan=3 | {{Flag|Portugal}} | 24 September 1973 <br>10 September 1974 (recognised)<br>5 July 1975{{efn|Not celebrated as a holiday. The date 24 September 1973 (when the [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|PAIGC]] formally declared Guinea's independence) is celebrated as Guinea-Bissau's date of independence.}} | [[Luís Cabral]]<br>[[João Bernardo Vieira]] <br>[[Aristides Pereira]]<br>[[Pedro Pires]] | [[Guinea-Bissau War of Independence]] |- | 47 | {{Flag|Mozambique}}{{efn|As the [[People's Republic of Mozambique]]}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Mozambique]] | 25 June 1975 | [[Samora Machel]] | [[Mozambican War of Independence]] |- | 48 | {{Flag|Cape Verde}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Cape Verde]] | 5 July 1975 | [[Aristides Pereira]]{{efn|[[Pedro Pires]] was sworn in as Prime Minister three days after independence.}} | [[Guinea-Bissau War of Independence]]{{efn|Although the fight for Cape Verdean independence [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|was linked to the liberation movement]] occurring in Guinea-Bissau, the island country itself saw little fighting.}} |- | 49 | {{Flag|Comoros|1963}} | {{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[History of the Comoros#Colonial rule|French Comoros]] | {{Flag|France}} | 6 July 1975 | [[Ahmed Abdallah]] | [[1974 Comorian independence referendum]] |- | 50 | {{Flag|São Tomé and Príncipe}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese São Tomé and Príncipe]] | rowspan=2 | {{Flag|Portugal}} | 12 July 1975 | [[Manuel Pinto da Costa]] | - |- | 51 | {{Flag|Angola}}{{efn|As the [[People's Republic of Angola]]}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Angola]] | 11 November 1975 | [[Agostinho Neto]] | [[Angolan War of Independence]] |- | 52 | {{Flag|Seychelles}} | {{flagicon image|Flag of Seychelles 1961-1976.gif|}} [[History of Seychelles#British rule|Crown Colony of the Seychelles]] | {{Flag|United Kingdom}} | 29 June 1976 |[[James Mancham]] | - |- | 53 | {{Flag|Djibouti}} | {{Flagicon image|Flag of France.svg}} [[French Territory of the Afars and the Issas]] | {{Flag|France}} | 27 June 1977 | [[Hassan Gouled Aptidon]] | [[1977 Afars and Issas independence referendum]] |- | 54 | ''{{Flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}}''{{efn|The Spanish colonial rule ''de facto'' terminated over the [[Western Sahara]] (then [[Spanish Sahara]]), when the territory [[Madrid Accords|was passed on to and partitioned]] between [[Mauritania]] and [[Morocco]] (which annexed the entire territory in 1979). The decolonisation of Western Sahara is still pending, while a declaration of independence has been proclaimed by the [[Saharawi Arab Democratic Republic]], which controls only [[Free Zone (region)|a small portion]] east of the [[Moroccan Wall]]. The UN still considers Spain the legal administrating country of the whole territory,<ref>UN General Assembly Resolution 34/37 and UN General Assembly Resolution 35/19</ref> awaiting the outcome of the ongoing [[Manhasset negotiations]] and resulting election to be overseen by the [[United Nations Mission for the Referendum in Western Sahara]]. However, the ''de facto'' administrator is Morocco (see [[United Nations list of non-self-governing territories]]).}} | {{Flagicon image|Flag of Spain (1945 - 1977).svg}} [[Spanish Sahara]]<br>{{Flagicon|Morocco|1976}} [[Southern Provinces]] <br> {{Flagicon|Mauritania|1959}} [[Tiris al-Gharbiyya|Western Tiris]] | {{Flag|Spain}}<br />{{Flag|Morocco}}<br />{{Flagicon|Mauritania|1959}} [[Mauritania]] | 27 February 1976<br />''independence not yet effectuated'' | [[El-Ouali Mustapha Sayed]]<br />''[[Mohamed Abdelaziz (Sahrawi politician)|Mohamed Abdelaziz]]'' | [[Western Sahara War]]<br />''[[Western Sahara conflict]]'' |- |55 |{{Flag|Namibia}} |{{Flag|South West Africa}} |{{Flag|South Africa|1928}} |October 27, 1966 ([[de jure]])<ref>UN resolution 2145 terminated South Africa's mandate over Namibia, making it ''de jure'' independent. South Africa did not relinquish the territory until 1990</ref><br>21 March 1990 |[[Sam Nujoma]] |[[United Nations Security Council Resolution 269|U.N. Security Council Resolution 269]] [[South African Border War]] |- |} ==List of countries that have gained independence from United States== {| class="wikitable sortable" |- ! Rank ! Country ! Colonial name ! Colonial power ! data-sort-type="date" | Independence date ! First head of state ! Independence won through |- | 1 | {{Flag|Liberia}} | {{Flagicon image|Flag of Liberia (1827-1847).svg}} [[American Colonization Society|Liberia]] | {{Flag|United States|1846}} | 26 July 1847{{efn|Liberia would later annex the [[Republic of Maryland]], another settler colony made up of former African-American slaves, in 1857. Liberia would not be recognized by the United States until 5 February 1862.}} | [[Joseph Jenkins Roberts]]{{efn|[[Stephen Allen Benson]] was President on the date of the United States' recognition.}}<br />[[William Tubman]] | [[Liberian Declaration of Independence]] |- |} ===Colony of Liberia=== The '''Colony of Liberia''', later the '''Commonwealth of Liberia''', was a private colony of the [[American Colonization Society]] (ACS) beginning in 1822. It became an independent nation—the [[Liberia|Republic of Liberia]]—after [[Liberian Declaration of Independence|declaring independence]] in 1847. ==List of countries that have gained independence from Spain== {| class="wikitable sortable" |+ !No !Country !Modern-day !Pre-independence name<br/>(if different) !Date !year !note |- |1 | colspan="2" |{{Flag|Morocco|1950}} |{{Flagicon image|Merchant flag of Spanish Morocco.svg }} [[Spanish protectorate in Morocco]] |7 April |1956 |Decolonisation of Africa |- |2 | colspan="2" |{{flag|Equatorial Guinea}} |{{Flagicon|Francoist Spain|1968}} [[Spanish Guinea]] |12 October |1968 | |- |3 |colspan="2" |{{Flag|Morocco}} *{{Flagicon|Morocco}} [[Sidi Ifni Province]] |{{Flagicon|Francoist Spain|1968}} [[Ifni]] |30 June |1969 | |- |4 | colspan="2" |{{Flag|Sahrawi Arab Democratic Republic}} |{{Flagicon|Francoist Spain|1968}} [[Spanish Sahara]] |26 February |1976 | |} === Spain === {| |- | valign="top" | * Northern [[Spanish Morocco]] ** Chefchaouen (''Chauen'') *** Jebala (''Yebala'') *** Kert *** Loukkos (''Lucus'') *** Rif * [[Spanish West Africa]] ** [[Ifni]] ** Southern Spanish Morocco ([[Cape Juby]]) ** [[Spanish Sahara]] (now [[Western Sahara]]) *** [[Saguia el-Hamra]] *** [[Río de Oro]] * [[Spanish Guinea]]<br />(now [[Equatorial Guinea]]) ** [[Bioko|Fernando Pó]] ** [[Río Muni]] ** [[Annobón]] | valign="top" | |} {{anchor|United Kingdom}}<!-- linked --> ==List of countries that gained independence from Portugal== {| class="wikitable sortable" |- ! Rank ! Country ! Colonial name ! Colonial power ! data-sort-type="date" | Independence date ! First head of state ! Independence won through |- | 1 | {{Flagicon|Benin|1960}} [[Republic of Dahomey]] | {{Flagicon|Benin|1960}} [[Republic of Dahomey]]<br/>{{Flagicon|Portugal|1961}} [[Ouidah#Fort of S.C3.A3o Jo.C3.A3o Baptista de Ajud.C3.A1|Fort of São João Baptista de Ajudá]] | {{Flag|France}}<br/>{{Flagicon|Portugal|1961}} [[Estado Novo (Portugal)|Portugal]] | 1 August 1960<br/>31 July 1961<ref>Independent Benin unilaterally annexed Portuguese [[São João Baptista de Ajudá]] in 1961.</ref> | [[Hubert Maga]] | |- | 2 | {{Flag|Guinea-Bissau}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Guinea]] | rowspan=3 | {{Flag|Portugal}} | 24 September 1973 <br>10 September 1974 (recognised)<br>5 July 1975{{efn|Not celebrated as a holiday. The date 24 September 1973 (when the [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|PAIGC]] formally declared Guinea's independence) is celebrated as Guinea-Bissau's date of independence.}} | [[Luís Cabral]]<br>[[João Bernardo Vieira]] <br>[[Aristides Pereira]]<br>[[Pedro Pires]] | [[Guinea-Bissau War of Independence]] |- | 3 | {{Flag|Mozambique}}{{efn|As the [[People's Republic of Mozambique]]}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Mozambique]] | 25 June 1975 | [[Samora Machel]] | [[Mozambican War of Independence]] |- | 4 | {{Flag|Cape Verde}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Cape Verde]] | 24 September 1973 <br>10 September 1974 (recognised)<br>5 July 1975{{efn|Not celebrated as a holiday. The date 24 September 1973 (when the [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|PAIGC]] formally declared Guinea's independence) is celebrated as Guinea-Bissau's date of independence.}} | [[Aristides Pereira]]{{efn|[[Pedro Pires]] was sworn in as Prime Minister three days after independence.}} | [[Guinea-Bissau War of Independence]]{{efn|Although the fight for Cape Verdean independence [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|was linked to the liberation movement]] occurring in Guinea-Bissau, the island country itself saw little fighting.}} |- | 5 | {{Flag|São Tomé and Príncipe}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese São Tomé and Príncipe]] | rowspan=2 | {{Flag|Portugal}} | 12 July 1975 | [[Manuel Pinto da Costa]] | - |- | 6 | {{Flag|Angola}}{{efn|As the [[People's Republic of Angola]]}} | {{Flagicon image|Flag of Portugal.svg}} [[Portuguese Angola]] | 11 November 1975 | [[Agostinho Neto]] | [[Angolan War of Independence]] |- |} === Portugal === [[File:Combat de marracuene.jpg|thumb|[[Marracuene]] in [[Portuguese Mozambique]] was the site of a decisive battle between Portuguese and [[Gaza Empire|Gaza]] king [[Gungunhana]] in 1895]] {| |- | valign="top" | * [[Portuguese Angola]] (now [[Angola]]) ** Mainland [[Angola]] ** [[Portuguese Congo]]<br />(now [[Cabinda Province]] of [[Angola]]) * [[Portuguese Mozambique]]<br />(now [[Mozambique]]) * [[Portuguese Guinea]]<br />(now [[Guinea-Bissau]]) * [[Portuguese Gold Coast]] now part of [[Ghana]] * [[Portuguese Cape Verde]] * [[Portuguese São Tomé and Príncipe]] ** [[São Tomé Island]] ** [[Príncipe Island]] ** [[Fort of São João Baptista de Ajudá]]<br />(now [[Ouidah]], in [[Benin]]) |} ===Portugal Empire=== *Ajuda ([[Kingdom of Whydah|Whydah]], in [[Benin]]) *[[Angola]] *[[Annobón]] *[[Cabinda Province|Cabinda]] *[[Cape Verde]] (Cabo Verde) *[[Ceuta]] *[[Fort of São João Baptista de Ajudá]] *[[Gorée]] (in [[Senegal]]) *[[Malindi]] *[[Mombasa]] *[[Morocco–Portugal relations#Portuguese expansion in Morocco .281415.E2.80.931515.29|Algarve Ultramar]] ([[Morocco]]) **[[Agadir]] **[[Ksar es-Seghir|Alcacer Ceguer]] **[[Asilah|Arzila]] **[[Azemmour|Azamor]] **[[El Jadida|Mazagan]] **[[Essaouira|Mogador]] **[[Safim]] * [[Nigeria]] ([[Lagos]] area) * [[Mozambique]] *[[Portuguese Gold Coast]] (settlements along coast of [[Ghana]]) *[[Portuguese Guinea]] ([[Guinea-Bissau]]) *[[Kilwa Kisiwani|Quíloa]] *[[São Tomé and Príncipe]] *[[Tangier]] *[[Zanzibar]] *[[Ziguinchor]] ==Russia== *[[Sagallo]] (6 January 1889–5 February 1889) [[File:Achinoff full.jpg|thumb|right|An article from ''[[Le Progrès|Le Progrès Illustré]]'' on Achinov's expedition]] ==Belgium== [[Belgium]] controlled several territories and concessions during the colonial era, principally the [[Belgian Congo]] (modern [[Democratic Republic of the Congo|DRC]]) from 1908 to 1960 and [[Ruanda-Urundi]] (modern [[Rwanda]] and [[Burundi]]) from 1922 to 1962. It also had small concessions [[#Santo Tomás, Guatemala (1843–1854)|in Guatemala]] (1843–1854) and [[Belgian concession of Tianjin|in China]] (1902–1931) and was a co-administrator of the [[Tangier International Zone]] in [[Morocco]]. Roughly 98% of Belgium's overseas territory was just one colony (about 76 times larger than Belgium itself) – known as the Belgian Congo. The colony was founded in 1908 following the transfer of sovereignty from the [[Congo Free State]], which was the personal property of Belgium's king, [[Leopold II of Belgium|Leopold II]]. The violence used by Free State officials against indigenous Congolese and the ruthless system of economic extraction had led to intense diplomatic pressure on Belgium to take official control of the country. Belgian rule in the Congo was based on the "colonial trinity" (''trinité coloniale'') of state, missionary and private company interests. During the 1940s and 1950s, the Congo experienced extensive urbanization and the administration aimed to make it into a "model colony." As the result of a widespread and increasingly radical pro-independence movement, the Congo achieved independence, as the [[Republic of the Congo (Léopoldville)|Republic of Congo-Léopoldville]] in 1960. Of Belgium's other colonies, the most significant was [[Ruanda-Urundi]], a portion of [[German East Africa]], which was given to Belgium as a [[League of Nations Mandate]], when [[German Empire|Germany]] lost all of its [[German colonial empire|colonies]] at the end of [[World War I]]. Following the [[Rwandan Revolution]], the mandate became the independent states of [[Burundi]] and [[Rwanda]] in 1962.<ref>{{Cite web|title=Belgium's role in Rwandan genocide|url=https://mondediplo.com/2021/06/11rwanda|website=Le Monde Diplomatique|date=1 June 2021|access-date=20 January 2022}}</ref>[[File:Leopold II Statue at Place du Trône - panoramio.jpg|thumb|Equestrian statue of [[Leopold II of Belgium]], the Sovereign of the [[Congo Free State]] from 1885 to 1908, Regent Place in [[Brussels]], Belgium]] === Colonies === *[[Lado Enclave]] * [[Congo Free State]] and * [[Belgian Congo]] (today's ** [[Democratic Republic of the Congo]]) * [[Ruanda-Urundi]] (comprising modern ** [[Rwanda]] and ** [[Burundi]], 1922–62) ==Swedish overseas colonies in Africa== [[File:Müller Fetu 1648 B002.jpg|thumb|upright|The Swedish are invited by the [[Akan people|Akan]] King of Futu to erect a "stony house" for the purpose of trade.]] {{main|Swedish Gold Coast}} Sweden temporarily controlled several settlements on the [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]] (present [[Ghana]]) from 22 April 1650, and soon lost its last on 20 April 1663, when Fort Carlsborg and the capital Fort Christiansborg were seized by Denmark. ===Cape Coast=== In 1652, the Swedes took [[Cape Coast]] (in modern Ghana) which had previously been under the control of the Dutch and before that the [[Portugal|Portuguese]]. Cape Coast was centered on the Carolusburg Castle which was built in 1653 and named after King [[Charles X Gustav of Sweden]] but is now known as the [[Cape Coast Castle]]. ==Denmark-Norway== *[[Danish Gold Coast]] (coastal settlements in [[Ghana]]) ==Courland== *[[Kunta Kinteh Island|St. Andrews Island]] (in [[the Gambia]]) ==Hospitaller Malta== * [[Tripoli, Libya|Tripoli]] ==Netherlands== *[[Arguin]] Island (in [[Mauritania]]) *[[Dutch Cape Colony]] *[[Dutch Gold Coast]] (settlements along coast of [[Ghana]], including El Mina) *[[Dutch Loango-Angola]] ([[Luanda]], Sonyo and [[Cabinda Province|Cabinda]]) *[[Gorée]] ([[Senegal]]) *[[Mozambique|Moçambique]] (Delagoa Bay) *[[São Tomé]] *[[South Africa]] *[[Dutch Mauritius|Mauritius]] == Italian Empire == *[[Italian East Africa]] **[[Italian Eritrea]] **[[Italian Somaliland]] (now [[Somalia]]) **[[Italian Ethiopia]] ***[[Amhara Governorate]] ***[[Galla-Sidamo Governorate]] ***[[Harar Governorate]] ***[[Scioa Governorate]] *[[Italian Libya]] === Former colonies, protectorates and occupied areas === *[[Italian Eritrea]] (1882–1947) *[[Italian Somalia]] (1889–1947) **[[Trust Territory of Somaliland]] (1950–1960) *[[Italian colonization of Libya|Libya]] (1911–1947) **[[Italian Tripolitania]] & [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica]] (1911–1934) **[[Italian Libya]] (1934–1943) *[[Italian East Africa]] (1936–1941) *[[Italian Ethiopia]] (1936-1941) *[[Fourth Shore|Tunisia]] (1942-1943) == German Empire == {{main|German colonial empire}} * [[German Kamerun]] (now [[Cameroon]] and part of [[Nigeria]], 1884–1916) * [[German East Africa]] (now [[Rwanda]], [[Burundi]] and most of [[Tanzania]], 1885–1919) * [[German South-West Africa]] (now [[Namibia]], 1884–1915) * [[German Togoland]] (now [[Togo]] and eastern part of [[Ghana]], 1884–1914) After the First World War, Germany's possessions were partitioned among Britain (which took a sliver of western Cameroon, Tanzania, western Togo, and Namibia), France (which took most of Cameroon and eastern Togo) and Belgium === Africa === {{main|German colonization of Africa}} The following were German African protectorates: [[File:Colonial Africa 1913 Germany map.svg|thumb|right|German colonies in Africa, 1914]] *[[German South West Africa]], 1884 to 1915 *[[German West Africa]], 1884 to 1915 **[[Togoland]], 1884 to 1916 **[[Kamerun]], from 1884 to 1916 **[[Kapitaï and Koba]], 1884 to 1885 **[[Mahinland]], March 11, 1885 to October 24, 1885 *[[German East Africa]], 1885 to 1918 *[[Wituland#German Protectorate (1885–1890)|Witu Protectorate]], 1885 to 1890 *[[German Somali Coast]], 1885 to 1888 *[[German Congo Expedition|German Congo]], 1884 to 1885 *German Katanga, 1886 *Gando Protectorate, 1895 to 1897 *Gulmu Protectorate, 1895 to 1897 *[[German South African|German South Africa]], 1884 to 1885 === List of German colonies (as of 1912) === {{See also|List of former German colonies#German Empire}} {|class="wikitable" |- ! Territory !! Capital !! Established!!Disestablished !! Area<ref name="Statistische Angaben zu den deutschen Kolonien">{{cite web |url=http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/aussenpolitik/kolonien2/index.html |title=''Statistische Angaben zu den deutschen Kolonien'' |quote=Sofern nicht anders vermerkt, beziehen sich alle Angaben auf das Jahr 1912. |publisher=[[Deutsches Historisches Museum]] |website=dhm.de |access-date=29 September 2016 |language=de |archive-date=10 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140810133907/http://www.dhm.de/lemo//html/kaiserreich/aussenpolitik/kolonien2/index.html |url-status=live }}</ref> !! Total population<ref name="Statistische Angaben zu den deutschen Kolonien" /> !! German population<ref name="Statistische Angaben zu den deutschen Kolonien" />!!Current countries |- |[[Kamerun]]<br />''Kamerun'' ||[[Jaunde]]||1884||1916 || 495,000&nbsp;km²<!-- Kamerun+Togoland --> ||2,540,000 || 1,359||{{CMR}}<br />{{NGA}}<br />{{TCD}}<br />{{GIN}}<br />{{CAF}} |- |[[Togoland]]<br />''Togo'' ||[[Bagid]]a (1884–87)<br />[[Sebe]]ab (1887–97)<br />[[Lomé]] (1897–1916)||1884||1914|| 87,200&nbsp;km²||1,003,000||316||{{GHA}}<br />{{TGO}} |- |[[German South West Africa]]<br />''Deutsch-Südwestafrika''|| [[Windhuk]] (from 1891) || 1884||1915 ||835,100&nbsp;km² ||86,000||12,135||{{NAM}} |- |[[German East Africa]]<br />''Deutsch-Ostafrika''||[[Bagamoyo]] (1885–1890)<br />{{nowrap|[[Dar es Salaam]] (1890–1916)}}<br />[[Tabora]] (1916, temporary)<ref>Michael Pesek: ''Das Ende eines Kolonialreiches.'' Campus, Frankfurt a.&nbsp;M./New York 2010, ISBN 978-3-593-39184-7, pp. 86-90.</ref>||1891||1918||995,000&nbsp;km² ||7,511,000|| 3,579||{{BDI}}<br />{{KEN}}<br />{{MOZ}}<br />{{RWA}}<br />{{TZA}} |- |} ===German Empire=== *[[German East Africa]] ([[Burundi]], [[Rwanda]], [[Tanzania]]) *[[German South West Africa|German South-West Africa]] ([[Namibia]]) *[[Kamerun]] (split between [[Cameroon]] and [[Nigeria]]) *[[Togoland]] (split between [[Togo]] and [[Ghana]]) *[[Wituland]] ([[Lamu Island]], owned by [[Kenya]]) ==French colonies in Africa== [[Image:Map of Africa (2674833839).jpg|thumb|right|Map of French colonies in Africa (in green)]] ===[[French North Africa]]=== * [[French campaign in Egypt and Syria|Egypt]] (1798-1801) * [[French Algeria]] (1830–1962) * [[French protectorate of Tunisia|Protectorate of Tunisia]] (1881–1956) * [[French protectorate in Morocco|Protectorate in Morocco]] (1912–1956) * [[French military administration in Fezzan|Military Territory of Fezzan-Ghadames]] (1943–1951) ===[[French West Africa]]=== * [[Ivory Coast]] (1843–1960) * [[Dahomey]] or [[French Dahomey]] (now [[Benin]]) (1883–1960) ** Independent of [[Dahomey]], under French protectorate in 1889 ** [[Porto-Novo]] (protectorate) (1863–1865, 1882) ** [[Cotonou]] (protectorate) (1868) * [[French Sudan]] (now [[Mali]]) (1883–1960) ** [[Senegambia and Niger]] (1902–1904) * [[Guinea]] or [[French Guinea]] (1891–1958) * [[Mauritania]] (1902–1960) **[[Emirate of Adrar|Adrar]] emirate (protectorate) (1909) ** The [[Taganit]] confederation's emirate (protectorate) (1905) ** [[Brakna]] confederation's emirate (protectorate) ** [[Emirate of Trarza]] (protectorate) (1902) * [[Niger]] (1890–1960) ** [[Sultanate of Damagaram]] ([[Zinder]]) (protectorate) (1899) * [[Senegal]] (1677–1960) * [[French Upper Volta]] (now [[Burkina Faso]]) (1896–1960) * [[French Togoland]] (1918–1960) (formerly a [[German colonial empire|German colony]], [[League of Nations mandate|mandate]] became a French colony) (now [[Togo]]) * [[Nigeria]] ** The [[Enclaves of Forcados and Badjibo]] (territory under a lease of 30 years) (1900–1927) ** [[Muri, Nigeria|The Emirate of Muri]] (Northeast of [[Nigeria]]) (1892–1893) * [[Gambia]] ** [[Albreda]] (1681–1857) ** [[Kunta Kinteh Island]] (1695–1697, 1702) ===[[French Equatorial Africa]]=== * [[Chad]] (1900–1960) * [[Oubangui-Chari]] (currently [[Central African Republic]]) (1905–1960) ** [[Dar al Kuti]] (protectorate) (1897) (in 1912 its sultanate was suppressed by the French) ** Sultanate of [[Bangassou]] (protectorate) (1894) * Present-day [[The Republic of Congo]], then [[French Congo]] (1875–1960) * [[Gabon]] (1839–1960) * [[French Cameroon]] (91% of current [[Cameroon]]) (1918–1960) (formerly a [[German colonial empire|German colony]], [[League of Nations mandate|Mandate]], [[Protectorate]] then French Colony) * [[São Tomé and Príncipe]] (1709) ===East Africa and Indian Ocean=== * [[Madagascar]] (1896–1960) ** Kingdom of [[Imerina]] (protectorate) (1896) * [[Isle de France (Mauritius)|Isle de France]] (1715–1810) (now [[Mauritius]]) * [[Djibouti]] ([[French Somaliland]]) (the French Territory of the Afars and the Issas) ([[French Somalia]]) (1862–1977) * [[Fashoda Incident|French Egypt]] (1798–1801, 1858–1882, 1956) * [[Mayotte]] (1841–present) * [[Seychelles]] (1756–1810) * [[Chagos Archipelago]] (1721–1745, 1768–1814) * The [[Scattered Islands]] ([[Banc du Geyser]], [[Bassas da India]], [[Europa Island]], [[Juan de Nova Island]], [[Glorioso Islands]], [[Tromelin Island]]) * [[Comoros]] (1866–1975) * [[Réunion]] (1710–present) ==== France ==== {{Further|French Africa}} [[File:Mission Foureau-Lamy.jpg|thumb|The [[Amédée-François Lamy|Foureau-Lamy]] military expedition sent out from [[Algiers]] in 1898 to conquer the [[Chad Basin]] and unify all French territories in West Africa.]] {| |- | valign="top" | * [[French West Africa]]: ** [[Mauritania]] ** [[Senegal]] ** [[Albreda]] (1681–1857, now part of [[Gambia]]) ** [[French Sudan]] (now [[Mali]], 1880 – 1958) ** [[French Guinea]] (now [[Guinea]]) ** [[Ivory Coast]] ** [[Colony of Niger|Niger]] ** [[French Upper Volta]] (now [[Burkina Faso]]) ** [[French Dahomey]] (now [[Benin]]) ** [[French Togoland]] (1916–60, now [[Togo]]) ** [[Enclaves of Forcados and Badjibo]] (in modern [[Nigeria]]) * [[French Equatorial Africa]]: ** [[Gabon]] ** [[French Cameroun]] (1922–60) ** [[French Congo]] (now [[Republic of the Congo]]) ** [[Ubangi-Shari|Oubangui-Chari]] (now [[Central African Republic]]) ** [[Colonial Chad|Chad]] * [[French North Africa]]: ** [[French Algeria]] (1830-1962; was administered as an integral part of France itself from 1848) ** [[French Protectorate of Tunisia]] ** [[French protectorate in Morocco|French Protectorate of Morocco]] ** [[Fezzan-Ghadames (French Administration)|Fezzan-Ghadames]] (1943–1951) (administration given by the UNO after its conquest by [[Charles de Gaulle]]) ** [[Egypt]] (ownership (1798–1801)) ([[Condominium (international law)|Condominium]] of [[France]] and the [[United Kingdom]] (1876–1882))<ref>{{cite web |url=http://www.minefe.gouv.fr/fonds_documentaire/notes_bleues/nbb/nbb270/entente_cordiale.pdf |title=Centenaire de l'Entente cordiale : les accords franco-britanniques de 1904 |access-date=2011-08-29 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004005739/http://www.minefe.gouv.fr/fonds_documentaire/notes_bleues/nbb/nbb270/entente_cordiale.pdf |archive-date=2011-10-04 |language=fr}}</ref> * [[French East Africa]]: ** [[French Madagascar]] ** [[Comoros]] ** [[Scattered islands in the Indian Ocean]] ** [[French Somaliland]] (now [[Djibouti]]) ** [[Isle de France (Mauritius)|Isle de France]] (1715–1810) (now [[Mauritius]]) |} [[File:Desembarco en Cotonou de tropas senegalesas. Le Petit Journal, 21may1892.jpg|thumb|The [[Senegalese Tirailleurs]], led by Colonel [[Alfred-Amédée Dodds]], conquered Dahomey (present-day Benin) in 1892]] ==Table== {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" width="80%" style="font-size:90%" !Country !Date of acquisition of sovereignty !Acquisition of sovereignty |- |'''{{flag|Algeria}}''' |{{dts|3-7-1962}} |French recognition of Algerian referendum on independence held two days earlier |- |'''{{flag|Angola}}''' |{{dts|11-11-1975}} |Independence from Portugal |- |'''{{flag|Benin}}''' |{{dts|01-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Botswana}}''' |{{dts|30-09-1966}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Burkina Faso}}''' |{{dts|05-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Burundi}}''' |{{dts|01-07-1962}} |Independence from Belgium |- |'''{{flag|Cabo Verde}}''' |24 September 1973 <br>10 September 1974 (recognised)<br>5 July 1975{{efn|Not celebrated as a holiday. The date 24 September 1973 (when the [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|PAIGC]] formally declared Guinea's independence) is celebrated as Guinea-Bissau's date of independence.}} |Independence from Portugal |- |'''{{flag|Cameroon}}''' |{{dts|01-01-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Central African Republic}}''' |{{dts|13-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Chad}}''' |{{dts|11-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Comoros}}''' |{{dts|06-07-1975}} |Independence from France declared |- |'''{{flag|Democratic Republic of Congo}}''' |{{dts|30-06-1960}} |[[History of the Democratic Republic of the Congo#Independence and the Congo Crisis (1960–65)|Independence]] from Belgium |- |'''{{flag|Republic of Congo}}''' |{{dts|15-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Djibouti}}''' |{{dts|27-06-1977}} |Independence from France |- |'''{{flag|Egypt}}''' |{{dts|28-02-1922}} |The UK ends its protectorate, [[Unilateral Declaration of Egyptian Independence|granting independence]] to Egypt |- |'''{{flag|Equatorial Guinea}}''' |{{dts|12-10-1968}} |Independence from Spain |- |'''{{flag|Eritrea}}''' |1 June 1936<br>5 May 1941<br>19 May 1941<br>10 February 1947<br>19 February 1951<br>15 September 1952 |[[East African campaign (World War II)|Abyssinian campaign]] Independence from [[Ethiopia]] [[United Nations Observer Mission to Verify the Referendum in Eritrea|declared]] |- |'''{{flag|Eswatini|name=Eswatini}}''' |{{dts|06-09-1968}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Ethiopia}}''' |{{dts|5 May 1941}} |[[East African campaign (World War II)|Abyssinian campaign]] |- |'''{{flag|Gabon}}''' |{{dts|17-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Gambia}}''' |{{dts|18-02-1965}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Ghana}}''' |{{dts|06-03-1957}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Guinea}}''' |{{dts|02-10-1958}} |Independence from France |- |'''{{flag|Guinea-Bissau}}''' |24 September 1973 <br>10 September 1974 (recognised)<br>5 July 1975{{efn|Not celebrated as a holiday. The date 24 September 1973 (when the [[African Party for the Independence of Guinea and Cape Verde|PAIGC]] formally declared Guinea's independence) is celebrated as Guinea-Bissau's date of independence.}} |Independence from Portugal declared |- |'''{{flag|Ivory Coast}}''' |{{dts|04-12-1958}} |Autonomous republic within [[French Community]] |- |'''{{flag|Ivory Coast}}''' |{{dts|07-08-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Kenya}}''' |{{dts|12-12-1963}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Lesotho}}''' |{{dts|04-10-1966}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Liberia}}''' |{{dts|26-07-1847}} |Independence from [[American Colonization Society]] |- |'''{{flag|Libya}}''' |{{dts|24-12-1951}} |Independence from [[UN Trusteeship]] (British and French administration after Italian governance ends in 1947) |- | rowspan="2" |'''{{flag|Madagascar}}''' |{{dts|14-10-1958}} |The [[Malagasy Republic]] was created as autonomous state within [[French Community]] |- |{{dts|26-06-1960}} |France recognizes Madagascar's independence |- |'''{{flag|Malawi}}''' |{{dts|06-07-1964}} |Independence from the United Kingdom |- | rowspan="2" |'''{{flag|Mali}}''' |{{dts|25-11-1958}} |[[French Sudan]] gains autonomy |- |24 November 1958<br>4 April 1959<br>20 June 1960<br>20 August 1960<br>22 September 1960 |Independence from France |- |'''{{flag|Mauritania}}''' |{{dts|28-11-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Mauritius}}''' |{{dts|12-03-1968}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Morocco}}''' |{{dts|7 April 1956}} |Independence from France and Spain |- |'''{{flag|Mozambique}}''' |{{dts|25-06-1975}} |Independence from Portugal |- |'''{{flag|Namibia}}''' |{{dts|21-03-1990}} |Independence from South African rule |- | rowspan="2" |'''{{flag|Niger}}''' |{{dts|04-12-1958}} |Autonomy within [[French Community]] |- |23 July 1900<br>13 October 1922<br>13 October 1946<br>26 July 1958<br>20 May 1957<br>25 February 1959<br>25 August 1958<br>3 August 1960<br>8 November 1960<br>10 November 1960 |Independence from France |- | '''{{flag|Nigeria}}''' |{{dts|01-10-1960}} |Independence from the United Kingdom |- |- |'''{{flag|Rwanda}}''' |{{dts|01-07-1962}} |Independence from Belgium |- |'''{{flag|São Tomé and Príncipe}}''' |{{dts|12-07-1975}} |Independence from Portugal |- |'''{{flag|Senegal}}''' |25 November 1957<br>24 November 1958<br>4 April 1959<br>4 April 1960<br>20 August 1960<br>20 June 1960<br>22 September 1960<br>18 February 1965<br>30 September 1989 |Independence from France |- |'''{{flag|Seychelles}}''' |{{dts|29-06-1976}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Sierra Leone}}''' |{{dts|27-04-1961}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Somalia}}''' |20 July 1887<br>26 May 1925 <br>1 June 1936<br>3 August 1940<br>19 August 1940<br>8 April 1941<br>25 February 1941<br>10 February 1947<br>1 April 1950<br>26 June 1960<br>1 July 1960 |Union of [[Trust Territory of Somalia]] (former [[Italian Somaliland]]) and [[State of Somaliland]] (formerly [[British Somaliland]]) |- | rowspan="2" |'''{{flag|South Africa}}''' |{{dts|11-12-1931}} |[[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]], which establishes a status of legislative equality between the self-governing dominion of the [[Union of South Africa]] and the UK |- |{{dts|31-05-1910}} |Creation of the autonomous [[Union of South Africa]] from the previously separate colonies of the [[Cape Colony|Cape]], [[Colony of Natal|Natal]], [[Transvaal Colony|Transvaal]] and [[Orange River Colony|Orange River]] |- |'''{{flag|South Sudan}}''' |{{dts|01-01-1956}} |Independence from [[Egypt|Egyptian]] and British [[Anglo-Egyptian Sudan|joint rule]] |- |'''{{flag|Sudan}}''' |{{dts|01-01-1956}} |Independence from [[Egypt|Egyptian]] and British [[Anglo-Egyptian Sudan|joint rule]] |- |'''{{flag|Tanzania}}''' |{{dts|09-12-1961}} |Independence of [[Tanganyika (1961–1964)|Tanganyika]] from the United Kingdom |- | rowspan="2" |'''{{flag|Togo}}''' |{{dts|30-08-1958}} |Autonomy within [[French Union]] |- |{{dts|27-04-1960}} |Independence from France |- |'''{{flag|Tunisia}}''' |{{dts|20-03-1956}} |[[Tunisian independence|Independence from France]] |- | rowspan="2" |'''{{flag|Uganda}}''' |{{dts|01-03-1962}} |Self-government granted |- |{{dts|09-10-1962}} |Independence from the United Kingdom |- |'''{{flag|Zambia}}''' |{{dts|24-10-1964}} |Independence from the United Kingdom |- | rowspan="2" |'''{{flag|Zimbabwe}}''' |{{dts|11-11-1965}} |[[Unilateral Declaration of Independence (Rhodesia)|Unilateral declaration of independence]] by [[Southern Rhodesia]] |- |{{dts|18-04-1980}} |Recognized independence from the United Kingdom as Zimbabwe |} == Africa == {| class="wikitable sortable tpl-blanktable" width="100%" style="font-size:90%" |- ! Country ! Date of current form of government ! Birth of current form of government ! Date of acquisition of sovereignty ! Acquisition of sovereignty ! Date of territorial modification ! Most recent significant territorial modification |- | rowspan=4 | '''{{flag|Algeria}}''' | rowspan=4 | {{dts|19-9-1958}} | rowspan=4 | [[Provisional Government of the Algerian Republic]] proclaimed | {{dts|-202}} | [[Masinissa|Massinissa]] unifies [[Numidia]] which extended from the [[Moulouya River|Moulouya]] river in the west to [[Cyrenaica]] in the east | rowspan=4 | {{dts|18-03-1845}} | rowspan=4 | Lalla Maghnia treaty between [[French Algeria|French administration in Algeria]] and the [[Sherifien Empire|Sherifian empire]], the treaty confirms the Sherifian acquisitions in 1813, the [[Moulouya River|Moulouya]] river is no longer the border between the two territories and is relocated to Oued Kiss. Algerian territory no longer comprises [[Oujda]] and [[Figuig]] |- | {{dts|2-10-972}} |[[Buluggin ibn Ziri]] becomes the first Emir of the [[Zirid dynasty|Zirid Emirate]] |- | {{dts|1516}} | [[Oruç Reis|Oruç Barbarossa]] proclaimed Sultan of [[Ottoman Algeria|Algiers]] |- | {{dts|5 July 1962}} | Algeria reclaims sovereignty over the entire Algerian territory upon independence from France |- | '''{{flag|Angola}}''' | {{dts|1975}} | | {{dts|11-11-1975}} | Independence from Portugal | | |- | '''{{flag|Benin}}''' | {{dts|1-3-1960}} | | {{dts|01-08-1960}} | Independence from France | {{dts|15-01-1894}} | Borders of French Protectorate of Dahomey set at conclusion of [[Second Franco-Dahomean War]] |- | '''{{flag|Botswana}}''' | {{dts|30-9-1966}} | | {{dts|30-09-1966}} | Independence from the United Kingdom | {{dts|31-12-1999}} | [[Sedudu]] ruled to belong to Botswana rather than Namibia by the [[International Court of Justice]]. |- | '''{{flag|Burkina Faso}}''' | {{dts|30-9-2022}} | [[September 2022 Burkina Faso coup d'état|Coup d'état]] | {{dts|05-08-1960}} | Independence from France | | |- | '''{{flag|Burundi}}''' | {{dts|28-11-1966}} | Monarchy replaced by republic | {{dts|01-07-1962}} | Independence from Belgium | | |- | '''{{flag|Cabo Verde}}''' | {{dts|5-7-1975}} | | {{dts|05-07-1975}} | Independence from Portugal | | |- | '''{{flag|Cameroon}}''' | {{dts|20-05-1972}} | | {{dts|01-01-1960}} | Independence from France | {{dts|01-10-1961}} | Merger of part of [[British Cameroons]] with Cameroon |- | '''{{flag|Central African Republic}}''' | {{dts|21-09-1979}} | Monarchy replaced by republic | {{dts|13-08-1960}} | Independence from France | | |- | '''{{flag|Chad}}''' | {{dts|10-10-2022}} | [[National Transitional Council (Chad)|National Transitional Council]] established | {{dts|11-08-1960}} | Independence from France | {{dts|03-02-1997}} | [[Aouzou Strip]] awarded to Chad |- | '''{{flag|Comoros}}''' | | | {{dts|06-07-1975}} | Independence from France declared | | |- | sortkey="Congo Democratic Republic"| '''{{flag|Democratic Republic of Congo}}''' | {{dts|17-05-1997}} | | {{dts|30-06-1960}} | [[History of the Democratic Republic of the Congo#Independence and the Congo Crisis (1960–65)|Independence]] from Belgium | | |- |sortkey="Congo Republic"| '''{{flag|Republic of Congo}}''' | | | {{dts|15-08-1960}} | Independence from France | | |- | '''{{flag|Djibouti}}''' | | | {{dts|27-06-1977}} | Independence from France | | |- |'''{{flag|Egypt}}''' |{{dts|18-06-1953}} |[[Egyptian revolution of 1952]], Egyptian monarchy overthrown in a military coup, republic declared |{{dts|28-02-1922}} |The UK ends its protectorate, [[Unilateral Declaration of Egyptian Independence|granting independence]] to Egypt |{{dts|1925}} |The eastern borders of Libya and [[History of Egypt under the British|British Egypt]] are changed to their present boundaries. |- | '''{{flag|Equatorial Guinea}}''' | | | {{dts|12-10-1968}} | Independence from Spain | | |- | '''{{flag|Eritrea}}''' | | | {{dts|27-04-1993}} | Independence from [[Ethiopia]] [[United Nations Observer Mission to Verify the Referendum in Eritrea|declared]] | {{dts|01-04-2002}} | [[Badme]] ruled to be Eritrean by the Eritrea–Ethiopia Boundary Commission (EEBC after the [[Eritrean–Ethiopian War]]). Contested by Ethiopia |- | '''{{flag|Eswatini|name=Eswatini}}''' | {{dts|08-02-2006}} |[[Constitution of Swaziland]] | {{dts|06-09-1968}} | Independence from the United Kingdom | | |- | '''{{flag|Ethiopia}}''' | {{dts|21 August 1995}} | [[1995 Constitution of Ethiopia]] | {{dts|900}} | [[Zagwe dynasty]] | {{dts|01-04-2002}} | [[Badme]] ruled to be Eritrean by the Eritrea–Ethiopia Boundary Commission (EEBC after the [[Eritrean–Ethiopian War]]). Contested by Ethiopia |- | '''{{flag|Gabon}}''' | | | {{dts|17-08-1960}} | Independence from France | | |- | '''{{flag|Gambia}}''' | | | {{dts|18-02-1965}} | Independence from the United Kingdom | | |- | '''{{flag|Ghana}}''' | | | {{dts|06-03-1957}} | Independence from the United Kingdom | {{dts|13-12-1956}} | Union of [[British Togoland]] with [[Gold Coast (British colony)|Gold Coast]] |- | '''{{flag|Guinea}}''' | | | {{dts|02-10-1958}} | Independence from France | | |- | rowspan=2 | '''{{flag|Guinea-Bissau}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|24-09-1973}} | Independence from Portugal declared | rowspan=2 | | rowspan=2 | |- | {{dts|10-09-1974}} | Independence from Portugal recognized |- | rowspan=2 | '''{{flag|Ivory Coast}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|04-12-1958}} | Autonomous republic within [[French Community]] | rowspan=2 | | rowspan=2 | |- | {{dts|07-08-1960}} | Independence from France |- | '''{{flag|Kenya}}''' | | | {{dts|12-12-1963}} | Independence from the United Kingdom | | |- | '''{{flag|Lesotho}}''' | | | {{dts|04-10-1966}} | Independence from the United Kingdom | {{dts|12-03-1868}} | Area that is now Lesotho placed under British rule |- | '''{{flag|Liberia}}''' | | | {{dts|26-07-1847}} | Independence from [[American Colonization Society]] | {{dts|06-01-1986}} | Current constitution came into effect |- | '''{{flag|Libya}}''' | {{dts|04-08-2014}} |[[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] takes power.{{NoteTag|Since the beginning of the [[Libyan Civil War (2014–present)|Second Libyan Civil War]] in 2014, various areas of Libya are under the control of competing groups. These include domestic groups such as [[New General National Congress]] and local [[Tuareg people|Tuareg]] groups, and foreign groups such as [[Islamic State of Iraq and the Levant in Libya|ISIL]].}} | {{dts|24-12-1951}} |Independence from [[UN Trusteeship]] (British and French administration after Italian governance ends in 1947) | {{dts|13-02-1984}} | [[Aouzou Strip]] awarded to Chad. |- | rowspan=2 | '''{{flag|Madagascar}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|14-10-1958}} | The [[Malagasy Republic]] was created as autonomous state within [[French Community]] | rowspan=2 | | rowspan=2 | |- | {{dts|26-06-1960}} | France recognizes Madagascar's independence |- | '''{{flag|Malawi}}''' | | | {{dts|06-07-1964}} | Independence from the United Kingdom | | |- | rowspan=2 | '''{{flag|Mali}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|25-11-1958}} | [[French Sudan]] gains autonomy | rowspan=2 | {{dts|08-04-1960}} | rowspan=2 | [[Senegal]] secedes from [[Mali Federation]] |- | {{dts|22-09-1960}} | Independence from France |- | '''{{flag|Mauritania}}''' | | | {{dts|28-11-1960}} | Independence from France | {{dts|11-08-1979}} | Mauritania withdraws from [[Tiris al-Gharbiyya]] (part of [[Western Sahara]]) |- | '''{{flag|Mauritius}}''' | | | {{dts|12-03-1968}} | Independence from the United Kingdom | {{dts|1965}} | Separation of [[Chagos Archipelago]] |- | '''{{flag|Morocco}}''' | {{dts|18 November 1955}} | Protectorate Abolished | {{dts|788}}, AD | Enthronement of [[Idris I of Morocco|Idris]] I in [[Volubilis]] | {{dts|06-11-1975}} | [[Green March]] |- | '''{{flag|Mozambique}}''' |{{dts|27 October 1994}} |Mozambique holds its first multiparty election since the [[Mozambican Civil War|Civil War]] | {{dts|25-06-1975}} | Independence from Portugal | | |- | '''{{flag|Namibia}}''' | | | {{dts|21-03-1990}} | Independence from South African rule | {{dts|01-03-1997}} | [[Walvis Bay]] integrated into Namibia |- | rowspan=2 | '''{{flag|Niger}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|04-12-1958}} | Autonomy within [[French Community]] | rowspan=2 | | rowspan=2 | |- | {{dts|03-08-1960}} | Independence from France |- | rowspan=2 | '''{{flag|Nigeria}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | rowspan=2 | {{dts|01-10-1960}} | rowspan=2 | Independence from the United Kingdom | {{dts|15-01-1970}} | [[Biafra]] re-integrated into Nigeria |- | {{dts|01-06-1961}} | [[Cameroons|Northern Cameroons]] integrated in Nigeria |- | '''{{flag|Rwanda}}''' | | | {{dts|01-07-1962}} | Independence from Belgium | | |- | '''{{flag|São Tomé and Príncipe}}''' | | | {{dts|12-07-1975}} | Independence from Portugal | | |- | '''{{flag|Senegal}}''' | | | {{dts|20-08-1960}} | Independence from France | | |- | '''{{flag|Seychelles}}''' | | | {{dts|29-06-1976}} | Independence from the United Kingdom | | |- | '''{{flag|Sierra Leone}}''' | | | {{dts|27-04-1961}} | Independence from the United Kingdom | | |- | '''{{flag|Somalia}}''' | {{dts|20-08-2012}} | [[Federal Government of Somalia]] established.{{NoteTag|With the ongoing [[Somali Civil War]], significant areas remain outside federal control.}} | {{dts|01-07-1960}} | Union of [[Trust Territory of Somalia]] (former [[Italian Somaliland]]) and [[State of Somaliland]] (formerly [[British Somaliland]]) | {{dts|18-05-1991}} (disputed) | [[Somaliland]] declares independence, but is not recognized by any UN state. |- | rowspan=2 | '''{{flag|South Africa}}''' | {{dts|31-05-1961}} | Republic declared | {{dts|11-12-1931}} | [[Statute of Westminster 1931|Statute of Westminster]], which establishes a status of legislative equality between the self-governing dominion of the [[Union of South Africa]] and the UK | {{dts|21-03-1990}} | ''De facto:'' [[South West Africa]] declares independence, forming [[Namibia]] |- | {{dts|04-02-1997}} | The post-[[Apartheid]] [[Constitution of South Africa]] comes into effect | {{dts|31-05-1910}} | Creation of the autonomous [[Union of South Africa]] from the previously separate colonies of the [[Cape Colony|Cape]], [[Colony of Natal|Natal]], [[Transvaal Colony|Transvaal]] and [[Orange River Colony|Orange River]] | {{dts|27-04-1994}} | ''De jure:'' Reincorporation of the nominally independent but unrecognised [[bantustan]]s into post-[[apartheid]] South Africa |- | '''{{flag|South Sudan}}''' | {{dts|09-07-2011}} | [[2011 South Sudanese independence referendum]] | {{dts|09-07-2011}} | Separation of [[Government of Southern Sudan (2005–2011)|Southern Sudan]] from [[Sudan]] | | |- | '''{{flag|Sudan}}''' | {{dts|15-04-2010}} | [[2010 Sudanese general election|First democratic election]] since the [[Second Sudanese Civil War]] | {{dts|01-01-1956}} | Independence from [[Egypt]]ian and British [[Anglo-Egyptian Sudan|joint rule]] | {{dts|09-07-2011}} | [[South Sudan]] secedes from Sudan |- | '''{{flag|Tanzania}}''' | {{dts|01-07-1991}} | Amendment to [[Constitution of Tanzania]] ends status as [[one-party state]] | {{dts|09-12-1961}} | Independence of [[Tanganyika (1961–1964)|Tanganyika]] from the United Kingdom | {{dts|26-04-1964}} | Merger of [[Zanzibar]] with [[Tanganyika (1961–1964)|Tanganyika]] to form Tanzania |- | rowspan=2 | '''{{flag|Togo}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|30-08-1958}} | Autonomy within [[French Union]] | rowspan=2 | | rowspan=2 | |- | {{dts|27-04-1960}} | Independence from France |- | '''{{flag|Tunisia}}''' | {{dts|25 July 2022}} | [[Constitution of Tunisia|2022 Constitution of Tunisia]] | {{dts|20-03-1956}} | [[Tunisian independence|Independence from France]] | | |- | rowspan=2 | '''{{flag|Uganda}}''' | rowspan=2 | | rowspan=2 | | {{dts|01-03-1962}} | Self-government granted | rowspan=2 | | rowspan=2 | |- | {{dts|09-10-1962}} | Independence from the United Kingdom |- | '''{{flag|Zambia}}''' | | | {{dts|24-10-1964}} | Independence from the United Kingdom | | |- | rowspan=2 | '''{{flag|Zimbabwe}}''' | rowspan=2 | {{dts|22-12-1987}} | rowspan=2 | [[Robert Mugabe]] revises the [[Constitution of Zimbabwe]] to create an [[executive president|executive presidency]].{{NoteTag|[[2013 Zimbabwean constitutional referendum|A new constitution was approved in 2013]], but most changes will not enter effect for another decade.}} | {{dts|11-11-1965}} | [[Unilateral Declaration of Independence (Rhodesia)|Unilateral declaration of independence]] by [[Southern Rhodesia]] | rowspan=2 | {{dts|1901}} | rowspan=2 | BSAC separates [[North-Eastern Rhodesia]] from Southern Rhodesia |- | {{dts|18-04-1980}} | Recognized independence from the United Kingdom as Zimbabwe |} == Bronnelys == * Wêreldspektrum, Volume 4, bl.220-223, {{ISBN|0908409451}} [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] 16b1kegv4cd73pzcdw43mogmxoocf0x 2970170 2970161 2026-09-23T12:49:35Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-51291-66|~2026-51291-66]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Jcb|Jcb]] 2855624 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of Africa in 1939.svg|duimnael|Europese beheer in 1939 {{aligned table |cols=2 |fullwidth=true | {{legend|#502D16|Belgies}} | {{legend|#00E500|Italiaans}} | {{legend|#C83737|Brits}} | {{legend|#009000|Portugees}} | {{legend|#214478|Frans}} | {{legend|#FFDA00|Spaans}} | {{legend|#f6f6f6|Onafhanklik}} }}]] Die proses van die '''dekolonisasie van Afrika''', wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] begin het, is deur verskeie faktore veroorsaak. Die belangrikste hiervan was die verdwyning van imperialisme in Europa en die groei van nasionalisme in die kolonies. In Afrika is dekolonisasie voorafgegaan deur gebeure in [[Asië]] en die Arabiese wêreld. Die [[Suez]]-krisis van 1956 het die twee leidende koloniale moondhede, [[Groot-Brittanje|Brittanje]] en [[Frankryk]], onherroeplik op die weg van dekolonisasie geplaas. In die daaropvolgende dekade het die meeste van hul kolonies in Afrika onafhanklikheid verkry. Dekolonisasie het verreikende gevolge op internasionale gebied gehad. == Agtergrond == Die vinnig groei van [[Europa]] in die loop van die 19e eeu as gevolg van die Nywerheidsomwenteling het daartoe gelei dat dele van Asië en feitlik die hele [[Afrika]] deur Europese moondhede gekoloniseer en ingespan is om in Europa se ekonomiese behoeftes te voorsien. Talle verstrengelde faktore het die proses van kolonisasie teen die einde van die 19e eeu versnel. Die belangrikste faktor was Europa se steeds groeiende behoefte aan grondstowwe vir nuwe fabrieke. Industrialisasie het soveel kapitaal opgelewer dat dit lonend geword het om op groot skaal in die produksie van [[grondstowwe]] te belê. Die nuwe rykdom het terselfdertyd die instandhouding van 'n [[koloniale ryk]] vergemaklik. Die grootste nywerheidslande in Europa, [[Groot-Brittanje|Brittanje]] en [[Frankryk]], was gevolglik die toonaangewende koloniale moondhede. Net soos [[Portugal]], [[Nederland]] en [[Spanje]] was hulle seevarende lande wat oor groot handelsvlote beskik het. In Afrika is [[kolonisasie]] verder gestimuleer deur ontdekkingsreise wat die onbekende binneland oopgestel en soms tot die ontdekking van minerale rykdomme gelei het. [[Lêer:African continent-es-2.svg|duimnael|Afrika kontinent]] Die imperiale faktor het ook 'n belangrike rol gespeel: kolonies is verwerf ter wille van internasionale prestige en as simbool van mag en glorie. In die gees van imperialisme en as gevolg van die magstryd wat daar in Europa gewoed het, het moondhede soos [[Duitsland]] en [[Italië]], wat vroeër nie oor koloniale ryke beskik het nie, ook teen die einde van die 19e eeu aan die "wedloop om Afrika" begin deelneem. Selfs gebiede waar geen grondstowwe geproduseer kon word nie, is opgeëis uit vrees dat dit in die hande van 'n konkurrent sou val. In [[China]], [[Indië]] en [[Suidoos-Asië]] was die volke te verdeeld, verswak en onderontwikkel om effektiewe weerstand teen die gevorderde Europese tegnologie te kon bied. In Afrika, wat heeltemal onontwikkeld was, was daar feitlik geen weerstand nie. Die gees van dekolonisasie, wat direk ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontstaan het, is ewe-eens deur 'n verskeidenheid faktore veroorsaak. In die eerste plek het die twee wêreldoorloë die imperiale faktor in Europa laat verdwyn. Europa is deur die oorloë in so 'n mate verswak dat die internasionale toneel heeltemal verander het. Amerika, 'n nie-koloniale moondheid en openlike voorstander van die selfbeskikkingsreg van nasies, was nou die leierstaat. Amerika se standpunt het bestaande nasionalistiese bewegings in Asië, Noord-Afrika en die [[Midde-Ooste]] aangespoor om hul stryd te verskerp. Die verswakking van die koloniale moondhede het hul prestige in die oë van hul kolonies ondermyn en sodoende 'n verdere stimulus aan nasionalisme verleen. Gedurende die wêreldoorloë het baie van die kolonies hul moederland bygestaan in ruil vir staatkundige beloftes, wat gewissel het van selfregering tot volkome onafhanklikheid. So byvoorbeeld het Indië tydens die Tweede Wêreldoorlog sy samewerking aan Brittanje verleen slegs op voorwaarde dat hy onmiddellik ná die oorlog onafhanklikheid verkry. In Afrika is dekolonisasie voorafgegaan en sterk beïnvloed deur dekolonisasie in [[Asië]] en die [[Arabiese wêreld]]. Die sukses van nasionalisme in kolonies buite Afrika in die eerste dekade na die Tweede Wêreldoorlog het ook in Afrika weerklank gevind en nasionalisme aangewakker. Toestande in Asië ná die Tweede Wêreldoorlog het dekolonisasie in verskeie opsigte in die hand gewerk. Die onttrekking van Japan aan Suidoos-Asië na die oorlog het 'n magleegte gelaat wat deur plaaslike nasionaliste gevul is. Hulle het die regering in hul land oorgeneem voordat die eertydse moederland (Frankryk in Indo-China en Nederland in die [[Filippyne]]) die kolonies weer kon opeis. Pogings van die koloniale moondhede om hul gesag te herstel, is met geweld teëgegaan. Die ontstaan van die [[Volksrepubliek van China]] in 1949, gesteun deur Rusland, het die [[magsewewig]] versteur: daar was nou 'n sterk moondheid in Asië wat die belange van Asiatiese nasionalisme kon beskerm. China en Rusland het hulself voorgedoen as kampvegters vir die onafhanklikheidstrewe in Asië sowel as in Afrika. Met uitsondering van die Arabiese lande was daar voor die Tweede Wêreldoorlog nie veel sprake van nasionalisme in Afrika nie. In [[Noord-Afrika]] was [[Egipte]] die enigste onafhanklike land (1922), maar Brittanje het nog beheer oor die [[Suezkanaal]] uitgeoefen. [[Algerië]], [[Marokko]] en [[Tunisië]] was Franse kolonies met sterk nasionalistiese bewegings. Libië was 'n Italiaanse kolonie wat na afloop van die Tweede Wêreldoorlog onder beheer van die VV geplaas is en in 1951 onafhanklik geword het. Die voorbeeld van Libië het die onafhanklikheidstryd in die ander Arabiese lande verskerp. In 1952 is die monargie in Egipte omvergewerp deur militante nasionaliste wat onder leiding van Nasser 'n Pan-Arabiese republiek gestig het. Egipte het nou na vore getree as kampvegter vir die onafhanklikheid van die ander Arabiese lande in Noord-Afrika en in die Midde-Ooste. Op aandrang van Nasser het Brittanje onderneem om hom aan die Suezkanaal te onttrek. In Julie 1956 het Brittanje die ooreenkoms met Nasser nagekom en Suez ontruim. Intussen het Algerynse rebelle sedert 1954 'n magstryd met Frankryk aangeknoop en steun van Egipte ontvang. Op Franse inisiatief het Brittanje, Frankryk en Israel ooreengekom om die Suez-kanaal weer te beset en Nasser se bewind omver te werp. Op 29 Oktober 1956 het Israel die Egiptiese magte in die Sinaï-woestyn aangeval. Twee dae later was Brittanje en Frankryk in 'n stryd met Egipte gewikkel om beheer oor die Suez-kanaal. Egiptiese weerstand was sterker as wat verwag is. Voordat Brittanje en Frankryk se inval in 'n werklike besetting van Egipte kon verander, moes hulle op 7 November onder druk van Amerika en Rusland hul inisiatief prysgee en die status quo handhaaf. [[Lêer:Colonial empires in 1800.svg|duimnael|Koloniale ryke in 1800]] Die Suez-krisis was 'n groot neerlaag vir die twee koloniale moondhede en het duidelik bewys dat hul lê nie op Amerikaanse steun vir hulle koloniale ambisies kon staat maak nie. Sedert 1956 was Brittanje en Frankryk onherroeplik tot dekolonisasie verbind. Die onafhanklikwording van die Franse en Britse kolonies het nasionalisme soos 'n veldbrand deur Afrika laat versprei, sodat die [[Portugese]], [[Spanje|Spaanse]] en [[België|Belgiese]] kolonies ook om onafhanklikheid begin agiteer het. == Franse kolonies == Marokko en Tunisië, wat altyd 'n mate van selfbestuur geniet het onder vorste wat aan Frankryk ondergeskik was, het albei in 1956 hul onafhanklikheid verkry. Franse belange in die twee lande was nie groot genoeg om 'n langdurige stryd met plaaslike nasionaliste te regverdig nie. In Algerië was die toestand egter anders. Die land het oor 'n groot Blanke Franse bevolking (meer as 1 miljoen) beskik en is as deel van Frankryk geadministreer. Sedert 1865 was die Algeryne teoreties Franse burgers. Hulle het egter beperkte regte geniet en het gevoel dat hulle 'n kolonie in die ware sin van die woord was en nie deel van Frankryk nie. Die weerstand teen Frankryk het in 1954 ontaard in 'n gewelddadige stryd wat 8 jaar sou duur. [[Charles de Gaulle]], wat in 1958 president van Frankryk geword het, het ingesien dat Frankryk nooit sy gesag in Algerië volkome sou kon herstel nie. Nadat 'n referendum gehou is om oor die lot van Algerië te beslis, het Algerië in 1962 onafhanklikheid verkry. De Gaulle het meer waarde geheg aan die opbouing van 'n Franse kernmag as aan die instandhouding van 'n koloniale ryk. Hy het gemeen dat Frankryk deur sy kolonies eerder verarm as verryk word. In 1959/60 het die Franse kolonies in Wes- en Ekwatoriaal-Afrika die een na die ander op vreedsame wyse hul onafhanklikheid verkry. == Britse kolonies == Sedert die Tweede Wêreldoorlog het Brittanje 'n beleid van geleidelike ontvoogding in sy kolonies gevolg. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die kolonies onafhanklikheid sou verkry slegs wanneer hulle op alle vlakke selfstandigheid bereik het. As deel van die beleid is die plaaslike bevolking in groter mate bydie administrasie en regeringsfunksies betrek. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van 'n klein nasionaalgesinde elite, wat vanweë hul kontak met die buitewêreld nasionalisme onder die massas aangewakker het. Aangevuur deur gebeure in Asië en die Arabiese wêreld, was hulle begerig om die regering oor te neem op 'n vroeër datum as wat deur Brittanje in die vooruitsig gestel is. So het die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] reeds in 1951 onder leiding van [[Kwame Nkrumah]] selfbestuur ontvang, onmiddellik daarna gevolg deur [[Nigerië]]. In 1957 het die Goudkus volkome onafhanklik geword as Ghana. Die ander Britse kolonies in Wes-Afrika, tesame met dié van Frankryk, het omstreeks 1960 onafhanklik geword. Die Brits-Franse neerlaag in die Suez-krisis en die steeds groeiende krag van Afrika-nasionalisme het tot hierdie versnelling van die dekolonisasieproses bygedra. Die Britse gebiede in Oos-Afrika het kort daarna gevolg: Tanganjika ([[Tanzanië]]) in 1961 (1965 verenig met [[Zanzibar]]), [[Uganda]] in 1962 en [[Kenia]] in 1963. In Kenia het die [[Mau Mau]]-beweging onder leiding van Kenyatta sedert die vroeë vyftigerjare 'n skrikbewind gevoer en onafhanklikheid geëis. Die meeste van die Mau-mau se slagoffers was Afrikane wat geweier het om met hulle saam te werk. Njassaland ([[Malawi]]) en Noord-Rhodesië ([[Zambië]]) het albei in 1964 onafhanklik geword, Betsjoeanaland ([[Botswana]]) en [[Basotho|Basoetoe]]-land ([[Lesotho]]) in 1966 en [[Swaziland]] in 1968. [[Suid-Rhodesië]], onder leiding van Ian Smith, het op 11 November 1965 homself onafhanklik verklaar. Die land het eers in 1980, onder 'n meerderheidsregering en met die nuwe naam [[Zimbabwe]], internasionale erkenning verkry. Suid-Afrika, wat sedert 1910 'n selfregerende dominium was, het in 1961 onafhanklik geword en uit die [[Britse Statebond]] getree. == Kongo == [[Lêer:Congo historical regions.png|duimnael|Kongo se historiese gebiede]] Die Belgiese [[Kongo]] was tot in 1908 die private besit van die [[België|Belgiese]] koning. Nadat die kolonie deur die Belgiese staat oorgeneem is, is beter gesondheidsdienste en laeronderwys ingevoer. België het die Kongo egter nooit op onafhanklikheid voorberei nie. Na 1958 het onluste gemik teen die Belgiese bewind op groot skaal in die Kongo voorgekom. Die oorhaastigheid waarmee België in 1960 onafhanklikheid aan die Kongo verleen het, het die land in groot chaos gedompel. Daar was nie 'n opgeleide elite, soos in ander kolonies, wat die bestuur kon oorneem nie. Die rykste provinsie, Katanga, het afgeskei en is eers in 1963 met die res van die Kongo herenig. Die burgeroorlog (met inmenging van buitelandse sakebelange wat van huursoldate gebruik gemaak het), het die VV laat besluit om in te gryp en te voorkom dat die Kongo in die hande van vreemde moondhede val. Eers in 1965 is die orde in die Kongo gedeeltelik herstel. Teen 1971 het die land as [[Zaïre]] bekend gestaan. == Portugese kolonies == [[Portugal]], in die 20ste eeu die armste en onderontwikkeldste land in Wes-Europa, was saam met Spanje die eerste land wat 'n koloniale ryk opgebou het en die laaste wat van sy kolonies afstand gedoen het. Tot in 1974, toe die bewind van die diktator Caetano omvergewerp is, het Portugal geen aanduiding gegee dat hy van plan was om onafhanklikheid aan sy kolonies toe te staan nie. Die kolonies is as oorsese provinsies van Portugal bestuur. Sedert 1961 was die Portugese veral in [[Angola]] en [[Mosambiek]] in voortdurende stryd met nasionale magte gewikkel. [[FRELIMO|Frelimo]] in Mosambiek en die [[MPLA]], [[Unita|UNITA]] en die [[FNLA]] in Angola het geleidelik begin om hulle op eie inisiatief op onafhanklikheid voor te berei. Ná die bewindsoorname in [[Lissabon]] was [[Guinee-Bissau]] die eerste kolonie wat onafhanklikheid verkry het (September 1974). gevolg deur Mosambiek, Angola en [[São Tomé]] in 1975. == Gevolge == Dekolonisasie het in drie sfere gevolge gehad: in die moederlande, in die voormalige kolonies en in die internasionale politiek. In die moederlande het daar aanvanklik die vrees bestaan dat die verlies van hul kolonies hul eie ekonomie sou benadeel. Die handelsbetrekkinge wat deur die loop van jare opgebou is, het egter na die onafhanklikwording van die kolonies bly voortbestaan en in sommige gevalle selfs verbeter. Die ekonomiese struktuur wat tydens die koloniale tydperk opgebou is, het veroorsaak dat die voormalige kolonies ekonomies afhanklik van die moederlande gebly het. Daar word dikwels hierna verwys as "neo-kolonialisme". In sommige lande is 'n totaal nuwe sosio-ekonomiese struktuur ([[sosialisme]]) ingevoer in 'n poging om die ekonomiese afhanklikheid te beëindig. Op die internasionale politieke toneel het dekolonisasie tot die ontstaan van talle nuwe state gelei. Hulle het almal sitting in die VV verkry en in dié liggaam 'n meerderheid aan die sogenaamde onverbonde lande verleen. Die opkoms van die sogenaamde [[Derde Wêreld]] het die proses van dekolonisasie verhaas in die plekke waar dit nog nie voltrek was nie. Onafhanklikheid het die voormalige kolonies met talle probleme opgesaal. In die meeste geval lê het onafhanklikheid te gou gekom. Daar was 'n tekort aan geskoolde mannekrag en die mag het hoofsaaklik in die hande van die klein, geskoolde elite gebly. Gedurende die koloniale tydperk is grense vasgestel sonder om stamgroeperinge in ag te neem. Een van die eerste take van die nuwe onafhanklike regerings was om 'n nasionale gesindheid by die bevolking te probeer kweek, sodat getrouheid aan die staat eerder as aan die stam getoon word en vyandiggesinde stamme kan leer om in vrede naas mekaar te woon. == Bronnelys == * Wêreldspektrum, Volume 4, bl.220-223, {{ISBN|0908409451}} [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] 3frh8o0lox8l2exsw5zyc1vp68fgnim 2970171 2970170 2026-09-23T12:51:31Z Oesjaar 7467 Beskerm "[[Dekolonisasie (Afrika)]]": Invoeg van Engelse teks. ([Wysig=Laat slegs administrateurs toe] (verval op 7 Oktober 2026 om 12:51 (UTC)) [Skuif=Laat slegs administrateurs toe] (verval op 7 Oktober 2026 om 12:51 (UTC))) 2855624 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Map of Africa in 1939.svg|duimnael|Europese beheer in 1939 {{aligned table |cols=2 |fullwidth=true | {{legend|#502D16|Belgies}} | {{legend|#00E500|Italiaans}} | {{legend|#C83737|Brits}} | {{legend|#009000|Portugees}} | {{legend|#214478|Frans}} | {{legend|#FFDA00|Spaans}} | {{legend|#f6f6f6|Onafhanklik}} }}]] Die proses van die '''dekolonisasie van Afrika''', wat na die [[Tweede Wêreldoorlog]] begin het, is deur verskeie faktore veroorsaak. Die belangrikste hiervan was die verdwyning van imperialisme in Europa en die groei van nasionalisme in die kolonies. In Afrika is dekolonisasie voorafgegaan deur gebeure in [[Asië]] en die Arabiese wêreld. Die [[Suez]]-krisis van 1956 het die twee leidende koloniale moondhede, [[Groot-Brittanje|Brittanje]] en [[Frankryk]], onherroeplik op die weg van dekolonisasie geplaas. In die daaropvolgende dekade het die meeste van hul kolonies in Afrika onafhanklikheid verkry. Dekolonisasie het verreikende gevolge op internasionale gebied gehad. == Agtergrond == Die vinnig groei van [[Europa]] in die loop van die 19e eeu as gevolg van die Nywerheidsomwenteling het daartoe gelei dat dele van Asië en feitlik die hele [[Afrika]] deur Europese moondhede gekoloniseer en ingespan is om in Europa se ekonomiese behoeftes te voorsien. Talle verstrengelde faktore het die proses van kolonisasie teen die einde van die 19e eeu versnel. Die belangrikste faktor was Europa se steeds groeiende behoefte aan grondstowwe vir nuwe fabrieke. Industrialisasie het soveel kapitaal opgelewer dat dit lonend geword het om op groot skaal in die produksie van [[grondstowwe]] te belê. Die nuwe rykdom het terselfdertyd die instandhouding van 'n [[koloniale ryk]] vergemaklik. Die grootste nywerheidslande in Europa, [[Groot-Brittanje|Brittanje]] en [[Frankryk]], was gevolglik die toonaangewende koloniale moondhede. Net soos [[Portugal]], [[Nederland]] en [[Spanje]] was hulle seevarende lande wat oor groot handelsvlote beskik het. In Afrika is [[kolonisasie]] verder gestimuleer deur ontdekkingsreise wat die onbekende binneland oopgestel en soms tot die ontdekking van minerale rykdomme gelei het. [[Lêer:African continent-es-2.svg|duimnael|Afrika kontinent]] Die imperiale faktor het ook 'n belangrike rol gespeel: kolonies is verwerf ter wille van internasionale prestige en as simbool van mag en glorie. In die gees van imperialisme en as gevolg van die magstryd wat daar in Europa gewoed het, het moondhede soos [[Duitsland]] en [[Italië]], wat vroeër nie oor koloniale ryke beskik het nie, ook teen die einde van die 19e eeu aan die "wedloop om Afrika" begin deelneem. Selfs gebiede waar geen grondstowwe geproduseer kon word nie, is opgeëis uit vrees dat dit in die hande van 'n konkurrent sou val. In [[China]], [[Indië]] en [[Suidoos-Asië]] was die volke te verdeeld, verswak en onderontwikkel om effektiewe weerstand teen die gevorderde Europese tegnologie te kon bied. In Afrika, wat heeltemal onontwikkeld was, was daar feitlik geen weerstand nie. Die gees van dekolonisasie, wat direk ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontstaan het, is ewe-eens deur 'n verskeidenheid faktore veroorsaak. In die eerste plek het die twee wêreldoorloë die imperiale faktor in Europa laat verdwyn. Europa is deur die oorloë in so 'n mate verswak dat die internasionale toneel heeltemal verander het. Amerika, 'n nie-koloniale moondheid en openlike voorstander van die selfbeskikkingsreg van nasies, was nou die leierstaat. Amerika se standpunt het bestaande nasionalistiese bewegings in Asië, Noord-Afrika en die [[Midde-Ooste]] aangespoor om hul stryd te verskerp. Die verswakking van die koloniale moondhede het hul prestige in die oë van hul kolonies ondermyn en sodoende 'n verdere stimulus aan nasionalisme verleen. Gedurende die wêreldoorloë het baie van die kolonies hul moederland bygestaan in ruil vir staatkundige beloftes, wat gewissel het van selfregering tot volkome onafhanklikheid. So byvoorbeeld het Indië tydens die Tweede Wêreldoorlog sy samewerking aan Brittanje verleen slegs op voorwaarde dat hy onmiddellik ná die oorlog onafhanklikheid verkry. In Afrika is dekolonisasie voorafgegaan en sterk beïnvloed deur dekolonisasie in [[Asië]] en die [[Arabiese wêreld]]. Die sukses van nasionalisme in kolonies buite Afrika in die eerste dekade na die Tweede Wêreldoorlog het ook in Afrika weerklank gevind en nasionalisme aangewakker. Toestande in Asië ná die Tweede Wêreldoorlog het dekolonisasie in verskeie opsigte in die hand gewerk. Die onttrekking van Japan aan Suidoos-Asië na die oorlog het 'n magleegte gelaat wat deur plaaslike nasionaliste gevul is. Hulle het die regering in hul land oorgeneem voordat die eertydse moederland (Frankryk in Indo-China en Nederland in die [[Filippyne]]) die kolonies weer kon opeis. Pogings van die koloniale moondhede om hul gesag te herstel, is met geweld teëgegaan. Die ontstaan van die [[Volksrepubliek van China]] in 1949, gesteun deur Rusland, het die [[magsewewig]] versteur: daar was nou 'n sterk moondheid in Asië wat die belange van Asiatiese nasionalisme kon beskerm. China en Rusland het hulself voorgedoen as kampvegters vir die onafhanklikheidstrewe in Asië sowel as in Afrika. Met uitsondering van die Arabiese lande was daar voor die Tweede Wêreldoorlog nie veel sprake van nasionalisme in Afrika nie. In [[Noord-Afrika]] was [[Egipte]] die enigste onafhanklike land (1922), maar Brittanje het nog beheer oor die [[Suezkanaal]] uitgeoefen. [[Algerië]], [[Marokko]] en [[Tunisië]] was Franse kolonies met sterk nasionalistiese bewegings. Libië was 'n Italiaanse kolonie wat na afloop van die Tweede Wêreldoorlog onder beheer van die VV geplaas is en in 1951 onafhanklik geword het. Die voorbeeld van Libië het die onafhanklikheidstryd in die ander Arabiese lande verskerp. In 1952 is die monargie in Egipte omvergewerp deur militante nasionaliste wat onder leiding van Nasser 'n Pan-Arabiese republiek gestig het. Egipte het nou na vore getree as kampvegter vir die onafhanklikheid van die ander Arabiese lande in Noord-Afrika en in die Midde-Ooste. Op aandrang van Nasser het Brittanje onderneem om hom aan die Suezkanaal te onttrek. In Julie 1956 het Brittanje die ooreenkoms met Nasser nagekom en Suez ontruim. Intussen het Algerynse rebelle sedert 1954 'n magstryd met Frankryk aangeknoop en steun van Egipte ontvang. Op Franse inisiatief het Brittanje, Frankryk en Israel ooreengekom om die Suez-kanaal weer te beset en Nasser se bewind omver te werp. Op 29 Oktober 1956 het Israel die Egiptiese magte in die Sinaï-woestyn aangeval. Twee dae later was Brittanje en Frankryk in 'n stryd met Egipte gewikkel om beheer oor die Suez-kanaal. Egiptiese weerstand was sterker as wat verwag is. Voordat Brittanje en Frankryk se inval in 'n werklike besetting van Egipte kon verander, moes hulle op 7 November onder druk van Amerika en Rusland hul inisiatief prysgee en die status quo handhaaf. [[Lêer:Colonial empires in 1800.svg|duimnael|Koloniale ryke in 1800]] Die Suez-krisis was 'n groot neerlaag vir die twee koloniale moondhede en het duidelik bewys dat hul lê nie op Amerikaanse steun vir hulle koloniale ambisies kon staat maak nie. Sedert 1956 was Brittanje en Frankryk onherroeplik tot dekolonisasie verbind. Die onafhanklikwording van die Franse en Britse kolonies het nasionalisme soos 'n veldbrand deur Afrika laat versprei, sodat die [[Portugese]], [[Spanje|Spaanse]] en [[België|Belgiese]] kolonies ook om onafhanklikheid begin agiteer het. == Franse kolonies == Marokko en Tunisië, wat altyd 'n mate van selfbestuur geniet het onder vorste wat aan Frankryk ondergeskik was, het albei in 1956 hul onafhanklikheid verkry. Franse belange in die twee lande was nie groot genoeg om 'n langdurige stryd met plaaslike nasionaliste te regverdig nie. In Algerië was die toestand egter anders. Die land het oor 'n groot Blanke Franse bevolking (meer as 1 miljoen) beskik en is as deel van Frankryk geadministreer. Sedert 1865 was die Algeryne teoreties Franse burgers. Hulle het egter beperkte regte geniet en het gevoel dat hulle 'n kolonie in die ware sin van die woord was en nie deel van Frankryk nie. Die weerstand teen Frankryk het in 1954 ontaard in 'n gewelddadige stryd wat 8 jaar sou duur. [[Charles de Gaulle]], wat in 1958 president van Frankryk geword het, het ingesien dat Frankryk nooit sy gesag in Algerië volkome sou kon herstel nie. Nadat 'n referendum gehou is om oor die lot van Algerië te beslis, het Algerië in 1962 onafhanklikheid verkry. De Gaulle het meer waarde geheg aan die opbouing van 'n Franse kernmag as aan die instandhouding van 'n koloniale ryk. Hy het gemeen dat Frankryk deur sy kolonies eerder verarm as verryk word. In 1959/60 het die Franse kolonies in Wes- en Ekwatoriaal-Afrika die een na die ander op vreedsame wyse hul onafhanklikheid verkry. == Britse kolonies == Sedert die Tweede Wêreldoorlog het Brittanje 'n beleid van geleidelike ontvoogding in sy kolonies gevolg. Daar is van die standpunt uitgegaan dat die kolonies onafhanklikheid sou verkry slegs wanneer hulle op alle vlakke selfstandigheid bereik het. As deel van die beleid is die plaaslike bevolking in groter mate bydie administrasie en regeringsfunksies betrek. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van 'n klein nasionaalgesinde elite, wat vanweë hul kontak met die buitewêreld nasionalisme onder die massas aangewakker het. Aangevuur deur gebeure in Asië en die Arabiese wêreld, was hulle begerig om die regering oor te neem op 'n vroeër datum as wat deur Brittanje in die vooruitsig gestel is. So het die [[Goudkus (streek)|Goudkus]] reeds in 1951 onder leiding van [[Kwame Nkrumah]] selfbestuur ontvang, onmiddellik daarna gevolg deur [[Nigerië]]. In 1957 het die Goudkus volkome onafhanklik geword as Ghana. Die ander Britse kolonies in Wes-Afrika, tesame met dié van Frankryk, het omstreeks 1960 onafhanklik geword. Die Brits-Franse neerlaag in die Suez-krisis en die steeds groeiende krag van Afrika-nasionalisme het tot hierdie versnelling van die dekolonisasieproses bygedra. Die Britse gebiede in Oos-Afrika het kort daarna gevolg: Tanganjika ([[Tanzanië]]) in 1961 (1965 verenig met [[Zanzibar]]), [[Uganda]] in 1962 en [[Kenia]] in 1963. In Kenia het die [[Mau Mau]]-beweging onder leiding van Kenyatta sedert die vroeë vyftigerjare 'n skrikbewind gevoer en onafhanklikheid geëis. Die meeste van die Mau-mau se slagoffers was Afrikane wat geweier het om met hulle saam te werk. Njassaland ([[Malawi]]) en Noord-Rhodesië ([[Zambië]]) het albei in 1964 onafhanklik geword, Betsjoeanaland ([[Botswana]]) en [[Basotho|Basoetoe]]-land ([[Lesotho]]) in 1966 en [[Swaziland]] in 1968. [[Suid-Rhodesië]], onder leiding van Ian Smith, het op 11 November 1965 homself onafhanklik verklaar. Die land het eers in 1980, onder 'n meerderheidsregering en met die nuwe naam [[Zimbabwe]], internasionale erkenning verkry. Suid-Afrika, wat sedert 1910 'n selfregerende dominium was, het in 1961 onafhanklik geword en uit die [[Britse Statebond]] getree. == Kongo == [[Lêer:Congo historical regions.png|duimnael|Kongo se historiese gebiede]] Die Belgiese [[Kongo]] was tot in 1908 die private besit van die [[België|Belgiese]] koning. Nadat die kolonie deur die Belgiese staat oorgeneem is, is beter gesondheidsdienste en laeronderwys ingevoer. België het die Kongo egter nooit op onafhanklikheid voorberei nie. Na 1958 het onluste gemik teen die Belgiese bewind op groot skaal in die Kongo voorgekom. Die oorhaastigheid waarmee België in 1960 onafhanklikheid aan die Kongo verleen het, het die land in groot chaos gedompel. Daar was nie 'n opgeleide elite, soos in ander kolonies, wat die bestuur kon oorneem nie. Die rykste provinsie, Katanga, het afgeskei en is eers in 1963 met die res van die Kongo herenig. Die burgeroorlog (met inmenging van buitelandse sakebelange wat van huursoldate gebruik gemaak het), het die VV laat besluit om in te gryp en te voorkom dat die Kongo in die hande van vreemde moondhede val. Eers in 1965 is die orde in die Kongo gedeeltelik herstel. Teen 1971 het die land as [[Zaïre]] bekend gestaan. == Portugese kolonies == [[Portugal]], in die 20ste eeu die armste en onderontwikkeldste land in Wes-Europa, was saam met Spanje die eerste land wat 'n koloniale ryk opgebou het en die laaste wat van sy kolonies afstand gedoen het. Tot in 1974, toe die bewind van die diktator Caetano omvergewerp is, het Portugal geen aanduiding gegee dat hy van plan was om onafhanklikheid aan sy kolonies toe te staan nie. Die kolonies is as oorsese provinsies van Portugal bestuur. Sedert 1961 was die Portugese veral in [[Angola]] en [[Mosambiek]] in voortdurende stryd met nasionale magte gewikkel. [[FRELIMO|Frelimo]] in Mosambiek en die [[MPLA]], [[Unita|UNITA]] en die [[FNLA]] in Angola het geleidelik begin om hulle op eie inisiatief op onafhanklikheid voor te berei. Ná die bewindsoorname in [[Lissabon]] was [[Guinee-Bissau]] die eerste kolonie wat onafhanklikheid verkry het (September 1974). gevolg deur Mosambiek, Angola en [[São Tomé]] in 1975. == Gevolge == Dekolonisasie het in drie sfere gevolge gehad: in die moederlande, in die voormalige kolonies en in die internasionale politiek. In die moederlande het daar aanvanklik die vrees bestaan dat die verlies van hul kolonies hul eie ekonomie sou benadeel. Die handelsbetrekkinge wat deur die loop van jare opgebou is, het egter na die onafhanklikwording van die kolonies bly voortbestaan en in sommige gevalle selfs verbeter. Die ekonomiese struktuur wat tydens die koloniale tydperk opgebou is, het veroorsaak dat die voormalige kolonies ekonomies afhanklik van die moederlande gebly het. Daar word dikwels hierna verwys as "neo-kolonialisme". In sommige lande is 'n totaal nuwe sosio-ekonomiese struktuur ([[sosialisme]]) ingevoer in 'n poging om die ekonomiese afhanklikheid te beëindig. Op die internasionale politieke toneel het dekolonisasie tot die ontstaan van talle nuwe state gelei. Hulle het almal sitting in die VV verkry en in dié liggaam 'n meerderheid aan die sogenaamde onverbonde lande verleen. Die opkoms van die sogenaamde [[Derde Wêreld]] het die proses van dekolonisasie verhaas in die plekke waar dit nog nie voltrek was nie. Onafhanklikheid het die voormalige kolonies met talle probleme opgesaal. In die meeste geval lê het onafhanklikheid te gou gekom. Daar was 'n tekort aan geskoolde mannekrag en die mag het hoofsaaklik in die hande van die klein, geskoolde elite gebly. Gedurende die koloniale tydperk is grense vasgestel sonder om stamgroeperinge in ag te neem. Een van die eerste take van die nuwe onafhanklike regerings was om 'n nasionale gesindheid by die bevolking te probeer kweek, sodat getrouheid aan die staat eerder as aan die stam getoon word en vyandiggesinde stamme kan leer om in vrede naas mekaar te woon. == Bronnelys == * Wêreldspektrum, Volume 4, bl.220-223, {{ISBN|0908409451}} [[Kategorie:Geskiedenis van Afrika]] 3frh8o0lox8l2exsw5zyc1vp68fgnim 0 129539 2970189 2489868 2026-09-23T14:04:22Z JMK 649 /* Eeufeesbedieningsfonds */ duideliker KI-weergawe 2970189 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Predikant | Naam = Dr. Jan Schutte | Beeld = Dr JA Schutte.jpg | Beeldbeskrywing = Dr. J.A. Schutte | Beeldonderskrif = Dr. J.A. Schutte | Geboortenaam = Jan Albert Schutte | Geboortedatum = [[1903]] | Geboorteplek = Distrik [[Fochville]], [[Transvaal]] | Sterftedatum = [[26 Februarie]] [[1998]] | Sterfteplek = | Kerkverband = [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|Gereformeerd]] | Gemeente = [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] (1932–'41)<br /> [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] (1941–'50)<br /> [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] (1950–'77) | Jare aktief = 1932–1977 | Kweekskool = [[Teologiese Skool Potchefstroom|Potchefstroom]] | Sendingwerk = }} Dr. '''Jan Albert Schutte''' (distrik [[Fochville]], 1903 – [[26 Februarie]] [[1998]]) was tussen 1932 en 1977, toe hy sy [[emeritaat]] aanvaar, [[predikant]] in drie gemeentes van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]], naamlik [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] (nege jaar), [[Gereformeerde kerk Pretoria|Pretoria]] (nege jaar) en [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] (27 jaar). == Herkoms en jeug == [[Beeld:Teologiese studente van Potchefstroom in hul vierde jaar, 1931.jpg|duimnael|links|230px|Die vierdejaarstudente aan die [[Teologiese Skool Potchefstroom]] van 1931: [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], L.S. van der Walt en J.A. Schutte.]] [[Beeld:Dr JA Schutte en prof Fanus du Toit as jong manne.jpg|duimnael|links|300px|Dr. Schutte en prof. [[Stephanus du Toit|Fanus du Toit]] as jong manne, omstreeks 1930.]] Die stamvader van die Schuttes, [[Flip Schutte|P.J.W. Schutte]] (1803–1873), het hom in die 19de eeu op die plaas Buffelsdoorns in die huidige distrik [[Fochville]] gevestig. Hy was ’n stigter van die Gereformeerde Kerke en word, saam met oudl. [[Thomas Dreyer|T.F. Dreyer]], beskou as "een van die waaragtig grotes uit die dae van die Afskeiding" van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]].<ref>{{af}} [[J.V. Coetzee|Coetzee, ds. J.V. Coetzee]] in Van der Walt, N.H. (hoofred.). 1934. ''Almanak vir Die Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika vir die jaar 1934. Sestigste Jaargang.'' Potchefstroom: Adm. Buro.</ref> Op Buffeldoorns se werf het ds. [[Dirk Postma]] op [[7 November]] [[1858]] sy eerste erediens die eerste diens in die wyk Mooirivier gehou. Jan Schutte, ’n kleinseun van vader P.J.W. Schutte, is gebore en getoë in dieselfde rante en was die eerste Schutte wat predikant sou word. Hy wou dit van jongs af word, maar uit armoede het hy hom eers as onderwyser bekwaam en met sy karige onderwysersalaris lank genoeg gespaar vir sy predikantstudie aan die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. == Predikant van Brakpan == [[Beeld:Ds PG Geertsema en dr JA Schutte.jpg|regs|duimnael|270px|Dr. J.A. Schutte (regs) neem in 1959 afskeid van ds. P.G. Geertsema, wat drie jaar sendingleraar in [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord|Johannesburg-Noord]] was. Dr. Schutte was die gemeente se leraar van 1950 tot 1977.]] Ds. Schutte se ontvangs in [[Gereformeerde kerk Brakpan|Brakpan]] in 1932 was in die hartjie van die [[Groot Depressie]]. Daar was baie werkloosheid. Afrikaners wat van die platteland na die stede gestroom het, was brandarm; so ook die dominee. Die kerkraad het nie geld gehad om vir die predikant 'n motor te koop nie; die dominee ook nie. Gevolglik moes ds. Schutte sy gemeentewerk per trapfiets doen. Die arbeidsveld het oor drie [[Oos-Rand]]se dorpe – [[Brakpan]], [[Benoni]] en [[Springs]] – gestrek, met 'n string kleinhoewes rondom. Ds. Schutte het op Brakpan gewoon. Na Springs en Benoni het hy die trapfiets op 'n trein gelaai en van die spoorwegstasies af sy werkgebied op sy fiets ingevaar. Heelwat later het die dominee vir hom 'n Baby Ford kon aanskaf, 'n piepklein, potblou motortjie met geel draadspekies. Onder ds. Schutte se geseënde arbeid het die gemeente gegroei. Volgens prof. [[P.W. Buys]] in dr. Schutte se lewensberig in die ''Almanak'' van 1999 het dr. Schutte "met woorde geskilder sodat jy die taferele voor jou oë kon sien: die See van Galilea wat soos 'n blou juweel onder die son lê, omstrengel met 'n krans van vissersdorpies. Die woestaard Legio, met sy ongekamde hare en baard. Jakob by Bet-el, Elia op Karmel, die vier perde van Openbaring wat met hoewegedonder oor die aarde voorthol. 'n Preek van hom wat jy eenmaal gehoor het, het jy nooit weer vergeet nie." Die mense het Sondags kerk toe gestroom. Heel gou was die kerkie in Victorialaan te klein. Hulle moes stoele indra. Dit was dikwels so vol dat die seuntjies op die trappe van die preekstoel moes sit. 'n Hele paar van die seuntjies van Brakpan sou later self op preekstoele staan, volgens prof. Buys moontlik die gevolg van die inspirerende voorbeeld van hul geliefde dominee. Ds. Schutte was ook 'n uitnemende herder. Prof. Buys skryf: "Huisbesoek deur hom was nie 'n besoeking nie. Hy het vir almal, oud en jonk, 'n opbouende woord gehad. Hy het die mooi gawe gehad om die beste in 'n mens na vore te bring. As hy sy taak afgehandel het, het almal in die huis iets gehad om oor na te dink. Van hom was die spreuk van Spurgeon waar: 'A home going parson makes a church going people.'" Dit was die geval in Brakpan en so ook in sy latere gemeentes, Pretoria en Johannesburg-Noord. == Geaardheid == Dr. Schutte het ’n onverbeterlike humorsin gehad. Op ’n keer op 'n sinode het 'n ernstige ouderling beswaar gemaak teen die dominee met sy ligte pak klere. Ds. Schutte se gevatte antwoord was: "Ek kan die broeder gerusstel: Ek het darem 'n swart onderbroek aan." By 'n ander geleentheid, skryf prof. Buys: "was hy saam met oom Piet Erasmus in Benoni op huisbesoek. Hulle hou toe by 'n huis stil waar 'n briesend kwaai hond hulle by die hekke inwag. Albei, ouderling en predikant, was maar skrikkerig om uit te klim. Naderhand sê oom Piet: Dominee, ek dink u moet maar eerste instap. U is tog 'n predikant en behoort 'n baie sterker geloof as ek te hê. Spontaan kom dit van ds. Schutte: 'Weet die hond dit?' Daar is tientalle staaltjies wat klassiek geword het in ons kerkverband. Ook die kaskenades wat hierdie regte platjie aangevang het, soos die aand toe hy hom soos 'n ou man vermom het en hom aan sy eie weduwee-moeder gaan voorstel het as 'n wewenaar wat vir haar kom kuier!" == Eeufeesbedieningsfonds == [[Beeld:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville, valskleur-KI-herskepping.jpg|links|320px|duimnael|Dr. Jan Schutte lei in die 1960's 'n erediens in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]].^{{{tooltip|KI|KI-konsep van bronfoto, sien lêerinligting}}}]] Toe die Eeufees van die Gereformeerde Kerk (1959) in sig begin kom, het een van die sinodes die gedagte van ou br. Izak Buys ter harte geneem: die stigting van 'n fonds waardeur veral kerke op strategiese voorpunte gehelp kon word. Dr. Schutte is as organiseerder van die fonds aangewys. Vir dié saak het hy hom geesdriftig beywer. Op elke denkbare meerdere vergadering het hy oor die Bedieningsfonds gaan praat. Hy het honderde briewe geskryf, nog meer telefoonoproepe gedoen en duisende myle gery. Die ideaal was: honderdduisend pond. Sy geloof, visie en ywer het nie beskaam nie: op die Eeufees te [[Rustenburg]] het die fonds £154 000 bedra! In daardie selfde tyd was ds. Schutte besig met sy doktorsproefskrif oor die apostel Paulus. Terwyl hy die land deurkruis het in belang van die Bedieningsfonds, het hy sy studiepaperasse oor sy kamermaat Paulus (soos hy die apostel genoem het) oral met hom saamgeneem. Die proefskrif is met welslae bekroon. == Die sending == Prof. Schutte skryf: "As daar ooit iemand was wat die sendingbevel van die Here Jesus ernstig opgeneem het, was dit J.A. Schutte. Met klemmende erns het hy in preke, toesprake en geskrifte gepleit vir meer aktiwiteit op hierdie gebied." Op ’n keer het hy ’n radiopreek gelewer oor die Masedoniese man wat in die swart stede van Suid-Afrika reusegroot verrys en roep: "Kom oor en help ons!" Lank nadat hy emeritaat aanvaar het, het dr. Schutte op hoë leeftyd in bruin woonbuurte buite Johannesburg aktief voortgegaan met sendingwerk. "Soos dit meermale met profete gaan," skryf prof. Buys, "was hy sy tyd hier so ver vooruit dat dit soms gevoel het of hy kontak verloor het met die massa wat onnadenkend doer ver agter aangeluier kom. Sommige mense het dan ook vir dr. Jan ergerlik geword oor sy knaende profetiese roepstemme in sy radiopreke. Nou (1997), na jare, het baie mense die skuldgevoel: Het ons tog maar meer gedoen toe dit nog die welaangename geleentheid daarvoor was! == Laaste jare == Die heengaan van sy eggenote, Takkie (geb. De Klerk), met wie hy eers op taamlik gevorderde leeftyd getroud is, was vir hom 'n groot slag. Hy het die jare daarna in taamlike afsondering deurgebring. En na die einde toe het hy heeltemal stil geword. Familie wat hom 'n paar weke voor sy oorlye vir oulaas besoek het, het dit vertel. Prof. Buys skryf: "Die spraaksame man van vroeër, wie se lewe byna die hele twintigste eeu oorspan het, praat nie meer 'n woord nie. Hy sit maar net daar soos iemand wat op die tydsame vertrek van 'n trein wag. Hy was nie siek nie. Net geheel en al uitgeleef. En toe het hy, soos die Bybelse [[aartsvaders]], maar net stilweg ontslaap. Ons sal sy welluidende stem en aansteeklike lag nooit weer hoor nie." == Galery: Meerdere vergaderings == <gallery mode=packed heights=185px> Beeld:Algemene Sinode van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika, Pretoria, 1933.jpg|'''1933''': Die Algemene Sinode van die GKSA in sitting [[Pretoria]], afgeneem op die trap van die [[Uniegebou]]. Eerste ry: A. Postma, [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]], [[Derk Rumpff]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Izak Krüger|I.D. Krüger]], prof. [[J. Chris Coetzee|J.C. Coetzee]], [[T.T. Spoelstra]], [[A.S.E. Yssel]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[W.J. Postma]], [[J.P. van den Berg]], [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]]. Tweede ry: [[H.F.V. Kruger]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], [[J.M. de Wet]]. Tweede ry: [[Willem Johannes de Klerk|W.J. de Klerk]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[B. de Klerk]], [[Stephanus van der Walt|S.J. van der Walt]], [[L.S. van der Walt]], [[J. Schutte]], [[N.H. van der Walt]], E.I.J. Venter, [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[J.V. Coetzee]]. Vierde ry: [[J. van Rooy]], [[Abraham Aucamp|A. Aucamp]], [[Hendrikus Pasch|H.P.J. Pasch]]. Vyfde ry: [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], [[J.H. Kruger]], [[G.H.J. Kruger]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[Jan du Plessis|J.B. du Plessis]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[Dirk du Plessis|D.P. du Plessis]], [[F.P.J. Snyman]]. Beeld:Nasionale Sinode van die GKSA voor die Vrouemonument, Bloemfontein, 1939.jpg| '''1939''': Die Nasionale Sinode van die GKSA voor die [[Vrouemonument]] in [[Bloemfontein]]. Eerste ry: [[H.S. van Jaarsveld]], [[F.N. Lion Cachet]], [[W.J. Postma]], [[B. de Klerk]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], J. van Rooy, [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[Pieter Snyman|P.G.W. Snyman]]. Tweede ry: [[N.H. van der Walt]], [[J.G.H. van der Walt]], [[Dirk Postma, seun van Martinus|D. Postma]], dr. [[Totius|J.D. Du Toit]], [[Koos van Rooy|J.A. van Rooy]], dr. [[Casparus de Wet|C.J.H de Wet]], dr. [[Sietse Los|S.O. Los]], dr. [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[J.V. Coetzee]], [[Izak Krüger|I.D Krüger]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]]. Derde ry: [[J.P. van der Berg]], [[G.H.J. Kruger]], [[Abraham Aucamp|A.L Aucamp]], [[M. Postma]], J.M. de Wet, [[Izak Lessing|I.J. Lessing]]. Vierde ry: [[Jacs van Rooy]], [[Jan de Bruin|J.L. de Bruin]], [[J.A. Schutte]], [[A. Postma]], [[E.L.J. Venter]], [[Douw Venter|D.G. Venter]], [[J.L. Vorster]], [[T.T. Spoelstra]], [[Derk Rumpff]], H. du Plessis. Vyfde ry: dr. [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]], [[J.J. Venter]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], [[J.F. du Plooy]], [[A.S.E. Yssel]]. Sesde ry: [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[David Kotzé|D.N. Kotze]], [[W.J. Snyman]], [[Willem Venter|W.F. Venter]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], N.J. Snyman, [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], [[D.J. van der Walt]]. Lêer:Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 afskeid van Totius by die Teologiese Skool Potchesftroom.jpg|'''1949''': Studente, dosente en besoekende predikante neem in April 1949 tydens die Sinode van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika|GKSA]] afskeid van Totius by die [[Teologiese Skool Potchefstroom]]. Eerste ry: D.F. Malan, G.P. Scheepers, C. Hatting, L.J Botha, [[P.W. Buys]], [[Schalk Duvenage|S.C.W. Duvenage]], [[Pietertjie van der Walt|P.W. van der Walt]], [[W.J. Postma]], [[G.P.L. van der Linde]], J.J.S. Venter, [[Gert van der Vyver|G.C.P. van der Vyver]], M.J. Booyens, [[Sarel Jacobus du Plessis|S.J. du Plessis]], [[Klaas van Wyk de Vries|K.S. van Wyk de Vries]]. Tweede ry: [[J.V. Coetzee]], P.J. Venter, P.J. Coetzee, [[Johan van Ryssen|J.W.J. van Ryssen]], D.J. van der Walt, [[Hendrik Gerhardus Stoker|H.G. Stoker]], [[Johannes Christiaan van der Walt|J.C. van der Walt]], [[Jan Boneschans|J.H. Boneschans]], prof. [[Totius| J.D. du Toit]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Douw Venter|D.G Venter]], [[A.S.E. Yssel]], [[H.S. van Jaarsveld]], [[Hendrik Johannes Venter|H.J. Venter]], [[David Kotzé|D.N. Kotzé]], [[Nicolaas Snyman|N.T. Snyman]]. Derde ry: [[Demps van der Merwe|D.C.S. van der Merwe]], [[Barend Krüger|B.R. Krüger]], J. Postma, R.S.J. van Wyk, M. Postma, [[Jan de Bruin|J.L de Bruin]], [[Christian Malan|C.E.G. Malan]], [[J.J.H. Booysen]], [[Barend de Klerk|B.J. de Klerk]], [[Abraham Aucamp|A.L. Aucamp]], J.A. Schutte, [[Izak van der Walt|I.J. van der Walt]], L.S. van der Walt, [[Stephanus du Toit|S. du Toit]], A. Duvenage, [[Willem Snyman|W.J. Snyman]], [[Philippus de Klerk|P.J.S. de Klerk]], [[T.T. Spoelstra]].Vierde ry: D.J. Delport, [[Wikus Vorster|J.L. Vorster]], [[Joseph Petrus Jooste|J.P. Jooste]], [[Ammi Venter|A.A. Venter]], [[J.F. du Plooy]], [[Herculaas Kruger|H.F.V. Kruger]], [[Jacs van Rooy]], [[Izak Lessing|I.J. Lessing]], [[J.M. de Wet]], [[Sarel van der Walt|S.P. van der Walt]], [[Petrus de Klerk|P.J. de Klerk]]. </gallery> == Bronne == * {{af}} [[P.W. Buys|Buys, prof. P.W.]] in [[Sarel van der Walt|Van der Walt, dr. S.J.]] et al. 1998. ''Die almanak van die Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika vir die jaar 1999''. Potchefstroom: Administratiewe Buro. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{af}} [https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI 'n Preek deur dr. Schutte in Johannesburg-Noord se kerk in die 1960's.] {{DEFAULTSORT:Schutte, Jan}} [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] aoh79t7gypit0lu0rrkh8a268n0efdm 0 129561 2970216 2619285 2026-09-23T17:51:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970216 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|duimnael|240px|’n Konjunksie van [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] en [[Venus (planeet)|Venus]] bo die [[Maan]], soos gesien vanaf die Paranal-sterrewag in Noord-[[Chili]].]] ’n '''Konjunksie''' in [[sterrekunde]] kom voor wanneer twee [[hemelliggaam|hemelliggame]] of [[ruimtetuig|ruimtetuie]] óf dieselfde [[regte klimming]] óf dieselfde [[ekliptiese lengte]] het, gewoonlik soos van die [[Aarde]] af gesien.<ref>{{cite web | url=http://asa.hmnao.com/AsA/SecM/Glossary.html#conjunction | title=Conjunction | work=Glossary, The Astronomical Almanac Online | author=Her Majesty's Nautical Almanac Office and United States Naval Observatory | year=2012 | accessdate=2012-07-08 | archive-date=2013-06-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130615043850/http://asa.hmnao.com/AsA/SecM/Glossary.html#conjunction | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book | work=Astronomical Algorithms | title=Astronomical Algorithms | author=Jean Meeus | publisher=Willman-Bell Inc., Richmond, Virginia | year=1991 }}</ref> Die skynbare afstand tussen hulle is dus ’n minimum. Die sterrekundige simbool vir konjunksie is [[Beeld:Conjunction symbol.svg|20px]] (in [[Unicode]] U+260C ☌). Die simbool word nie meer in moderne astronomie gebruik nie, maar wel steeds in [[astrologie]]. ’n Konjunksie vind plaas tussen twee voorwerpe in die [[sonnestelsel]] of tussen ’n sonnestelsel-liggaam en ’n afgeleë voorwerp soos ’n [[ster]]. Dit is ’n skynbare verskynsel wat veroorsaak word deur die waarnemer se perspektief; die twee voorwerpe is nie werklik naby mekaar in die [[ruimte]] nie. == Oorgang == [[Beeld:Planetary Conjunction over Paranal.jpg|duimnael|links|’n Konjunksie van [[Mars (planeet)|Mars]] en [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] op die oggend van 1 Mei 2011, toe vyf van die sonnestelsel se agt planete en die Maan omtrent ’n uur voor sonsopkoms gesien kon word vanaf Cerro Paranal, Chili.<ref>{{cite web |title=Planetary Conjunction over Paranal |url=http://www.eso.org/public/images/potw1118a/ |work=ESO Picture of the Week |publisher=ESO |access-date=2 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200121195020/https://www.eso.org/public/images/potw1118a/ |archive-date=21 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] In die algemeen, veral in die geval van twee planete, beteken ’n konjunksie hulle het dieselfde regte klimming, en dit word ’n konjunksie in regte klimming genoem. Hulle kan egter ook dieselfde ekliptiese lengte hê. Konjunksies in regte klimming en konjunksies in ekliptiese lengte vind nie gewoonlik op dieselfde tyd plaas nie, maar in die meeste gevalle amper op dieselfde tyd. In driedubbele konjunksies is dit moontlik dat ’n konjunksie net in regte klimming of net in ekliptiese lengte plaasvind. Wanneer twee hemelliggame egter dieselfde [[deklinasie]] het tydens ’n konjunksie in regte klimming (of dieselfde ekliptiese breedte het tydens ’n konjunksie in ekliptiese lengte), sal die een wat die naaste aan die Aarde is, voor die ander een inbeweeg. In so ’n geval vind ’n [[samestand]] plaas. As een voorwerp in die skadu van ’n ander inbeweeg, vind ’n [[verduistering]] plaas. As die Maan byvoorbeeld in die Aarde se skaduwee inbeweeg en uit sig verdwyn, is dit ’n [[maansverduistering]]. As die sigbare skyf van die naaste voorwerp heelwat kleiner is as dié van die verste voorwerp, word van ’n [[Oorgang (sterrekunde)|oorgang]] gepraat. Wanneer die naaste voorwerp baie groter lyk as die verste een, word gepraat van ’n [[okkultasie]]. ’n Voorbeeld van ’n okkultasie is wanneer die Maan tussen die Aarde en die Son inbeweeg en veroorsaak dat die Son óf heeltemal óf gedeeltelik verdwyn. Dié verskynsel is algemeen bekend as ’n [[sonsverduistering]]. Okkultasies waarin nie die Maan of die Son ’n rol speel nie is baie seldsaam. Die okkultasie van ’n planeet deur die Maan kom egter dikwels voor. Verskeie sulke verskynsels is verskeie kere per jaar van verskillende plekke op Aarde af sigbaar. == Buite- en binnekonjunksies == [[File:Positional astronomy.svg|links]] As ’n binneplaneet aan die ander kant van die Son is soos van ’n buiteplaneet af gesien, is dit in buitekonjunksie (''superior conjunction'') met die Son (sien links). ’n Binnekonjunksie (''inferior conjunction'') vind plaas wanneer die twee planete aan dieselfde kant van die Son oplyn. In ’n binnekonjunksie is die buiteplaneet "in opposisie" met die Son soos gesien vanaf die binneplaneet. Die terme binne- en buitekonjunksie word veral vir die planete [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] en [[Venus (planeet)|Venus]] gebruik, wat binneplanete is soos van die Aarde af gesien. Hierdie definisie kan egter op enige twee planete toegepas word soos gesien van die een wat die verste van die Son af is. Wanneer ’n planeet (of [[asteroïde]] of [[komeet]]) in konjunksie met die Son is soos van die Aarde af gesien, word bloot gesê hulle is in konjunksie. Die Maan is in konjunksie met die Son met [[donkermaan]]. == Kwasikonjunksies == In ’n kwasikonjunksie sal ’n planeet in ’n skynbare [[Retrograde en prograde beweging|retrograde beweging]] – altyd óf [[Mercurius (planeet)|Mercurius]] óf [[Venus (planeet)|Venus]], soos vanaf die Aarde gesien – "terugval" in regte klimming totdat dit feitlik ’n ander planeet toelaat om dit verby te steek, maar dan sal eersgenoemde planeet sy voorwaartse beweging hervat en dus lyk of dit wegbeweeg van laasgenoemde planeet af. Dit sal soggens voor dagbreek gebeur. Die teenoorgestelde kan saans ná skemer gebeur, wanneer Mercurius of Venus ’n retrograde beweging binnegaan net wanneer dit op die punt is om ’n ander planeet verby te steek. (Mercurius en Venus is dikwels die twee planete wat betrokke is en as dit gebeur, kan hulle dae of selfs langer baie naby mekaar bly.) Daar word gereken ’n kwasikonjunksie gebeur wanneer die afstand in regte klimming tussen die twee planete die kleinste is. Wanneer deklinasie in ag geneem word, kan dit egter lyk of hulle kort daarvoor of daarna nader aan mekaar is. == Merkwaardige konjunksies == [[Beeld:Conjunção Lua-Vênus-Júpiter.jpg|duimnael|250px|Die konjunksie van Venus (links) en Jupiter (onder) met die sekelmaan daarnaby, soos gesien op 1 Desember 2008 vanaf [[São Paulo]], [[Brasilië]].]] [[Beeld:Moon Jupiter Venus.JPG|duimnael|250px|Die Maan, Jupiter (bo) en Venus (regs) met skemer, soos gesien op 20 Junie 2015 vanaf [[Madrid]], [[Spanje]].]] === 1899 === Vroeg in Desember 1899 het dit van die Aarde af gelyk of die Son en die planete wat met die blote oog sigbaar is, in ’n strook van 35 grade met die [[sonnebaan]] langs lê. As gevolg daarvan was die Maan van 1 tot 4 Desember in konjunksie met Jupiter, Uranus, die Son, Mercurius, Mars, Saturnus en Venus, in daardie volgorde. Die meeste van die konjunksies sou nie sigbaar gewees het nie weens die gloed van die Son. === 1962 === Van 4 tot 6 Februarie 1962 het Mercurius en Venus, in ’n seldsame reeks gebeure, konjunksie bereik soos van die Aarde af gesien, gevolg deur Venus en Jupiter, toe Mars en Saturnus. Daar was ook konjunksies tussen die Maan en Mars, Saturnus, die Son, Mercurius, Venus en Jupiter. Mercurius was ook in ’n binnekonjunksie met die Son. Die konjunksie tussen die Maan en die Son met [[donkermaan]] het ’n algehele sonsverduistering tot gevolg gehad wat in [[Indonesië]] en die gebied om die [[Stille Oseaan]] sigbaar was,<ref> {{cite web | last = Espenak | first = Fred | title = Total Solar Eclipse of 1962 Feb 05 | work = NASA Eclipse Web Site | publisher = NASA Goddard Space Flight Center | year = 2004 | url = http://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEplot/SEplot1951/SE1962Feb05T.GIF | format = GIF image file | accessdate = 12 June 2013 }} </ref> toe hierdie vyf planete in die omgewing van die Son sigbaar sou gewees het. === 1987 === Mercurius, Venus en Mars was in Augustus 1987 binne ’n tydperk van sewe dae afsonderlik in konjunksie met mekaar, en elk afsonderlik met die Son. Die Maan was op 24 Augustus in konjunksie met elkeen van hierdie liggame. Nie een van die konjunksies sou egter sigbaar gewees het nie weens die gloed van die Son.<ref name="meeus_astrontables1983" /> === 2000 === In Mei 2000, in ’n baie seldsame gebeurtenis, het verskeie planete in die omgewing van die Son gelê soos van die Aarde af gesien, en ’n reeks konjunksies het plaasgevind. Jupiter, Mercurius en Saturnus was van 8 tot 10 Mei elk in konjunksie met die Son. Binne ’n paar weke was dié drie planete weer in konjunksie met mekaar en met Venus. Die meeste hiervan sou nie sigbaar gewees het nie weens die gloed van die Son.<ref name="meeus_astrontables1983" /> [[Nasa]] het na 5 Mei verwys as die datum van die konjunksie.<ref>{{cite web |title=The Planetary Alignment of 5 May 2000 |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/alignment.html |publisher=National Space Science Data Center - NASA |access-date=5 Mei 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419140559/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/alignment.html |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === 2002 === Venus, Mars en Saturnus was vroeg in Mei 2002 naby mekaar in die aandlug, met ’n konjunksie van Mars en Saturnus op 4 Mei. Dit is gevolg deur ’n konjunksie van Venus en Saturnus op 7 Mei en een van Venus en Mars op 10 Mei toe hul hoekskeiding net 18 [[boogminute]] was. Op 14 Mei het ’n reeks konjunksies plaasgevind tussen die Maan en Saturnus, Mars en Venus, hoewel dit van nêrens op Aarde in donkerte sigbaar sou wees nie.<ref name="meeus_astrontables1983" > {{Citation | last = Meeus | first = Jean | title = Astronomical Tables of the Sun, Moon, and Planets | place = Richmond, Virginia | publisher = Willmann-Bell, Inc. | year = 1983 | edition = 1 | chapter = Chapter 1, Planetary Phenomena, 1976-2005 | pages = 1.1-1.35 | isbn = 0-943396-02-6 }}</ref> === 2007 === ’n Konjunksie van die Maan en Mars het op 24 Desember 2007 plaasgevind, baie na aan die tyd van die [[volmaan]] en op ’n tyd toe Mars in opposisie met die Son was. Mars en die volmaan sou wêreldwyd naby mekaar gewees het en ’n okkultasie met Mars sou in verre noordelike streke sigbaar gewees het.<ref>{{cite journal | last =Paulson | first =Murray D. | title =Mars: The 2007 Opposition | journal =Journal of the Royal Astronomical Society of Canada | volume =101 | pages =242–245 | publisher =Royal Astronomical Society of Canada | location = | year =2007 | url =http://articles.adsabs.harvard.edu/full/2007JRASC.101..242P | accessdate = 10 Junie 2013|bibcode = 2007JRASC.101..242P }}</ref> ’n Soortgelyke konjunksie het op 21 Mei 2016 plaasgevind. === 2008 === ’n Konjunksie van Venus en Jupiter het op 1 Desember 2008 plaasgevind, en verskeie ure later was albei planete afsonderlik in konjunksie met die sekelmaan.<ref>{{Cite web |url=https://science.nasa.gov/headlines/y2008/24nov_skyshow.htm |title=argiefkopie |access-date= 3 Desember 2017 |archive-date= 6 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706061612/http://science.nasa.gov/headlines/y2008/24nov_skyshow.htm |url-status=dead }}</ref> ’n Okkultasie van Venus deur die Maan was van verskeie plekke af sigbaar.<ref>{{cite web|title=Occultation of Venus 2008 December 01 16h UT1|url=http://asa.hmnao.com/cgi-bin/occnwdo.cgi?dir=2008/occns&file=occn.2008Dec01.Venus&body=Venus|work=The Astronomical Almanac Online|publisher=Her Majesty's Nautical Almanac Office|accessdate=2012-09-12|archive-date=2010-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101224231834/http://asa.hmnao.com/cgi-bin/occnwdo.cgi?dir=2008/occns&file=occn.2008Dec01.Venus&body=Venus|url-status=dead}}</ref> Die drie voorwerpe was van enige ligging op Aarde af naby mekaar in die lug. === 2013 === Einde Mei het Mercurius, Venus en Jupiter binne dae deur ’n reeks konjunksies gegaan. ===2015=== [[Lêer:Venus-Jupiter Conjunction of June 30, 2015.jpg|thumb|Venus en Jupiter se konjunksie van 30 Junie 2015.]] Op 30 Junie het Venus en Jupiter naby aan mekaar gekom in ’n planetêre konjunksie. Hulle was tot net {{breuk|1|3}} van ’n graad van mekaar af. Die konjunksie het die bynaam "Ster van Betlehem" gekry.<ref>{{cite web|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150629-spot-venus-jupiter-conjunction-sky/|title=Venus and Jupiter Get Bright and Tight in This Week's Sky|date=29 Junie 2015|website=nationalgeographic.com|access-date=13 Desember 2020|archive-date= 2 Julie 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702085433/http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150629-spot-venus-jupiter-conjunction-sky/|url-status=dead}}</ref> === 2016 === Op die oggend van 9 Januarie was Venus en Saturnus in konjunksie<ref>https://lightworkers.org/page/218837/earthsky-news-jan-8-awesome-venussaturn-conjunction-and-more-for-january-2016{{Dooie skakel|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en op 27 Augustus was Mercurius en Venus in konjunksie, gevolg deur ’n konjunksie van Venus en Jupiter. Al drie planete was in die aandlug naby aan mekaar. ===2017=== Op die oggend van 13 November 13 was Venus en Jupiter in konjunksie, wat beteken hulle was die oggend op die oog af naby mekaar in die lug. ===2018=== In die vroeë ure van 7 Januarie was Mars en Jupiter in konjunksie. Hulle was op hulle naaste net 0,25 grade van mekaar af.<ref>{{Cite web|url=http://earthsky.org/tonight/marsjupiter-conjunction-on-january-7|title=Mars/Jupiter conjunction on January 7 {{!}} EarthSky.org|website=earthsky.org|language=en-US|access-date=2018-01-11}}</ref> ===2020=== Gedurende die grootste deel van Februarie, Maart en April was Mars, Jupiter en Saturnus taamlik na aan mekaar. Op 20 Maart was Mars in konjunksie met Jupiter en op 31 Maart met Saturnus. Op 21 Desember is Jupiter in konjunksie met Saturnus. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20050410052540/http://www.marco-peuschel.de/JUPITEROCCULTSATURN.pdf Okkultasies van Saturnus deur Jupiter] * [http://webarchive.loc.gov/all/20080801080023/http://www.utahskies.org/report/20011116/APA-Moon-Saturn-Sept.jpg Foto van Saturnus se okkultasie deur die Maan in 2001] * [http://astroclub.tau.ac.il/ephem/PlanetsConj/ Planeetkonjunkises en wederseydese okkultasie 1000 v.C. tot 3000 n.C.] *{{Commons-kategorie inlyn|Conjunction}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Conjunction (astronomy)|Engelse Wikipedia]] [[Kategorie:Hemelmeganika]] [[Kategorie:Sonnestelsel]] 5854wi865xjm293j8jcib02j8arbc8v 0 130141 2970251 2943348 2026-09-23T18:56:18Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970251 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Joseph Lister | bynaam = | beeld = Joseph Lister c1855.jpg | breedte = 250px | beeldbeskrywing = | onderskrif = Joseph Lister in 1855 | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1827|4|5}} | geboorteplek = [[West Ham]], [[Engeland]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1827|4|5|1912|2|10}} | sterfteplek = Walmer, [[Kent]], Engeland | ouers = | familie = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | alma_mater = University College Londen | beroep = Snydokter | ander = Chirurgiese steriele tegnieke | bekend = President van die [[Royal Society]] | salaris = | termyn = 1895–1900 | voorganger = [[William Thomson, 1ste Baron Kelvin|William Thomson]] | opvolger = [[William Huggins]] | eerbewyse = Koninklike medalje (1880)<br />Albert-medalje (1894)<br />Copley-medalje (1902) | party = | religie = | huweliksmaat = Agnes Lister (née Syme) | kinders = | kleinkinders = | webblad = | handtekening = Joseph Lister signature.png }} '''Joseph Lister''' (5 April, 1827 – 10 Februarie, 1912) was 'n Engelse snydokter wat beroemdheid verwerf het omdat hy asepsie in die operasiekamer ingevoer het, en die ontdekking van veral sy stoomkarbolspuit was van groot belang. Daardeur het operasies baie veiliger geword en baie pasiënte wat andersins weens infeksies sou gesterf het, se lewens is gered. Hy het reeds in sy leeftyd vir sy werk erkenning ontvang, onder meer deur die toekenning van 'n baronskap. In die vroeë vorige eeu was hospitaalsale oorvol, swak geventileer en onhigiënies. Medici was besorg oor die onrusbarende aantal mense wat aan infeksies, veral [[gangreen]], gesterf het. Gedurende hierdie tydperk is heelwat deurbrake op die gebied van die natuurwetenskap, veral die mediese wetenskap, gemaak. [[Louis Pasteur]], chemikus van beroep, het byvoorbeeld [[bakterieë]] ontdek, terwyl Morton in die VSA swael-eter en Simpson in [[Edinburgh]] [[chloroform]] as narkosemiddels uitgevind het. Die Engelse snydokter Joseph Lister het in dieselfde tyd geleef en gewerk. Hy het hom toegelê op die verbetering van die swak toestande in die hospitale en het heelwat eksperimente uitgevoer, wat onder andere tot die ontwerp van sy stoomkarbolspuit gelei het. Deur die gebruik daarvan het steriele operasietoestande moontlik geword. Reeds voor Lister is antisepse al gebruik, hoewel dit in sy tyd eers algemeen aanvaar is. Die ou Grieke byvoorbeeld het wonde met wyn uitgespoel en weinig van hulle pasiënte het infeksies opgedoen. Alexander Gordon het reeds in 1795 siekekamers ontsmet en geëis dat dokters hulle hande moes was, terwyl [[Ignaz Semmelweis]] in 1844 deur middel van statistiese ontledings bewys het dat dokters self dikwels infeksies aan pasiënte oorgedra het. == Lewe == [[Lêer:Lister spraying phenol over patient.jpg|duimnael|links|Lister spuit karbolsuur oor pasiënt]] Lister is op 5 April 1827 in Upston, [[Essex]], as tweede seun van Joseph Jackson Lister en sy vrou, Isabella Harris, gebore. Lister se vader, 'n welgestelde wynhandelaar, was in sy vrye tyd amateur fisikus en het dikwels met mikroskope gewerk. Hy het selfs 'n [[mikroskoop]] uitgevind wat tot die moderne achromatiese mikroskoop gelei het en is daarvoor vereer met lidmaatskap van die [[Royal Society]]. Die achromatiese mikroskoop bevat 'n sisteem van lense waardeur beelde sonder gekleurde rande gevorm word. Lister het 'n groot deel van sy onderrig van sy ouers ontvang, veral van sy vader, wat hom geleer het om die mikroskoop te gebruik. Sy formele skoolopleiding het hy in twee Kwakerskole ontvang, waar baie klem gelê is op die natuurwetenskappe, hoewel hy ook 'n goeie opleiding in die klassieke tale ontvang het. In 1844 het hy hom by die pas gestigte University College in [[Londen]] vir 'n graad in die Lettere laat inskryf. In Oktober 1848 is hy by die mediese fakulteit ingeskryf, waar hy hom as briljante student onderskei en in 1852 sy graad met lof behaal het. Ná sy studies is hy tot die Royal College of Surgeons toegelaat en het hy huisarts by die University College Hospital geword. In 1853 het Lister die belangrikste leermeester in snykunde van daardie tyd, dr. James Syme, se assistent in Edinburgh geword. Op 23 April 1856 is Lister met Syme se oudste dogter, Agnes, getroud. Die huwelik was kinderloos maar Agnes Lister het haar as haar man se beste en getrouste assistente bewys. In 1859 is die gesogte professoraat in snykunde aan die Universiteit van [[Glasgow]] uit sewe aansoekers aan Lister toegeken. Nadat die Glasgow-hospitaal 'n nuwe chirurgiese vleuel aangebou het in die hoop dat na-operatiewe infeksies sou afneem, is Lister in Augustus 1861 as snydokter hier aangestel. Die sterftesyfer het egter net so hoog soos voorheen gebly en Lister het besluit om met eksperimente in antisepse te begin. Die jaar 1869, toe Lister Syme as professor in snykunde in Edinburgh opgevolg het, het 'n tydperk in sy lewe ingelui waarin hy erkenning vir sy werk begin kry het. Van oral uit [[Europa]] het studente en ander belangstellendes sy klinieke besoek. Ses jaar later, in 1875, het Lister 'n suksesvolle toer deur [[Duitsland]] onderneem en 'n jaar later is hy entoesiasties in [[Boston]] en [[New York]] ontvang. Sy erkenning was egter nog nie algemeen nie, en toe hy in 1877 professor in snykunde aan King's College in Londen geword het, het hy besef dat die meeste teenkanting van sy landgenote gekom het. Uiteindelik het hy egter selfs hierdie strawwe verset oorkom, en in 1883 is hy selfs tot die adelstand verhef. Hy het die titel van baron ontvang en in 1897 het hy die titel Baron Lister van Lyme Regis verwerf. In 1894 het 'n groot eer hom te beurt geval toe hy voorsitter van die Royal Society geword het, en in 1902 het hy een van die 12 oorspronklike lede van die Order of Merit geword. Die ''British Institute of Preventive Medicine'', wat later as die Lister Institute bekend geword het, is in 1891 deur Lister gestig. Hier word vandag nog eksperimente oor die oorsake van siektes gedoen. == Werk == [[Lêer:Joseph Lister Memorial, London (2014).JPG|duimnael|Joseph Lister Gedenkteken, Londen]] Lister se groot bekommernis as medikus was die groot aantal pasiënte wat weens wondinfeksie gesterf het. Ondanks pogings om die getal te verminder, het ongeveer 45% van alle gevalle van been amputasies nog steeds gesterf. Lister het hom gevolglik in alle erns aan eksperimente in antisepse gewy. Hy het op die hoogte gebly van nuwe mediese uitvindings, en omdat hy Frans en Duits magtig was, kon hy met sy oorsese kollegas, onder andere Louis Pasteur, korrespondeer. Lister se vroeëre publikasies het veral oor die stolling van bloed en die eerste stadia van infeksie gehandel. Tot in daardie stadium is geglo dat infeksie deur "slegte" lug veroorsaak word, maar Lister het gespekuleer dat infeksie deur die een of ander soort stuifmeelagtige stof veroorsaak is, en hiermee was hy baie na aan die waarheid. In 1865 het hy met Louis Pasteur se teorie oor bakterieë kennis gemaak. Pasteur het beweer hy kan eksperimenteel bewys dat mikroörganismes infeksies en siektes vooroorsaak. Lister het Pasteur se teorie aanvaar en self ook eksperimente in hierdie verband gedoen. Lister het die aanvaarde teorie van sy tyd, naamlik dat wondinfeksie deur besmette lug veroorsaak word, verwerp op grond van Pasteur se bevinding dat kieme oral, selfs in die liggaam, voorkom en het na metodes gesoek om kieme te vernietig en die snykunde sodoende meer higiënies te maak. Om dit te bereik, het hy karbolsuur begin gebruik om die wond skoon te hou terwyl hy geopereer het. Vir hierdie doel het hy die stoomkarbolspuit ontwerp, wat hy vir die eerste keer op 12 Augustus 1865 suksesvol gebruik het. Lister het ook geëis dat dokters hul hande voor 'n operasie was en hul instrumente steriliseer. Tussen 1865 en 1869 het die sterftes as gevolg van beenoperasies van 45 % tot 15 % gedaal in die mansaal waar Lister gewerk het. Later het Lister karbolsuur deur ander sterilisasiemiddele vervang, hoewel hy steeds sure gebruik het. Eers 'n hele aantal jaar later het hy besef dat ook hitte vir sterilisasie gebruik kon word. Omdat Lister deur sy ontdekkings asepse moontlik gemaak het, kon veilige operasies op inwendige organe gedoen word. Lister het egter steeds met teenkanting teen sy metodes te doen gehad, veral in Engeland en die VSA, maar hy het dit met geduld beveg. Billroth, in daardie stadium die beroemdste chirurg in [[Oostenryk]], het in 1864 'n betoog teen hom gepubliseer. Die meeste snydokters wou 'n duidelike bewys hê dat antisepse werklik 'n vooruitgang op mediese gebied was. Lister kon hierdie bewys in 1877 lewer toe hy professor by King's College in Londen geword het. Hy het naamlik op 26 Oktober 1877 'n revolusionêre operasie uitgevoer toe hy 'n gebreekte knieskyf opgebind het. Voorheen was dit 'n gevaarlike operasie wat heel wat menselewens geëis het, maar deur antiseptiese middels te gebruik, het Lister 'n groot sukses van die operasie gemaak. Die wêreld was verplig om te aanvaar dat sy metodes operasies veiliger gemaak het. Selfs Billroth was uiteindelik oortuig van die waarde van Lister se antisepse en daardeur kon hy self ook 'n aantal operasietegnieke verbeter. 'n Operasie deur Lister het soos volg verloop: Lister, sy assistentchirurg, sy instrumenteklerk, die karbolspuit-operateur (wat vir die duur van die operasie aanhoudend karbol moes spuit) en die narkotiseur was saam in die operasiesaal. Die operasietafel was 'n gewone kombuistafel. Alle instrumente is vooraf sorgvuldig gesteriliseer en die stilette is vir skerpte getoets, sodat weefsels nie onnodig beskadig sou word nie. Waar die sny gemaak moes word, is karbolsuur gespuit. Daarna is chloroform as narkose toegedien, maar die toediening is dadelik gestaak as die pasiënt se asemhaling onreëlmatig geword het of as hy te vinnig aan die slaap geraak het. Lister het, anders as die meeste van sy tydgenote, tydens 'n operasie nooit oorhaastig te werk gegaan nie. Ná die operasie het hy sy pasiënte self versorg en gekalmeer, omdat hy gevind het dat dit baie teen operasieskok gehelp het – verbasende insig vir die tyd Behalwe 'n snydokter wat verskeie nuwe operasietegnieke ontwikkel het, was Lister ook 'n groot bakterioloog. Hy het 'n goeie geheue vir detail gehad en kon jare ná 'n proefneming nog die resultate onthou en toepas. Hy het nooit uitspraak gelewer voordat hy sy hipoteses kon bewys nie. Daar word byvoorbeeld vertel dat hy eendag op pad na 'n pasiënt met bloedvergiftiging 'n ingewing gekry het oor 'n probleem in verband met die stolling van bloed. Hy het sy idee onmiddellik by 'n slagter in die nabyheid getoets met 'n kalf wat hulle geslag het – en met behulp van dié inligting kon hy sy pasiënt se lewe red. Behalwe sy grootste ontdekking, naamlik die gebruik van antiseptiese middels, was hy verantwoordelik vir die gebruik om wonde toe te werk met dermsnaar, wat uiteindelik deur die weefsel geabsorbeer word, en nie meer met sy, wat dikwels infeksie veroorsaak het, nie. Hy het ook nuwe verbande ontwerp en verskeie instrumente verbeter. Lister was nie slegs 'n dokter wat pasiënte behandel het nie. Hy was ook 'n besondere mens wat altyd simpatiek teenoor sy pasiënte gestaan het. By mediese studie het die klem vir hom nie op eksamens geval nie, maar wel op die pasiënte self en op die dokter se houding teenoor sy pasiënte, aangesien die pasiënte se gees vir hom net so belang rik soos sy liggaam was. Volgens hom was eksamens slegs struikelblokke wat oorkom moes word sodat die werklike praktiese opleiding kon begin. Lister het in 1893, 'n jaar ná sy vrou se dood, as chirurg uitgetree. Op 10 Februarie 1912 is hy in Walmer, [[Kent]], dood ná 'n paar jaar van feitlik volkome doofheid en blindheid. Ná sy dood is Lister in 'n artikel van die ''Royal College of Surgeons'' in Engeland bestempel as 'n buitengewone mens wat die snykunde verander het van 'n gevaarlike tot 'n veilige praktyk. Die publiek het daarop aangedring dat hy in die [[Westminster-abdy]] begrawe moes word, maar omdat Lister langs sy vrou, wat hom in alle lewensituasies bygestaan het, begrawe wou word, is slegs die begrafnisdiens self in die abdy gehou. Mense uit alle stande was teenwoordig om hul laaste hulde aan hom te bring. == Bronnelys == * [[Wêreldspektrum]], Vol. 17, 98-100, {{ISBN|0 908409 58 3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Joseph Lister, 1st Baron Lister|Joseph Lister}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Joseph-Lister-Baron-Lister-of-Lyme-Regis|title=Joseph Lister|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 September 2019}} * {{en}} {{Find a Grave|9406}} {{Wenners van die Copley-medalje 1901–1950}} {{Royal Society presidente}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lister, Joseph}} [[Kategorie:Engelse geneeskundiges]] [[Kategorie:Snydokters]] [[Kategorie:Geboortes in 1827]] [[Kategorie:Sterftes in 1912]] 8cz3q5k1i1f1r71zl8f1u42e4u05f87 6 132222 2970401 2003660 2026-09-24T06:23:34Z JMK 649 +kat 2970401 wikitext text/x-wiki {{Beeldinligting |beskrywing={{af|1=Uitsig vanaf die [[Scottish Horse-gedenkteken]] op [[Kensington, Johannesburg|Kensington]] en [[Bezuidenhoutsvallei]].}} |bron=Eie werk |datum=3 Januarie 2018 |daarsteller=Morné van Rooyen |outeur=Morné van Rooyen |ander_weergawes=Geen }} [[Kategorie:Johannesburg]] [[Kategorie:Kensington, Johannesburg]] {{Kopiereg-erkenning|Morné van Rooyen}} {| align=center border=0 cellpadding=4 cellspacing=4 style="border: 1px solid #CCCC99; background-color: #F1F1DE" |- | [[Beeld:Commons-logo.svg|40px|center|Commons]] | style="font-size: 90%" | ''Hierde beeld/multimedia lêer is nou op '''[[Commons:Main Page|Wikimedia Commons]]''' as '''[[Commons:File:{{PAGENAME}}|{{PAGENAME}}]]''' beskikbaar.'' |}[[Category:NouCommons|{{PAGENAME}}]] da7yr7k0cv2ckugr6o3hcqoub5sa1ai 0 133820 2970219 2927103 2026-09-23T18:10:51Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970219 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Corvidae | fossil_range = {{fossil range|16|0}} Middel-[[Mioseen]] - tans | image = Cyanocitta-cristata-004.jpg | image_caption = ’n [[Blougaai]], ''Cyanocitta cristata''. | image_width = 250px | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = '''Corvidae''' | familia_authority = ([[William Elford Leach|Leach]], 1820) | subdivision_ranks = [[Genus|Genera]] | subdivision = Sien [[#Genera en spesies|teks]]. | range_map = Corvidae range.png | range_map_caption = Verspreiding van die Corvidae. <div style="text-align:left;">{{Legend|#339966|Inheems|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#F3F300|Bekengestel/herbekendgestel|border=1px solid #aaa}}{{Legend|#15A3EB|Uitgestorwe (ná 1500)|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#FF0000|Uitgestorwe (voor 1500)|border=1px solid #aaa}}</div> }} {{Multibeeld | align = right | direction = vertical | background color = white | voetskrif = Twee soorte [[kraai]]e wat in [[Suider-Afrika]] voorkom. | beeld1 = Pied_crow.jpg | width1 = 256 | onderskrif1 = [[Witborskraai]], ''Corvus albus''. | beeld2 = Cape_crow.jpg | width2 = 256 | onderskrif2 = [[Swartkraai]], ''Corvus capensis'' }} '''Corvidae''', of die '''Kraaiagtiges''', is ’n wydverspreide [[familie (biologie)|familie]] [[sangvoël]]s wat die [[kraai]], [[raaf]], [[roek]], [[gaai]], [[ekster]] en [[Neutkraker (voël)|neutkraker]] insluit.<ref name=madge>{{cite book |last1=Madge |first1=S. |last2=Burn |first2=H. |date=1993 |title=Crows and Jays |publisher=Helm |isbn=1-873403-18-6}}</ref><ref name = robertson2000>Robertson, Don (30 Januarie 2000): Bird Families of the World: [http://www.montereybay.com/creagrus/corvids.html Corvidae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060428150428/http://www.montereybay.com/creagrus/corvids.html |date=28 April 2006 }}. Besoek op 10 Vovember 2007.</ref><ref name = claytonemery2005>{{cite journal |last1=Clayton |first1=Nicola |last2=Emery |first2=Nathan |year=2005 |title=Corvid cognition |journal=Current Biology |volume=15 |issue=3 |pages=R80–R81 |doi=10.1016/j.cub.2005.01.020 |pmid=15694292}}</ref> Meer as 120 [[spesie]]s is beskryf. Die [[genus]] ''[[Corvus]]'', wat kraaie, roeke en rawe insluit, maak meer as ’n derde van die familie uit. Corvidae toon tekens van noemenswaardige intelligensie vir diere van hul grootte en is van die intelligentste [[voël]]s wat tot dusver bestudeer is.<ref name=prior2008>{{cite journal |editor1-last=De Waal |editor1-first=Frans |last1=Prior |first1=Helmut |last2=Schwarz |first2=Ariane |last3=Güntürkün |first3=Onur |title=Mirror-Induced Behavior in the Magpie (''Pica pica''): Evidence of Self-Recognition |date=2008 |journal=PLoS Biology |doi=10.1371/journal.pbio.0060202 |pmid=18715117 |pmc=2517622|volume=6 |issue=8 |pages=e202}}</ref> Lede van die familie het veral bewys hulle kan hulself in spieëltoetse herken ([[Eurasiese ekster]]s) en gereedskap maak (kraaie en roeke),<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8059688.stm |work=BBC News |title=Rooks reveal remarkable tool-use |date=26 Mei 2009 |access-date=2 April 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191110022253/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8059688.stm |archive-date=10 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> vermoëns wat tot onlangs net met die [[mens]] en ’n paar ander hoër [[soogdier]]e vereenselwig is. Die grootte van hul brein in verhouding tot hul lywe stem ooreen met dié van [[Hominidae|groot ape]] en [[Walvisagtiges]], en is net effens laer as dié van mense.<ref name="birding">Birding in India and South Asia: [http://www.birding.in/birds/Passeriformes/corvidae.htm Corvidae]. Besoek op 10 November 2007</ref> Hulle is middelmatig tot groot, met sterk pote en snawels, haaragtige vere aan die basis van die snawel en ’n enkele [[ververing]] per jaar (die meeste sangvoëls verveer twee keer). Corvidae word wêreldwyd aangetref, behalwe aan die suidpunt van [[Suid-Amerika]] en die yskappe by die pole.<ref name = claytonemery2005/> Die meeste spesies kom voor in die tropiese Suid- en [[Sentraal-Amerika]], [[Suid-Asië]] en [[Eurasië]], met minder as 10 spesies elk in [[Afrika]] en [[Australasië]]. Die genus ''Corvus'' het na [[Australië]] teruggekeer in die relatief onlangse geologiese [[voorgeskiedenis]]. Dié land het vyf spesies en een subspesie. Verskeie spesies rawe kom op eilande voor, en van hulle word nou ernstig [[Bedreigde spesies|bedreig]] of het [[Uitsterwing|uitgesterf]]. == Klassifikasie en evolusie == Die familie Corvidae is deur die Engelse [[soöloog]] William Elford Leach bekendgestel in ’n gids tot die inhoud van die [[Britse Museum]] wat in 1820 gepubliseer is.<ref>{{ cite book | last=Leach | first=William Elford | author-link=William Elford Leach | year=1820 | chapter=Eleventh Room | title= Synopsis of the Contents of the British Museum | place=London | publisher=British Museum | edition=17de| pages=65–70 | oclc=6213801 }}</ref> Deur die jare was daar groot onenigheid oor die presiese evolusionêre verhoudings van die familie en verwante spesies. Wat uiteindelik duidelik was, is dat Corvidae afstam van Australasiese voorouers en dat hulle van daar af oor die wêreld heen versprei het. {{klade | style=font-size:95%;line-height:95% |1={{klade |label1='''Corvidae''' |1={{klade |1={{klade |label1=Pyrrhocoracinae |1=''Pyrrhocorax'' }} |2={{klade |1={{klade |label1=Crypsirininae |1={{klade |1=''Dendrocitta'' |2={{klade |1=''Crypsirina'' |2={{klade |1=''Temnurus'' |2=''Platysmurus'' }} }} }} }} |2={{klade |1={{klade |label1=Cissinae |1={{klade |1=''Urocissa'' |2=''Cissa (genus)|Cissa'' }} }} |2={{klade |1={{klade |label1=Perisoreinae |1={{klade |1=''Perisoreus'' |2=''Cyanopica'' }} }} |2={{klade |label1=&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;Cyanocoracinae |1={{klade |1={{klade |1={{klade |1=''Cyanocorax'' |2={{klade |1=''Calocitta'' |2=''Psilorhinus'' }} }} |2={{klade |1=''[[Aphelocoma]]'' |2={{klade |1=''Cyanocitta'' |2=''Gymnorhinus'' }} }} }} |2=''Cyanolyca'' }} |label2=Corvinae |2={{klade |1={{klade |1={{klade |1=''[[Corvus]]'' |2=''Coloeus'' }} |2=''Nucifraga'' }} |2={{klade |1={{klade |1=''Pica (genus)|Pica'' |2=''Garrulus'' }} |2={{klade |1={{klade |1=''Podoces'' |2=''Ptilostomus'' }} |2=''Zavattariornis'' }} }} }} }} }} }} }} }} |2=Laniidae }} }} === Fossielrekord === Die vroegste Corvidae-[[fossiel]]e dateer van die middel [[Mioseen]], sowat 17&nbsp;miljoen jaar gelede. ''Miocorvus'' en ''Miopica'' kon onderskeidelik voorouers van kraaie en sommige van die eksterspesies gewees het, of soortgelyk aan die bestaande vorme vanweë samelopende [[evolusie]]. Dit lyk of die bekende [[Voorgeskiedenis|prehistoriese]] Corvidae-genera hoofsaaklik van die Nuwe en Ou Wêreldse gaai- en Holarktiese eksterlyne is: * ''Miocorvus'' (Middel Mioseen van Sansan, [[Frankryk]]) * ''Miopica'' (Middel Mioseen van Suidwes-[[Oekraïne]]) * ''Miocitta'' (Laat Mioseen van Logan County, [[VSA]]) * ''Protocitta'' (Vroeë [[Pleistoseen]] van Reddick, VSA) * ''Henocitta'' (Middel Pleistoseen van Williston, VSA) Daarbenewens is daar talle fossielspesies van bestaande genera sedert die Mioseen en [[Plioseen]], hoofsaaklik [[Europa|Europese]] ''Corvus''. == Morfologie == Kraaiagtiges is groot tot baie groot sangvoëls met ’n robuuste bou, sterk bene en haaragtige veertjies aan die basis van die snawel (buiten een gaai).<ref name=Perrins>Perrins, Christopher (2003): ''The New Encyclopedia of Birds'' Oxford University Press: Oxford {{ISBN|0-19-852506-0}}</ref> Baie lede van Corvidae in gematigde streke het hoofsaaklik swart of blou vere; sommige is egter swart-en-wit gevlek, ander het ’n bloupers skynsel en baie tropiese spesies is kleurryk. Die mannetjies en wyfies lyk baie eenders. Kraaiagtiges het sterk, stewige snawels en ’n groot vlerkspan. Die familie sluit die grootste spesies van die [[Orde (biologie)|orde]] [[Passeriformes]] in. Die kleinste lid van die familie is die [[witkeeldwerggaai]] (''Aphelocoma nana''); dit is 21,5&nbsp;cm lank en weeg sowat 41&nbsp;g. Die grootste lid is die [[raaf|gewone raaf]] (''Corvus corax'') en die [[dikbekraaf]] (''Corvus crassirostris''); albei is langer as 65&nbsp;cm en weeg meer as 1,4&nbsp;kg. Spesies kan uitgeken word aan hul grootte, vorm en geografie; sommige, veral die Australiese kraai, kan aan hul hees gekras uitgeken word.<ref name = robertson2000 /> == Intelligensie == {{Hoofartikel|Intelligensie by voëls}} [[Beeld:Rufous Treepie I IMG 9850.jpg|duimnael|240px|''Dendrocitta vagabunda'']] [[Beeld:Yellow-billed Blue Magpie I IMG 7393.jpg|duimnael|240px|''Urocissa flavirostris'']] [[Beeld:Orvani (1).JPG|duimnael|240px|''[[Garrulus glandarius]]'']] [[Beeld:Elster wikipedia2.jpg|duimnael|240px|''[[Pica pica]]'']] [[Beeld:Plush-crested Jay.jpg|duimnael|240px|''Cyanocorax chrysops'']] [[Beeld:Corvus_corax_ad_berlin_090516.jpg|duimnael|240px|''[[Corvus corax]]'']] [[Beeld:Wrona_Siwa.jpg|duimnael|240px|''Corvus cornix'']] [[Beeld:Flickr_-_don_macauley_-_Corvus_crassirostris.jpg|duimnael|240px|''[[Corvus crassirostris]]'']] Die verhouding van Corvidae se brein in verhouding tot sy lyf is onder die grootste van alle voëls; dit vergelyk goed met dié van die [[Hominidae|groot ape]] en [[Walvisagtiges]], en is net effens laer as by mense.<ref name="birding" /> Hul intelligensie word aangehelp deur die lang groeitydperk van jong voëls. Deur by die ouers te bly, het die kleintjies baie tyd om nodige vaardighede aan te leer. Toe hulle met [[kat]]te en [[hond]]e vergelyk is in ’n eksperiment om hul kossoekvermoë met behulp van driedimensionele leidrade te toets, het die Kraaiagtiges veel beter gevaar.<ref name=Krushinskii>{{cite journal |last1=Krushinskii |first1=L. V. |last2=Zorina |first2=Z. A. |last3=Dashevskiy |first3=B. A. |pmid=112801 |date=1979 |title=Ability of birds of the Corvidae family to operate by the empirical dimensions of figures |volume=29 |issue=3 |pages=590–7 |journal=Zhurnal vysshei nervnoi deiatelnosti imeni I P Pavlova}}</ref> In ’n studie waarin getoets is hoe dikwels voëls nuwe maniere kry om kos in die natuur te vind, is bevind Corvidae is die innoverendste.<ref>Rincon, Paul (22 Februarie 2005) [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4286965.stm Crows and jays top bird IQ scale]. BBC.</ref> In ’n oorsig van 2004 is bevind hul kognitiewe prosesse (om te leer en kennis op te doen) is op die vlak van die groot ape s'n.<ref name=Emery>{{cite journal |last1=Emery |first1=Nathan |last2=Clayton |first2=Nicola |title=The Mentality of Crows: Convergent Evolution of Intelligence in Corvids and Apes |year=2004 |journal=Science |volume=306 |issue=5703 |pages=1903–7 |doi=10.1126/science.1098410 |pmid=15591194|bibcode=2004Sci...306.1903E }}</ref> Die vindingrykheid van die Kraaiagtiges word geïllustreer deur hul voedingsvaardighede, onthouvermoëns, gebruik van gereedskap en groepsgedrag. Die lewe in groot sosiale groepe word al lank verbind met groot kognitiewe vermoëns, want individue moet ander kan herken en hul sosiale posisie en kossoekmetodes ken. Hulle moet tussen geslagte, ouderdomme en statusse kan onderskei en op die hoogte bly van veranderings in die groep. Die moeilikheidsgraad van die sosiale lewe stem dalk ooreen met hul kognitiewe vermoëns.<ref name=Bond>{{cite journal |last1=Bond |first1=Alan B. |last2=Kamil |first2=Alan C. |last3=Balda |first3=Russell P. |doi=10.1006/anbe.2003.2101 |title=Social complexity and transitive inference in corvids |year=2003 |journal=Animal Behaviour |volume=65 |issue=3 |pages=479–487 |url=http://www.biosci.unl.edu/avcog/research/articles/AnBeh03.pdf |format=PDF |access-date= 2 Maart 2018 |archive-date=16 Februarie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216084527/http://www.biosci.unl.edu/avcog/research/articles/AnBeh03.pdf |url-status=dead }}</ref> Die [[Eurasiese ekster]] is die enigste niesoogdierspesie wat homself in ’n spieëltoets kan herken.<ref name=prior2008/> Eksters is ook al waargeneem waar hulle aan uitgebreide rourituele deelneem wat ooreenstem met menslike begrafnisse, insluitende die neerlê van graskranse.<ref>[http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-1221754/Magpies-grieve-dead-turn-funerals.html Magpies grieve for their dead (and even turn up for funerals)] Deur David Derbyshire vir Mailonline, bygewerk: 01:57, 24 Oktober 2009</ref><ref name="74.220.204.222">[http://74.220.204.222/Puplando/wp-content/uploads/2013/12/EMOSPA47.pdf Animal emotions, wild justice and why they matter: Grieving magpies, a pissy baboon, and empathic elephants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150610202118/http://74.220.204.222/Puplando/wp-content/uploads/2013/12/EMOSPA47.pdf |date=10 Junie 2015 }} Emotion, Space and Society xxx (2009) 1–4, Marc Bekoff</ref> Daar is getuienis van een swartkraai wat neute gekraak het deur dit op ’n voetoorgang van ’n pad neer te sit sodat die motors wat verbyry, dit stukkend trap. Hy het dan gewag dat die verkeerslig rooi word en die motors stilhou, en dan in veiligheid die inhoud gaan oppik.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=BGPGknpq3e0 |title=Attenborough – Crows in the City |publisher=YouTube.com |date=12 Februarie 2007 |access-date=9 Maart 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200410023411/https://www.youtube.com/watch?v=BGPGknpq3e0 |archive-date=10 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Groep kraaie in Engeland het beurte gemaak om vullisblikdeksels op te lig sodat hul maats kon kos bymekaarmaak. Dit is bekend dat lede van Corvidae kyk waar ander voëls hul kos weegsteek en dit later gaan steel.<ref>{{cite journal|author1=Burnell, Kristi L. |author2=Tomback, Diane F. |year=1985|jstor=4086793 |title=Steller's jays steal Grey Jay caches: field and laboratory observation|journal=Auk|volume= 102|issue=2|pages=417–419|doi=10.2307/4086793|url=http://sora.unm.edu/node/24119}}</ref><ref>{{cite journal|author=Waite, Thomas A. |year=1992|jstor=1369297 |title=Social hoarding and a load size-distance relationship in Gray Jays|journal=The Condor|url=http://sora.unm.edu/node/104654|volume=94|issue=4|pages=995–998|doi=10.2307/1369297}}</ref> Hulle beweeg ook hul kos rond tussen wegsteekplekke om te keer dat ander dit steel, maar net as hulle al self voorheen kos gesteel het (hulle onthou dus die sosiale verband, gebruik hul eie kennis van steel om ander se gedrag te voorspel en kan stappe doen om te keer dat hul kos gesteel word). Die resultate van studies om dié soort gedrag by ape te toets, was onbeslis.<ref>Owen, James (9 December 2004) [http://news.nationalgeographic.com/news/2004/12/1209_041209_crows_apes.html Crows as Clever as Great Apes, Study Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041212040209/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/12/1209_041209_crows_apes.html |date=12 Desember 2004 }}. ''National Geographic News''. Besoek op 10 November 2007</ref> Wipsnawelkraaie (''Corvus moneduloides'') is bekend daarvoor dat hulle gereedskap maak. Hulle maak hake uit takkies en blare en gebruik dit om [[insek]]larwes uit gate in bome te hark. Daar was ook al waarnemings van Amerikaanse kraaie, blou- en groengaaie wat gereedskap maak. Groot ape is sover bekend die enigste ander diere wat sulke gereedskap kan maak.<ref name = claytonemery2005 /> Die ander groep hoogs intelligente voëls van die orde [[Psittaciformes]] (wat [[Psittacidae|"ware" papegaaie]] en [[kaketoe]]s insluit) is nie naby verwant aan Corvidae nie. == Status en bewaring == Anders as wat met ander voëlfamilies die geval is, het Corvidae, veral kraaie, se kans op oorlewing verbeter danksy menslike ontwikkelings en hul verhouding met mense.<ref name=m&n2006>{{cite journal |last1=Marzluff |first1=John M. |last2=Neatherlin |first2=Eric |date=2006 |title=Corvid response to human settlements and campgrounds: Causes, consequences, and challenges for conservation |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2006-06_130_2/page/301 |journal=Biological Conservation |volume=130 |issue=2 |pages=301–314 |doi=10.1016/j.biocon.2005.12.026}}</ref> Landbou verskaf nuwe voedselbronne: struiklande ryk aan [[bessie]]s en [[insek]]te. Wanneer die struike nog jonk en dig is, gebruik gaaie en kraaie dit om [[nes]] te maak. Rawe verkies gewoonlik groter bome in digter woude.<ref name = m&n2006 /> Hoewel Corvidae nie bedreig word nie en baie se getalle eintlik toeneem danksy menslike bedrywighede, is ’n paar spesies wel in gevaar. Die vernietiging van [[Suidoos-Asië|Suidoos-Asiatiese]] [[reënwoud]]e lei daartoe dat gemengde swerms, wat Kraaiagtiges insluit, bedreig word.<ref name=Lee>{{cite journal |last1=Lee |first1=T. M. |last2=Soh |first2=M. C. K. |last3=Sodhi |first3=N. |last4=Koh |first4=L. P. |last5=Lim |first5=S. L. H. |title=Effects of habitat disturbance on mixed species bird flocks in a tropical sub-montane rainforest |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2005-03_122_2/page/193 |date=2005 |journal=Biological Conservation |doi=10.1016/j.biocon.2004.07.005 |volume=122 |issue=2 |pages=193–204}}</ref> Ook die Florida-struikgaaie se getalle neem af omdat hul halfdroë struiklandhabitat ’n bedreigde [[ekostelsel]] is.<ref name=BLI>BirdLife International. (2016). ''Aphelocoma coerulescens''. The IUCN Red List of Threatened Species. {{doi|10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22705629A94028132.en}}</ref><ref name=Breininger>{{cite journal |last1=Breininger |first1=D. R. |last2=Toland |first2=B. |last3=Oddy |first3=D. M. |last4=Legare |first4=M. L. |title=Landcover characterizations and Florida scrub-jay (''Aphelocoma coerulescens'') population dynamics |doi=10.1016/j.biocon.2005.09.026 |url=http://www.nbbd.com/godo/minwr/research/scrubjay-landcover.pdf |format=PDF |year=2006 |journal=Biological Conservation |volume=128 |issue=2 |pages=169–181}}</ref> ’n Paar eilandspesies, wat erger geraak word deur ingevoerde dierspesies en die verlies van hul habitat, het uitgesterf (soos die Nieu-Seelandse raaf) of word bedreig (soos die Marianakraai). == Genera en spesies == Van die bekendste genera en spesies is: '''Afsonderlike genera''' * Genus ''Platylophus'' (1 spesie: Maleise kuifgaai) * Genus ''Platysmurus'' (1 spesie: Maleise swartgaai) * Genus ''Perisoreus'' (3 spesies gaaie, waaronder die [[taigagaai]]) '''Gaaie van die Nuwe Wêreld''' * Genus ''Cyanolyca'' (9 spesies) * Genus ''Cyanocorax'' (17 spesies) * Genus ''Psilorhinus'' (1 spesie: bruingaai) * Genus ''Calocitta'' (2 spesies) * Genus ''Cyanocitta'' (2 spesies, waaronder die [[blougaai]]) * Genus ''Aphelocoma'' (6 spesies) * Genus ''Gymnorhinus'' (1 spesie: [[pinjongaai]]) '''Gaaie van die Ou Wêreld''' * Genus ''Garrulus'' (3 spesies, waaronder die [[Eurasiese gaai|“gewone” gaai]]) * Genus ''Podoces'' (4 spesies steppegaaie) '''Afsonderlike genera uit die Indo-Maleisiese gebied''' * Genus ''Cyanopica'' (2 spesies, waaronder die blou-ekster) * Genus ''Urocissa'' (5 spesies) * Genus ''Cissa'' (4 spesies) '''Boomeksters''' * Genus ''Dendrocitta'' (7 spesies boomeksters) * Genus ''Crypsirina'' (2 spesies) * Genus ''Temnurus'' (1 spesie: trapstertekster) '''Holarktiese eksters''' * Genus ''Pica'' (3 spesies, waaronder die [[Eurasiese ekster|“gewone” ekster]]) * Genus ''Zavattariornis'' (1 spesie: akasiagaai) '''Neutkrakers''' * Genus ''Nucifraga'' (3 spesies [[Neutkraker (voël)|neutkrakers]], waaronder die “gewone” neutkraker) '''Alpekerkkraai en alpekraai''' * Genus ''Pyrrhocorax'' (alpekerkkraai en -kraai) '''Piapiak''' * Genus ''Ptilostomus'' (piapiak) '''Kerkkraaie''' * Genus ''Coloeus'' (2 spesies [[kerkkraai]]e, waaronder die “gewone” kerkkraai) '''Ware kraaie''' * Genus ''Corvus'' (meer as 45 spesies, waaronder die [[swartkraai]] en [[witborskraai]]) == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * Sibley, Charles Gald & Ahlquist, Jon Edward ([1991]: ''Phylogeny and Classification of Birds: A Study in Molecular Evolution''. Yale University Press, New Haven, Connecticut, {{ISBN|0-300-04085-7}} == Eksterne skakels == *[http://ibc.lynxeds.com/family/crows-corvidae Video's van Corvidae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314050252/http://ibc.lynxeds.com/family/crows-corvidae |date=14 Maart 2016 }} by die Internet Bird Collection *[http://www.xeno-canto.org/browse.php?query=corvidae Klanke van Corvidae] by xeno-canto.org *[http://www.corvidcorner.com Corvid Corner] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220108233945/http://corvidcorner.com/ |date= 8 Januarie 2022 }} ’n Webtuiste oor die Corvidae *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/8631486.stm "Clever New Caledonian crows can use three tools"] * {{Wikispecies-inlyn|Corvidae}} *{{Commons-kategorie inlyn|Corvidae}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Corvidae|Engelse Wikipedia]] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Kraaiagtiges| ]] gx43bhloakr7ae8qeos8cypfljxbj4r 0 137552 2970271 2726467 2026-09-23T18:58:53Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970271 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:UN HQ 157652121 5b5979da9e2.jpg|duimnael|regs|Die [[Verenigde Nasies]], met sy hoofkantoor in [[New York Stad]], is die grootste internasionale diplomatieke organisasie.]] '''Diplomasie''' is die kuns en praktyk van onderhandelinge tussen verteenwoordigers van [[Staat|state]]. Dit verwys gewoonlik na internasionale diplomasie, die uitvoering van [[internasionale verhoudinge]]<ref name="ron" /> deur die werk van professionele diplomate ten opsigte van 'n volledige reeks aktuele kwessies. Internasionale verdrae word gewoonlik deur diplomate onderhandel voor goedkeuring deur nasionale politici. == Die basis van diplomasie == Die basis van diplomasie is die dialoog en/odf onderhandelinge tussen twee of meer groepe oor sake wat mense wil reël. Bekende voorbeelde hiervan is die vredesdialoog tussen die twee lande wat in [[oorlog]] is, handelsooreenkomste tussen twee of meer lande, en ontwapeningsaamesprekings. Diplomatieke dialoog word gekenmerk deur die deelname aan die bespreking van twee (of meer) groepe wat nie aan mekaar verwant is nie en waar ook duidelike verskille tussen hulle bestaan, in 'n situasie waarin beide groepe egter enigsins 'n belang het by die vind van oplossings vir hul onderlinge probleme. Diplomasie is veral daarop gerig om die teenstellings wat in verskille voorkom te oorbrug maar dien ook as die formele kanaal om verhoudinge tussen lande te bestuur. Van belang is ook om duidelik onderskeid te maak tussen die dialoog tussen verskillende groepe en tussen dele van dieselfde groep, laasgenoemde is nie diplomasie nie, maar [[politiek]]. 'n Onderhandeling oor padkonstruksie tussen Mosambiek en Suid-Afrika, is byvoorbeeld 'n diplomatieke aangeleentheid, padkonstruksie binne Suid-Afrika is 'n saak vir die Suid-Afrikaanse juridiksie en politiek. Die diplomatieke dialoog tussen Suid-Afrika en Mosambiek word dan gevoer deur verteenwoordigers (diplomate) van die twee politieke liggame van beide lande en word ook vooraf deur die politiek van beide lande goed- of afgekeur. Die deur diplomate onderhandelde verdrae moet deur hulle onderskeie lande geratifiseerd word. == Ontwikkeling van diplomasie == Die uitruil van gesante tussen state het al tydens die oudheid voorgekom. In vredestyd is selfs gesante uitgeruil tussen kompeterende state, soos sekere Griekse stadstate en die [[Persiese Ryk]]. Ook [[Alexander die Grote]] het diplomate gebruik. Diplomasie was ook 'n noodsaaklike hulpmiddel vir die groot Hellenistiese koninkryke, wat in die [[Midde-Ooste]] verskeie oorloë veg en dikwels onderhandel oor 'n vredesverdrag. Na die val van die [[Wes-Romeinse Ryk]] het die Germaanse konings die gebruik om gesantskappe uit te ruil oorgeneem. Permanente gesantskappe ontstaan tussen [[Venesië]] en die [[Oos-Romeinse Ryk]] in die twaalfde eeu. In 1455 het Francesco Sforza, Hertog van Milaan, vir die eerste in die geskiedenis van diplomasie, 'n permanente diplomatieke verteenwoordiging in die [[Republiek Genua]] geopen. Onder invloed van die Venesiaanse diplomasie is die gebruik om permanente verteenwoordigers uit te ruil vanaf die vyftiende eeu in [[Wes-Europa]] versprei. Die opkoms van die moderne diplomatieke strukture van Wes-Europa en aanverwante gebiede was aan die begin van die 18de eeu afgerond en het eintlik nooit weer weggegaan nie. Dit het begin met die uitruil van ambassadeurs as verteenwoordigers van konings of die landsbestuur in die vreemde en het gegroei tot alles omvattende organisasies op streeks ([[Europese Unie]]) en wêreldwye vlak ([[Verenigde Nasies]] en aanverwante organisasies). == Diplomate == Die diplomatieke titels is vasgelê in internasionale konvensies. Die belangrikste daarvan is die Verdrag van Wene oor diplomatieke verhoudinge. Die mees senior diplomaat in 'n missie is 'n ambassadeur. Die ambassadeur is die verteenwoordiger van sy/haar [[staatshoof]] en sy/haar [[regering]] by die regering waar hy/sy geakkrediteer is. Hierdie akkreditasie word gegee in die sogenaamde geloofsbriewe, waarin die staatshoof bevestig dat die aanwesige ambasadeur deur hom/haar aangestel is. Die oorhandiging van die geloofsbrief aan die staatshoof van die gasheerland gaan telkens gepaard met 'n formele seremonie. Die ambassadeur is belas met die leiding van die ambassade, wat ter plaatse die nasionale belange op die gebied van onder meer politiek, [[ekonomie]] en handel, ontwikkelingsamewerking, [[pers]] en kulturele sake behartig. In rang word die ambassadeur gevolg deur gevolmagtigde ministers, ambassaderade en ambassadesekretarisse. 'n Permanente verteenwoordiger is gelykwaardig aan 'n ambassadeur, met die verskil dat hy/sy nie geakkrediteer is by 'n ander regering nie, maar by 'n internasionale organisasie waar sy/haar land lidmaatskap geniet, soos die [[Europese Unie]], [[NAVO]] of die [[Verenigde Nasies]]. Diplomate hou hulle streng besig met die staatsbelang. Diplomate kan egter ook belas word met die aktiwiteite van 'n konsulaat-generaal. Die diplomaat moet ook die individuele belange van sy eie staatsburgers in die gasheerland verteenwoordig soos omskryf in die Verdrag van Wene oor konsulêre aangeleenthede. In 'n gasheerland kan verskeie konsulate-generaal of gewone konsulate gestig word, maar slegs een ambassade. Diplomate geniet diplomatieke immuniteit om te voorkom dat hulle deur plaaslike owerhede vervolg word. Met (ernstige) oortredings kan die ambassadeur die immuniteit van 'n diplomaat ophef. Tydens konflik (of 'n 'diplomatieke voorval') kan die ontvangende staat die ambassadeur ter verantwoording roep en in uiterste gevalle ''[[persona non grata]]'' verklaar, waardeur selfs die diplomatieke betrekkinge verbreek kan word. Die werwing van diplomate gebeur in die meeste lande deur middel van 'n diplomatieke eksamen, waarna gewoonlik verdere opleiding volg. == Sien ook == * [[Diplomatieke sending]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ron">Ronald Peter Barston, ''Modern diplomacy'', Pearson Education, 2006, p. 1</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Diplomacy}} {{Internasionale betrekkinge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Diplomasie| ]] 52ajw6348h6w5l6bf25eavuijdx6xek 0 137673 2970351 1805728 2026-09-23T23:23:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970351 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Morganucodon.jpg|duimnael|Morganucodon]] Die '''Mammaliaformes''' is 'n klade wat alle regte [[soogdier]]e (Mammalia) en hulle naaste verwantes omvat. {{clade| style=font-size:90%; line-height:80% |label1=[[Cynodontia]] |1={{clade |1={{clade |1=Tritylodontida |label2='''Mammaliaformes''' |2={{clade|1=Sinoconodon|2={{clade|1={{clade|1=Morganucodon|2=[[Megazostrodon]]}}|2={{clade|1=[[Haramiyida]]|2={{clade|1=[[Docodonta]]|2={{clade|1=Hadrocodium|2='''[[Mammalia]]'''}}}}}}}}}}}}}}}} Die oudste Haramiyida stam uit die Laat Trias: ''Thomasia'' en ''Haramiyavia''.<ref name="Jin Meng">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4262285/Dental and Mandibular Morphologies of Arboroharamiya (Haramiyida, Mammalia): A Comparison with Other Haramiyidans and Megaconus and Implications for Mammalian Evolution {{Outeur|Jin Meng, Shundong Bi, Yuanqing Wang, Xiaoting Zheng, en Xiaoli Wang}} PLoS One. 2014; 9(12): e113847.] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mammaliaformess is bekend uit die Trias, die Jura en die vroeë Kryt en hulle het in 'n taamlik groot verskeidenheid voorgekom. Van die Haramiyida het in bome geleef en sommige het selfs soos die [[vlieënde lemurs]] kon sweef.<ref>[https://www.nature.com/articles/nature23476 New gliding mammaliaforms from the Jurassic {{Outeur|Qing-Jin Meng, David M. Grossnickle, Di Liu, Yu-Guang Zhang, April I. Neander, Qiang Ji & Zhe-Xi Luo}}, Nature 548, 291–296 (17 Augustus 2017)]</ref> Van die Docodonta het soos [[otter]]s in die water geswem. Haramiyida en Docodonta het al 'n vag besit. Een van die anatomiese verskille is die struktuur van die middeloor, wat by regte soogdiere drie gehoorbeentjies het. Twee daarvan het uit bene van die Cynodonta-voorouers se onderkaak ontstaan. By Hadrocodium is hierdie transformasie amper kompleet. <ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3552421/ Evolution of the mammalian middle ear and jaw: adaptations and novel structures {{Outeur|Neal Anthwal, Leena Joshi, en Abigail S Tucker}} J Anat. 2013 Jan; 222(1): 147–160]</ref> Morganucodon het nog 'n dubbel kaakgewrig: een tussen ''os squamosum'' en ''dentarium'' en een tussen ''os articulare'' en ''os quadratum''. In later soogdiere het die articulare en quadratum deel van die midde-oor geword. <ref name="Jin Meng"/> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Mammaliaformes]] jcz8fqmhyyjl79o1x2pj6vyw95t12z1 0 138294 2970252 2856393 2026-09-23T18:56:26Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970252 wikitext text/x-wiki Van die vroegste tye af moes die mens kies wat hy wil eet. Aanvanklik het dit gegaan om watter [[vrug]]te byvoorbeeld giftig of watter vleis die geskikste is. Daama het die mens probeer vasstel watter voedingsmiddele beter vir sy liggaam is as ander. Die ontwikkeling van die [[chemie]] het dit moontlik gemaak om die samestelling van die voedingsmiddele te bepaal, en die mens het geleer om in terme van voedingstowwe, soos vette, [[proteïen]]e, [[Koolhidraat|koolhidrate]] en [[vitamien]]e, te dink. Na die [[Eerste Wêreldoorlog]] is groot vordering gemaak met die vasstelling van die voedingsbehoeftes van gesonde mense. Die ondersoek is uitgebrei na die behoeftes van sekere groepe mense, byvoorbeeld swanger vroue, suigelinge, bejaardes en siekes. == Voedingsvereistes == Voeding is 'n noodsaaklike lewensbehoefte. Alle lewende wesens het voeding nodig virgroei, ontwikkeling en lewensaktiwiteite. Dit is dus noodsaaklik om te weet watter voedsel 'n vereiste is vir 'n gesonde liggaam en watter minder goed of skadelik is. Tekorte in die voeding kan tot ernstige gebreksiektes lei. 'n Deel van die mensdom, veral inwoners van onderontwikkelde lande, het byvoorbeeld 'n ernstig gebrek aan proteïen, wat die siekte kwasjiorkor (ernstige ondervoeding by suigelinge en kinders) veroorsaak. Ander is swaksiende weens 'n gebrek aan [[vitamien A]], terwyl die onvoldoende inname van [[vitamien B1]] [[beri-beri]] veroorsaak. Nog voordat werklike gebreksiektes voorkom, kan gebrekkige voeding die mens se weerstand teen siektes afbreek. In [[Mexiko]] stert byvoorbeeld baie meer kleuters aan [[masels]] as in [[Noord-Amerika]]. Dit is nie te wyte aan 'n sterker maselvirus of swakker mediese dienste nie, maar aan die swak voeding van die Mexikane. Oor die algemeen het 'n swak voedingstoestand by 'n bepaalde bevolking 'n hoe kindersterfte tot gevolg. === Dieetkunde === Die mens bestudeer voeding maar eers sedert die begin van die 19e eeu wetenskaplik, en groot vordering op die gebied van die dieetkunde is eers sedert die Eerste Wêreldoorlog gemaak. Wat praktiese resultate betref, het die deurbraak gekom nadat 'n kommissie van die Volkebond in die dertigerjare opdrag gekry het om riglyne te trek vir die voedingsbehoeftes van die gesonde mens. Die kommissie het die aandag gevestig op die voorkomende belang van 'n goeie voeding en enkele, eenvoudige aanbevelings gedoen oor onder meer proteïenbehoeftes, die wenslikheid of swanger vroue daagliks een liter melk moet drink en oor die inname van bykomende [[vitamien D]] in streke waar sonlig, wat belangrik is vir die vorming van die vitamien, skaars is. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die pionierswerk as riglyne gebruik by die opstel van voedsel rantsoene en -verspreiding. Die meeste resultate was uitstekend. Ondanks rantsoenering het die Britse bevolking byvoorbeeld 'n meer gebalanseerde voeding gekry en die volksgesondheid het aanmerklik verbeter. Bomaanvalle en ongunstige higiëniese toestande ten spyt het die sterftesyfer van [[Brittanje]] gedaal, skoolkinders het beter gegroei, minder ernstige kraamgevalle het voorgekom, die aantal doodgebore kinders het verminder, die mense het gesonder tande gehad, minder gevalle van suikersiekte, hartsiekte en maagswere het voorgekom en selfs tuberkulose het effens minder slagoffers geëis, === Voedingstowwe === Deesdae is die samestellings van die meeste voedingsmiddele bekend en daar word eerder verwys na voedingstowwe in plaas van na voedingsmiddele, 'n Voedingstof (nutriënt) is 'n chemies definieerbare bestanddeel van 'n voedingsmiddel soos vleis, botter, groente en vrugte, wat vir die groei, instandhouding of werkverrigting van die liggaam gebruik kan word. 'n Mens kry anorganiese stowwe, soos water, sout, kalk en ander minerale voedingstowwe, en 'n aantal koolstofverbindings, soos proteïene, vette, koolhidrate en vitamiene, wat organiese voedingstowwe is. Organiese voedingstowwe is meestal van plante en diere afkomstig, proteïene word veral in [[vis]], vleis en eiers aangetref, asook in peulvrugte. Vette kom ryklik in diervet en plantaardige olies voor. Die belangrikste koolhidrate is stysel, rietsuiker (sukrose) en melksuiker (laktose). Mits dit nie giftig is nie, maak dit nie saak van watter plant of dier die voedsel verkry word nie. Smaak en gewoonte of godsdiens is in hierdie opsig, naas die beskikbaarheid daarvan, die deurslaggewende faktor. === Brandstowwe === In die eerste plek moet voeding genoeg energie verskaf om die verrigting van arbeid moontlik te maak. Dit sluit in uitwendige arbeid, soos loop en werk, asook inwendige werkverrigting, soos die klop van die hart en die werking van liggaamselie. Die energie word vrygestel deur die verbranding van organiese voedingstowwe in die selle, in die besonder die van vette en koolhidrate. Proteïene, alkohoi en organiese sure uit groente en vrugte kan egter ook verbrand word. Die behoefte aan energie, wat deur gewaarwordings van hanger tot uiting kom, word dikwels in kalorieë (kal) of kilokaloriea (kkal) uitgedruk (1 000 kal is 1 kkal).ln 1969 is egter besluit dat die natuurwetenskaplike terme joule (J) as energie-eenheid ook in die dieetkunde gebruik moet word. (1 kkal = 4180 J of 4,18kJ.) Die totale kaloriebehoefte van die liggaam is van talle faktore afhankIlk, byvoorbeeld van die omgewing, geslag, ouderdom, gesondheidstoestand en die tipe werk wat verrig moet word. Die minimumbehoefte is sowat 4 200 kJ (1 000 kkal) per dag, wat gelyk is aan die energieverbruik tydens rustoestand. 'n Normale volwassene het voedsel met 'n kaloriewaarde van 10000 tot 12500 kJ (2400 - 3 000 kkal) per dag nodig. Die kaloriewaarde van die voeding kan bepaal word sodra die samestelling daarvan bekend is. As maatstaf word die sogenaamde Atwaterfaktore of Atwater-getalle gebruik, waarvolgens 1 9 vet 38 kJ (9 kkal) tel en 1 9 koolhidrate of prote'iene 17 kJ (4 kkal). === Boustowwe === Sekere stowwe is voortdurend nodig vir die opbou van die menslike liggaam. Die opbou eindig teen die 25e lewensjaar, wanneer die mens ophou groei. Tog is boustowwe hierna steeds nodig om letsels te herstel en teenliggame teen infeksies te vorm. oustowwe is egter vera! nodig omdat die liggaamselle aanhoudend hernieu word. Die belangrikste voedingstof hiervoor is water, wat meer as 60 % van die liggaam uitmaak. Aminosure, wat boustene van proteïene is, is nodig vir weefselproteïene. Vette en koolhidrate kan ook gebruik word vir die opbou van organiese liggaamsmateriaal. ln teenstelling met proteïen, waarvan die oortollige hoeveelheid verbrand word, word oortollige vette en koolhidrate as reserwevoedsel opgeberg. Die inname van te veeI proteïene word dikwels by die bevolking van ryk lande aangetref, terwyl die teenoorgestelde in arm lande gebeur. Daar word proteïene verbrand om in die energiebehoefte te voorsien en dit kan nie gebruik word vir die eintlike doel van weefselopbou nie. In sommige Afrikalande gebeur dit dat kinders ophou groei wanneer voedselskaarste heers en weer verder groei as meer kos beskikbaar is. Enkele soute is ook onontbeerlike boustowwe, byvoorbeeld kalk ('n kalsiumsout) vir die opbou van die skelet, en ystersoute, wat 'n belangrike rol speel by die vorming van rooibIoedliggaampies. === Beskermende stowwe === Die derde groep onmisbare stowwe is absoluut noodsaaklike voedingstowwe omdat dit nie in die liggaam uit ander stowwe vervaardig kan word nie, en omdat dit beskerming bied teen 'n groot aantal siektes. Organiese stowwe van die groep is die vyftiental vitamiene, waarvan reeds klein hoeveelhede biologies aktief raak. Beskermende anorganiese stowwe is water en suurstof en sowat twintig minerale of minerale elemente, Die chemiese elemente wat in voedingsoute aangetref word, word verdeel in makro-elemente, soos [[kalium]], [[natrium]], [[kalsium]], [[fosfor]], [[magnesium]] en [[swael (chemiese element)|swael]] en in mikro-elemente, ook spoorelemente genoem, soos [[yster]], [[jodium]], [[fluoor]], [[koper]], [[mangaan]], [[sink]], [[molibdeen]], [[kobalt]], [[barium]], [[stronsium]], [[broom]], [[seleen]] en [[sesium]]. Absoluut noodsaaklik is ook 'n aantal [[aminosuur|aminosure]], wat in voldoende hoeveelhede in proteïene moet voorkom. Enkele bestanddele van vette, soos die meervoudig onversadigde vetsure, word ook as beskermende stowwe gereken omdat hulle vermoedelik die kans op hart- en bloedvatsiektes verklein. Daar bestaan egter geen sekerheid oor hulle presiese rol nie. == Bestanddele == Goeie voeding bevat alle noodsaaklike voedingstowwe in 'n voldoende hoeveelheid en in die regte verhouding. Die vermoë om voort te plant en om gesonde kinders voort te bring, word deur goeie voeding verbeter, terwyl gesondheid en arbeidsvermoë ook kan verbeter. Dit is nie moontlik om vir elke persoon presies die beste voeding aan te beveel nie. Te veel faktore speel hier ‘n rol, soos onder meer die persoonlike en gemeenskaplike voedingsgewoontes. Wanneer minder as die minimum hoeveelheid noodsaaklike stowwe ingeneem word, word van ondervoeding gepraat. ‘n Onderskeiding kan gemaak word tussen totale ondervoeding, dit wil sê die voeding in sy geheel is onvoldoende, en gedeeltelike ondervoeding, dit wil sê daar is 'n gebrek aan een of aan enkele voedingstowwe. In hoogs ontwikkelde lande word ondervoeding en gebreksiektes nouliks aangetref. Tog kan swak eetgewoontes die gesondheidstoestand van die lande se bevolkings benadeel. Voorbeelde hiervan is kinders wat te veel lekkernye soos skyfies en lekkers eet, mense wat soggens te haastig is om ontbyt te eet of mense wat eensydige maaltye eet waardeur tekorte aan ander voedingstowwe ontstaan (wanvoeding). Dit blyk ook dat al hoe meer mense aan oorvoeding ly namate die welvaart in 'n land toeneem, omdat hulle te veeI voedsel eet wat ryk aan vet en suiker is. Dit lei tot oorgewig, wat die kanse vergroot van kwale soos gewrigsaandoenings, spatare, hart- en bloedvatsiektes, suikersiektes, galaandoenings en swangerskapsvergiftigings, en soms selfs die moontlikheid van kanker verhoog. Te veel suiker is nadelig vir tande en aangesien die voedingstof hoofsaaklik as brandstof vir die liggaam dien, kan dit heeltemal uit die dieet weggelaat word. === Voedingstabelle === Die werk van dieetkundiges het daartoe gelei dat tabelle opgestel kon word wat die daaglikse behoeftes aan en die samestelling van voedingsmiddele aandui. ln die meeste lande word die opstel van voedingstabelle deur die owerhede geïnisieer. Dit is altyd beter om die eie land se voedingstabelle te gebruik, omdat die behoeftes van elke bevolking wissel weens onder meer klimaatsverskille, die beskikbaarheid van bepaalde voedingstowwe en die aard van die bevolkings se bedrywighede. In voedingstabelle word gewoonlik voedselsoorte gebruik wat plaaslik bekombaar is. Die samestelling van bepaalde produkte, soos groente en vrugte, verskil ook dikwels van die in ander lande weens klimaats- en grondverskille. Die aanbevelings in die tabelle word nie op individue gerig nie, maar op groepe soos kleuters, tieners, volwasse mans en vroue, swanger vroue en bejaardes. Dieetkundiges verskil soms in hul aanbevelings oor die voedingswaarde en nodige hoeveelhede van sekere produkte. Dit is dus noodsaaklik dat die tabelle voortdurend aangepas word namate kennis op die gebied vermeerder. Geen finale uitsluitsel oor korrekte voeding is nog gekry nie en die behoeftes van bevolkings verander ook aanhoudend namate hul lewensgewoontes verander. === Verskeidenheid === In die praktyk bring 'n groot verskeidenheid voedselsoorte mens die naaste aan korrekte voeding. Geen enkele voedingsmiddel is 'n perfekte bron van kalorieë en 'n perfekte bron van noodsaaklike voedingstowwe nie. Tekorte in een voedingsmiddel moet dus deur 'n oormaat in 'n ander aangevul word. Dierlike proteïne in melk, vis en vie is is byvoorbeeld ryker aan noodsaaklike aminosure as plantaardige proteïene. 'n Mengsel van verskillende plantaardige proteïene kan egter wei voldoende hoeveelhede aminosure verskaf. Variasie in die voeding is ook in ander opsigte belangrik, byvoorbeeld ter wille van smaak. Sommige stowwe kan ook deur gereelde of oorvloedige gebruik 'n skadelike uitwerking hê. Spinasie bevat byvoorbeeld oksaalsuur, wat in die spyverteringskanaal met [[kalsium]] verbind tot 'n sout wat nie verteer kan word nie en die kalsiumvoorsiening versteur. Dit gebeur egter net as [[spinasie]] daagliks geëet en melkprodukte nie daarmee saam ingeneem word nie. == Diëte == 'n Dieet is 'n voedingsvoorskrif wat bestaan uit samestellings wat medies bepaal is. Diete verskil van die normale voeding deurdat die voedsel of in 'n spesifieke vorm, byvoorbeeld vloeibaar, ingeneem moet word of deurdat een of meer voedingstowwe in kleiner of groter hoeveelhede as normaalweg aanwesig moet wees. Wanneer 'n dokter of 'n dieetkundige 'n dieet uitwerk, sal hulle probeer om dit so volwaardig as moontlik te maak en om dit by die lewensomstandighede van die pasiënt te laat aanpas. === Diagnostiese dieet === Die dieet word gewoonlik vir 'n kort tydperk, byvoorbeeld van 3 tot 10 dae, voorgeskryf as 'n dokter wil vasstel of 'n bepaalde orgaan behoorlik funksioneer. Die diagnostiese dieet is gewoonlik baie eensydig en moet streng gevolg word, omdat die klem op 'n bepaalde voedingstof val. Dit moet ook maklik bereibaar wees sodat foute by die samestelling tydens die voorbereiding uitgesluit kan word. Die ontlasting word tydens hierdie diëte gewoonlik noukeurig ontleed. === Balansstudie === Om diagnostiese redes kan 'n balansstudie gedoen word om vas te stel of daar 'n ewewig tussen die inname en uitskeiding is. 'n Balansstudie kan geruime tyd duur, gewoonlik tussen 8 en 70 dae, afhangende van die probleem. Gedurende 'n kort balansstudie moet die pasiënt elke dag presies dieselfde voedsel op dieselfde tyd inneem. Met balansstudies kan die werking van stowwe waaroor min nog bekend is, getoets word. === Terapeutiese dieet === Sommige siektes, soos hart-, bloedvat- en suikersiektes, word behandel deur 'n dieet te volg. In baie gevalle strek hierdie diete oor 'n lang tydperk en soms moet die pasiënt dit selfs vir die res van sy lewe volg. Dit is dus belangrik dat die pasiënt van die belangrikheid van sy dieet oortuig word. Die dieetlys moet alle voedsel insluit wat geëet mag word en die voedselsoorte wat heeltemal verbode is, sowel as die toelaatbare hoeveelhede en die wyse waarop dit voorberei en afgewissel kan word. Deesdae bestaan daar 'n groot aantal terapeutiese diete. Die natriumbeperkte of soutarm-dieet word voorgeskryf vir onder meer te hoe bloeddruk en hart- en nierkwale. Die verslankingsdiete word gekenmerk deur die beperking van kaloriee (minder vette en koolhidrate en geen suiker nie). Daar is verskillende verslankingsdiete, soos byvoorbeeld 'n appel-, 'n piesang of 'n sjerriedieet. Daar is ook die dieet van dr. Victor Lindlahr, gebaseer op die motto "maer word deur meer te eet". Die pasiënte wat sy dieet volg, moet baie van die voedingstowwe inneem wat baie energie in die liggaam vir spysvertering gebruik. Selluloseverrykte diete is ryk aan voedselsoorte soos volkoringbrood, dadels, vye, growwe, graanprodukte en vars vrugte. Daarby moet baie vloeistof, minstens twee liter per dag, gedrink word. Vir hart- en bloedvatkwale word dikwels 'n dieet voorgeskryf wat min cholesterol bevat en ryk is aan linolsuur. Voedingsmiddels wat ryk is aan cholesterol, soos lewer, niertjies en eierdooier, word verbied, terwyl die pasient heelwat sonneblom- en mielie-olies moet inneem. === Allergiediete === Feitlik aile voedselsoorte kan allergieë veroorsaak, maar veral melk, eiers, vis, skulp- en skaaldiere, sommige vleissoorte, spinasie, tamaties, aarbeie en sjokolade. Die allergiese reaksie daarop word bepaal deur die vorm waarin die voedselsoorte ingeneem word. Soms veroorsaak byvoorbeeld 'n rou of saggekookte eier 'n allergiese verskynsel terwyl 'n hardgekookte eier geen nagevolge inhou nie. Om die oorsaak van die allergie vas te stel, skryf dokters aanvanklik 'n baie beperkte dieet voor wat vry is van alle verdagte stowwe. As daar geen allergieë ontstaan nie, word die dieet algaande uitgebrei met "verdagte voedselsoorte" om vas te stel presies watter een die allergie veroorsaak. Dit gebeur soms dat die mens se gestel 'n sekere stof nie kan verdra nie omdat die ensiem ontbreek wat vir die stofwisseling in die liggaam verantwoordelik is. By 'n allergie vir melk ontbreek byvoorbeeld die ensiem laktase, wat verantwoordelik is vir die omsit van melksuiker, en by 'n allergie vir suiker ontbreek die ensiem sakkarase, wat verantwoordelik is vir die omsit van rietsuiker. 'n Uiteensetting van natriumbeperkte diëte, wat onder meer vir te hoë bloeddruk voorgeskryf word. == Verwysings == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409451}} band abefph7m2k4skc91jh19cnz2ad2nxbn 0 167257 2970203 2561207 2026-09-23T16:25:33Z Eloir 44744 Rol weergawe [[Special:Diff/2561207|2561207]] deur [[Special:Contributions/213.194.152.200|213.194.152.200]] ([[User talk:213.194.152.200|bespreek]]) terug. 2970203 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Felix Rosenqvist (Mahindra Racing) at 2017 Berlin ePrix.jpg|duimnael|260px|Felix Rosenqvist (Mahindra Racing) by die 2017 Berlynse ePrix]] '''Formule E''', amptelik die ABB FIA Formule E-kampioenskap, is 'n klas motorsport wat slegs elektriese motors gebruik. Die kampioenskap is in 2011 bedink, en die eerste wedren van die reeks het in September 2014 in [[Beijing]] plaasgevind.<ref>{{cite news |newspaper=[[Daily Telegraph]] |author=Telegraph Sport |date=13 September 2014 |title=Formula E opens with spectacular crash involving Nick Heidfeld and Nicolas Prost as Lucas di Grassi claims win |url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/11094128/Formula-E-opens-with-spectacular-crash-involving-Nick-Heidfeld-and-Nicolas-Prost-as-Lucas-di-Grassi-claims-win.html |access-date=13 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227210035/https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/11094128/Formula-E-opens-with-spectacular-crash-involving-Nick-Heidfeld-and-Nicolas-Prost-as-Lucas-di-Grassi-claims-win.html |archive-date=27 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die reeks staan onder die [[FIA]] se toesig en is tans in sy vierde seisoen. Alejandro Agag is die stigter en huidige uitvoerende hoof van Formule E.<ref>{{cite web |url=http://www.fiaformulae.com/en/championship/overview/ |title=Championship Overview |publisher=fiaformula.com |access-date=28 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209123533/http://www.fiaformulae.com/en/championship/overview |archive-date= 9 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Saadjie}} {{en-vertaal|Formula E}} [[Kategorie:Motorsportkompetisies]] r43uid47ae677goxovdonaml1iz3gn1 0 207837 2970381 2864581 2026-09-24T03:16:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970381 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Morris Chestnut | Beeld = Morris Chestnut in 2010 by Gage Skidmore.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Morris Chester Chestnut Jr.<ref>{{cite web |url=https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:KT72-NRH |title=Morris Chester Chesnut |work=FamilySearch |access-date=15 September 2016 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807030030/https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:KT72-NRH |archive-date=7 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/morris-chestnut/bio/167225|title=Morris Chester Chestnut|publisher=|access-date=25 September 2018|archive-date= 7 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707120828/https://www.tvguide.com/celebrities/morris-chestnut/bio/167225/|url-status=dead}} "Fast Facts" [[TV Guide]]</ref> | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = 2 | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, vervaardiger, en regisseur | Aktiewe jare = 1990–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0004820 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Morris Chestnut''' (gebore 1 Januarie [[1969]]) is 'n [[Afro-Amerikaanse]] akteur, vervaardiger, en regisseur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Boyz n the Hood'' (1991), ''Under Siege 2: Dark Territory'' (1995), ''Anacondas: The Hunt for the Blood Orchid'' (2004), en ''Kick-Ass 2'' (2013). == Filmografie == === Rolprente === * 1991: ''Boyz n the Hood'' * 1995: ''Under Siege 2: Dark Territory'' * 1999: ''The Best Man'' * 2001: ''The Brothers'' * 2001: ''Two Can Play That Game'' * 2002: ''Half Past Dead'' * 2002: ''Like Mike'' * 2004: ''Anacondas: The Hunt for the Blood Orchid'' * 2004: ''Breakin' All the Rules'' * 2005: ''The Cave'' * 2007: ''The Perfect Holiday'' * 2009: ''Not Easily Broken'' * 2013: ''Kick-Ass 2'' * 2013: ''The Call'' * 2013: ''The Best Man Holiday'' * 2015: ''The Perfect Guy'' * 2016: ''When the Bough Breaks'' * ''The Syndicate'' * ''The Motor City Assassin'' === Televisiereekse === * 1992: ''Out All Night'' * 1997: ''C-16: FBI'' * 2001: ''The Ananda Lewis Show'' * 2009: ''V'' * 2010: ''Project: Comic-Con'' * 2014: ''Legends'' * 2015: ''Rosewood'' * 2018: ''The Enemy Within'' * ''The Long Walk'' === Televisierolprente === * 1993: ''The Ernest Green Story'' * 1997: ''Firehouse'' * 2001: ''The Killing Yard'' * 2005: ''Dante'' === Video's === * 2009: ''Love in the Nick of Tyme'' * 2011: ''The Enduring Significance of Boyz n the Hood'' * 2014: ''Nurse Jackie Season 5: New to the Floor'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0004820|Morris Chestnut}} * {{Twitter|Morris_Chestnut|Morris Chestnut}} * {{Facebook|morrischestnut|Morris Chestnut}} * {{Instagram|morrischestnutofficial|Morris Chestnut}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chestnut, Morris}} [[Kategorie:Amerikaanse regisseurs]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprentvervaardigers]] [[Kategorie:Amerikaanse vervaardigers]] [[Kategorie:Afro-Amerikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1969]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] o2k13gjksaoe199fwsam08h6jimkoex 0 221067 2970194 2908642 2026-09-23T14:11:24Z ~2026-40953-36 215009 /* */ 2970194 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lisa Edelstein | Beeld = Lisa Edelstein crop.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State van Amerika|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise, vervaardiger, en skryfster | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0249046 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Lisa Edelstein''' (gebore 21 Mei 1966)<ref>{{cite web|url= https://www.hellomagazine.com/us/903000/wheres-dr-lisa-cuddy-from-house-now-see-unrecognizable-star-lisa-edelstein-as-she-turns-60/ |titel=Where's Dr Lisa Cuddy from House now? See unrecognizable star Lisa Edelstein as she turns 60 |werk=Hello Magazine |datum=2026-05-22}}</ref> is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] aktrise, vervaardiger, en skryfster. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse ''Ally McBeal'' (1997), ''The West Wing'' (1999), ''House'' (2004), en ''Girlfriends' Guide to Divorce'' (2014). == Filmografie == === Rolprente === * 1989: ''We Won't Go Back'' * 2013: ''She Loves Me Not'' * ''Dr. Bird's Advice for Sad Poets'' * ''Phoenix, Oregon'' === Televisiereekse === * 1990: ''Awake on the Wild Side'' * 1995: ''Almost Perfect'' * 1996: ''Relativity'' * 1997: ''Ally McBeal'' * 1998: ''In the Loop'' * 1999: ''The West Wing'' * 2002: ''Leap of Faith'' * 2004: ''House'' * 2014: ''Girlfriends' Guide to Divorce'' * 2018: ''[[The Kominsky Method]]'' === Televisierolprente === * 1998: ''Astoria'' * 1999: ''Legal Aid'' * 2001: ''Black River'' * 2002: ''Obsessed'' * 2003: ''A Date with Darkness: The Trial and Capture of Andrew Luster'' * 2006: ''House Unplugged'' * 2008: ''Special Delivery'' * 2009: ''The 2009 Whitney Museum Gala'' * ''Confessions of a Sociopath'' === Video's === * 2008: ''House, M.D., Season Four: New Beginnings'' == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0249046|Lisa Edelstein}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Edelstein, Lisa}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] 232klezxgs3ba0qfzz1knpsc2m7nqnk 2970204 2970194 2026-09-23T16:27:00Z ~2026-40953-36 215009 /* Eksterne skakels */ 2970204 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Lisa Edelstein | Beeld = Lisa Edelstein crop.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State van Amerika|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise, vervaardiger, en skryfster | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0249046 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Lisa Edelstein''' (gebore 21 Mei 1966)<ref>{{cite web|url= https://www.hellomagazine.com/us/903000/wheres-dr-lisa-cuddy-from-house-now-see-unrecognizable-star-lisa-edelstein-as-she-turns-60/ |titel=Where's Dr Lisa Cuddy from House now? See unrecognizable star Lisa Edelstein as she turns 60 |werk=Hello Magazine |datum=2026-05-22}}</ref> is 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] aktrise, vervaardiger, en skryfster. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse ''Ally McBeal'' (1997), ''The West Wing'' (1999), ''House'' (2004), en ''Girlfriends' Guide to Divorce'' (2014). == Filmografie == === Rolprente === * 1989: ''We Won't Go Back'' * 2013: ''She Loves Me Not'' * ''Dr. Bird's Advice for Sad Poets'' * ''Phoenix, Oregon'' === Televisiereekse === * 1990: ''Awake on the Wild Side'' * 1995: ''Almost Perfect'' * 1996: ''Relativity'' * 1997: ''Ally McBeal'' * 1998: ''In the Loop'' * 1999: ''The West Wing'' * 2002: ''Leap of Faith'' * 2004: ''House'' * 2014: ''Girlfriends' Guide to Divorce'' * 2018: ''[[The Kominsky Method]]'' === Televisierolprente === * 1998: ''Astoria'' * 1999: ''Legal Aid'' * 2001: ''Black River'' * 2002: ''Obsessed'' * 2003: ''A Date with Darkness: The Trial and Capture of Andrew Luster'' * 2006: ''House Unplugged'' * 2008: ''Special Delivery'' * 2009: ''The 2009 Whitney Museum Gala'' * ''Confessions of a Sociopath'' === Video's === * 2008: ''House, M.D., Season Four: New Beginnings'' == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0249046|Lisa Edelstein}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Edelstein, Lisa}} [[Kategorie:Geboortes in 1966]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse Jode]] pjy6ydlx6ethjjim2fwiqnmcqn33xfx 0 224044 2970374 1939249 2026-09-24T02:09:11Z Stephan1000000 111471 2020 2970374 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Samantha Logan | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Samantha Jade Logan | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1996|10|27}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 2009–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 3693092 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Samantha Logan''' (gebore 27 Oktober 1996) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Polaroid'' (2019) en ''The Empty Man'', en in die televisiereekse ''13 Reasons Why'' (2017) en ''All American'' (2018). == Filmografie == === Rolprente === * 2019: ''Polaroid'' * 2020: ''The Empty Man'' === Televisiereekse === * 2012: ''666 Park Avenue'' * 2016: ''Junior'' * 2017: ''13 Reasons Why'' * 2018: ''All American'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|3693092|Samantha Logan}} * {{Twitter|samanthalogan|Samantha Logan}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Logan, Samantha}} [[Kategorie:Geboortes in 1996]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] 0p950u7stm4k6elpsznnuue34crads7 0 230385 2970332 2826942 2026-09-23T21:46:27Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970332 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|regs|duimnael|[[Johannesburg]], die ekonomiese hoofstad van Suid-Afrika.]] [[Lêer:Cape Town N2.jpg|regs|duimnael|[[Kaapstad]], die oudste stad in Suid-Afrika en 'n belangrike ekonomiese sentrum.]] [[Lêer:Skyline-of-pretoria.jpg|regs|duimnael|[[Pretoria]], uitvoerende hoofstad van Suid-Afrika.]] [[Lêer:VWestDurban.jpg|regs|duimnael|[[Durban]], 'n belangrike ekonomiese sentrum van Suid-Afrika.]] [[Suid-Afrika]] is die mees strukturele en ekonomies ontwikkelde land op die [[Afrika]]-kontinent. As sodanig, het die groot stede 'n konstruksie ontploffing beleef wat die meeste ander stede van soortgelyke grootte in Afrika nie ervaar het nie. Gevorderde ontwikkeling is opvallend gelokaliseer rondom vyf gebiede: [[Kaapstad]], [[Gqeberha]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] en [[Pretoria]]/[[Johannesburg]]. Buite hierdie vyf ekonomiese sentrums, is ontwikkeling marginaal en armoede is nog steeds algemeen ten spyte van die regering se opheffingspogings. Gevolglik is die oorgrote meerderheid van Suid-Afrikaners arm. Die sleutel marginale gebiede ervaar egter vinnige groei. Hierdie gebiede sluit die [[Tuinroete]] ([[Mosselbaai]] tot [[Plettenbergbaai]]), die [[Rustenburg]] area, [[Nelspruit]] area, die Kaapse Weskus, en die KwaZulu-Natalse noordkus in. == Hoogste geboue == [[Lêer:Southern Life Center, Johannesburg, South Africa.jpg|regs|duimnael|Die Southern Life Sentrum in Johannesburg.]] [[Lêer:Nelson Mandela Square at night-001.jpg|duimnael|Michelangelo-toring]] [[Lêer:Sandton.jpg|duimnael|Sandton]] [[Lêer:SandtonGP-skyline.jpg|duimnael|Sandton stadsprofiel]] Hierdie lys rangskik Suid-Afrikaanse geboue wat ten minste 100&nbsp;m hoog is. Dit word gebaseer op die standaard hoogtemeting. Dit sluit torings en argitektoniese besonderhede in. {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 33px;" !Naam !Hoogte<br />(argitektonies) !Vloere !Gebou !Stad ! class="unsortable" |Notas |- |[[Die Leonardo (Sandton)|Die Leonardo]] |style="text-align:center;"| 234m |style="text-align:center;"| 55 |2019 |Johannesburg |Die hoogste gebou in Suid-Afrika en vierde hoogste op die Afrikakontinent. |- |[[Carlton-sentrum]] | style="text-align:center;" |223m | style="text-align:center;" |50 |1973 |[[Johannesburg]] |Was die hoogste gebou in Suid-Afrika en op die Afrikakontinent tot 2019.<br /> |- |[[Ponte-toringgebou]] | style="text-align:center;" |173m | style="text-align:center;" |54 |1975 |Johannesburg | |- |[[Marble Towers]] | style="text-align:center;" |152m | style="text-align:center;" |32 |1973 |Johannesburg |- |[[Pearl Dawn]] | style="text-align:center;" |152m | style="text-align:center;" |31 |2010 |Durban |<ref>[http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=221181emporis.com- Pearl Dawn, Durban]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hoogste gebou buite die middestad besigheidsarea en hoogste in Durban. Deel van die Pêrels van Umhlanga Onwikkeling. |- |[[Suid-Afrikaanse Reserwebank]] | style="text-align:center;" |150m | style="text-align:center;" |38 |1988 |[[Pretoria]] |<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=southafricanreservebankbuilding-pretoria-southafrica |title=South African Reserve Bank Building, Pretoria – 103551 – EMPORIS |first=Emporis |last=GmbH |website=www.emporis.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070324101347/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=southafricanreservebankbuilding-pretoria-southafrica |archive-date=24 Maart 2007 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Januarie 2019 }}</ref> Hoogste gebou in Pretoria |- |88 on Field | style="text-align:center;" |146m | style="text-align:center;" |26 |1985 |Durban |<ref>[http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=88onfield-durban-southafricaemporis.com-88onField 88 on Field]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hoogste gebou in Durban-sentraal. |- |Sandton City Office Tower | style="text-align:center;" |141m | style="text-align:center;" |22 |1973 |Sandton |Uitgestrek in 2014. |- |Michelangelo Towers | style="text-align:center;" |140m | style="text-align:center;" |34 |2005 |Sandton |Die hoogste hotel in Suid-Afrika. |- |ABSA-toring | style="text-align:center;" |140m | style="text-align:center;" |32 |1970 |Johannesburg |- |KwaDukuza eGoli Hotel Tower 1 | style="text-align:center;" |140m | style="text-align:center;" |40 |1970 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=kwadukuzaegolihoteltower1-johannesburg-southafrica |title=Kwa Dukuza Egoli Hotel Tower 1, Johannesburg – 103523 – EMPORIS |first=Emporis |last=GmbH |website=www.emporis.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20070210190740/http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=kwadukuzaegolihoteltower1-johannesburg-southafrica |archive-date=10 Februarie 2007 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 2 Januarie 2019 }}</ref> Gesluit vanaf 1998 tot verdere kennisgewing. |- |Trust Bank-gebou | style="text-align:center;" |140m | style="text-align:center;" |31 |1970 |Johannesburg |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=trustbankbuilding-johannesburg-southafrica|title=Trust Bank Building, Johannesburg – 103536 – EMPORIS|first=Emporis|last=GmbH|date=|website=www.emporis.com}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |[[Portside Tower]] | align="center" |139m | align="center" |32 |2014 |Kaapstad |<ref>{{cite web |url=http://www.iolproperty.co.za/roller/news/entry/cape_town_s_tallest_building |title=Cape Town's tallest building officially unveiled: Property News from IOLProperty |website=www.iolproperty.co.za |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190709163924/http://www.iolproperty.co.za/roller/news/entry/cape_town_s_tallest_building |archive-date=9 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=http://portside.co.za/building|title=Portside Tower - The Building|date=|website=portside.co.za|access-date= 2 Januarie 2019|archive-date=19 Oktober 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019044228/http://portside.co.za/building|url-status=dead}}</ref>Hoogste gebou in Kaapstad. |- |[[Standard Bank-sentrum]] | style="text-align:center;" |139m | style="text-align:center;" |34 |1968 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5286 |title=Standard Bank Centre, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090152/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5286 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Southern Life-sentrum | style="text-align:center;" |138m | style="text-align:center;" |30 |1973 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6786 |title=Southern Life Centre, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141124/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6786 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Monte Blanc | style="text-align:center;" |133m | style="text-align:center;" |40 |1985 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7477 |title=Monte Blanc, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090154/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7477 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |ABSA-toring Pretoria | style="text-align:center;" |132m | style="text-align:center;" |38 |1976 |Pretoria |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8742 |title=ABSA Tower, Pretoria – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090147/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8742 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Old Mutual-sentrum | style="text-align:center;" |130m | style="text-align:center;" |33 |1995 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6144 |title=Old Mutual Centre, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141029/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6144 |archive-date=12 Junie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |UCS Building | style="text-align:center;" |128m | style="text-align:center;" |29 |1976 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9340 |title=UCS Building, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090156/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9340 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |1 Thibault Square | style="text-align:center;" |127m | style="text-align:center;" |31 |1972 |Kaapstad |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6547 |title=BP Centre, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181009092546/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6547 |archive-date=9 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |The Spinnaker | style="text-align:center;" |124m | style="text-align:center;" |27 |2007 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=39718 |title=The Spinnaker, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090159/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=39718 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Kine Centre | style="text-align:center;" |123m | style="text-align:center;" |27 |1974 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9341 |title=Kine Centre, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090140/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9341 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Embassy Building | style="text-align:center;" |120m | style="text-align:center;" |28 |1991 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7478 |title=Embassy Building, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090200/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7478 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Metlife Centre | style="text-align:center;" |119m | style="text-align:center;" |28 |1993 |[[Kaapstad]] |<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=metlifecentre-capetown-southafrica|title=Metlife Centre, Cape Town – 103483 – EMPORIS|first=Emporis|last=GmbH|date=|website=www.emporis.com}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- |Atterbury House | style="text-align:center;" |119m | style="text-align:center;" |29 |1976 |[[Kaapstad]] |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7455 |title=Shell House, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090145/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7455 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Carlton Hotel | style="text-align:center;" |119m | style="text-align:center;" |30 |1973 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7474 |title=Carlton Centre Hotel, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090239/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7474 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Gesluit vanaf 1997 tot verdere kennisgewing. |- |Pearl Breeze | style="text-align:center;" |118m | style="text-align:center;" |25 |2010 |Durban |- |Southern Sun Garden Court Marine Parade | style="text-align:center;" |118m | style="text-align:center;" |28 |1985 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6798 |title=Holiday Inn Durban – Marine Parade, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090157/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6798 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Southern Sun Garden Court North Beach | style="text-align:center;" |118m | style="text-align:center;" |33 |1978 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6795 |title=Holiday Inn Garden Court North Beach, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090303/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=6795 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |ABSA-sentrum Kaapstad | style="text-align:center;" |117m | style="text-align:center;" |34 |1970 |Kaapstad |<ref name="skyscraperpage.com">{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7469 |title=ABSA Centre Cape Town, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090214/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7469 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |[[Radiopark]] | style="text-align:center;" |117m | style="text-align:center;" |30 |1962 |Johannesburg |- |Civitasgebou | style="text-align:center;" |112m | style="text-align:center;" |31 |1973 |Pretoria | |- |320 West Street | style="text-align:center;" |111m | style="text-align:center;" |30 |1973 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8622 |title=320 West Street, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090215/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8622 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Poyntons-sentrum | style="text-align:center;" |110m | style="text-align:center;" |30 |1968 |Pretoria |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8743 |title=Poyntons Centre, Pretoria – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090136/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=8743 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Schlesinger-gebou | style="text-align:center;" |110m | style="text-align:center;" |21 |1965 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9343 |title=Schlesinger Building, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200405151433/https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9343 |archive-date=5 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Golden Acre | style="text-align:center;" |110m | style="text-align:center;" |28 |1979 |Kaapstad |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1345 |title=Golden Acre, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090237/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1345 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Protea Hotel Landmark Lodge | style="text-align:center;" |110m | style="text-align:center;" |31 |1976 |Durban |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7479 |title=Protea Hotel Landmark Lodge, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090138/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7479 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |The Palace | style="text-align:center;" |110m | style="text-align:center;" |26 |1986 |Durban |<ref name="skyscraperpage.com1">{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7480 |title=The Parade, Durban – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090144/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=7480 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Landbou-uniegebou | style="text-align:center;" |110m | style="text-align:center;" |30 |1968 |Pretoria | |- |John Ross House | style="text-align:center;" |109m | style="text-align:center;" |33 |1973 |Durban |- |Durban Bay House | style="text-align:center;" |106m | style="text-align:center;" |32 |1986 |Durban |- |Southern Sun Cape Sun | style="text-align:center;" |105m | style="text-align:center;" |32 |1982 |Kaapstad |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5781 |title=Holiday Inn Cape Town, Cape Town – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090202/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=5781 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Highpoint Hillbrow | style="text-align:center;" |105m | style="text-align:center;" |25 |1972 |Johannesburg |<ref>{{cite web |url=http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9344 |title=Highpoint Hillbrow, Johannesburg – SkyscraperPage.com |website=skyscraperpage.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219090219/http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=9344 |archive-date=19 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- |Radisson Blu Hotel & Residence | style="text-align:center;" |104m | style="text-align:center;" |26 |1993 |Kaapstad |- |Maluti | style="text-align:center;" |104m | style="text-align:center;" |33 |1984 |Durban |- |Transnet Tower | style="text-align:center;" |103m | style="text-align:center;" |27 |1973 |Durban |- |Pearl Sky | style="text-align:center;" |102m | style="text-align:center;" |31 |2010 |[[Durban]] |- |101 Victoria Embankment | style="text-align:center;" |102m | style="text-align:center;" |38 |1981 |Durban |- |Servamus House | style="text-align:center;" |102m | style="text-align:center;" |25 |1973 |Durban |- |Saambou-gebou | style="text-align:center;" |102m | style="text-align:center;" |30 |1951 |Pretoria |- |Wes-Kaapse Provinsiale Administrasiegebou | style="text-align:center;" |101m | style="text-align:center;" |26 |1976 |Kaapstad |- |Loch Logan Park | style="text-align:center;" |100m | style="text-align:center;" |20 |1983 |Bloemfontein |- |Bowmans Gilfillan Building | style="text-align:center;" |100m | style="text-align:center;" |18 |2017 |Sandton |} == Stede met die meeste wolkekrabbers == Hierdie tabel toon Suid-Afrikaanse stede met ten minste een voltooide wolkekrabber van meer as 100 meter in hoogte. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Rang !Stad !≥100 m !≥150 m !≥200 m !≥250 m !Totale |- |1 |Durban |18 |1 |– |– |19 |- |2 |Johannesburg |13 |2 |2 |– |17 |- |3 |Kaapstad |10 |– |– |– |10 |- |4 |Pretoria |6 |1 |– |– |7 |- |5 |Sandton |2 |– |1 |– |3 |- |6 |Bloemfontein |2 |– |– |– |2 |} == Noemenswaardige geboue in Johannesburg == [[Johannesburg]] beskik oor 'n verskeidenheid van kommersiële en residensiële [[gebou]]e, so daar is ook 'n paar moderne geboue soos die KwaDukuza eGoli Hotel en die Trust Bank-Gebou. Die Johannesburg-Pretoria gekombineerde metropolitaanse gebied het die digste konsentrasie van wolkekrabbers op die kontinent en een van die digste ter wêreld. '''[[Carlton-sentrum]]''' is 'n wolkekrabber en winkelsentrum geleë in die middestad van Johannesburg, Suid-Afrika. Teen 223 meter, was dit die hoogste gebou in Afrika en ongeveer die helfte van die hoogte van die Willis Toring (die voormalige Sears-Toring) in Chicago. Toe dit oorspronklik voltooi is was dit die hoogste gebou in die suidelike halfrond. Die Carlton-sentrum het 50 vloere, en is 223&nbsp;m lank, sowat 40&nbsp;m te kort om deel van die wêreld se top 100 wolkekrabbers te wees. Die fondasies van die twee geboue in die kompleks is 3.5 m in deursnee en is 20&nbsp;m verleng na die rotsbodem toe, 30&nbsp;m onder die straatvlak. Die gebou bestaan uit beide kantore en winkels, en beslaan meer as 46 persent van die oppervlakte onder die grondvlak. 'n Uitsigarea op die 50ste verdieping bied 'n uitsig van Johannesburg en Pretoria. Die gebou word deur [[Transnet]] besit. '''Ponte City''' is 'n wolkekrabber in die [[Hillbrow]]-woonbuurt van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1975 gebou tot 'n hoogte van 173&nbsp;m, wat dit die hoogste residensiële gebou in Afrika maak. Die 54-verdiepinggebou is silindries, met 'n oop middel sodat bykomende lig in die woonstelle kan kom. Die middelruimte is bekend as "die kern" en styg bo 'n ongelyke rotsvloer uit. Ponte City was 'n uiters aantreklike adres as gevolg van sy uitsig oor die hele Johannesburg en omgewing. Die advertensieteken op die bokant van die gebou is die hoogste en grootste teken in die suidelike halfrond. Dit adverteer die Suid-Afrikaanse selfoonmaatskappy [[Vodacom]]. '''Marmer Towers''' is 'n wolkekrabber in die sentrale sakegebied van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1973 gebou en is 32 verdiepings hoog. Die gebou het ook 'n agtverdieping parkeergarage. Dit het die grootste elektroniese teken in die Suidelike Halfrond, met 'n grootte van 44 x 32 x 12 meter. Dit is gemaak van 'n mengsel van beton en marmer. Die belangrikste gebruik van die gebou is vir kommersiële kantore. '''KwaDukuza eGoli Hotel''' is 'n wolkekrabber in die sentrale sakegebied van Johannesburg, Suid-Afrika. Die kompleks is gebou in 1970 oorspronklik as "Die Tollman Towers" (wat besit is deur díe prominente Suid-Afrikaanse familie). Dit bestaan uit twee aparte torings, waarvan een 40 verdiepings het en die ander 22 en dit is verbind deur 'n vier-verdieping podium met 'n swembad dek en 'n atletiekbaan. Die gebou was vir baie jare leeg omdat die hotel, Die Johannesburg Sun, verskuif het na Sandton. Die gebou is toe omgeskakel in 'n Holiday Inn, wat ook vinnig gefaal het. Die nuwe KwaDukuza eGoli Hotel is geopen in 2001, toe dit 3000 polisiebeamptes vir die wêreldberaad op volhoubare ontwikkeling gehuisves het. Op daardie stadium het dit aan Merk Whitehead van Whitehead Ondernemings behoort, maar die hotel het ook toegemaak. Die gebou is gesluit tot verdere kennisgewing. '''Sandton City''' is 'n winkelsentrum geleë in Sandton, Johannesburg, wat gebou is as pionier-sentrum in 1973. Die toring is gebou as deel van 'n besigheidspark vir die middestad van Sandton, 'n voorstad van Johannesburg. Liberty Properties het in 2008 aangekondig dat Sandton City 'n bedrag van R1,77 miljard sou ontvang om dit op te gradeer. Liberty Properties [[hoof- uitvoerende beampte]] Samuel Ogbo het 'n visie van die kompleks gesien as Suid-Afrika se eie Wall Street. Die herontwikkeling sou die konstruksie van 'n 60-verdieping kantoortoring insluit, 'n nuwe kleinhandel- en kantoorruimte asook residensiële woonstelle. Die uitbreiding sou strek oor 30 000 vierkante meter en die totale kompleks sal 'n bruto verhuurbare gebied van 158 000 vierkante meter hê. '''Trust Bank-gebou''' is 'n wolkekrabber in die sentrale sakegebied van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1970 tot 'n hoogte van 140 meter gebou. Die gebou was die hoofkantoor van die voormalige Trust Bank van Suid-Afrika, en het een van die grootste bankkelders in Suid-Afrika. Die gebou is in Februarie 2003 verkoop vir R 6,4 miljoen (VS$ 640&nbsp;000), wat kan veroorsaak dat die naam verander word na dié van die nuwe huurder. '''Diagonal Straat 11''' is 'n wolkekrabber in Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in 1984 tot 'n hoogte van 80 meter gebou. Dit is ontwerp om soos 'n diamant te lyk wat die verskillende dele van die sentrale sakegebied op elke hoek van die gebou reflekteer. [[Lêer:Johannesburg CBD.jpg|senter|duimnael|500x500px|Panoramies Die sentrale sake gebied van [[Johannesburg]].]] == Tydlyn van die hoogste geboue in Suid-Afrika == 'n Tydlyn van die hoogste geboue bo 100&nbsp;m. Al die geboue is ingesluit, maar enige gesloopte of vernietige geboue word uitgelaat. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 34px;" !Naam !Stad !Jare as hoogste !Meter !Voet !Vloere !Foto |- |[[Die Leonardo (Sandton)|Die Leonardo]] |Johannesburg |2019 – hede |234 | |55 |[[Lêer:The Leonardo - Under Construction.jpg|raamloos|75px]] |- |[[Carlton-sentrum]] |Johannesburg |1973–2019 |223 |732 |50 |[[Lêer:Carlton Centre 2.jpg|raamloos|98x98px]] |- |[[Marble Towers|Marmer Torings]] |Johannesburg |1973-1973 |152 |499 |32 |[[Lêer:Johannesburg view topofCC 03.jpg|raamloos|74x74px]] |- |KwaDukuza eGoli Hotel Toring 1 |Johannesburg | rowspan="2" |1970–1973 |140 |460 |40 |[[Lêer:Johannesburg view topofCC 03.jpg|raamloos|75x75px]] |- |Trust Bank-gebou |Johannesburg |140 |460 |31 |[[Lêer:Downtown Joburg.jpg|raamloos|74x74px]] |- |[[Standard Bank-sentrum]] |Johannesburg |1968–1970 |139 |456 |34 |[[Lêer:JHFMARS Standard Bank Centre, cnr Fox, Hollard, Main and Simmonds str Johannesburg St no 1116010 - Copy.jpg|raamloos|115x115px]] |- |[[Radiopark]] |Johannesburg |1962–1968 |117 |384 |30 |- |Saambou-gebou |Pretoria |1961–1962 |102 |335 |30 |[[Lêer:Prétoria-skyline.jpg|raamloos|98x98px]] |} == Hoogste voltooi, onder konstruksie, goedgekeurde en beplande == Hierdie is 'n lys van wolkekrabbers wat voltooi is, In aanbou is, goedgekeur of beplan word in Suid-Afrika, maar is teen Maart 2018 nog nie voltooi nie. <big>'''In aanbou, goedgekeur of beplan'''</big> {| class="wikitable sortable" !Naam ! style="width:75px;" |Hoogte<br /><small>m </small> !Verdiepings !Jaar !Stad !Status |- |W Hotel & wonings |145 m |36 |2024/2025 |Kaapstad |Beplan |- |zero2one |142 m |46 |2020 |Kaapstad |Beplan |- |The Vogue |138 m |38 |2020 |Kaapstad |Beplan |- |Northern Lights |132 m |38 |2020 |Sandton |Beplan |- |16 on Bree |131 m |36 |2020 |Kaapstad |Voltooi |- |Oceans Umhlanga Toring 1 |125 m |30 |2019 |Umhlanga |In aanbou |- |Oceans Umhlanga Toring 2 |125 m |30 |2019 |Umhlanga |In aanbou |- |The Modern |~120 m |32 |2021 |Kaapstad |Beplan |- |Radisson Blu Hotel |122 m |25 |2019 |Umhlanga |In aanbou |- |Umhlanga Arch | |28 |2020 |Umhlanga |Voltooi |- |The Rubik |89 m |27 |2023 |Kaapstad |In aanbou |- |Menlyn Link | |26 |2023 |Pretoria |Beplan |- |Harbour Arch #1 | |23 |2023 |Kaapstad |In aanbou |- |Harbour Arch #2 | |23 |nie bekend |Kaapstad |Beplan |- |Hilton Garden Inn | |23 |2020 |Umhlanga |In aanbou |} == Hoogste geboue wat gevisualiseer is wat nie gekanselleer is nie == Hierdie is 'n lys van geboue wat meer as 100&nbsp;m hoog is en nog nie gekanselleer is nie. {| class="wikitable" style="margin-bottom: 33px;" !Naam !Hoogte !Vloere !Jaar !Stad |- |Durban Iconic Tower |370 m |88 |TBA |Durban |} == Sien ook == * Lys van die hoogste geboue en strukture in Suid-Afrika * Lys van die hoogste strukture in Suid-Afrika * Lys van die hoogste geboue in Kaapstad * Lys van die hoogste strukture in die wêreld deur die land * Lys van Wêreld-erfenisterreine in Afrika * Lys van die hoogste geboue in Afrika * Lys van die hoogste geboue in die Filippyne == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Wolkekrabbers in Suid-Afrika]] chmhvumx5jq747291nsnrc6ktydiq0o 0 232307 2970489 2943839 2026-09-24T11:28:51Z Kundus2006 215066 /* */ 2970489 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Peggy Webber | Beeld = Peggy Webber "Dragnet" (1969 NBC press photo).JPG | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1925|9|15}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{SDEO|1925|9|15|2026|8|15}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1937–2005 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0916423 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Peggy Webber''' (gebore 15 September 1925 – 15 Augustus 2026) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Macbeth'' (1948), ''The Wrong Man'' (1956), en ''The Screaming Skull'' (1958), en in die televisiereeks ''Matinee Theatre'' (1955). == Filmografie == === Rolprente === * 1948: ''Macbeth'' * 1956: ''The Wrong Man'' * 1958: ''The Screaming Skull'' * 1958: ''The Space Children'' * 2019: ''Hearing Voices: Modulating a Revolution'' === Televisiereekse === * 1955: ''Matinee Theatre'' === Video's === * 2014: ''This Film May Kill You! Making 'The Screaming Skull''' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0916423|Peggy Webber}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Webber, Peggy}} [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 2026]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 25ainp1yqgzakufkbtt9jqhl0gjj999 0 236959 2970495 2864714 2026-09-24T11:43:34Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970495 wikitext text/x-wiki Onder '''kunsstowwe''' word verstaan materiale soos plastiek, nylon, kunshars en poliëster waarvan die molekules kettings of netwerke (polimere) vorm wanneer klein chemiese boustene (monomere) met mekaar reageer. Ander stowwe soos sement en legerings word ook kunsmatig vervaardig, maar word nie as kunsstowwe beskou nie. Afhangende van watter monomeer of kombinasie van monomere gebruik word, kan 'n enorme aantal verskillende kunsstowwe ontstaan. Die eienskappe daarvan word verder beïnvloed deur die byvoeging van chemikalieë (sagmakers, stabiliseerders) en die verskillende omstandighede waarin die monomere met mekaar reageer (temperatuur, druk, katalisators). Daar is basies vier soorte kunsstowwe, naamlik termoplastieke, wat by verwarming smelt; termo-verhardendes, wat by verhitting nie smelt nie; elastomere (sintetiese rubbers), wat baie rek- en vervormbaar is; en [[sintetiese vesels]], wat hulle goed tot die vervaardiging van kledingstowwe leen. [[Plastiek]] word maklik verwerk aangesien dit in 'n gesmelte toestand gegiet of gerek of in vaste vorm verhit en saamgepers kan word. Die Termoverhardendes moet reeds voor die reaksie van die monomere gevorm wees aangesien geen vormverandering na die reaksie meer moontlik is nie. Kunsstowwe is vir 'n enorme aantal gebruike geskik want dit kan tot allerlei ingewikkelde vorms verwerk word en dit beskik oor unieke meganiese eienskappe (treksterkte, elastisiteit, skokvastheid, ensovoorts). Dit is boonop teen korrosie en die meeste chemikalieë bestand. In vergelyking met die steen-, brons- en ystertydperke daar van die 20e eeu met reg as die plastiektydperk gepraat word. == Ontwikkeling == Die jaar 1862 word oor die algemeen beskou as die jaar waarin die kunsstofnywerheid tot stand gekom het, toe selluloïed ('n plastiek) vir die eerste keer in Engeland berei is. Dit was egter 'n halfsintetiese produk, want die grondstof sellulose het reeds van nature 'n kettingvormige molekulêre struktuur gehad. [[Sellulose]] het 'n plantaardige oorsprong en word verkry deur byvoorbeeld katoenvesels met sure te behandel. Die produk is bekend as nitrosellulose en vorm 'n plastiese massa (deeg) as dit met kamfer en alkohol vermeng word. As die [[alkohol]] toegelaat word om te verdamp, ontstaan selluloïed. Teen die einde van die 19e eeu is met 'n intensiewe ondersoek begin na 'n proses waardeur kunssy vervaardig kan word. Natuurlike sy bestaan uit onder meer suiwer sellulose, wat in die ruwe vorm 'n belangrike bestanddeel van hout is. Daar is inderdaad daarin geslaag om sellulose uit hout te verkry en in baie dun draadjies te spin en te weet, en so is rayon vervaardig, wat reeds voor die [[Tweede Wêreldoorlog|Tweede Wereldoorlog]] 'n belangrike (half) sintetiese veselproduk was. Hierdie welslae het gelei tot ʼn soektog na 'n stof waaruit kunswol vervaardig kon word. Natuurlike wol bestaan uit aminosuureenhede en eksperimente met verwante slowwe het gelei tot die ontwikkeling van nylon (1935), wat as plastiek of vesel gebruik kon word. Die eerste werklik volledig sintetiese kunsstof, bakeliet, is reeds in 1909 ontwikkel. Dit is 'n termoverhardende kunsstof wat deur middel van verhitting uit relatief eenvoudige chemikalieë gevorm word. Tydens verhitting verhard dit en behou dan die vorm waarin dit verwerk is. Bakeliet kan dus nie na die eerste bewerking gesmelt en omgevorm word nie, en hierdie eienskap het sekere beperkings op die kunsstofnywerheid gelê. Die chemiese bereiding van die termo-verhardendes was egter redelik eenvoudig en voor die Tweede Wêreldoorlog was dit naas kunssy ʼn belangrike kunsstof. Teen 1940 het die eerste volledig sintetiese plastiek, naamlik PVC (polivinielchloried) en PE (poliëtileen) op die mark verskyn. Die vervaardiging daarvan het egter heelwat wetenskaplike en tegnologiese kennis geverg en die produksie van plastiek het eers na 1959 die van termoverhardende kunsstowwe oortref. In dieselfde tyd het die produksie van sintetiese vesels soos poliëster- en akrielvesels ook goed op dreef gekom. Hoewel kunsstowwe as konstruksiemateriaal bepaalde nadele het, word sommige soorte plastiek en harse tog vir werklik hoëkwaliteitprodukte gebruik. In die [[vliegtuig]] en die ruimtevaartbedryf word metale byvoorbeeld met kunsstofkleefmiddels vasgeheg. Kunsstowwe is vandag onontbeerlik en ʼn mens kan jou nouliks 'n wêreld sonder plastiek voorstel. In die geïndustrialiseerde Westerse lande word die per capita-verbruik van kunsstowwe tot op 50&nbsp;kg per jaar gestel en vervaardigers sowel as navorsers bestee enorme hoeveelhede tyd en kapitaal ten opsigte van die doeltreffende benutting van kunsstowwe. == Samestelling == Die basiese bousteentjie van plastiek en ander kunsstowwe is ʼn molekule wat uit koolstofatome in kombinasie met waterstof-, stikstof-, chloor- ot fluooratome bestaan en ʼn monomeer genoem word. Wanneer twee monomere met mekaar kombineer, word 'n dimeer gevorm. Wanneer meer as twee monomere kombineer, word 'n kettingstruktuur gevorm wat 'n polimeer genoem word. Die grootste bron van polimere is die koolwaterstowwe met die algemene formule C_nH_2n (n kan enige getal wees), wat uit byvoorbeeld steenkool verkry word, hoewel sellulose (hout, katoen) en kaseïen (melk) ook goeie bronne is. Die molekules waaruit hierdie stowwe bestaan, word dikwels makromolekules genoem, en 'n polimeer kan tot 200 000 atome in sy ketting struktuur hê. Die kettingstruktuur, wanneer dit aan warmte, druk, ensovoorts, onderwerp word, bring mee dat die kettings ten opsigte van mekaar skuif, en dit gee aan plastiek die vermoë om vervorm te word. Sommige polimere vorm ringstrukture. Sulke polimere word dikwels kristallyne polimere genoem omdat hulle struktuur aan die van 'n kristal herinner. Termoplastiese stowwe het gewoonlik kettingstrukture met kettings wat kan skuit en leen hulle maklik tot herhaaldelike vervorming. Termoverhardende stowwe het gewoonlik driedimensionele ringstrukture wat net een maar tot ʼn bepaalde vorm verwerk kan word. Die grondstof vir kunsstowwe, [[koolwaterstof]], word byvoorbeeld berei deur stoom ([[waterstof]]) oor gloeiende steenkool ([[koolmonoksied]]) te stuur. Die waterstof verbind met die [[koolstof]] (koolmonoksied) en vorm versadigde (enkelverbindings) of onversadigde (meervoudige verbindings) koolwaterstowwe, wat as gasse of vloeistowwe verder verwerk word. Die volgende koolwaterstofverbindings kan vir kunsstowwe gebruik word: '''Alkane:''' * [[Metaan]] * [[Etaan]] * [[Propaan]] * [[Butaan]] * [[Oktaan]] * alkiel '''Alkene:''' * [[eteen]] (etileen) * [[propeen]] * buteen '''Alkyne:''' * [[etyn]] ([[asetileen]]) * [[propyn]] * butyn '''Alkohole:''' * [[metanol]] * [[etanol]] * [[fenol]]e '''Aldehiede:''' * [[formaldehied]] * asetaldehied '''Ketone:''' * [[asetoon]] '''Eters:''' * diëtieleter * [[Karboksielsuur|Karboksielsure]] Esters Een van die belangrikste monomere is die eenvoudige alkeen eteen (etileen), waarvan die molekules kombineer tot die polimeer politeen (poliëtileen). Die bekende deursigtige plastieksakkies wat gebruik word om handelsware in te verpak, word van politeen gemaak. Wanneer eteen met chloor gekombineer word, vorm dit chloro-eteen, wat meer algemeen as PVC (polivinielchloried) bekend staan, wat veral vir die vervaardiging van allerhande soorte pype (vir byvoorbeeld water, gas, ensovoorts) geskik is. Nog 'n bekende verbinding is die van eteen en asynsuur wat PVA (polivinielasetaat) vorm en byvoorbeeld in die vervaardiging van verf gebruik kan word. === Struktuur === As vaste stof kan ʼn kunsstof in 'n kristallyne of ʼn amorfe vorm voorkom. In die kristallyne vorm lê die molekules in die kettingstruktuur reëlmatig dig langs mekaar en as die struktuur tweedimensioneel is, is die stof termoplasties. As die struktuur egter driedimensioneel is, is die stof termoverhardend en kan dit net een maal tot 'n bepaalde vorm verwerk word. Die kristallyne vorm maak ʼn kunsstof, net soos ander vaste stowwe, hard, sterk en redelik bros. By 'n temperatuurverhoging raak die kettings in die stof al hoe losser as gevolg van die termiese beweging van die deeltjies en die stof word mettertyd vloeibaar. Die smeltpunt van 'n kristallyne kunsstof is nie so duidelik waarneembaar soos by ander stowwe nie omdat die kettings in die struktuur verskillende lengtes het. Termoplastiese stowwe sal smelt as dit verwarm word, maar termoverhardende stowwe weerstaan die temperatuur totdat dit verkool. 'n Kristallyne kunsstof raak nooit werklik dun vloeibaar nie, want die kettings is so met mekaar verstrengel dat die verplasing ten opsigte van mekaar (stroming) aansienlike weerstand ondervind. In die kristallyne toestand is die stof ondeursigtig en bestaan dit uit kristallyne gebiede wat deur amorfe gebiede geskei word. 'n Stof wat ongeveer 80 % kristallyn is, word hoogkristallyn genoem. In die amorfe vorm lê die molekules in die kettingstruktuur onreëlmatig langs mekaar en dit stem in groot mate ooreen met die vorm van 'n vloeistof. Die amorfe struktuur word dan ook beskryf as ʼn onderverkoelde vloeistof waarvan die temperatuur so laag is dat die molekulebeweging nie meer sigbaar is nie. 'n Amorfe kunsstof is dikwels deursigtig aangesien dit geen kristalvlakke bevat wat die ligbaan kan versteur nie. By 'n lae temperatuur is die stof in 'n glastoestand en gaan by 'n hoër temperatuur oor in 'n rubbertoestand. Die oorgang staan bekend as die glas-rubberoorgang en vind gewoonlik plaas oor 'n gebied met 'n temperatuurverskil van 10˚.Kunsstowwe wat in die rubbertoestand verkeer, staan as sintetiese rubbers of elastomere bekend. === Elastisiteit === Die verskillende toestande waarin 'n kunsstof kan verkeer (kristallyn, glasagtig, rubberagtig, vloeibaar), hang af van die sogenaamde elastisiteitsmodulus, dit wel sê die krag wat aangewend moet word om ʼn bepaalde rektoestand te bereik. Dit gaan gepaard met die verskuiwing van die kettings in die struktuur; in 'n kristallyne stof is die modulus hoog, in 'n glasagtige stof middelmatig en in 'n rubberagtige stof laag. Selfs in die vloeibare toestand is daar nog sprake van elastisiteit, en 'n 10-voudige lengtetoename is moontlik voordat die stof breek. 'n Elastiese kunsstof wat deur ʼn nou opening gepers word, is geneig om tot 'n effens groter deursnee terug te veer, maar by 'n noukeurige omvorming (draad, pyp) kan dit probleme skep. Die elastisiteit hang skynbaar af van die duur van die uitgeoefende krag en 'n mate van kruipbeweging vind in die stof plaas. By 'n langdurige rektoestand gly die kettings byvoorbeeld langs mekaar in en met die opheffing van die spanning veer die kettings dan geleidelik terug, wat beteken dat die stof in werklikheid 'n blywende lengte- en vormverandering ondergaan. Dit het 'n groot invloed op die bruikbaarheid van 'n kunsstof, wat byvoorbeeld nie as 'n draende konstruksiemateriaal gebruik kan word nie tensy dit met draadgaas of glasvesel ondersteun (versterk) word. === Vulkanisasie en kristallisasie === Die kruipeienskap is veral in die rubbertoestand 'n belangrike faktor maar kan voorkom word deur van vulkaniseerbare of kristalliseerbare rubber gebruik te maak. By vulkaniseerbare rubbers word 'n proses gebruik waardeur die kettings met behulp van dwarskettings verbind word sodat dit nog sekere bewegings kan uitvoer of gestrek kan word, terwyl die egte kruipbeweging nie meer kan plaasvind nie. Die rubber word vooraf gevorm en met chemikalieë behandel voordat dit gevulkaniseer word deur dit byvoorbeeld saam te pers en te verhit. Kristalliseerbare rubbers word uitgerek sodat die kettings langs mekaar ingedwing en die stof toegelaat word om te kristalliseer. Met kristallisasie heg die kettings oor lang afstande aan mekaar en die kruipbeweging word sodoende opgehef. Kristallisasie deur 'n rekproses speel ook 'n belangrike rol in die verwerking van kunsvesels. Kunsvesel is 'n plastiek wat by die gebruikstemperatuur in 'n glastoestand is. Om dit te spin, word die stof verhit en uitgestrek om kristallisasie te laat plaasvind. Na verkoeling word die kristallisasie gehandhaaf en die vesels is besonder sterk in die rigting waarin dit gerek is. Sulke vesels is baie sterker as die gewone kunsstowwe. Die meeste plastiekstowwe is glasagtig of in mindere of meerdere mate kristallyn, en hoewel dit in die glastoestand nie baie hard en sterk is nie, is dit minder bros as in die kristallyne toestand. Die kristalliseringsgraad, dit wil sê die verhouding tussen die hoeveelheid gekristalliseerde kunsstof en die totale massa daarvan, kan beïnvloed word deur die stof vinniger of stadiger te laat afkoel. As dit stadig afkoel, kristalliseer dit baie meer as andersins. Met verloop van maande of jare neem die kristalliseringsgraad toe en tree daar ʼn verandering in die meganiese eienskappe in. Om so 'n toestand te voorkom, word kristallisasie verhinder deur die toevoeging van ʼn sag maker, wat redelik bolvormige molekules moet bevat. Wanneer bolvormige molekules in die kettingstruktuur beland, word verhinder dat die kettings eweredig langs mekaar kan lê en kristalliseer. Sag makers word dikwels gebruik in stowwe wat so snel kristalliseer dat dit nie as amorfe polimeer verkrygbaar is nie. Om die rede bevat sagte PVC byvoorbeeld tot 50 % sagmaker. == Soorte == Kunsstowwe word in die volgende groepe ingedeel: * Termoplastiek, gewoonlik plastiek genoem, wat by verwarming sag word en kan smelt. * Sintetiese vesels, wat by verhitting soos plastiek optree maar kristalliseer wanneer dit gerek word. * Termoverhardendes, wat dikwels harse genoem word en nie by verwarming smelt nie (en later selfs verkool) omdat dit uit driedimensionele netwerke bestaan. * Elastomere of sintetiese rubbers, wat baie elasties (rek- en buigbaar) is. Die name van kunsstowwe word gewoonlik van die gebruikte monomeer afgelei. So staan die polimeer (kombinasie) van estermonomere byvoorbeeld as poliëster bekend. Meer as een soort monomeer kan ook in 'n polimeer ingebou word, en die polimerisasie van ʼn mengsel van monomere (kopolimerisasie) vorm dan 'n [[kopolimeer]]. Kopolimere word veral vir rubber gebruik en bevat stowwe wat na polimerisasie verdere chemiese reaksies kan ondergaan om aanhegtingspunte vir dwarskettings te vorm. As so 'n dwarsketting self uit 'n polimeer bestaan, word dit 'n entpolimeer genoem. Dit is moontlik om monomere slegs beperkte polimerisasies te laat ondergaan, sodat dimere (twee eenhede) en trimere (drie eenhede) wat as [[oligomeer|oligomere]] bekend staan, verkry word. Deur verskillende oligomere aan mekaar te koppel, word blokpolimere verkry wat reëlmatige (hoewel nie-kristallyne) strukture vorm. Blokpolimere word by 'n laer punt as gewone polimere sag en is vloeibaarder. Daarom hoef hulle nie met sag makers behandel te word nie. === Natuurlike polimere === 'n Aantal stowwe wat uit monomere opgebou is, kom in die natuur voor. Die bekendste is sellulose, wat byvoorbeeld in natuurlike sy aangetref word. Voorts is daar kaseïen en sekere aminosure wat saam met sellulose dikwels as grondstof vir sintetiese stowwe gebruik word. Hierdie natuurlike polimere word egter moeilik van ander biologiese materiale geskei en om die polimere te kan oplos, moet dit chemiese veranderinge ondergaan. Stowwe wat uit natuurlike polimere vervaardig word, is onder meer selluloïed, kunssy en kunswol. == Eienskappe en gebruike == Meganiese eienskappe Die treksterkte van die meeste kunsstowwe, dit wil sê die krag wat 'n staat met ʼn standaarddeursnee kan weerstaan sonder om te breek, is laer as die van konvensionele konstruksiemateriale soos yster en aluminium, Die treksterkte van kunsstowwe wat in 'n rekproses gekristalliseer het, is egter hoog en 'n draadjie met ʼn deursnee (oppervlakte) van ongeveer 0,01&nbsp;mm² (dikte van ʼn mens se haar) kan maklik 'n massa van 300-900 g dra. Die gemiddelde treksterkte (in 10⁶ N/m²) van ʼn aantal materiale word hier aangegee: {| class="wikitable" |+ !Materiaal !treksterkte (in 10⁶ N/m²) |- |Nylon |600 |- |PS |60 |- |PVC (hard) |50 |- |PE (hard) |30 |- |PE (sag) |10 |- |Staal |400 - 2000 |- |Gietyster |200 - 600 |- |Katoen |500 |- |geelkoper (sag) |350 |- |wol |180 |} Die maksimale belasbaarheid van plastiek word in die praktyk deur die kruipvermoë sterk beperk aangesien daar op die duur vormveranderinge intree onder die invloed van 'n las. Daar is egter spesiale plastiek (ingenieursplastiek) soos nylon (versterk), POM (polioksimetileen) en ABS-rubber, wat vir byvoorbeeld tandratte en vliegtuigonderdele gebruik kan word. Die meeste kunsstowwe is baie elasties. Elastisiteit word in die elastisiteitsmodulus E, met ander woorde die verhouding tussen vervorming (relatiewe lengte-toename) en die aangelegde spanning, uitgedruk. E (in 10₆ N/m₂) vir 'n aantal materiale by kamertemperature word hier aangedui: {| class="wikitable" |+ !Materiaal ! |- |Rubbers |3 |- |PVC (sag) |20 |- |PE (hard) |10³ |- |Nylon |3 x 10³ |- |Poliëstervesel |10⁴ |- |Glas |7 x 10⁴ |- |Staal |3 x 10⁵ |} DIe rekbaarheid van kunsstowwe wissel aansienlik en dit breek by verskillende spanninge (in persentasies uitgedruk). Die termoverhardendes breek byvoorbeeld al by slegs 1 % rek, terwyl sagte plastiek eers by 100-400 % rek en soepel rubbers by tot 1 000 % rek breek. === Elektriese en termiese eienskappe === Die isolasievermoë van kunsstowwe, uitgedruk in soortlike weerstand (die weerstand wat 'n stof per lengte-eenheid teen elektriese stroomvloei bied), is gewoonlik baie hoog. Materiale soos PS, PP en PE word dan ook as isolasiemateriaal gebruik aangesien dit 'n soortelike weerstand van tot 10¹⁸ Ω.m het. Foelie wat uit hierdie materiale vervaardig word, het 'n weerstand van 10¹⁷ Ω per 1&nbsp;cm² oppervlakte en 0,01&nbsp;mm dikte, en word byvoorbeeld as isolasiefoelie in kapasitors gebruik, waar dit elektriese spannings van 5 000 tot 10 000 V kan weerstaan sonder om deur te slaan (stroom te gelei). Daar is kunsstowwe wat 'n deurslagspanning van tot 10⁹ V/m kan weerstaan. Die uiters hoë elektriese weerstand bring egter mee dat die stowwe maklik statiese ladings tussen mekaar kan opbou, wat 'n nadelige invloed op elektriese toerusting en kledingstukke kan hê. Om sulke ladings uit te skakel of te verminder, word kunsstowwe met 'n lagie van ʼn beter geleidende hulpstof bedek. Die meeste kunsstowwe is swak geleiers van hitte en byvoorbeeld nie geskik vir bewegende onderdele en verspaanderingsbewerkings nie (as gevolg van die akkumulasie van wrywingshitte). Om dieselfde rede is dit egter baie geskik vir isolering, en kunsstofskuim (PS- en PU-skuim) word dikwels vir hitte-isolering in geboue en vriestoestelle gebruik. ʼn Lagie kunsstof met 'n dikte van 1&nbsp;cm isoleer warmte net so goed soos 5&nbsp;cm kurk, 6 – 9&nbsp;cm hout of 15 – 20&nbsp;cm baksteen. Kunsstowwe is ook skokabsorberend en word dikwels as verpakkingsmateriaal vir veral sensitiewe apparaat gebruik. Die groot lineêre uitsettingsvermoë van kunsstowwe kan sekere nadele meebring aangesien kristallyne plastiek ongeveer 10 maal soveel as yster uitsit, en die termoverhardendes ongeveer 3 maal soveel. By konstruksies waar kunsstowwe saam met ander materiale gebruik moet word, word termoverhardendes dus verkies. === Chemiese eienskappe === Die meeste kunsstowwe is op die duur baie bestand teen die inwerking van chemikalieë, temperatuurverhogings, lig, tug (suurstof) en bakterië, hoewel daar uitsonderings is. PVC, PE, PP en PS is veral bestand teen chemikalieë, maar poliësters en nylon word deur sure en basisse aangetas. Alkiedharse is nie bestand teen basisse en poliakriele nie teen sure nie. PVC en PS word egter deur sekere oplosmiddels aangetas (dit swel uit) en oor die algemeen is min kunsstowwe teen kootstofhalogeenverbindings en asetoon bestand. By temperatuurverhoging vind daar twee reaksies in kunsstowwe plaas: dit versag en 'n verlies aan meganiese sterkte en 'n verhoogde kruipbeweging word ondervind, of dit ontbind ('n struktuurverandering vind plaas en die stof verkoot). Van die moderne kunsstowwe kan egter temperature van hoër as 500&nbsp;°C weerstaan, hoewel die meeste plastieksoorte by 100&nbsp;°C sag word. POM en PA kan warmte van tot 200&nbsp;°C verduur. Plastiek op sigself is in die aanwesigheid van suurstof (in die lug) nie bestendig nie en skep dus ʼn brandgevaar. As dit met stabiliseerders behandel word, raak dit egter bestendiger. Aangesien plastiek wel in die verlede brande veroorsaak het, word daar sterk druk, veral van owerheidswee, uitgeoefen om die brandgevaar te verminder en word selfs verwag dat kunsstowwe minder vlambaar as ander materiale (hout, tekstiel) moet wees. Selfdowende kunsstowwe, wat 'n brand net met behulp van ʼn uitwendige vlam kan onderhou, word nou bemark. PVC, poliamied en formaldehiedhars is byvoorbeeld selfdowend, terwyl PU-skuim en sekere poliesterharse vir brandbestryding gebruik word. Kunsstowwe is ook goed bestand teen verrotting en swamme, hoewel kunssy, PVA en SBR uitsonderings is. Al word die polimere as sodanig nie aangetas nie, word die kwaliteit van die stof verswak deur hulpstowwe en sagmakers wat aangetas word. Kunsstowwe het die nadeel dat dit as gevolg van die algemene bestendigheid jare of selfs eeue lank kan bly voortbestaan. Daar is nie alleen estetiese besware teen plastiek wat rondgestrooi word nie (besoedeling), maar die moontlikheid bestaan dat dit die grond kan "verstik" en heeltemal onbruikbaar maak. Plastiek kan ook nie verbrand word om daarvan ontslae te raak nie aangesien dit juis nie-vlambaar gemaak word om die brandrisiko uit te skakel. Boonop kan giftige gasse versprei word indien dit wei sou brand. Die herwinning van plastiek word bemoeilik deur die probleem wat ondervind word om tussen die talle soorte plastiek en kunsstowwe te onderskei, aangesien sekere kunsstowwe nie-herwinbaar (onoplosbaar, onsmeltbaar) is. === Boukunde === Afgesien van die ander nywerhede (chemies, elektries, meganies), waar kunsstowwe wel gebruik word, maak die bounywerheid (siviel) toenemend op kunsstowwe staat. Boumateriaal word in die volgende ingedeel: * pyp- en plaatmateriaal, * ligte konstruksiemateriaal, * isolasiemateriaal, * hulpmateriaal en * dekoratiewe materiaal. Onder isolering word hitte-,elektriese, klank- en vogisolering ingesluit. Vir hitte-isolering word kunsstofskuim en -vesel tussen die mure, in die plafon en ondervloers gebruik. Kunsstowwe is onoortreflik as elektriese isolering en word in skakelaars, in stopkontakte", om pype en om kabels gebruik. Hitteisolering dien in die meeste gevalle terselfdertyd as klankisolering. Vogisolering sluit in die bedekking van ander materiale wat deur vog benadeel word, soos byvoorbeeld dakke en pypverbindings. Vanweë die maklike vervoer- en bewerkbaarheid (omvormbaarheid) daarvan, word kunsstowwe al hoe gewilder as ligte konstruksiemateriaal. Dit word op groot skaal in kombuise en badkamers (opwasbakke, kaste, bad dens, toilette), as afskortings (tussen vertrekke) en panele gebruik. Die materiaal kan ook in aantreklike kleure en kunssinnige vorms gelewer word, en platdeursigtige variasies word soms ook in die plek van glas gebruik. As pyp- en plaatmateriaal word kunsstowwe in die plek van metale vir dakgeute, reënpype, gegolfde dakplate en waterpype (watertoevoer) gebruik. In alle gevalle is die kunsstowwe net so doeltreffend as metale behalwe dat dit as dakbedekking nog te duur en nie so duursaam is nie. As hulpmateriale is die kwaliteit eerder as die kwantiteit van kunsstowwe ter sprake en dit word gewoonlik net vir afwerking gebruik. Hiertoe behoort kleefmiddels, verf, vernis, impregneermiddels, ensovoorts. Bedekkingsmateriaal soos seile en sakkies word ook van kunsstowwe vervaardig. Kunsstowwe word nog nie as swaar konstruksiemateriaal gebruik nie aangesien die meganiese eienskappe by langdurige belasting en verhitting nog tekortkominge toon. In vergelyking met konvensionele materiale (steen, beton en hout) is die maksimale toelaatbare gebruikstemperatuur van kunsstowwe laag (70 - 150&nbsp;°C vir plastiek en 120-200&nbsp;°C vir die termoverhardendes), en dit is veral nadelig waar daar 'n brandgevaar bestaan. Kunsstowwe is egter meer korrosiebestand as hout en metaal en kan byvoorbeeld vir rame, deure en kosyne gebruik word, hoewel harde hout en aluminium steeds voorkeur geniet. Die belangrikste kunsstowwe wat in die bounywerheid gebruik word, is onder meer die volgende: * PVC (hard): pype vir water en gas, elektriese draad, riole ring, gegolfde en profielplate (versterk), isolering (skuim). * PVC (skokvas): tafelblaaie, oppervlakbedekkings, kaste, deure, kombuistoestelle. * PVC (sag): foelie vir afdekking of isolering, vloer- en muurbedekking, pypverbindings, elektriese isolasie. * PE en PP: foelie, isolering, pype. * PMMA: was bakke, baddens, lampskerms, gegolfde plate. * PA: veselmateriaal, rolle en geleiblokke vir skuifdeure. * PVA: bindmiddel vir kleefmiddels, verf en beton. * PIB: voeë en afdigting van plate. * PF: skuim, kleefmiddels. * UF; skuim, elektriese skakeltuig. * MF: im pregneermiddels, elektriese toerusting. * UP: vulstof, afwerking van vloere. * UP en glasvesel: rame, kosyne, afskortings, lampskerms, garagedeure, plat en gegolfde plate. * EP: verf, vernis, epoksiebeton, kleefmiddels. * EP en glasvesel: plaatmateriaal. * PU: harde en sagte skuim. === Algemeen === Ander gebruike vir kunsstowwe is onder meer die volgende: * Sellulose-asetaan: film (fotografies), sellotaan, tekstiel. * Poliamied (nylon): borsels, vislyn, tou, ratte, tekstiel. * Politeen: pype, bottels, emmers, sakkies, elektriese toestelle (isolasie). * Polimetielmetakrilaat (perspex): vliegtuigruite, optiese lense, kunswerk, speelgoed. * Polistireen: houers (voedsel, vloeistof), skuim (isolering). * PVC: kunsleer, grammofoonplate, magnetiese band. == Verwerking == 'n Groot voordeel van voorwerpe wat uit kunsstowwe vervaardig word, is dat dit relatief maklik en daarom goedkoop tot die uiteindelik vorm verwerk kan word. In die meeste gevalle word die kunsstowwe gesmelt om die verwerking te kan doen, maar dit kan ook vloeibaar gemaak word deur dit in oplossings te gebruik. Die vloeistof kan willekeurig vorms aanneem en die vorm word behou deur stalling, indamping of koagulering (saamvlokking). (Metale kan ook gegiet word, maar die hoë temperature en hittebehandeling bemoeilik die proses aansienlik.) Die verwerking van kunsstowwe geskied gewoonlik in twee stadia: eers word dit in chemiese aanlegte gepolimeriseer, en daarna word dit in die vorm van korrels, poeiers, velle (plate) of emulsies aan die sekondêre (verwerkende) fabrikant verskaf. Hier word hulpstowwe bygevoeg en die polimere tot ʼn produk vervorm. === Polimerisasie === Polimerisasie kan met behulp van hitte bereik word deur die onverdunde, vloeibare monomere by 'n sekere temperatuur te laat kombineer. Die massa gelei hitte egter swak en die hitte wat tydens die reaksie vrykom, kan nie afgevoer word nie. Dit bring mee dat die oppervlak van die gesmelte massa vinniger afkoel as in die middel en dit kan lei tot onreëlmatighede soos die vorming van blasies en knoppies as gevolg van onvoldoende gepolimeriseerde kettings in die stof se struktuur. Monomere kan ook opgelos word (oplossingspolimerisasie), wat ʼn egaliger polimerisasie meebring. Die polimeer en oplosmiddel kan egter nie maklik van mekaar geskei word nie en die tegniek is slegs vir verfstowwe en kleefmiddels geskik. Hoewel [[monomere]] nie maklik in water oplos nie, kan water maklik daaruit verwyder word. Daarom word monomere met water verdun met behulp van 'n emulgeerder (seepagtige vloeistof) of 'n heftige beweging waardeur 'n suspensie verkry word. In die eerste proses, naamlik emulsiepolimerisasie, word ʼn katalisator gebruik wat in die water oplos, en die reaksie ontstaan dan in die raakvlakke tussen die vloeistowwe. Uit die reaksie word ʼn jellieagtige produk verkry wat sonder veel moeite gedroog kan word. In die tweede proses, naamlik suspensiepolimerisasie, word ʼn katalisator gebruik wat nie in die water nie, maar wel in die monomeer oplos. Die reaksie ontstaan dan in die monomeer, wat na [[polimerisasie]] as 'n korreltjie afgeskei kan word. Katalisatorreste word egter redelik moeilik uit die korrels verwyder. === Vervorming === Die gepolimeriseerde stof word by verwerking met die hulpstowwe vermeng en versmelt, en tydens die proses moet die massa deeglik geroer word. Die stof kan gesmelt word deur die toevoeging van eksterne hitte (kook), maar weens die swak geleiding van hitte word die stof verhit deur dit kragtig te roer ot tussen tandratte of rollers deur te pers. AI het die stof gesmelt, is dit nog baie viskeus (strope rig) en moet enige vermenging sorgvuldig geskied ten einde dit homogeen te maak. Die gesmelte massa kan onder meer vervorm word deur ekstrusie (deurpers) of inspuitvorming. === Ekstrusie === Ekstrusie is veral geskik vir vorme met 'n konstante deursnee, soos byvoorbeeld vesels, draad, pype en plate. Die plastiese massa word in 'n persmasjien met behulp van 'n skroef deur 'n opening met die gewenste vorm gepers en so vinnig as wat dit die opening verlaat, verkoel. Die grootste probleem wat by ekstrusie ondervind word, is dat die deursnee van die uitgeperste plastiek as gevolg van die elastisiteit toeneem sodra dit die opening van die persmasjien verlaat. Dit kan reggestel word deur die opening kleiner te maak as die deursnee wat werklik verlang word of deur kalibreerrollers en -pype te gebruik. Kalibreerrollers word vir plate en kalibreerpype vir vesels, draad of pype gebruik. === Inspuitvorming === In teenstelling met ekstrusie, wat 'n deurlopende (kontinue) proses is, is inspuitvorming ʼn nie-deurlopende proses waardeur ʼn bepaalde hoeveelheid plastiek op ʼn slag vervorm word. Die plastiek word vir 'n kort tydjie in 'n drukgietvorm saamgepers en sodra die korrekte vorm verkry is, word dit uit die vorm verwyder. Inspuitvorming leen hom goed tot die verwerking van rubber, wat in die gietvorm verhit word sodat vulkanisasie kan plaasvind. Tydens die inspuitvorming moet die temperatuur egter redelik laag gehou word sodat vulkanisasie nie te vroeg plaasvind nie. Termoverhardendes is ook geskik vir inspuitvorming, maar net soos rubber neem dit 'n tydjie voordat dit stol. Gevolglik kan die twee kunsstowwe nie so vinnig soos termoplastiek verwerk word nie. === Ander vormgewingstegnieke === Daar is sekere perstegnieke wat nou verwant is aan inspuitvorming. Die gietvorm word byvoorbeeld met kunsstof (korrels, poeier) gevul en ʼn stempel word onder hoe druk in die gietvorm ingepers. Dit laat die kunsstof smelt en homogeniseer. Die tegniek leen hom beter as inspuitvorming tot die verwerking van rubbersoorte en die termoverhardendes en is ook 'n baie eenvoudiger proses. As die kunsstof in plaatvorm as grondstof gelewer word, word die plaat dikwels verhit en nie met ʼn stempel in die gietvorm ingepers nie, maar deur middel van ʼn vakuumvormingsproses ingesuig. Die lug kan ook ingeblaas word, en veral bottels word deur middel van hierdie blaasspuittegniek gevorm. Dun, vloeibare Kunsstowwe word eenvoudig net gegiet maar het die neiging om te krimp as dit stol en kan dus nie vir produkte wat presiese afmetinge vereis, gebruik word nie. Termoverhardende kunsstowwe leen hulle ook goed tot gieting en 'n vormingsproses wat impregnering genoem word. Die kunsstof word byvoorbeeld eers gegiet en 'n verharder word later bygevoeg sodat die hars kan stol. In die impregneringsproses word 'n kunsstof (vesel of plaat) vervorm en dan met 'n ander kunsstof geïmpregneer sodat dit kan stol en verhard. === Kunsstofskuim === Kunsstofskuim kan op twee maniere vervaardig word. In die een proses word dun, vloeibare kunsstowwe byvoorbeeld met ʼn bymiddel vermeng en dan vinnig geroer (geklop) totdat dit 'n skuim vorm. In die ander proses word lug of 'n gas deur die vloeistof geblaas sodat klein borreltjies daarin gevorm word. Bymiddels help weer eens dat die skuimvorm behou word en dat die kunsstof stol. 'n Variasie op hierdie tegniek is die byvoeging van 'n vlugtige vloeistof by die vloeibare kunsstof. As die oplossing dan verhit word, vorm die vlugtige vloeistof 'n borrelende gas wat in skuim omgesit word. Daar is selfs kunsstowwe beskikbaar waarin die twee bestanddele bloot bymekaargevoeg word en dan (sonder verwarming of andersins) 'n skuim vorm wanneer dit met mekaar reageer. == Kuns == Aan die begin van die 20e eeu het kunstenaars kunsstowwe in hul kunswerke begin gebruik. Die Sowjet-kunstenaar Naum Gabo (gebore 1890) was onder die eerstes en het selluloïed saam met metaal vir 'n kubistiese beeldhouwerk van 'n vrouekop gebruik. Hy het selluloïed verkies omdat dit deursigtig was en maklik tot geboë vlakke vervorm kon word. Sy broer, Antoine Petsner (1886-1962), en ʼn kunsdosent, Lásló Moholy-Nagy (1895- 1946), het die voorbeeld gevolg en sedert die [[Tweede Wêreldoorlog]] word kunsstowwe op groot skaal in kunswerke gebruik. Die Fransman Fernandez Arman (gebore 1928) het byvoorbeeld allerlei voorwerpe (dikwels gebruikte en gedemonteerde artikels) in deursigtige kassies geplaas, en Niki de Saint Phalle (gebore 1930) het haar Nanas kleurvolle bolvormige vrouefigure uit kunsstof laat maak wanneer dit in die buitelug moes staan. Die Engelse beeldhouers Tim Scott (gebore 1937) en William Tucker (gebore 1935) gee voorkeur aan kunsstowwe omdat hulle op eenvoudige manier kleurvolle beeldhouwerke kon skep, iets wat met konvensionele materiale (wat agterna geverf moes word) nie altyd moontlik was nie. Selfs drywende beelde het hul verskyning gemaak, waarvan die van Marta Pan (gebore 1923) voor die Kreller-Muller-museum in [[Otterlo]] 'n goeie voorbeeld is. Claes Oldenburg (gebore 1929) het sagte plastiek gebruik om in sy kunswerke kossoorte getrou na te boots. Kunsstof is na 1945 ook as ʼn bestanddeel in verf gebruik, en akrielverf was veral gewild omdat dit vinniger as olieverf droog word. Die aanbring van opeenvolgende lae verf is hierdeur vergemaklik en akrielverf kon byvoorbeeld ook in uiters dun lae geverf word. Tot dusver is kunsstowwe nog nie op groot skaal vir konvensionele bouwerk gebruik nie. Eksperimentele geboue, veral die vir uitstallings, is wel van kunsstowwe gebou en word gekenmerk deur veelhoekige, ronde of ovaal vorms. Origens word kunsstowwe hoofsaaklik vir die versiering van geboue gebruik. Meubels en juweliersware wat uit kunsstowwe vervaardig is, het ook al op die mark gekom, maar hoewel die meubels byvoorbeeld kleurvol en aantreklik vertoon, verkies die meeste mense steeds hout vanweë die soliede voorkoms wat dit verleen. == Bron == * [[Wêreldspektrum]], 1982, {{ISBN|0908409575}} band {{Normdata}} [[Kategorie:Polimere]] [[Kategorie:Tekstiele]] mfhieswrwsdsyh4yub35xc3zwzljtpq 0 242693 2970379 2919956 2026-09-24T02:39:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970379 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Missy Gold | Beeld = Child actor Missy Gold (40356616104).jpg | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Melissa Fisher | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1970|7|14}} | Geboorteplek = Great Falls, [[Montana]], [[Verenigde State]] | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaner]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1976-86 | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0325047 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Missy Gold''' (gebore [[14 Julie]] [[1970]]) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] sielkundige en voormalige kinderaktrise.<ref>{{Cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/978347%7C0/Missy-Gold/|title=Overview for Missy Gold|website=Turner Classic Movies|access-date=17 Mei 2022|archive-date=20 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220820021710/https://www.tcm.com/tcmdb/person/978347%7C0/Missy-Gold|url-status=dead}}</ref> Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse ''Project U.F.O.'' (1978), ''Benson'' (1979), en ''Trapper John, M.D.'' (1979). == Filmografie == === Rolprente === * 1978: ''The Kid from Not-So-Big'' === Televisiereekse === * 1978: ''Project U.F.O.'' * 1979: ''Benson'' * 1979: ''Trapper John, M.D.'' * 1984: ''Celebrity Hot Potato'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0325047|Missy Gold}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gold, Missy}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] q0akuqajopxuqd7t341uld06zuge7ed 0 259778 2970399 2950344 2026-09-24T06:22:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970399 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Norm Macdonald | Beeld = Norm MacDonald (26378045703) (cropped).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1959|10|17}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Kanada|Kanadees]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1959|10|17|2021|9|14}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur, skrywer, en vervaardiger | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0005172 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Norm Macdonald''' (17 Oktober 1959<ref name=brother-cbc>{{cite news| url= https://www.cbc.ca/news/arts/norm-macdonald-book-1.3740268| title=Neil Macdonald on brother Norm's confessions of a cult leader| first=Neil |last=Macdonald |author-link=Neil Macdonald| publisher = [[CBC News]] | date=August 30, 2016|access-date= September 12, 2016| quote= I've known Norm for nearly 57 years| archive-date=September 2, 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160902101516/https://www.cbc.ca/news/arts/norm-macdonald-book-1.3740268 | url-status=live}} Additionally, per photo caption: "Norm Macdonald's first day of school in Valcartier, Que., circa 1964. Norm was five in this photo, and his brother Neil, on the right, was seven. ([photo courtesy of] Macdonald family)."</ref><ref name=wapo-august>{{cite news| url=https://www.washingtonpost.com/graphics/entertainment/norm-macdonald/| title=Will somebody please give Norm Macdonald another TV show?| first=Geoff| last=Edgers| newspaper=[[The Washington Post]]| date=August 18, 2016| access-date=September 12, 2016| quote=Macdonald, 56... [...] He tells everyone he was born in 1963, but he was really born in 1959.| archive-date=September 2, 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160902015234/https://www.washingtonpost.com/graphics/entertainment/norm-macdonald/| url-status=live| df=mdy-all}}</ref><ref>{{cite web|last1=Lovece|first1=Frank|title=Norm Macdonald of 'SNL' fame bringing his dry wit to Patchogue|url=http://www.newsday.com/entertainment/celebrities/norm-macdonald-of-snl-fame-bringing-his-dry-wit-to-patchogue-1.12327546|website=Newsday|quote=You were born Oct. 17, 1959, but until recently told people 1963. Why?|access-date=September 25, 2016|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919164354/http://www.newsday.com/entertainment/celebrities/norm-macdonald-of-snl-fame-bringing-his-dry-wit-to-patchogue-1.12327546|url-status=dead}}</ref><ref name="TVGuide">{{cite web|url=http://www.tvguide.com/celebrities/norm-macdonald/bio/168320/|title=Norm Macdonald|work=[[TV Guide]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150909051914/http://www.tvguide.com/celebrities/norm-macdonald/bio/168320/|archive-date=September 9, 2015|url-status=live|access-date=December 11, 2015}}</ref> – 14 September 2021) was 'n [[Kanada|Kanadese]] akteur, skrywer, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''Billy Madison'' (1995), ''Dirty Work'' (1998), ''Doctor Dolittle'' (1998), en ''The Animal'' (2001). == Filmografie == === Rolprente === * 1995: ''Billy Madison'' * 1998: ''Dirty Work'' * 1998: ''Doctor Dolittle'' * 2000: ''Screwed'' * 2001: ''The Animal'' * 2012: ''The Adventures of Panda Warrior'' === Televisiereekse === * 1989: ''One Night Stand'' * 1994: ''Dennis Miller Live'' * 1999: ''Norm'' * 2003: ''A Minute with Stan Hooper'' * 2009: ''Sam's Game'' * 2011: ''Sports Show with Norm Macdonald'' * 2012: ''[[Larry King]] Now'' * 2013: ''Norm Macdonald Live'' * 2014: ''Mike Tyson Mysteries'' * 2015: ''Sunnyside'' * 2015: ''Last Comic Standing 9'' * 2016: ''Skylanders Academy'' * 2017: ''Girlboss'' * 2018: ''Norm Macdonald Has a Show'' === Televisierolprente === * 2005: ''Back to Norm'' * 2008: ''Match Game'' === Video's === * 1996: ''Adam Sandler: Steve Polychronopolous'' * 2011: ''Hollywood & Wine'' * 2017: ''The Truth About Hollywood'' == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0005172|Norm Macdonald}} * {{Twitter|normmacdonald|Norm Macdonald}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Macdonald, Norm}} [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] [[Kategorie:Kanadese manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Kanadese manlike akteurs van die 20ste eeu]] nncrgytl1vcssez1exff7xwgu1tmipe 0 263039 2970377 2950491 2026-09-24T02:32:02Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970377 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Mildred Coles | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Mildred Blanche Coles<!-- only use if different from name --> | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum|1920|7|18}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1920|7|18|1995|8|31}} | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = Josephine Faith Frost (1942–2014) | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise | Aktiewe jare = 1938–1948<ref name=tcmart>Nixon, Rob. [http://www.tcm.com/tcmdb/title/1377/Play-Girl/articles.html "Play Girl"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010235057/http://www.tcm.com/tcmdb/title/1377/Play-Girl/articles.html |date=10 Oktober 2012 }} on [[TCM.com]], ''Mildred Coles was snatched from uncredited roles and bits to play her first major part on screen. It didn't catapult the former beauty queen to stardom, but she settled into what was for her a satisfying career, mostly in Westerns, before retiring from acting in 1948 at the age of 28.''</ref> | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0171328 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Mildred Coles''' (18 Julie 1920 – 31 Augustus 1995) was 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente ''Song of the Drifter'' (1948), ''Back Trail'' (1948), ''Oklahoma Badlands'' (1948), en ''Marshal of Amarillo'' (1948). == Filmografie == === Rolprente === * 1941: ''Play Girl'' * 1941: ''Here Comes Happiness'' * 1941: ''Hurry, Charlie, Hurry'' * 1941: ''Lady Scarface'' * 1943: ''So This Is Washington'' * 1948: ''Song of the Drifter'' * 1948: ''Back Trail'' * 1948: ''Oklahoma Badlands'' * 1948: ''Marshal of Amarillo'' * 1948: ''Bob and Sally'' * 1948: ''Desperadoes of Dodge City'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0171328|Mildred Coles}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Coles, Mildred}} [[Kategorie:Geboortes in 1920]] [[Kategorie:Sterftes in 1995]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] h4j7asepkb6vlclkcj5m7mc4nfvgewg 0 286662 2970384 2896803 2026-09-24T03:37:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970384 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Mutual Gebou |kleur = |beeld = Mutual Building Cape Town 000r.jpg |beeld_wydte = 220px |beeld_onderskrif = Die Mutual Gebou in Darlingstraat, Kaapstad. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Alternatiewe name |1 = Mutual Heights, Mutualgebou, <br>Old Mutualgebou |opskrif2 = Soort gebou |2 = Kommersieel, omskep in residensieel |opskrif3 = Argitektuur |3 = [[Art Deco]] |opskrif4 = Adres |4 = Darlingstraat 14 |opskrif5 = Stad |5 = [[Kaapstad]] |opskrif6 = Land |6 = [[Suid-Afrika]] |opskrif7 = Voltooi |7 = [[1939]] |opskrif8 = Ingewy |8 = [[1940]] |opskrif9 = Gerestoureer |9 = [[2005]] |opskrif10 = Eienaar |10 = Mutual Heights- Korporatiewe Liggaam |opskrif11 = Hoogte |11 = 84 meter |opskrif12 = Verdiepings |12 = 12 (plus 3 vlakke kelderparkering) |opskrif13 = Hysers |13 = 7 |opskrif14 = Argitek |14 = Fred Glennie |opskrif15 = Argiteksfirma |15 = Louw & Louw |opskrif16 = Webtuiste |16 = [http://www.mutualheights.info mutualheights.info] |opskrif17 = |17 = |opskrif18 = |18 = |opskrif19 = |19 = |opskrif20 = |20 = }} Die '''Mutual Gebou''' in [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]], is gebou as die hoofkwartier van die Suid-Afrikaanse Onderlinge Lewensversekeringsgenootskap, nou die versekerings- en finansiëledienstemaatskappy [[Old Mutual]] (vroeër Ou Mutual in [[Afrikaans]]). Dit is in 1940 ingewy, maar voor die einde van die 1950's – minder as 20 jaar later – het sakebedrywighede reeds na ’n nuwe kantoorgebou by Mutual Park in [[Pinelands]] (noordoos van die middestad) geskuif; Old Mutual het sedertdien ’n internasionale maatskappy geword en sy huidige hoofkwartier is in [[Londen]]. Die gebou is ’n goeie voorbeeld van [[Art Deco]]-argitektuur en {{nowrap|-ontwerp}}. Dit het baie interessante interne eienskappe soos die banksaal, vergadersaal en direksiekamer, asook eksterne eienskappe soos ’n dramatiese [[ziggoerat]]-struktuur, driehoekige vensters en een van die langste gesnede [[Fries (boukunde)|klipfriese]] in die wêreld. Die Mutual Gebou is nou in ’n residensiële kompleks omskep, hoewel sommige dele steeds vir kommersiële doeleindes gebruik word. ==Geskiedenis== [[Beeld:Mh-01.jpg|thumb|240px|links|Die naam op die gebou word in [[Afrikaans]] en [[Engels]] aangegee as "Mutual Gebou" en "Mutual Building". Die interessante fries word in die artikel bespreek.]] In die 1930's het dit duidelik geword die Suid-Afrikaanse Onderlinge Lewensversekeringsgenootskap het ’n nuwe hoofkwartier nodig en baie ambisieuse doelwitte is vir die nuwe gebou gestel: Dit moes die hoogste gebou in Suid-Afrika wees (of dalk in die hele [[Afrika]], met die uitsondering van die [[Egiptiese piramide]]s); dit moes die vinnigste hysers hê, en die grootste vensters. Terselfdertyd moes dit die waardes van die onderneming weerspieël: "krag, veiligheid en ’n vertroue in die toekoms"; dit het ’n kombinasie van tradisionele en kontemporêre ontwerp geverg.<ref name="Freschi">{{cite journal|last=Freschi|first=F|year=1994|title=Big Business Beautility: The Old Mutual Building, Cape Town, South Africa|journal=Journal of Decorative and Propaganda Arts|volume=20|pages=39–57|url=http://www.openbibart.fr/item/display/10068/1076241|issn=0888-7314|access-date=13 Januarie 2020|archive-date=13 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113180542/http://www.openbibart.fr/item/display/10068/1076241|url-status=dead}}</ref> ===Soeke na inspirasie=== Die mense wat by die ontwerp van die nuwe gebou betrokke was, het ver gereis om voorbeelde van korporatiewe geboue elders in die wêreld te bestudeer. Hulle het geleer oor beligting, lugreëling en brandveiligheid in die [[VSA]], [[Suid-Amerika]], [[Engeland]] en [[Swede]].<ref name="CSD">{{citation|first=Graham|last=Jacobs|year=2003|title=Mutual Heights Heritage Impact Assessment Report|publisher=CS Design Architects and Heritage Consultants|location=Cape Town|url=http://www.mutualheights.net/Documents/MutHtsHeritageReport.pdf|access-date=13 Januarie 2020|archivedate= 8 April 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160408054749/http://www.mutualheights.net/Documents/MutHtsHeritageReport.pdf}}</ref> [[Art Deco]] is gekies as ’n argitektoniese styl. Ander style is ook bygevoeg (soos [[Neo-Klassisisme]] vir die banksaal) wat bedoel was om die langdurige en tradisionele waardes van Old Mutual te versterk. ===Voltooiing=== Die gebou is in 1939 voltooi en het vroeg in 1940 sy deure geopen. Die lof van die gebou is wyd besing<ref name="Cape Times">Cape Times (1940). "Old Mutual in New Home", The Cape Times (spesiale bylae, 30 Januarie)</ref><ref>{{cite web |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=mutualh8s-capetown-southafrica |title=Mutual Heights |work=Emporis - The world's building website |accessdate=27 Desember 2010}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en dit is beskou as ’n belangrike voorbeeld van die gemeenskapswaardes van die tyd en die ekonomiese toestand van die nasie, maar alles beskou vanuit ’n [[Europa|Europese]] of [[Kolonialisme|koloniale]] oogpunt, soos deur Freschi verduidelik.<ref name="Freschi"/> ===Omskepping=== Binne 20 jaar het Old Mutual die gebou ontruim en na ander hoofkwartiere geskuif. Teen die vroeë 2000's is die gebou in ’n woonkompleks omskep onder Robert Silke by Louis Karol-argitekte.<ref> {{cite web |url=http://www.iol.co.za/tonight/what-s-on/western-cape/cocktails-over-the-grand-parade-1.898643 |title=Cocktails over the Grand Parade |work=Cape Times online |date=25 Julie 2003 |accessdate=27 Desember 2010}} </ref> Die naam van die gebou is in "Mutual Heights" verander, maar dit het nie oral byval gevind nie.<ref>Minutes of the Annual General Meeting of the Body Corporate, Mutual Heights, 2008</ref> Die omskepping self is egter in ’n positiewe lig beskou. Dit het verskeie argitektuur- en ontwerppryse gewen.<ref>{{cite web |url=http://www.louiskarol.com/awards.html |title=Louis Karol awards |work=Louis Karol-webtuiste |accessdate=27 Desember 2010 |archive-date= 9 Junie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609185202/http://www.louiskarol.com/awards.html |url-status=dead }}</ref> In Februarie 2012 is die groot "Old Mutual"-teken aan die oostekant van die gebou verwyder en min het oorgebly van die kommersiële oorsprong van die gebou; in 2015 het Old Mutual-eiendomme eindelik die oorblywende dele van die gebou van die hand gesit, insluitende die banksaal, direksie- en freskokamer. ==Struktuur en ontwerp== By die eerste aanblik is die gebou ’n treffende voorbeeld van die Art Deco-styl en baie eienskappe beeld hierdie [[genre]] uit. Van die eienskappe binne-in die gebou wyk egter van ware Art Deco af en weerspieël waarskynlik die maatskappy se begeerte om terselfdertyd tradisionele en toekomsgerigte waardes uit te beeld.<ref name="Freschi" /> Dit is van die grondverdieping tot aan die bokant van die toring 84&nbsp;m hoog,<ref name="CSD" /> maar die hoogte word dikwels aangegee as hoër as 90&nbsp;m (tot selfs 96,8&nbsp;m op Old Mutual se webtuiste);<ref name="OMSA">{{cite web |url=http://www.oldmutual.com/about/heritage.jsp |title=Old Mutual - Our heritage |work=Old Mutual-webtuiste |access-date=27 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113201801/http://www.oldmutual.com/about/heritage.jsp |archive-date=13 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> hierdie hoogtes sluit dalk die toringspits bo-op in. Die gebou het net 10 verdiepings benewens die grondverdieping en dit sorg vir groot hoogtes op elke verdieping; elke vloer is oor die algemeen 5&nbsp;m bo die een onder hom. In die vergadersaal op die agtste verdieping is die gordyne alleen 6&nbsp;m lank. Hierdie spasie was bedoel om die grootste hoogte te bereik sonder om die stadsbeplanningsperke van 10 verdiepings te oorskry.<ref name="Freschi" /> Die hoofareas in die gebou is oor die jare min verander, veral die ingang, banksaal, vergadersaal, direksiekamer, atrium en vensters. Selfs die deurhandvatsels (met die Old Mutual-logo) en die oorspronklike trapleunings is nog ongeskonde. Die oorspronklike ligtoebehore in die "openbare" areas het ook behoue gebly en in die grootste deel van die gebou word pragtige blokkiesvloere aangetref. Hier is ’n keur van binneontwerpeienskappe wat getuig van die gehalte en aandag aan detail deur die argitekte, kunstenaars en ontwerpers. <gallery class="center"> Beeld:Mutual Building Cape Town 057.jpg|<center>Die pilare in die banksaal is van marmer.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 058.jpg|<center>Wit beaarde oniks in die ingang.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 059.jpg|<center>Die ingangsaal het ’n plafon van bladgoud.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 060.jpg|<center>Detail van ’n trapleuning.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 061.jpg|<center>Op die trappe word jy herinner aan op watter verdieping jy is.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 062.jpg|<center>Blokkiesvloere kom nog in baie areas voor.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 063.jpg|<center>Een van die oorspronklike ligtoebehore.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 064.jpg|<center>’n Oorspronklike branddeur met kenmerkende handvatsels.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 065.jpg|<center>Kopruimteligte op die negende verdieping.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 066.jpg|<center>Een van die baie oorspronklike deurhandvatsels.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 067.jpg|<center>Die ligtoebehore in die vergadersaal.</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 068.jpg|<center>Detail van die handreëling in die vergadersaal.</center> </gallery> ==Ontwerpeienskappe== Die gebou het talle pragtige ontwerpeienskappe. ===Die ingangsportaal=== [[Beeld:Mutual Building entrance, Darling Street, Cape Town.jpg|thumb|center|200px|Die ingangsportaal.]] Swart, goudbeaarde [[oniks]] is in die ingangsportaal in Darlingstraat gebruik. Die plafon is hoër as 15&nbsp;m en is met [[bladgoud]] afgewerk. Die glasvenster bo die deur na die banksaal (bo) toon die ikoniese [[ziggoerat]]vorm van die gebou. Besoekers moet 17 treetjies klim om toegang tot die banksaal te kry, en aan die bokant is die oorspronklike hokkie waar veiligheidspersoneellede gesit het om te sien wie die gebou inkom en verlaat. Kenmerkende ligtoebehore van [[vlekvrye staal]] soos dié is dwarsdeur die gebou gebruik. ===Die banksaal=== Met sy marmerpilare lyk die banksaal meer soos ’n voorbeeld van Neo-Klassisisme, hoewel die ligtoebehore die Art Deco-styl weerspieël wat so volop in die gebou is. Die glas bo die deure (agter op die foto onder) het weer die ikoniese ziggoeratvorm van die hele gebou. Die twee dienstoonbanke wat in die banksaal te sien is, lyk identies, maar net die een regs is oorspronklik. Die een links is ’n latere, ietwat minderwaardige namaaksel. [[Beeld:Mutual Building Cape Town 056.jpg|thumb|center|450px|Die banksaal.]] Tussen die pilare van die banksaal is die wapens van elk van die baie stede, provinsies en lande in [[Suider-Afrika]] waarin Old Mutual bedrywig was. <gallery class="center" heights=150px> Beeld:Mutual Building Cape Town 040.jpg|<center>[[Noord-Rhodesië]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 041.jpg|<center>[[Kaapkolonie]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 042.jpg|<center>[[Durban]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 043.jpg|<center>[[Rhodesië]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 044.jpg|<center>[[Natal]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 045.jpg|<center>[[Pietermaritzburg]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 046.jpg|<center>[[Port Elizabeth]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 047.jpg|<center>[[Oranje-Vrystaat]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 048.jpg|<center>[[Johannesburg]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 049.jpg|<center>[[Pretoria]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 050.jpg|<center>[[Kenia|Brits-Kenia]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 051.jpg|<center>[[Bloemfontein]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 052.jpg|<center>[[Kaapstad]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 053.jpg|<center>[[Unie van Suid-Afrika]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 054.jpg|<center>[[Potchefstroom]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 055.jpg|<center>[[Windhoek]]</center> </gallery> Die banksaal is nou in private besit en kan vir geleenthede gehuur word. [[Beeld:The Fresco Room in the Mutual Building Cape Town.jpg|thumb|220px|Die vergadersaal.]] ===Die vergadersaal=== Die bekendste eienskap van die gebou (ten minste in kunstenaarskringe) is die vergadersaal, wat soms ook die "freskokamer" genoem word; volgens Freschi was dit oorspronklik ’n gerief vir polishouers.<ref name="Freschi" /> Hier is treffende fresko's wat ’n deel van Suid-Afrika se geskiedenis uitbeeld. Dit is twee jaar ná die voltooiing van die gebou deur deur [[Le Roux Smith Le Roux]] gedoen. Le Roux is vroeg in sy loopbaan deur die bekende Britse argitek [[Herbert Baker]] ondersteun; hy het beurse verskaf sodat Le Roux tyd in Londen en elders kon deurbring. ’n Paar jaar later het Le Roux die kommissie gekry om die werk in die Mutual Gebou te doen. Die fresko's word beskou as goeie voorbeelde van die Art Deco-genre.<ref> {{cite web |url=http://www.decopix.com |title=Decopix - the Art Deco Architecture Web site |work= Randy Juster's Art Deco web site |accessdate=27 Desember 2010}} </ref> Vyf fresko's beeld die Suid-Afrikaanse geskiedenis van meer as 100 jaar uit, insluitende [[nywerheid]]sontwikkeling, die [[Groot Trek]], [[mynbou]] ná die ontdekking van [[goud]] en [[landbou]], asook internasionale reise en [[handel]]. Die panele word hier onder afgebeeld. Hulle kan kloksgewys van links na regs gesien word as ’n mens in die vergadersaal staan met jou rug na die vensters. Die eerste en vyfde fresko is aan die symure; die tweede, derde en vierde aan die lang muur wat die hoofingang insluit. Die vyfde fresko sluit ’n uitbeelding van die Mutual Gebou in as die hoogste gebou in die stadskom onder die hange van [[Tafelberg]]. Dit het nie lank waar gebly nie, want net ’n jaar later is die Algemene Poskantoor aan die ander kant (die seekant) van Darlingstraat gebou, en sedertdien is baie groter, moderner geboue opgerig. <gallery class="center"> Beeld:Mutual Building Cape Town 211.jpg|<center>Waterbou, die boubedryf en spoorweë</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 212.jpg|<center>Die Groot Trek</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 213.jpg|<center>Die ontdekking van goud</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 214.jpg|<center>Spoorweë in diens, produktiewe plase</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 215.jpg|<center>Handel en internasionale reise</center> </gallery> ===Die direksiekamer=== Op die vierde verdieping, aan die voorkant van die gebou, is die direksiekamer. Daar is ook twee kamers aan die kante, waarvan een ’n sitkamer vir direksielede was. [[Beeld:Mutual Building Cape Town 069.jpg|center|thumb|500px|Die direksiekamer.]] In die direksiekamer, bo die stoellys, is ’n aaneenlopende gesnede [[stinkhout]]fries met dier- en blommotiewe (dit sluit 14 verskillende spesies [[voël]]s en [[dier]]e in). [[Ivan Mitford-Barberton]] het die kunswerk gemaak en dit is moontlik die laaste werk wat hy in die gebou gedoen het. Bo die fries is ’n paneelkunswerk deur [[Joyce Ord-Brown]] wat Kaapstad op ’n lighartige manier uitbeeld.<ref name="Freschi" /> Die gordyne is merkwaardig; hulle is in [[Eswatini]] (vroeër [[Swaziland]]) deur Coral Stephens Handweaving geweef.<ref name="Stephens">E-pos aan Andy Bytheway van Murrae Stephens, Woensdag 2014/10/01 11:53</ref> Dele van die muurpaneel en fries word hier onder gewys. <gallery class="center" caption="Dele van die muurpaneel"> Beeld:Mutual Building Cape Town 078.jpg|<center>Die [[Suidelike Halfrond]], met die roete van Kaapstad na Londen</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 073.jpg|<center>’n Seevliegtuig</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 074.jpg|<center>[[Pikkewyn]]e en [[walvis]]se</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 075.jpg|<center>’n [[Meermin]]</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 076.jpg|<center>Blou, vlieënde [[kraanvoël]]s</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 077.jpg|<center>’n Deel van die [[Noordelike Halfrond]], met koning [[Neptunus (mitologie)|Neptunus]]</center> </gallery> <gallery class="center" caption="Dele van die stinkhoutfries"> Image:Mutual Building Cape Town 079.jpg| Image:Mutual Building Cape Town 080.jpg| Image:Mutual Building Cape Town 081.jpg| Image:Mutual Building Cape Town 082.jpg| Image:Mutual Building Cape Town 083.jpg| </gallery> ===Die atrium=== [[Beeld:Atrium of the Mutual Building in Cape Town.jpg|thumb|180px|Wanneer ’n mens die woondeel van die gebou binnegaan, word jy getref deur hierdie buitengewome atrium van onder tot bo.]] Die [[atrium]] strek van die dak van die banksaal tot heel bo in die hoofgebou. Dit was aanvanklik oop bo, maar word nou beskerm met ’n deurskynende dak, waardeur nog ’n groter deel van die toring gesien kan word. ===Die vensters=== [[Beeld:Mutual Building Cape Town 012.jpg|thumb|links|300px|’n Vergelyking tussen die vensters.]] Die stygende aard van die ziggoeratontwerp word versterk deur die driehoekige vensters wat teen die hele gebou afloop. Dié vensters is noemenswaardig, want dit onderskei die Mutual Gebou van sommige ander geboue wat die ontwerp geïnspireer het, soos die Eastern Columbia Building in [[Los Angeles]]. Hulle is ook funksioneel, want hulle laat lig doeltreffender in as wat andersins die geval sou gewees het (met behulp van die weerkaatsende eienskappe van die binnekant van die glas). Deur blindings aan die een of die ander kant oop en toe te maak is dit ook op sonnige dae moontlik om die hoeveelheid hitte te beheer wat inkom terwyl die son deur die dag skuif. Waterverkoelingslugreëling was nog ’n innoverende eienskap van die oorspronklike gebou; dit het meer vryheid in die ontwerp van die vensters toegelaat. Dieselfde stelsel word vandag nog gebruik. Soos wat Freschi in sy artikel opmerk, sorg die driehoekige vensters vir ’n interessanter voorkoms as byvoorbeeld dié van die Poskantoorgebou. Links kan die vensters van die Mutual Gebou (regs) vergelyk word met dié van die Poskantoor (links). ===Granietbekleding=== Die granietbekleding van die gebou is uit ’n enkele rots op [[Paarlberg]], noordoos van Kaapstad, gekap.<ref name="Freschi" /> Dit sluit dekoratiewe [[Bobbejaan|bobbejane]], [[olifant]]e en [[kop]]pe in wat uit die boonste fasade in Darlingstraat (die voorkant van die gebou) steek. <gallery class="center"> Beeld:Mutual Building Cape Town 114.jpg|<center>Die versierings</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 108.jpg|<center>Olifant (sesde verdieping)</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 109.jpg|<center>Bobbejaan (agtste verdieping)</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 110.jpg|<center>Kop (toring)</center> Beeld:Mutual Building Cape Town 111.jpg|<center>Toring met ’n kop</center> </gallery> ===Stamlede=== [[Beeld:Mutual Building Cape Town 010.jpg|300px|thumb|Die nege stamlede wat oor Parlementstraat uitkyk.]] Aan die fasade aan Parlementstraat se kant is granietfigure wat nege etniese Afrikagroepe (nie net Suid-Afrikaans nie) uitbeeld. Hulle word so gemerk: "[[Xhosas|Xosa]]", "[[Noord-Sotho's|Pedi]]", "[[Masai]]", "[[Ndebele (stam)|Matabele]]", "[[Basotho]]", "[[Barotse]]", "[[Kikuyu (volk)|Kikuyu]]", "[[Zoeloes|Zoeloe]]" en "[[Boesman]]". Die identifikasie van die stamme volg nie noodwendig huidige praktyke nie. ===Die fries=== Om die drie kante van die gebou in Darling-, Parlement- en Langmarkstraat is ’n fries van 118 meter wat tonele van die koloniale geskiedenis van Suid-Afrika uitbeeld. Met sy voltooiing is berig dit is die langste fries in sy soort in die wêreld.<ref name="Cape Times" /> [[Beeld:Frieze on the Mutual Building Cape Town.jpg|thumb|300px|’n Deel van die fries van 118 meter wat oor drie kante van die gebou loop; dit beeld die aankoms van die [[1820-Setlaars]] uit.]] Die dele van die fries is soos volg: *Aankoms van [[Jan van Riebeeck]] *Aankoms van die [[1820-Setlaars]] *Die "[[Poskantoorklip]]" *[[Kasteel die Goeie Hoop]] *Bevryding van die slawe *Samesprekings met koning [[Shaka]] *Die [[Groot Trek]] *Droom van [[Nongquase]] *Ontdekking van [[diamant]]e in [[Kimberley]] *Oprigting van ’n kruis deur [[Bartolomeus Dias]] *[[Cecil John Rhodes|Rhodes]] voer samesprekings met die Matabele *[[David Livingstone]] wat preek, gesond maak en slawe bevry *Die [[Tanganjika]]-gebied *Verdediging van [[Fort Jesus]] ’n Ander weergawe van die hele fries kan elders gevind word.<ref>{{cite web |url=http://www.mutualheights.net/Frieze04.jpg |title=The Mutual Building Frieze |work=Webtuiste van die Mutual Heights-gemeenskap |access-date=14 Januarie 2020 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003205356/http://www.mutualheights.net/Frieze04.jpg |url-status=dead }}</ref> ==Tonele van en vanaf die gebou== {{Galery |breedte=240 |regels=3 |Mutual Building Cape Town 000s.jpg|Van Darlingstraat af gesien, lyk die gebou met sy Art Deco-ontwerp nog net so mooi as toe dit gebou is. |Mutual Building Cape Town 102.jpg|Kaapstad met sy nuwer, moderner geboue het aansienlik verander sedert die Mutual Gebou opgerig is. |Mist over the CBD in Cape Town.jpg|Die Mutual Gebou (links, met ’n pyl aangedui) verdwyn in die mis tussen die hoë geboue van Kaapstad. |Interrupted view from the Mutual Building.jpg|’n Uitsig op die hawe word deesdae half verberg deur die Poskantoorgebou (heel links), wat later opgerig is. |Mutual Building Cape Town 100.jpg|Tafelberg en sy "tafeldoek", soos gesien van die boonste verdiepings van die Mutual Gebou. |Mutual Building Cape Town 101.jpg|Die Stadsaal, [[Parade]] en [[Kasteel die Goeie Hoop|Kasteel]] kan hier duidelik gesien word. Agter lê die [[Hottentots-Hollandberge]]. }} ==Sien ook== *[[Ziggoerat]] ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Eksterne skakels== *{{CommonsKategorie-inlyn|Mutual Building, Cape Town}} *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Mutual Building|Engelse Wikipedia]] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Kaapstad]] [[Kategorie:Ziggoerats]] rgedsa7cybwyzi76dn1bzij75yzmp10 0 286743 2970158 2777846 2026-09-23T12:46:18Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970158 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = İdil Biret | beeld = İdil Biret (6946834070).jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = Klassieke musiek | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1941|11|21}} | geboorteplek = [[Ankara]], [[Turkye]] | oorsprong = | sterfdatum = <!-- {{sterfdatum en ouderdom|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date 1st) --> | sterfplek = | genre = [[Klassieke musiek]] | beroep = [[Pianis|Konsertpianis]] | instrument = [[Klavier]] | jare_aktief = <!-- YYYY–YYYY (or –present) --> | etiket = | assosiasies = | webwerf = {{URL|http://www.idilbiret.eu/en}} | huidige_lede = | gewese_lede = }} <!-- [[Image:Idilbiret.jpg|right|200px|thumb|İdil Biret]] Unsourced image removed: [[Image:idilbiret.jpeg|thumb|250px|Idil Biret]] --> '''İdil Biret''' (gebore op [[21 November]] [[1941]]) is 'n [[Turkye|Turkse]] [[pianis|konsertpianis]] wat bekend is om haar vertolkings van die [[Romantiek|Romantiese]] repertorium. == Onderwys == Biret het op vyfjarige ouderdom klavierlesse begin neem saam met Mithat Fenmen, welke onder [[Nadia Boulanger]] en [[Alfred Cortot]] studeer het. Toe sy sewe jaar oud was het die Turkse parlement 'n spesiale wet uitgevaardig wat haar in staat gestel het om in die buiteland en aan die Paryse Konservatorium in [[Frankryk]] onder toesig van Boulanger te studeer. Biret krediteer ook vir Madeleine de Valmalète daarmee dat sy haar aan komponiste soos [[Johannes Brahms|Brahms]] voorgestel het, wie se volledige werke sy later sou opneem. Sy het op 15-jarige ouderdom met drie pryse gegradueer. Sy het haar opleiding onder [[Alfred Cortot]] en [[Wilhelm Kempff]] voortgesit. == Musikale loopbaan == Biret het reeds vanaf die ouderdom van 16 jaar as solis saam met die bekendste orkeste ter wêreld opgetree, soos onder meer die [[Londen Simfonieorkes]], die Philharmonia, the [[Londen Filharmoniese Orkes]], die [[Boston Simfonieorkes]], die [[Sint Petersburg Filharmoniese Orkes|Leningrad Filharmoniese Orkes]], the [[Leipzig Gewandhaus Orkes|Leipzig Gewandhaus]], die [[Sächsische Staatskapelle Dresden|Dresden Staatskapelle]], die [[Orchester de la Suisse Romande]], die [[Tokio Filharmoniese Orkes]], die [[Warskou Filharmoniese Orkes]], die [[Orchester National de France]] en die [[Sydney Simfonieorkes]]. Sy het saam met vooraanstaande dirigente soos Hermann Scherchen, [[Pierre Monteux]], Erich Leinsdorf, [[Rudolf Kempe]], [[Gennady Rozhdestvensky]], [[Aaron Copland]], Rafael Frühbeck de Burgos, [[Charles Mackerras]], Jean Fournet, José Serebrier, Moshe Atzmon, [[Antoni Wit]] en Hiroyuki Iwaki opgetree. Biret het ook konserte tydens die feeste van [[Berlyn]], [[Montreal]], [[Istanboel]], [[Dubrovnik]], [[Montpellier]], [[Nohant-Vic | Nohant]], [[ Persepolis]], [[Royan]] en [[Athene]] gegee. Idil Biret het haar Amerikaanse konsertbuiging in die Symphony Hall in Boston onder leiding van Erich Leinsdorf op Vrydag 22 November 1963 gemaak. Net voordat sy Rachmaninoff se Derde Klavierconcerto sou speel het Maestro Leinsdorf die gehoor toegespreek en gesê dat "ons nou net op die draadloos verneem het dat die President van die Verenigde State die slagoffer van 'n sluipmoord was!" Nadat die gehoor oor die aanvanklike skok gekom het, het die orkesbestuur en die spelers besluit om voort te gaan met die opvoering. <ref>Radio broadcast of the concert, WFLN-FM, Philadelphia</ref> Sy was tydens verskeie klavierkompetisies deel gewees van die beoordelingspaneel, soos onder meer tydens die Van Cliburn - ([[VSA]]), koningin Elisabeth- ([[België]]), Montreal - (Kanada), Liszt - ([[Weimar]], Duitsland)) en Busoni - (Italië) kompetisies. Haar talle opnames (meer as 100 tot op hede) vir plate-etikette soos byvoorbeeld [[EMI]], Decca, Atlantic, Finnadar en [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] sluit onder meer die eerste opname van [[Franz Liszt|Liszt]] se transkripsies van [[Beethoven]] se 9 simfonieë (EMI 6LP/1986), die volledige soloklavierwerke en concertos van [[Frédéric Chopin|Chopin]] (15CD / 1992), [[Johannes Brahms|Brahms]] (12CD / 1997), [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]] (10CD/2000), en die klaviertranskripsie van [[Igor Stravinski| Stravinski]] se balletmusiek ''[[Die Vuurvoël]], '' (2003) en vele ander in. Biret se breë repertorium omvat 'n groot deel van die laat-klassieke - en romantiese klavierliteratuur. Sy is waarskynlik die beste bekend vir haar Chopin-opnames <ref>"C comme Chopin", in ''Improvisation ''so'' piano'', [[Jean-Pierre Thiollet]], Neva Editions, 2017, p. 28. {{ISBN|978-2-35055-228-6}} </ref> wat in 1995 aan haar die gesogte 'Grand Prix du Disque Frédéric Chopin' in Pole besorg het. In 2004 het die verkoop van haar Naxos-opnames wêreldwyd twee miljoen eksemplare bereik. [[Naxos Plate-etiket|Naxos]] het hierdie geleentheid herdenk deur Biret van 'n platinumalbum te voorsien. Dieselfde jaar het haar opname van die Boulez-sonates die jaarlikse Goue Diapason-toekenning gewen en is dit deur die Le Monde-koerant in Frankryk as een van die beste opnames van die jaar gekies. Idil Biret het die volledige klavierwerke van Beethoven en Brahms in siklusse gespeel. In die tagtigerjare het sy tydens twee konserte Beethoven se 32 sonates en die klaviertranskripsie (Liszt) van al nege Beethoven simfonieë opgevoer, waarvan laasgenoemde regstreeks deur Radio France uitgesaai is. In die negentigerjare het sy Beethoven se vyf klavierconcertos, die Korale-fantasie en die Trippelconcerto tydens 'n reeks van vyf konserte gespeel. In 1997 het sy die volledige solo-klavierwerke van Brahms in 'n reeks van vyf opvoerings in Duitsland tydens die honderdjarige herdenking van die komponis se dood gespeel. Haar opnames van [[20ste eeu]]se klassieke stukke sluit die drie klaviersonates van [[Pierre Boulez]] ([[Naxos Plate-etiket|Naxos Records]] 1995) asook die klavierwerke van Wilhelm Kempff (Marco Polo 1991) in. Idil Biret het ook die etudes (volume 1 en 2) van [[György Ligeti]] vir Naxos opgeneem, wat in 2003 vrygestel is. In die sewentigerjare het sy in New York vir Finnadar/Atlantic Records werke deur Boucourechliev, [[Anton Webern]], [[Alban Berg]], [[Leo Brouwer]], Castiglioni, [[Aleksander N. Skriabin|Skriabin]], [[Sergei Prokofiëf]] en [[Nikolai Miaskovski]] opgeneem. In September 2006 is 'n biografie getiteld "Idil Biret - Une Pianiste Turque en France" deur 'n Franse outeur, prof. Dominique Xardel geskryf, en gepubliseer deur Buchet/Chastel in Frankryk. Die boek is onlangs na [[Turks]] vertaal en gepubliseer deur Can Yayinlari. Die Duitse vertaling van die boek is in September 2007 deur Staccato Verlag gepubliseer. 'n Russiese vertaling daarvan sal ook binnekort beskikbaar wees. 'n Engelse vertaling van die boek is ook beskikbaar in 'n spesiale privaat-uitgawe. Onlangs het sy die volledige Beethoven-klaviersonates en concertos (insluitend die ''Korale-fantasie'') vir haar eie etiket opgeneem. <ref>IBA [http://www.idilbiretarchive.eu (Idil Biret Archive)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218070219/https://www.idilbiretarchive.eu/ |date=18 Desember 2020 }}</ref> Die opnames is in 2008–2009 vrygestel, saam met haar EMI-opnames uit 1986 van die nege Beethoven-simfonieë wat deur [[Franz Liszt|Liszt]] vir klavier getranskribeer is. Die volledige stel sluit 19 CD's in. Die eerste vrystelling het op 16 Desember 2008 plaasgevind; met die tweede vrystelling in Februarie 2009, met daaropvolgende volumes wat elke daaropvolgende maand vrygestel is. Biret het die meeste van die sonates tussen 2001 en 2005 naby [[Brussel]] opgeneem (drie is in 1994 opgeneem). Sy het die concertos saam met die [[Bilkent Simfonieorkes]] onder leiding van [[Antoni Wit]] gespeel. Biret is die enigste pianis wat Beethoven se volledige klaviersonates, concertos en die Liszt-transkripsies van die nege simfonieë tydens openbare konserte opgevoer het. Sy is ook die eerste pianis wat al die voorgenoemde werke volledig opgeneem het. == Toekennings en erkennings == Biret dra sedert 1971 die titel van ''Staatskunstenaar'', te wete 'n eretitel wat deur die regering van [[Turkye]] aan kunstenaars uitgereik word vir hul bydraes tot die Turkse kultuur. In 1995 is Biret se opnames van Chopin se gehele oeuvre bekroon met die 'Grand Prix du Disque Frédéric Chopin' in [[Pole]]. In dieselfde jaar het sy die "[[Diapason d'Or]]"-prys in Frankryk vir haar opname van Boulez se sonates gewen, welke opname deur die koerant '' [[Le Monde]] '' as een van die die beste opnames van die jaar gekies is. Biret het ook die volgende toekennings ontvang: die Lili Boulanger-gedenkprys in [[Boston]] (VSA), die Harriet Cohen/[[Dinu Lipatti]] goue medalje in [[Londen]] (Verenigde Koninkryk), die Poolse prys vir Artistieke verdienstelikheid, die Nasionale Ridderorde van Verdienstelikheid van Frankryk en die Adelaide Ristori-prys, [[Italië]]. In 2007 is sy bekroon met die Buitengewone Diensteorde&nbsp;– Kavalleriekruis - deur die Poolse president [[Lech Kaczynski]] vir haar bydraes tot die [[Pole|Poolse]] kultuur met haar opnames en uitvoerings van [[Chopin]] se musiek. ==Eksterne skakels== * [http://idilbiret.eu/idil-biret-biography/ Volle biografie] * [http://idilbiret.eu/gallery/, Idil Biret en Wilhelm Kempff, fotos] * [http://idilbiret.eu/repertory/, Idil Biret se repertorium] * [http://idilbiret.eu/reminiscences-on-idil-biret/, Herinneringe oor Idil Biret] * [http://idilbiret.eu/from-the-memoires-of-alan-weiner-on-idil-birets-childhood-years-in-paris-1950/, Alan Weiner se memoires] * [http://www.naxos.com/scripts/artists_gallery/artist_pro_new.asp?artist_name=Biret,%20Idil Kort biografie en diskografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061210054149/http://www.naxos.com/scripts/artists_gallery/artist_pro_new.asp?artist_name=Biret,%20Idil |date=10 Desember 2006 }} * [http://www.idilbiret.eu/en Idil Biret se amptelike webtuiste] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180605142603/http://www.idilbiret.eu/en/ |date= 5 Junie 2018 }} * [http://www.idilbiretarchive.eu Idil Biret-argief] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201218070219/https://www.idilbiretarchive.eu/ |date=18 Desember 2020 }} * [http://streams.wgbh.org/online/play.php?xml=clas/cmd051128idilbiret.xml&template=clas',386,452 Hoor İdil Biret speel tydens 'n konsert] van [http://www.wgbh.org/classical WGBH Radio Boston] {{Commons category|İdil Biret}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Biret, Idil}} [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Pianiste]] ds5zwsfgypw2h9rourcjl06a8m619yi 0 286812 2970257 2913464 2026-09-23T18:57:04Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970257 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Myung-whun Chung | beeld = Concert at the “La Fenice” Theater during 76th anniversary of the Italian Republic 9.jpg | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1953|01|22}} | geboorteplek = [[Seoul]] | nasionaliteit = [[Suid-Korea]]ans | beroep = [[Pianis]], [[dirigent]] | familie = Susters [[Kyung-Wha Chung]] en [[Myung-Wha Chung]] | pryse = [[Lêer:ROK_Order_of_Cultural_Merit_Geum-gwan_(1st_Class)_ribbon.PNG|border|23px]] Geumgwan Orde van Kulturele Verdienstelikheid, 1996 }} '''Myung-whun Chung''' (gebore op [[22 Januarie]] [[1953]], [[Seoul]]) is 'n [[Suid-Korea]]anse [[dirigent]] en pianis. Hy was 'n student van [[Olivier Messiaen]], en is veral bekend om sy interpretasies van die [[Frankryk|Franse]] komponis se werke. ==Loopbaan== Chung en sy susters, die violis [[Kyung-Wha Chung|Kyung-wha Chung]] en die [[tjellis]] [[Myung-wha Chung]], het in die verlede saam opgetree as die Chung-trio. Hulle het onder andere [[Beethoven]] se Trippelconcerto vir [[Deutsche Grammophon]] in die hoedanigheid opgeneem.<ref>{{cite news |author=Event Guide |title=Chung Trio Re-unites as 'Trio of Filial Devotion' |url=http://english.chosun.com/w21data/html/news/200408/200408120049.html |work=The Chosun Ilbo |date=12 Augustus 2004 |access-date=7 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090109033120/http://english.chosun.com/w21data/html/news/200408/200408120049.html |archive-date=9 Januarie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Chung was in 1974 die gesamentlike tweede pryswenner gewees tydens die Internasionale Tsjaikofski-kompetisie van daardie jaar.<ref>[http://www.tchaikovsky-competition.com/en/history/1974/winners_prizes Winners & Prizes – 1974] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100925041748/http://www.tchaikovsky-competition.com/en/history/1974/winners_prizes |date=25 September 2010 }}, [[International Tchaikovsky Competition]]</ref> Chung het [[Dirigent|dirigeer]] gestudeer aan die ''Mannes Musiekkollege'' en die Juilliard-skool. Hy het ook klavier gestudeer by Maria Curcio, wat die laaste en gunsteling leerling van [[Artur Schnabel]] was. <ref>[https://www.theguardian.com/music/2009/apr/14/obituary-maria-curcio "Maria Curcio"] by [[Niel Immelman]]. ''The Guardian'', 14 April 2009</ref><ref>[https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/culture-obituaries/music-obituaries/5121311/Maria-Curcio.html "Maria Curcio"]. ''The Daily Telegraph'', 7 April 2009</ref> Chung was tydens die musiekregisseurskap van [[Carlo Maria Giulini]] die assistent-dirigent van die [[Los Angeles Filharmoniese Orkes]] gewees. Hy is die stigter van die Asiese Filharmoniese Orkes en het as gasdirigent vir die Inbal Orkes opgetree, wat in 1985 ter ere van die [[Israel]]iese dirigent Eliahu Inbal opgerig is. Wat Europa betref, het Chung van 1984 tot 1990 as hoofdirigent van die [[Deutsche Radio Philharmonie Saarbrücken Kaiserslautern|Rundfunk-Sinfonieorchester Saarbrücken]] gedien. Hy het ook van 1987 tot 1992 gedien as hoof-gasdirigent van die [[Teatro Comunale Florence]]. <ref name="Mattison">{{cite news |author=Ben Mattison |title=Report: Myung-whun Chung Is Top Candidate to Lead Seoul Philharmonic |url=http://www.playbillarts.com/news/article/1235.html |work=Playbill Arts |date=22 Januarie 2005 |access-date=10 Januarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301200300/http://www.playbillarts.com/news/article/1235.html |archive-date=1 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het verskeie van die mees prominente Europese en Amerikaanse orkeste gedirigeer, en in 1986 sy buiging by die [[Metropolitan Opera]] in New York gemaak met ''Simon Boccanegra''. Aan die einde van die 1987/88 seisoen het hy die ''Premio Franco Abbiati della Critica Musicale Italiana-toekenning'' van Italiaanse kritici ontvang, en die volgende jaar die [[Arturo Toscanini]]-prys. Van 1989 tot 1994 was Chung die musiekdirekteur van [[Paris Opera]]. Hy het die openingseisoen by die nuwe [[Opéra Bastille]] ingelei met Berlioz se volledige ''Les Troyens'' en uitgebreide lof daarvoor ontvang. In 1991 het die Vereniging van Franse teaters en musiekkritici hom as 'Kunstenaar van die Jaar' benoem, en in 1992 het hy die [[Erelegioen]] ontvang vir sy bydrae tot die ''Paris Opera''. Hy neem sedert 1990 eksklusief vir [[Deutsche Grammophon]] op, en baie van sy talle opnames het internasionale pryse en toekennings verower. Dit sluit Messiaen se ''Turangalîla-Symphonie'' en ''Éclairs sur l'au-delà ...'', Verdi se ''Otello'', Berlioz se ''Symphonie fantastique'', [[Rimski-Korsakof]] se ''Scheherazade'', Stravinski se Vuurvoel-suite, Sjostakowitsj se ''Lady Macbeth of the Mtsensk District'' saam met die Opéra Bastille-orkes; 'n reeks [[Antonín Dvořák|Dvořák]] -simfonieë en serenades saam met die [[Weense Filharmoniese Orkes]], en 'n reeks gewy aan die bekendste gewyde musiek saam met die ''Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia'' (insluitend die veel geprese opname van [[Maurice Duruflé]] en [[Gabriel Fauré| Fauré]] se misse saam met [[Cecilia Bartoli]] en [[Bryn Terfel]]) in. In 1995 is Chung drie keer vereer tydens die Franse ''Victoires de la musique classique'', en is hy ook aangewys as ''Meilleur Chef d'Orchestre de l'Année'' (beste dirigent van die jaar). Hy het aan die hoof gestaan van die wêreldpremière van Messiaen se laaste werk: die ''Concert à quatre'' vir vier soliste (klavier, tjello, hobo, fluit) en orkes, wat die komponis aan Chung en die ''Orchester de la Bastille'' opgedra het. Chung het in 2001 spesiale artistieke adviseur van die [[Tokio Filharmoniese Orkes]] geword, en vanaf 2010 honorêre dirigent-laureaat. Hy dien ook vanaf 2016 as die orkes se honorêre musiekdirekteur. <ref>{{Cite web |url=http://tpo.or.jp/en/about/conductor/detail-22.php |title="Conductor Profile, TPO" |access-date=15 Januarie 2020 |archive-date=10 Junie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610024015/http://tpo.or.jp/en/about/conductor/detail-22.php |url-status=dead }}</ref>Hy is na afloop van sy optredes in Japan deur Japanese kritici met die hoogste prys van die plate-akademie bekroon. Benewens die toekenning van talle musiekpryse, is Chung ook vereer met die mees luisterryke Koreaanse kulturele toekenning, te wete die ''Orde van Kulturele Verdienstelikheid'', of ''Geum-gwan-medalje (Goue Kroon)'' vir sy bydrae tot die Koreaanse musikale bedryf. Hy het as ambassadeur vir die dwelmbeheer-program by die Verenigde Nasies opgetree, en het ook as Korea se honorêre kulturele ambassadeur gedien; welke 'n eerste vir die Koreaanse regering was. Hy dien sedert 1997 as musiekdirekteur van die Asiese Filharmoniese orkes. Chung is met ingang 2000 aangestel as die musiekdirekteur van die [[Orchestre philharmonique de Radio France]], en dien vanaf 2001 as die spesiale artistieke adviseur van die Tokio Filharmoniese Orkes. (Hy dien ook vanaf 2016 as die honorêre musiekdirekteur van die orkes). Met ingang van die 2012/2013 seisoen het hy die eerste hoof-gasdirigent in die geskiedenis van die [[Staatskapelle Dresden]] geword. In 2005 is Chung aangestel as hoofdirigent van die [[Seoul Filharmoniese Orkes]].<ref>{{cite news|author=Andrew Clements|title=Concert Review: LSO/Chung|url=http://arts.guardian.co.uk/critic/review/0,,1724979,00.html|work=The Guardian|date=4 Maart 2006|accessdate=7 September 2007}}</ref><ref name="Mattison" /> In April 2011 het die Seoul Filharmoniese Orkes die eerste Asiese orkes geword om 'n kontrak met een van die groot [[Plate-etiket|platemaatskappye]] te teken, met 'n doelwit van 10 [[Laserskyf|CD's]] vir [[Deutsche Grammophon]].<ref>{{cite news |url=http://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/seoul-philharmonic-signs-to-dg |title=Seoul Philharmonic signs to DG |work=Gramophone |author=Martin Cullingford |date=13 April 2011 |access-date=4 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304032748/http://www.gramophone.co.uk/classical-music-news/seoul-philharmonic-signs-to-dg |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Chung het tydens die orkes se eerste Proms-verskyning in Augustus 2014 aan die hoof daarvan gestaan.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/music/2014/aug/28/seoul-philharmonic-orchestra-chung-wu-review-prom-55-london |title=Seoul Philharmonic Orchestra/Chung/Wu review – playful and stylish sheng odyssey |work=The Guardian |author=Erica Jeal |date=28 Augustus 2014 |access-date=4 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115180421/https://www.theguardian.com/music/2014/aug/28/seoul-philharmonic-orchestra-chung-wu-review-prom-55-london |archive-date=15 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In September 2011 het Chung 'n kulturele deurbraak gemaak toe hy [[Pyongyang]], [[Noord-Korea]] besoek het.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/16/south-north-korea-sweet-music |title=North and South Korea set to make sweet music together |work=The Guardian |author=Tania Branigan |date=16 September 2011 |access-date=4 Julie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115181034/https://www.theguardian.com/world/2011/sep/16/south-north-korea-sweet-music |archive-date=15 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Eerbewyse== * [[Erelegioen]], 1992 * Orde van Kulturele Verdienstelikheid (Korea), 1996 * Ho-Am-prys in die Kunste, 1997 * ''[[Ordre des Arts et des Lettres]]'', Commandeur, 2011 ==Verwysings== {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Allmusic|class=artist|id=q17662}} * [http://www.bach-cantatas.com/Bio/Chung-Myung-Whun.htm Myung-whun Chung se biografie by] die Bach Kantates Webwerf * [https://web.archive.org/web/20080810122530/http://www2.deutschegrammophon.com/artist/whatsnew?ART_ID=CHUMY Myung-whun Chung Diskografie] by [[Deutsche Grammophon]] * [https://www.askonasholt.com/artists/myung-whun-chung/ Myung-whun Chung Kunstenaarsprofiel] by die Askonas Holt Webwerf {{s-start}} {{s-culture}} {{succession box | title=[[Deutsche Radio Philharmonie Saarbrücken Kaiserslautern|Musiekdirekteur, RSO Saarbrücken]] | before=Hans Zender | years=1984–1990 | after=Marcello Viotti}} {{succession box | title=[[Opéra Bastille|Musiekdirekteur, Opéra Bastille]] | before=[[Daniel Barenboim]] | years=1989–1994 | after=[[James Conlon]]}} {{succession box | title=[[KBS Simfonieorkes|Hoofdirigent, KBS Simfonieorkes]] | before=vakant | years=1999 | after=Dmitri Kitayenko}} {{succession box | title=[[Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia|Musiekdirekteur, Orchestra dell'Accademia Nazionale di Santa Cecilia]] | before=[[Daniele Gatti]] | years=1997-2005 | after=[[Antonio Pappano]]}} {{succession box | title=[[Orchestre philharmonique de Radio France|Musiekdirekteur, Orchestre philharmonique de Radio France]] | before=[[Marek Janowski]] | years=2000–2015 | after=Mikko Franck}} {{succession box | title=[[Seoul Filharmoniese Orkes|Musiekdirekteur, Seoul Filharmoniese Orkes]] | before=Seung Gwak | years=2005–2015 | after=[[Osmo Vänskä]]}} {{succession box | title=[[Staatskapelle Dresden|Hoof-gasdirigent, Staatskapelle Dresden]] | before=NVT | years=2012- | after=NVT}} {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chung, Myung-whun}} [[Kategorie:Dirigente]] [[Kategorie:Pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] [[Kategorie:Lewende mense]] a0ldg5us8silsw4uopcq3qbevmidoky 0 295577 2970277 2665631 2026-09-23T18:59:40Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970277 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{TITELAANSIG|''Mao's Last Dancer (boek)''}} {{Inligtingskas Boek | naam = Mao's Last Dancer | onderskrif = Omslag van ''Mao's Last Dancer (Jong Lesers Uitgawe)'' | outeur = [[Li Cunxin]] | illustreerder = | land         = Australië | taal     = Engels | series = | genre = [[Outobiografie|Memoir]] | uitgewer = Penguin Books Australia | uitgewingsdatum = 2003 | media_tipe = Sagteband en hardeband | bladsye = 445 | isbn = 0-14-330164-0 | oclc = 156327916 }} '''''Mao's Last Dancer''''' is die memoires van die Chinees-Australiese skrywer Li Cunxin, wat die eerste keer in 2003 gepubliseer is. Dit vertel die reis van Cunxin vanaf sy hoedanigheid as jong, verarmde seun – wat bestem was om vir die res van sy lewe strawwe handearbeid in [[China]] onder [[Mao Zedong]] se wreedaardige kommunistiese bewind te verrig – tot wêreldbekende professionele [[dans]]er. == Lys van karakters == ; Li Cunxin: Die verteller van die memoires – wat in 'n arm plattelandse huishouding in China grootword. Hy is deur die Chinese Kommunistiese Party gekies om 'n leerling[[ballet]]danser in die Beijingse Dansakademie van Madame Mao te word toe hy elf jaar oud was. Later kry hy die geleentheid om as oorsese student in die [[Verenigde State|Amerika]] te studeer. Nadat hy verskeie uitdagings die hoof bied, besluit hy uiteindelik om nie na China terug te keer nie, maar eerder sy droom van vryheid na te jaag. ; Li Cunxin: Ook bekend as sy innerlike self. Sy innerlike self lei hom deur die boek. ; Alfred Zhong: Ook bekend as die "Bandiet". Aanvanklik beoefen hy Kung Fu aan die ''Beijing Martial Arts School'', maar word later na Madame Mao se Dansakademie oorgeplaas om ballet te leer. Hy word uiteindelik bloedbroers met Li Cunxin. Die Bandiet, Chong Xiongjun en Li Cunxin word spoedig beste vriende en ondersteun mekaar emosioneel. ; Elizabeth Mackey: Li Cunxin se eksvrou. Sy ontmoet Li Cunxin in die somer by die Houston-balletgeselskap en begin 'n geheime verhouding met hom. Later trou sy met hom toe hy besluit om nie na China terug te keer nie. Alhoewel hulle uiteindelik geskei is, is dit danksy haar toedoen dat Li in Amerika kan bly. ; Niang: Li Cunxin se ma. Sy was 'n plattelandse Chinese vrou, sowel as 'n liefdevolle moeder. Sy was Li se stukrag, en dryf hom vorentoe terwyl hy hom in ongunstige omstandighede bevind. Dit was sy wat aan Li die moed en krag gegee het om voort te gaan met ballet. Sy was 'n baie belangrike deel van sy lewe. ; Ben Stevenson: Een van die leiers van die Houston-balletgeselskap sowel as Li Cunxin se Amerikaanse dansgids en die hoof van die gasheerfamilie. Hy was baie toegeeflik en gaaf teenoor Li en het ook nuttige raad aan hom verskaf. ; Dia: Li Cunxin se vader. Hy was 'n Chinese boer wat as eerlik en verdraagsaam gekarakteriseer word. ; Onderwyser Xiao: Een van Li Cunxin se onderwysers. Hy was 'n inspirasie vir Li Cunxin en het hom gehelp om baie van sy uitdagings die hoof te bied tydens sy balletloopbaan in Beijing. == Storielyn == Li Cunxin word gebore in 'n arm familiekommune op 'n klein plattelandse dorpie in die [[Shandong]]-provinsie van China waar hy bestem is om as arbeider in die veld te werk. Li word aanvanklik oor die hoof gesien, maar word na 'n voorstel van sy onderwyser tydens 'n skoolbesoek gekies vir proewe om deel te wees van ''Madame Mao'' se dansakademie in Beijing. Die keuring in die provinsie [[Qingdao]] ontaard byna in 'n nagmerrie-ondervinding. Hy word gekies om na [[Beijing]] te gaan vir proewe vir 'n plek in ''Madame Mao'' se Dansakademie. Hy word uiteindelik opgeneem in die balletskool nadat hy 'n reeks fisieke toetse slaag. Sewe jaar se opleiding volg hierop. Hy sukkel om aan te pas by die lewe aan die akademie en sukkel ook met heimwee. Daar is geen vryheid binne die rigiede skedule nie en hy moet lang en strawwe dans- en akademiese klasse verduur. Hy beywer hom ook om deel te wees van die Kommunistiese jeugparty en ondergaan strawwe onderhoude; nadat hy toegelaat word, word 'n bykomende deel van sy tyd aan vergaderings spandeer. Cunxin gee egter nie om nie omdat hy nou sy "roeping" uitleef: die bediening van [[Kommunisme]]. Die koms van 'n nuwe onderwyser (Xiao), wat minder geneig is om te skree, verander sy grimmige uitkyk op dans. Die onderwyser lê meer klem op pret en die vermoë om mens se sterk en swak punte te verstaan. Onderwyser Xiao hou Cunxin dop en sien iets in hom wat ander onderwysers nog nie gesien het nie. Die onderwyser verskil ook van andere aan die akademie vanweë sy toewyding aan klassieke ballet, 'n houding wat as te Westers beskou word om by die skool onderrig te gee (in teenstelling met die polities gemotiveerde, stram vorm wat deur ''Madame Mao'' verkies word). Li se vasberadenheid en waagmoed, saam met die raad en motivering van onderwyser Xiao, stel hom in staat om eerste in die klas te eindig, en hy word al hoe meer rolle aangebied. Gevolglik word hy op teësinnige wyse deur die Akademie toegelaat om oorsee te reis en vir ses weke as besoekende student deel te wees van Ben Stevenson se Houston-balletgeselskap. In die [[Verenigde State]] begin hy die [[Kommunistiese Party van China]] se [[propaganda]] bevraagteken. Amerika is toe nie vol smerige en geldgierige kapitaliste soos hy vertel is nie, en die groot rykdom, luisterryke geboue en die vriendelikheid van die mense dui daarop dat dit eintlik die Chinese inwoners is wat vanweë die kommunistiese regering se beleid aan die kortste ent trek en nie Amerika en sy inwoners nie. Li is egter ook terdeë bewus daarvan dat hierdie sentiment te gevaarlik is om te opper, en by sy terugkeer na China keer hy terug na sy ou stemming. Die kommunistiese regering weier egter ten spyte van die weerhouding van sy ware gevoelens, om hom toe te laat om na die VSA terug te keer. Drie maande later slaag hy daarin om 'n visum te kry – en hierdie keer spandeer hy 'n volle jaar aan die Houston-balletgeselskap. Hy begin 'n geheimsinnige romanse met die voornemende Amerikaanse danser Elizabeth Mackey en hou dit geheim sodat die kommunistiese regering nie snuf in die neus kry en hom terugstuur nie. Hy word vinnig bevorder tot 'n solisposisie. Gevolglik bly hy vir nog vyf maande aan. Cunxin is egter huiwerig om terug te keer na China en tree haastig met Elizabeth in die huwelik sodat hy onbepaald in die Verenigde State kan aanbly. Tydens Li se besoek aan die Chinese konsulaat om sy besluit te verkondig hou die Chinese diplomaat hom met geweld aan in 'n poging om sy terugkeer na China af te dwing; toe hy weier om gewillig te gaan stem die Party in om hom vry te laat en toe te laat dat hy aanbly, maar herroep terselfdertyd sy burgerskap en verklaar dat hy nooit weer na sy vaderland mag terugkeer nie. Cunxin gaan voort met dans, maar sy verhouding met Elizabeth eindig in 'n egskeiding; hy gee sy jeug asook kulturele verskille aan as die rede vir die toedrag van sake. Intussen word Cunxin spoedig bevorder tot die belangrikste danser, en gee hy talle premières van werk. Hy ontvang verskeie toekennings, maar sy rug word ernstig beseer, wat hom langer as twee maande buite aksie hou. Ondanks die terugslag hou hy aan met dans, en kort daarna laat die Chinese regering sy ouers toe om na die VSA te reis, nadat hy ses jaar lank van sy familie afgesny was. Li ontmoet en trou met die Australiese ballerina Mary McKendry, en hulle keer uiteindelik terug na sy ou woonplek. Cunxin ontmoet sy ou onderwyser Xiao en tree vir hom en sy ouers op, maar voel 'n onverklaarbare skuldgevoel as gevolg van die vele voordele wat hy geniet teenoor die armoedige bestaan van die dorpie. Hy troos hom egter daaraan dat hy alles vervul het wat sy ma hom toegewens het, en daarna keer hy terug na die VSA. Sophie, Cunxin en Mary se eerste kind, word doof gebore. Mary gee haar loopbaan op om vir kind te sorg. Sophie lei 'n normale lewe en volg in haar ma se voetspore. Li en Mary het nog twee kinders en besluit om na Mary se tuisland, Australië, te verhuis. Hul afskeidsoptrede (die ballet Romeo en Juliet) word regstreeks in China uitgesaai aan vyfhonderd miljoen kykers. In Australië hou hy aan dans, maar kry ook 'n pos as bestuurder van een van die grootste makelaarsfirmas in Australië. Hy gaan voort om sy ma en sy dorp te besoek. == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20040322053412/http://licunxin.com/ Amptelike webblad] * [http://www.bookbrowse.com/biographies/index.cfm?author_number=995 Biografie by BookBrowse] * [https://web.archive.org/web/20051226111139/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_03/nov03/interview_li_cunxin.htm Onderhoud by ballet.co.uk (2003)] * [http://www.abc.net.au/gnt/history/Transcripts/s1071240.htm Transkripsie van ABC onderhoud (2004)] {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Mao's Last Dancer (book) }} {{Normdata}} [[Kategorie:Boeke]] dhii0hdjeur6g7cg55afcmkcq4qmpa4 0 300581 2970198 2176676 2026-09-23T14:52:45Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970198 wikitext text/x-wiki '''Kassingadag''' is 'n nasionale openbare vakansiedag in [[Namibië]] wat die Slag van Kassinga-herdenk. Die datum word jaarliks op [[4 Mei]] herdenk, en die datum onthou die (ongeveer 600)<ref>[http://www.namibian.com.na/index.php?id=29057 Let's Review Our National Holidays] in The Namibian, 27 April, 2007</ref> wat in 1978 dood is toe die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] 'n [[SWAPO]]-basis by Kassinga in die suide van Angola aangeval het. Herdenkinge word jaarliks gekenmerk deur seremonies in ''Heroes Acre'', buite Windhoek. Hierdie seremonies word deur baie belangrike nasionale politieke figure bygewoon, waaronder die huidige president Hage Geingob en die voormalige presidente Hifikepunye Pohamba en Sam Nujoma (vanaf 2016)<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2006-09/21/content_5119906.htm Namibian national reconciliation policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092749/http://news.xinhuanet.com/english/2006-09/21/content_5119906.htm |date= 4 Maart 2016 }} in Xinhua News Agency, 21 September, 2006.</ref> == 4 Mei 1978 == Op 4 Mei 1978 voer die Suid-Afrikaanse Weermag 'n lugaanval op die kamp Kassinga naby die dorpie Kassinga, gevolg deur 'n ontplooiing van valskermsoldate. Die kamp was bewoon deur verbode SWAPO-simpatiseerders en hul gesinne. 165 mans, 294 vroue en 300 kinders is in hierdie aanval dood. Later dieselfde dag word die nabygeleë kamp Vietnam in die dorp Tchetequela ook aangeval. Soos op 2016 is die grafte ongemerk, maar die Namibiese regering beplan om 'n gedenkteken op te rig. == Sien ook == * [[Openbare vakansiedae in Namibië]] == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Geskiedenis van Namibië]] jptsoszy03zr3x2lz8fq424w5168z6j 0 311208 2970390 2969953 2026-09-24T04:48:34Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970390 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hepar.jpg|duimnael|'n Homeopatiese preparaat van ''Hepar sulph'']] {{Kantbalk Alternatiewe medisyne}} '''Naturopatie''' of '''naturopatiese medisyne''' is 'n breë kategorie [[pseudowetenskap]]like, [[Alternatiewe medikasie|alternatiewe mediese praktyke]] wat "natuurlike", "nie-indringende" en "selfgenesende" praktyke insluit.{{R|Integrative Medicine}} Die metodologieë van naturopatie is gebaseer op vitalisme en volksgeneeskunde, eerder as op bewysgebaseerde medisyne.{{R|Jagtenberg2006}} Sommige naturopatiese praktisyns beveel aan om moderne mediese praktyke te volg, soos mediese toetse, [[Geneesmiddel|medisyne]], [[inenting]]s en [[chirurgie]].{{R|Pediatrics|Wilson2008|wilson|Mielczarek2014}} Naturopatiese praktisyns word deur bestaande mediese instellings daarvan beskuldig dat hulle versuim om getuienisgebaseerde benaderings in hul mediese praktyke te gebruik, en deur die professionele mediese gemeenskap word naturopatie as ondoeltreffend en skadelik beskou, wat etiese kwessies rakende die praktyk daarvan opwek.{{R|atwood2003|Gorski2014|tot}} Naturopate is deur die mediese gemeenskap herhaaldelik gekritiseer en daarvan beskuldig dat hulle swendelaars is en [[kwaksalwery]] beoefen.{{R|atwood2003|atwood2004|Barrett-Naturopathy|Harvey2015|Chivers2014|Caulfield2013}} == Geskiedenis == Die term Naturopatie is in 1895 deur John Scheel geskep{{R|ama_1997}} en is afkomstig van ''natura'' (Latynse woord vir geboorte) en ''pathos'' (die Griekse woord vir lyding) om "natuurlike genesing" voor te stel.{{R|NCAHF_np}} Naturopate beweer die antieke Griekse "Vader van Geneeskunde", [[Hippokrates]], as die eerste voorstander van naturopatiese medisyne, voordat die term al bestaan het.{{R|NCAHF_np|Nat-UK}} Naturopatie het sy oorsprong in die 19de-eeuse "Natuurlike genesing"-beweging van Europa.{{R|pmid1139856|N-UK-hist}} In Skotland het Thomas Allinson in die 1880's begin om sy "Higiëniese medisyne" te bepleit, 'n natuurlike dieet en oefening met die vermyding van tabak en oorwerk.{{R|Allinson|Beard}} == Praktyk == Die beoefening van naturopatie is gebaseer op 'n geloof in die vermoë van die liggaam om homself te genees deur 'n spesiale energie of krag om liggaamlike prosesse intern te lei. Diagnose en behandeling handel hoofsaaklik oor alternatiewe terapieë en "natuurlike" metodes waarop naturopate beweer dat die liggaam se natuurlike geneesvermoë bevorder word. Naturopate fokus op 'n holistiese benadering en vermy die gebruik van chirurgie en konvensionele medisyne heeltemal. Naturopate beoog om siektes te voorkom deur stresvermindering en veranderinge in dieet en lewenstyl, en verwerp dikwels die metodes van bewysgebaseerde medisyne.{{R|tot}} [[Lêer:QED 20161015 129.jpg|duimnael|links|200px|Britt Marie Hermes (2016), 'n voormalige naturopatiese dokter en groot kritikus van naturopatiese medisyne]] Naturopatiese praktisyns spreek gewoonlik hul teenkanting teen inenting aan. Die redes vir hierdie opposisie is gebaseer op die vroeë sienings wat lui: "Laat ons net verwys na die entstofstowwe wat veronderstel is om 'n doeltreffende voorkoming van pokke te voorkom. Die natuurlike stelsel om siektes te genees, is gebaseer op 'n terugkeer na die natuur in die regulering van die dieet, asemhaling, oefening, bad en die gebruik van verskillende kragte om die giftige produkte in die stelsel uit te skakel, en sodoende die lewenskragtigheid van die pasiënt volgens 'n behoorlike standaard van gesondheid te verbeter."{{R|Pizzorno}} In 2015 het 'n voormalige naturopatiese dokter, Britt Marie Hermes, krities begin skryf oor haar ervaring met die opleiding in naturopatiese medisyne.{{R|Senapathy2016}} Sy verklaar dat "'n produk wat deur 'n naturopaat verkoop word, amper waarborg dat daar geen betroubare wetenskaplike gegewens bevat wat die gesondheidsaansprake kan ondersteun nie, en dat alhoewel sommige naturopate beweer dat hul mediese praktyk gebaseer is op bewyse, "die probleem is, alle naturopate in 'n geakkrediteerde naturopatiese program moet homeopatie, kruie medisyne, energie genesing, chiropraktiese tegnieke, waterterapie en ander pseudowetenskaplike praktyke breedvoerig bestudeer." Hermes merk verder op dat, hoewel sommige naturopate beweer dat hul metode effektiewe behandelings vir sielkundige afwykings kan wees, "is daar geen kliniese bewyse dat naturopatiese behandeling 'n veilig en effektiewe behandeling vir bipolêre versteuring of enige ander toestand is nie."{{R|Haglage|ESP50|DubiousclaimsHermesSI}} == Geskiedenis van naturopatie in Suid-Afrika == Sommige mense beweer dat naturopatie in Suid-Afrika ingestel is toe die vroeë Nederlandse setlaars hul tradisionele medisyne saamgebring het na Suid-Afrika. Hierdie behandelings word egter oor die algemeen beskou as [[Boereraat | boererate]] en nie naturopatie nie. Wat hulle wel in gemeen het, is dat hulle nie-wetenskaplike behandelings en behandelings wat nie op bewyse gebaseer is nie. Teen die 19de eeu was daar 'n klein aantal wat nou die Sogenaamde Aanvullende en Alternatiewe Mediese praktisyns genoem sou wees, (SAAM of in Engels ''SCAM practitioners''), maar na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Suid-Afrika 'n toename in immigrante gehad, en onder hulle ook SAAM-beoefenaars. Oud-Hollandse medisyne en [[Homeopatie]]se middels was reeds in gebruik in die land, maar die nuwe vlaag immigrante het homeopatie, naturopatie en kruiemedisyne gebruik in pogings om verskillende siektes te behandel.{{R|NDNR|EPRS|EPRS2}} Mediese praktisyns het begin veg teen die groeiende aantal SAAM-praktisyns, en dit het daartoe gelei dat die Mediese Vereniging van Suid-Afrika SAAM in 1953 "onwettig en onwetenskaplik" verklaar het {{R|VRFP}} en enige samewerking tussen moderne dokters en SAAM-praktisyns is in die mediese kode verbied.{{R|HHB}} Met die goedkeuring van die Wet op Homeopate, Naturopate, Osteopate en Kruiedokters 52 in 1974, word verwag dat alle SAAM-praktisyns wat deur die wet erken is, binne 6 maande vanaf die datum van promulgering van die Wet sou registreer met die Departement van Gesondheid. Hierdie register is in 1975 vir praktisyns gesluit maar studente by privaat opleidings-kolleges is egter toegelaat om hul studies te voltooi en te registreer. Opleidingskolleges is geleidelik uitgefaseer en teen 1982 is alle opleidingskolleges gesluit. Die Wet op Geassosieerde Gesondheidsdiensberoepe 63 van 1982 het daartoe gelei dat al die registers gesluit is en geen nuwe registrasies toegelaat is nie. Dit het dit onwettig gemaak om naturopatie, kruie medisyne praktyke, homeopatie, [[chiropraktyk]] en osteopatie te beoefen indien die praktisyn nie geregistreer is nie.{{R|EPRS2}} In 1985 is die register geopen vir chiropraktisyns en homeopate en kort daarna is opleidingsprogramme in hierdie beroepe by tersiêre instellings soos die [[Universiteit van Wes-Kaapland]] opgerig.{{R|EPRS2|UWC}} In 1997 stig naturopate 'n professionele vereniging, die Suid-Afrikaanse Naturopatiese Vereniging (SANA){{R|SANA}} en in 2001 het regulasie 127 van 2001 die registrasie van praktisyns in [[ayurveda]] (Indiese alternatiewe mediese praktyke), [[tradisionele Chinese medisyne]], akupunktuur, naturopatie, osteopatie en kruie medisyne moontlik gemaak.{{R|EPRS2}} Dit was verder aangemoedig in Desember 2013 toe die [[Wêreldgesondheidsorganisasie|WGO]] hul "Tradisionele medisyne-strategie: 2014-2023" gepubliseer het waarin hulle hul "strategie verduidelik om die lidlande van die WGO te ondersteun in die ontwikkeling van beleid en die implementering van gesondheidsplanne om die rol wat tradisionele medisyne speel om die bevolking gesond te hou, te versterk."{{R|WHO2015}} Alhoewel daar voorvalle van regsgedinge teen SAAM-praktisyns was weens wanpraktyk, is dit meer gereeld dat hierdie sake intern hanteer word deur middel van ondersoekrade{{R|SAGov}} wat oor die algemeen onder toesig van die Raad van die Geallieerde Gesondheidsberoepe van Suid-Afrika.{{R|AHPCSA}} Alhoewel daar in 2018 berig is dat die Universiteit van Wes-Kaapland nie nuwe studente op hul SAAM-kursusse toelaat nie terwyl hul huidige studente hul studies laat voltooi,{{R|TNHA2018}} was daar in 2020 steeds ander aanlynopsies beskikbaar.{{R|Inst}} == Verwysings == {{verwysings|30em|verwysings= <ref name="AHPCSA">{{cite web | title=The Allied Health Professions Council of South Africa | website=The Allied Health Professions Council of South Africa | url=https://ahpcsa.co.za/ | access-date=19 Augustus 2020|language=Engels}}</ref> <ref name="Allinson">{{cite web |title= How it all began |url= http://www.allinsonflour.co.uk/history/ |work= Allinson Flour |publisher= Silver Spoon, British Sugar, Associated British Foods |language= Engels |access-date= 19 Augustus 2020 |archive-date= 13 Augustus 2010 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100813230535/http://www.allinsonflour.co.uk/history/ |url-status= dead }}</ref> <ref name="ama_1997">{{cite web |url= http://www.idt.mdh.se/kurser/ct3340/archives/ht03/assignment-2d-extra-articles/Alternative%20Medicine.pdf |title= Report 12 of the Council on Scientific Affairs (A-97) |year= 1997 |publisher= American Medical Association |lay-url= http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/csaa-97.pdf |laysource= 1997 Annual Meeting of the American Medical Association:Summaries and Recommendations of the Council on Scientific Affairs |language= Engels |lay-date= 1997 |access-date= 19 Augustus 2020 |archive-date= 5 November 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131105123407/http://www.idt.mdh.se/kurser/ct3340/archives/ht03/assignment-2d-extra-articles/Alternative%20Medicine.pdf |url-status= dead }}</ref> <ref name="atwood2003">{{cite journal|last=Atwood |first= Kimball C., IV |year= 2003|doi= |title= Naturopathy: A critical appraisal |url= http://www.medscape.com/viewarticle/465994 |journal= Medscape General Medicine |volume= 5 |issue= 4 |page= 39 |pmid= 14745386|language=Engels}}</ref> <ref name="atwood2004">{{cite journal |last= Atwood IV |first= Kimball. C. |date= March 26, 2004 |title= Naturopathy, pseudoscience, and medicine: Myths and fallacies vs truth |journal= Medscape General Medicine |volume= 6 |issue= 1 |page= 33 |pmid= 15208545|pmc= 1140750|language=Engels}}</ref> <ref name="Barrett-Naturopathy">{{cite web |url= http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/Naturopathy/naturopathy.html |last=Barrett |first=Stephen |title= A close look at naturopathy |work=QuackWatch |date= 26 November 2013| accessdate=18 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="Beard">{{Cite journal |url= |journal=BMJ |series=Views & Reviews: Medical Classics |title=A system of hygienic medicine (1886) and The advantages of wholemeal bread (1889) |first= John A.S. |last=Beard |issue=7651 |page=1023 |date=3 Mei 2008 |doi=10.1136/bmj.39562.446528.59 |volume=336 |pmc=2364871 |language=Engels}}}</ref> <ref name="Caulfield2013">{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/full-comment/timothy-caulfield-dont-legitimize-the-witch-doctors|title=Don't legitimize the witch doctors|date=22 January 2013|work=National Post|last1=Caulfield|first1=Timothy|accessdate=2 September 2015|language=Engels}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Chivers2014">{{cite news|url=http://health.spectator.co.uk/how-does-naturopathy-work-a-bit-like-a-flying-vacuum-cleaner-to-mars/|title=How does naturopathy work? A bit like a flying vacuum-cleaner to Mars|date=10 November 2014|work=Spectator|last=Chivers|first=Tom|accessdate=18 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20170905094710/https://health.spectator.co.uk/how-does-naturopathy-work-a-bit-like-a-flying-vacuum-cleaner-to-mars/|archive-date=6 September 2017|url-status=dead|language=Engels}}</ref> <ref name="DubiousclaimsHermesSI">{{cite journal |last1=Hermes |first1=Britt |title=Dubious claims in psychotherapy for youth |url=https://archive.org/details/skeptical-inquirer_march-april-2020_44_2/page/50 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |date=April 2020 |volume=44 |issue=2 |page=50|language=Engels}}</ref> <ref name="EPRS">{{cite journal | last=Ericksen-Pereira | first=Wendy G. | last2=Roman | first2=Nicolette V. | last3=Swart | first3=Rina | title=An overview of the history and development of naturopathy in South Africa | journal=Health SA Gesondheid | publisher=AOSIS | volume=23 | date=31 Julie 2018 | issn=2071-9736 | doi=10.4102/hsag.v23i0.1078 |language=Engels}}</ref> <ref name="EPRS2">{{cite journal | last=Ericksen-Pereira | first=Wendy | last2=Roman | first2=Nicolette V. | last3=Swart | first3=Rina | title=The effect of legislation on the treatment practices and role of naturopaths in South Africa | journal=BMC Complementary Medicine and Therapies | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=20 | issue=1 | date=6 May 2020 | issn=2662-7671 | doi=10.1186/s12906-020-02916-5 | language=Engels}}</ref> <ref name="ESP50">{{cite web |title=Episode #050, feat. Britt Hermes |url=http://theesp.eu/podcast_archive/episode_050_britt_hermes.html |website=[[The European Skeptics Podcast]] |accessdate=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="Gorski2014">{{cite journal|date=18 September 2014|title=Integrative oncology: really the best of both worlds?|journal=Nature Reviews Cancer|volume=14|issue=10|pages=692–700|doi=10.1038/nrc3822|pmid=25230880|last=Gorski|first=David H.|language=Engels}}</ref> <ref name="Haglage">{{cite news|last1=Haglage|first1=Abby|last2=Mak|first2=Tim|title=Trump Vitamins Were Fortified With B.S.| url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/05/25/inside-donald-trump-s-vitamin-scam.html|accessdate=19 Augustus 2020|work=The Daily Beast|date=25 Mei 2016| language=Engels}}</ref> <ref name="Harvey2015">{{cite news|url=http://www.dailytelegraph.com.au/news/opinion/claire-harvey-dont-duck-the-law-by-sending-kids-to-quacks/story-fni0cwl5-1227438195104|title=Don't duck the law by sending kids to quacks|date=11 Julie 2015|work=The Daily Telegraph|last1=Harvey|first1=Claire|accessdate=18 Augustus 2020|language=Engels}}</ref> <ref name="HHB">{{cite book | last=Hassim | first=A. | last2=Heywood | first2=M. | last3=Berger | first3=J. | title=Health & Democracy: A Guide to Human Rights, Health Law and Policy in Post-apartheid South Africa | publisher=SiberInk | year=2007 | isbn=978-1-920025-14-4 | url=https://books.google.com/books?id=qfQlAQAAIAAJ | access-date=19 Augustus 2020 | language=Engels}}</ref> <ref name="Inst">{{cite web | title=Diploma in Naturopathy South Africa - Online Edition | website=inst.org | date=1 September 2009 | url=https://studyonline.co.za/checkout/index.php?course=765 | access-date=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="Integrative Medicine">{{cite web | title=Naturopathy | website=Integrative Medicine | date=3 Desember 2018 | url=https://integrativemedicine.co.za/naturopathy/ | access-date=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name=Jagtenberg2006>{{cite journal | authors = Jagtenberg, Tom; Evans, Sue; Grant, Airdre; Howden, Ian | date = April 2006 | title = Evidence-based medicine and naturopathy | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 12 | issue = 3 | pages = 323–328 | doi = 10.1089/acm.2006.12.323 | pmid = 16646733 | display-authors = etal | url = https://works.bepress.com/airdre_grant/4/download/ | language = Engels }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Mielczarek2014">{{cite journal| authors=Mielczarek, Eugenie V.; Engler, Brian D.|date=2014|title=Selling Pseudoscience: A Rent in the Fabric of American Medicine| url=http://www.csicop.org/si/show/selling_pseudoscience_a_rent_in_the_fabric_of_american_medicine/| journal=[[Skeptical Inquirer]]| volume=38| issue=3| url-status=live| accessdate=18 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="Nat-UK">{{cite web |url= http://www.naturopathy-uk.com/home/home-what-is-naturopathy/ |title= What is Naturopathy? |work=College of Naturopathic Medicine website |location=East Grinstead, England |accessdate=19 Augustus 2020 |language=Engels }}</ref> <ref name="NCAHF_np">{{cite web |url=http://www.ncahf.org/articles/j-n/naturo.html |title= NCAHF Fact Sheet on Naturopathy |accessdate=19 Augustus 2020 |date=30 Januarie 2001 |origyear= copyright 1997 |last= Jarvis |first= William T. |publisher=National Council Against Health Fraud |language=Engels}}</ref> <ref name="NDNR">{{cite web| last1=Ericksen-Pereira| first1=Wendy| last2=Roman| first2=Nicolette V.| last3=Swart| first3=Rina| title=WNF: A History of Naturopathy in South Africa| url=https://ndnr.com/naturopathic-news/wnf-a-history-of-naturopathy-in-south-africa/| publisher=Men's Health, Naturopathic News| date=5 November 2018| accessdate=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="N-UK-hist">{{Cite web |last=Langley |first=Stephen |title=History of Naturopathy |work=College of Naturopathic Medicine website |location=UK |url=http://www.naturopathy-uk.com/blog/2007/11/28/history-of-naturopathy/ |url-status=dead |archivedate=29 Augustus 2012 |language=Engels |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120829125721/http://www.naturopathy-uk.com/blog/2007/11/28/history-of-naturopathy/}}</ref> <ref name="Pediatrics">{{cite journal|date=1 Maart 2005|title=Characteristics of Pediatric and Adolescent Patients Attending a Naturopathic College Clinic in Canada|journal=Pediatrics|volume=115|issue=3|pages=e338–e343|doi=10.1542/peds.2004-1901|last1=Wilson|first1=K.|pmid=15741360|doi-access=free| language=Engels}}</ref> <ref name="Pizzorno">{{cite book| last1=Pizzorno| first1=Joseph E.| last2=Murray| first2=Michael T.| title=Textbook of Natural Medicine e-edition: Text with Continually Updated Online Reference, 2-Volume Set| date=2011| publisher=Elsevier| isbn=9781455705276| edition=third| page=43| language=Engels}}</ref> <ref name="pmid1139856">{{cite journal |pmc=1139856 |title= Nineteenth-century American health reformers and the early nature cure movement in Britain |last= Brown |first= P.S. |journal=Medical History |volume= 32 |pages= 174–194 |pmid= 3287059 |issue= 2 |date=1 April 1988 |doi=10.1017/S0025727300047980 |language=Engels}}</ref> <ref name="SAGov">{{cite web | title=Allied Health Professions Act: Professional Board for Homeopathy, Naturopathy and Phytotherapy: Unprofessional conduct: Composition of inquiring body | website=South African Government | url=https://www.gov.za/documents/allied-health-professions-act-professional-board-homeopathy-naturopathy-and-phytotherapy-2 | access-date=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="SANA">{{cite web | title=SANA - South African Naturopathy Association, Pinelands (2020) | website=Gleauty | date=5 Julie 2020 | url=https://www.gleauty.com/ZA/Pinelands/380299255381494/SANA---South-African-Naturopathy-Association | access-date=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="Senapathy2016">{{cite news| last=Senapathy| first=Kavin| url=https://www.forbes.com/sites/kavinsenapathy/2016/05/31/why-is-big-naturopathy-afraid-of-this-lone-whistleblower| title=Why Is Big Naturopathy Afraid Of This Lone Whistleblower?| date=31 Mei 2016| work=Forbes| url-status=live| archive-url=https://archive.today/20200322212737/https://www.forbes.com/sites/kavinsenapathy/2016/05/31/why-is-big-naturopathy-afraid-of-this-lone-whistleblower/%233d54f5de7ee4| archive-date=22 Maart 2020| publisher=Forbes Media LLC| location=US| access-date=19 Augustus 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="TNHA2018">{{cite web | title=UWC's School of Natural Medicine Closes it's Doors to New Students | website=Traditional & Natural Health Alliance | date=13 November 2018 | url=https://www.tnha.co.za/uwcs-school-of-natural-medicine-has-closed-its-doors-new-students/ | access-date=19 August 2020| language=Engels}}</ref> <ref name="tot">{{cite book |last=Singh| first=S| last2=Ernst |first2=E |work=Trick or Treatment?: Alternative Medicine on Trial |url=https://books.google.com/books?id=nWnR1JI7G6gC&pg=PT197 |year=2009 |publisher=Transworld |isbn=978-1-4090-8180-7 |pages=197– |title=Naturopathy |quote=baie naturopate is teen gewone medisyne gekant en adviseer hul pasiënte volgens hierdie oortuigings&nbsp;&ndash; byvoorbeeld, baie is nie ten gunste van inenting nie.| language=Engels}}</ref> <ref name="UWC">{{cite web | title=Naturopathy | website=University of Western Cape | date=2020 | url=https://www.uwc.ac.za/Faculties/CHS/SoNM/Pages/Naturopathy.aspx | access-date=19 Augustus 2020 | language=Engels | archive-date= 5 Augustus 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200805170614/https://www.uwc.ac.za/Faculties/CHS/SoNM/Pages/Naturopathy.aspx | url-status=dead }}</ref> <ref name="VRFP">{{cite book | last=Van Rensburg | first=H.C.J. | last2=Fourie | first2=A. | last3=Pretorius | first3=E. | title=Health Care in South Africa: Structure and Dynamics | publisher=Academica | year=1992 | isbn=978-0-86874-471-1 | url=https://books.google.com/books?id=b2hFAAAAYAAJ | access-date=19 Augustus 2020 | language=Engels}}</ref> <ref name="WHO2015">{{cite web | title=WHO traditional medicine strategy: 2014-2023 | website=World Health Organization | date=20 November 2015 | url=http://www.who.int/medicines/publications/traditional/trm_strategy14_23/en/ | access-date=19 Augustus 2020|language=Engels}}</ref> <ref name="wilson">{{cite journal| authors=Wilson, Kumanan; Mills, Ed; Boon, Heather; Tomlinson, George; Ritvo, Paul|date=Januarie 2004|title=A survey of attitudes towards paediatric vaccinations amongst Canadian naturopathic students|journal=Vaccine|volume=22|issue=3–4|pages=329–334|doi=10.1016/j.vaccine.2003.08.014|pmid=14670313|language=Engels}}</ref> <ref name="Wilson2008">{{cite journal|authors=Busse, Jason W.; Wilson, Kumanan; Campbell, James B.|date=November 2008|title=Attitudes towards vaccination among chiropractic and naturopathic students|journal=Vaccine|volume=26|issue=49|pages=6237–6243|doi=10.1016/j.vaccine.2008.07.020|pmid=18674581| language=Engels}}</ref> }} {{normdata}} {{DEFAULTSORT:Naturopatie}} [[Kategorie:Geneeskunde]] [[Kategorie:Skynwetenskappe]] [[Kategorie:Alternatiewe medikasie]] i37yrtf24zihzcjgoxunvo6tymzavr0 0 311230 2970152 2926034 2026-09-23T12:38:05Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970152 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = John James | beeld = John James 3.png | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1981|6|8}} | geboorteplek = [[Detroit]], [[Michigan]], [[VSA]] | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeins]] | huweliksmaat = Elizabeth James | kinders = 3 | opvoeding           = Militêre Akademie van die Verenigde State {{small|(Baccalaureusgraad in Wetenskap)}}<br />[[Universiteit van Michigan]] {{small|([[MBA]])}}<br />Pennsylvania Staat-universiteit {{small|(MsC.)}} | webwerf = {{url|johnjamesforsenate.com|Campaign website}} }} '''John Edward James''' (gebore 8 Junie 1981) is 'n [[VSA|Amerikaanse]] politikus, sakeman en oorlogsveteraan. Hy was die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse Party]] se kandidaat vir die senaatsverkiesing vir [[Michigan]] in 2018, maar het kortgekom teen die ingesetene, Debbie Stabenow van die Demokrate. James is 'n kandidaat vir die Senaat in die 2020 verkiesing. James het van 2004 tot 2012 in die [[Amerikaanse Leër]] gedien. Na eervolle ontslag het hy aangesluit by sy familie se besigheid. == Opvoeding en militêre diens == James matrikuleer in 1999 aan ''Brother Rice High School'' in Michigan.<ref name=Peters>Jeremy W. Peters, [https://www.nytimes.com/2018/08/03/us/politics/john-james-michigan.html John James, Black and Republican, Thinks He Can Crack the 'Blue Wall' in Michigan], ''New York Times'' (3 Augustus 2018).</ref> Hy gradueer daarna aan die Militêre Akademie van die Verenigde State (West Point) <ref name="Peters" /><ref name=Livengood>Chad Livengood, [https://www.crainsdetroit.com/article/20170718/news/634161/detroit-businessman-john-e-james-moves-into-campaign-mode-for-us-senate Detroit businessman John E. James moves into campaign mode for U.S. Senate], ''Crain's Detroit Business'' (18 Julie 2017).</ref> in 2004,<ref name="Livengood" /> en dien daarna agt jaar in die [[Amerikaanse Leër]] en neem deel aan verskeie toere tydens ''"Operation Iraqi Freedom"'', waar hy as 'n [[Boeing AH-64 Apache|AH-64 Apache]] -vlieënier dien.<ref>{{cite news |first1 = R.J. |last1 = King |first2 = John S. |last2 = Schultz |first3 = Tom |last3 = Beaman |first4 = Tim |last4 = Keenan |first5 = Dan |last5 = Calabrese |last-author-amp = yes |date = 8 Oktober 2012 |url = http://www.dbusiness.com/September-October-2012/30-in-Their-Thirties/#.W8-vVhNKi8U |title = 30 in Their Thirties 2012 |work = Detroit Business Journal |access-date = 28 Oktober 2018 }}</ref><ref>{{cite news |first = Jenni |last = Fink |date = 9 Oktober 2018 |url = https://www.newsweek.com/trump-jr-embodies-party-privilege-activist-says-michigan-gop-senate-candidate-1160709 |title = Trump Jr. Embodies Party of Privilege, Activist Says, But Michigan GOP Senate Candidate Says His Ancestors Were Slaves |work = [[Newsweek]] |access-date = 28 Oktober 2018 }}</ref> Hy woon die ''Ranger School'' by en verwerf die nodige kwalifikasies, maar word nie deel van die ''75ste Ranger Regiment'' nie, en is daarom nie deur die [[Amerikaanse Leër]] as 'n ''"Army Ranger"'' beskou nie. James het meestersgrade aan die Penn State Universiteit se Smeal College of Business en die [[Universiteit van Michigan]] se Ross-sakeskool verwerf.<ref name="Livengood" /> == Politiese loopbaan == === 2018 veldtog vir die V.S.A. Senaat === In September 2017 neem James deel aan die [[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse]] voorverkiesing vir die 2018 Amerikaanse senaatverkiesing vir Michigan <ref>{{cite news |url = https://www.freep.com/story/news/local/michigan/2017/09/21/john-james-u-s-senate-debbie-stabenow/689425001/ |title = Metro Detroit Businessman John James Joins U.S. Senate Race |first = Todd |last = Spangler |work = [[Detroit Free Press]] |date = 21 September 2017 |access-date = 26 November 2018 }}</ref> in 'n poging om die drietermyn-ingesetene Debbie Stabenow se plek in te neem en daarmee sodoende Michigan se eerste swart senator te word. Ten spyte daarvan dat die musikant en Michigan boorling Kid Rock 'n potensiële veldtog oorweeg het, het die voorverkiesing in Michigan neergekom op 'n stryd tussen James en die Grosse Pointe sakeman Sandy Pensler.<ref>{{cite news |url = https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2017/11/20/sandy-pensler-senate-campaign/107860320/ |title = Pensler Joins U.S. Senate Race to Take on Stabenow |first1 = Jonathan |last1 = Oosting |first2 = Melissa |last2 = Nann Burke |last-author-amp = yes |work = [[The Detroit News]] |date = 20 November 2017 |access-date = 26 November 2018 }}</ref> James is op 27 Julie 2018, elf dae voor die Republikeinse voorverkiesing, deur President [[Donald Trump]] aanbeveel.<ref>{{cite news |url = https://www.mlive.com/news/index.ssf/2018/07/donald_trump_endorses_john_jam.html |title = Donald Trump Endorses John James in Michigan's U.S. Senate Race |first = Lauren |last = Gibbons |work = MLive |date = 27 Julie 2018 |access-date = 26 November 2018 }}</ref> James het die GOP nominasie gewen met 55% van die stemme.<ref>{{cite web |author = Bureau of Elections |url = https://mielections.us/election/results/2018PRI_CENR.html#05000000 |title = 2018 Michigan Election Results |publisher = Michigan Department of State |date = 27 September 2018 |access-date = 26 November 2018 |archive-date = 1 Maart 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230301220225/https://mielections.us/election/results/2018PRI_CENR.html#05000000 |url-status = dead }}</ref> James het egter uiteindelik kortgekom teen Stabenow en is op 6 November 2018 verslaan met 45,8% van die stemme teenoor Stabenow se 52,3% in die verkiesing. === 2020 veldtog vir die V.S.A Senaat === Omdat die verkiesingsmarge tydens die veldtog vir die Senaat in 2018 kleiner was as wat verwag is, het James 'n voorloper geword vir die Republikeinse nominasie om die ander ingesetene Demokratiese senator, Gary Peters, in die 2020-verkiesing aan te vat.<ref>{{cite news |url = https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2018/11/12/gop-bright-future-james-debbie-stabenow-race/1930266002/ |title = GOP Sees Bright Future for James After Close Senate Race |last = Fleming |first = Leonard N. |date = 12 November 2018 |work = The Detroit News |access-date = 27 November 2018 }}</ref><ref>{{cite news |first = Lauren |last = Gibbons |date = 1 Desember 2018 |url = https://www.mlive.com/news/index.ssf/2018/12/john_james_political_future.html |title = Michigan Republicans Hopeful in John James' Political Future After U.S. Senate Loss |website = MLive.com |language = en-US |access-date = 11 Januarie 2019 }}</ref> In Junie 2019 is berig dat bykomend daartoe dat hy Peters aan gaan vat, die Nasionale Republikeinse Kongres Komitee vir James gewerf het om die Demokraat Haley Stevens in Michigan se elfde kiesafdeling uit te daag.<ref>{{cite news |url = https://www.mlive.com/public-interest/2019/06/republicans-want-john-james-to-run-again-help-trump-win-michigan.html |title = Republicans Want John James to Run Again, Help Trump Win Michigan |last = Barrett |first = Malachi |date = 5 Junie 2019 |work = MLive |access-date = 6 Junie 2019 }}</ref> Op 6 Junie 2019 het James aangekondig dat hy die Republikeinse nominasie in 2020 wil najaag om Peters uit te daag.<ref>{{cite web |url = https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2019/06/05/john-james-site-senate-run/1357289001/ |title = John James Announces Second Run for U.S. Senate in Michigan |first1 = Melissa Nann |last1 = Burke |first2 = Jonathan |last2 = Oosting |last-author-amp = yes |work = The Detroit News |date = 5 Junie 2019 |access-date = 6 Junie 2019 }}</ref> Michigan is een van twee state waar 'n demokratiese senator herverkiesing in 2020 sal nastreef in 'n staat wat President Trump gewen het in die 2016 presidensiële verkiesing.<ref>{{cite news |url = https://www.rollcall.com/news/10-vulnerable-senators-2020-republicans-play-defense |title = The Most Vulnerable Senators in 2020: Republicans Play Defense |first1 = Bridget |last1 = Bowman |first2 = Simone |last2 = Pathé |first3 = Stephanie |last3 = Akin |last-author-amp = yes |date = 4 November 2019 |website = Roll Call |access-date = 20 Augustus 2020 |archive-date = 6 Februarie 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200206173326/https://www.rollcall.com/news/10-vulnerable-senators-2020-republicans-play-defense |url-status = dead }}</ref> == Politiese oogpunte == Tydens die veldtog vir die Senaat in 2018 het James op 'n tipiese Republikeinse grondslag aan die veldtog deelgeneem.<ref name=":0">{{cite news |first = Malachi |last = Barrett |url = https://www.mlive.com/public-interest/2019/09/john-james-says-his-2020-senate-run-is-about-michigan-not-trump.html |title = John James Says His 2020 Senate Run Is About Michigan, not Trump |date = 21 September 2019 |website = MLive |language = en |access-date = 18 April 2020 }}</ref> James se veldtogwebwerf het hom beskryf as 'n 'pro-lewe (anti-aborsie), pro-tweede wysiging (Dit wil sê 'n wysiging van die Amerikaanse Grondwet wat handel oor wapenregte, en aan elkeen die reg gee om wapens te dra), pro-besigheid, konserwatiewe kandidaat'.<ref name=":0" /> Mnr. James ondersteun die ontbinding van Planned Parenthood.<ref name=":0" /> In 2018 vergelyk James [[Roe v. Wade]], die uitspraak van die Hooggeregshof van die Verenigde State ingevolge waarvan aborsie gewettig is, met [[volksmoord]].<ref>{{Cite web |url = https://www.mlive.com/public-interest/2019/11/michigan-democrats-hit-john-james-for-anti-abortion-comments.html |title = Michigan Democrats Hit John James for Anti-Abortion Comments |date = 23 November 2019 |website = MLive |language = en |access-date = 23 April 2020 }}</ref>James het [[Ted Cruz]] gesteun tydens die Republikeinse Party se presidensiële voorverkiesings in 2016,<ref name=":1">{{Cite web|title=James, Pensler clash on abortion, Trump in GOP U.S. Senate debate|url=https://www.detroitnews.com/story/news/local/michigan/2018/07/06/james-pensler-clash-michigan-republican-senate-debate/760306002/|website=Detroit News|language=en|access-date=2020-05-09}}</ref> maar het later 'n [[Donald Trump]]-ondersteuner geword,<ref name=":1" /> en in 2018 getwiet dat, indien hy verkies sou word tot die senaat, hy President Trump 2000% sou steun.<ref>{{cite news |url = https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2019/06/05/john-james-site-senate-run/1357289001/ |title = John James Pursues Second Run for U.S. Senate in Michigan |last = Burke |first = Melissa Nann |website = The Detroit News |language = en |access-date = 18 April 2020 }}</ref> Mnr. James is gekant teen die wettiging van [[cannabis]].<ref name=":1" /> James ondersteun die herroeping van die ''"Patient Protection Act and Affordable Care Act"'', wat hy in 2018 'n "monstrositeit" genoem het.<ref>{{cite news |last = Perks |first = Ashley |url = https://thehill.com/homenews/campaign/472710-gop-set-for-all-out-battle-over-michigan-senate-seat |title = GOP Set for All-Out Battle over Michigan Senate Seat |date = 3 Desember 2019 |access-date = 18 April 2020 |language = en |website = The Hill }}</ref><ref name=":0" /> Hy is gekant teen stede as toevlug vir onwettig immigrante ("illegal aliens") en beleide wat daarmee gepaardgaan.<ref name=":1" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Verdere leeswerk == {{refbegin}} * {{cite news |last1 = Cavitt |first1 = Mark |date = August 7, 2018 |title = Republican John James Will Face U.S. Senator Debbie Stabenow in General Election |url = https://www.theoaklandpress.com/news/state/republican-john-james-will-face-u-s-senator-debbie-stabenow/article_9f777678-9a84-11e8-837f-0f2127358976.html |work = The Oakland Press |location = Pontiac, MI |access-date = 20 Augustus 2020 |archive-date = 27 Mei 2020 |archive-url = https://web.archive.org/web/20200527100001/https://www.theoaklandpress.com/news/state/republican-john-james-will-face-u-s-senator-debbie-stabenow/article_9f777678-9a84-11e8-837f-0f2127358976.html |url-status = dead }} * {{cite news |last1 = Fleming |first1 = Leonard M. |date = 22 Julie 2018 |title = James Doesn't Stress Race in Senate Bid, but Could Become Black GOP Pioneer |url = https://www.detroitnews.com/story/news/politics/2018/07/23/john-james-senate-michigan-black-republican/781038002/ |work = The Detroit News }} * {{cite news |title = One-on-One with Republican Senatorial Candidate John James |url = https://www.wxyz.com/news/one-on-one-with-republican-senatorial-candidate-john-james |publisher = WXYZ-TV |location = Detroit |date = 23 Julie 2018 }} * {{cite news |last = Singman |first = Brooke |date = 8 Augustus 2018 |url = http://www.foxnews.com/politics/2018/08/08/trump-calls-john-james-future-star-gop-after-michigan-senate-primary-win.html |title = Trump Calls John James 'Future Star' of GOP after Michigan Senate Primary Win |publisher = Fox-nuus |access-date = 20 Augustus 2020 |archive-date = 8 September 2018 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180908071903/http://www.foxnews.com/politics/2018/08/08/trump-calls-john-james-future-star-gop-after-michigan-senate-primary-win.html |url-status = dead }} * {{cite news |last1 = Spangler |first1 = Todd |date = 7 Augustus 2018 |title = James Wins Republican Nod to Face U.S. Sen. Debbie Stabenow |url = https://www.freep.com/story/news/local/michigan/2018/08/07/election-results-john-james-sandy-pensler-gop-senate/897989002/ |work = Detroit Free Press }} {{refend}} == Eksterne skakels == * [https://johnjamesforsenate.com/ John James for Senate] * [https://www.jamesgroupintl.com/ Tuisblad: James Group International] {{Commonskat|John James (Michigan politician)}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=Pete Hoekstra}} {{s-ttl|title=[[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse]] genomineerde as senator vir [[Michigan]]<br />(Klas 2)|years=[[2018]]}} {{s-inc|rows=2|onlangs}} |- {{s-bef|before=Terri Lynn Land}} {{s-ttl|title={{nowrap|[[Republikeinse Party (Verenigde State)|Republikeinse]] genomineerde as senator vir [[Michigan]]}}<br />(Klas 2)|years=[[2020]]}} {{s-end}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:James, John}} [[Kategorie:Geboortes in 1981]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse politici]] 13qx0eogfh8flevaxkchota6sbg4n26 0 313896 2970306 2844042 2026-09-23T20:00:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970306 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |naam = Leif Erikson | beeld = Leif Erikson Statue, Duluth (15290644106).jpg | beeldonderskrif = Deel van 'n standbeeld van Leif Erikson. |geboortedatum = omstreeks 970 |geboorteplek = Yslandse Gemenebes |sterfdatum = omstreeks 1020 |sterfplek = [[Groenland]] |nasionaliteit = [[Noorweë|Noors]]: [[Ysland]]s |beroep = Ontdekkingsreisiger |huweliksmaat = Thorgunna (omstreeks 999) |kinders = Thorgils, Thorkell |familie = Erik die Rooie (vader), Þjóðhildur (moeder), Thorvald Eriksson, Thorstein Eríksson en Freydís Eiríksdóttir (broers en susters) }} '''Leif Erikson''' ([[Yslands]]: Leifur Eiríksson; [[Noorweegs]]: Leiv Eiriksson; omstreeks 970-1020) was 'n Noorse [[Wiking]] en ontdekkingsreisiger van die Gemenebes van [[Ysland]].<ref name="vis1"/> Sommige kenners glo hy was sover bekend die eerste Europeër wat [[Noord-Amerika]] anderkant Groenland bereik het, byna 'n halwe [[millennium]] voor [[Christophorus Columbus]].<ref>{{cite web | url = http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/erikson_leif.shtml | title = Leif Erikson (11th century) | publisher = BBC | accessdate = 20 November 2011 }}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://news.nationalgeographic.com/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/|title=Why Do We Celebrate Columbus Day and Not Leif Erikson Day?|magazine=National Geographic|date=11 Oktober 2015|accessdate=12 Oktober 2015|archive-date=12 Oktober 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151012134156/http://news.nationalgeographic.com/2015/10/151011-columbus-day-leif-erikson-italian-americans-holiday-history/|url-status=dead}}</ref> Volgens die [[saga]]s van die Yslanders het hy 'n Noorse nedersetting by [[Winland|Vinland]] gestig, wat gewoonlik vertolk word as die kusgebied van Noord-Amerika. Daar word egter gegis dat die nedersetting wat Leif en sy bemanning gestig het, ooreenkom met die oorblyfsels van 'n Noorse nedersetting wat in [[Newfoundland]], [[Kanada]], ontdek is en bekendstaan as ''[[L'Anse aux Meadows]]''. Dit is omstreeks 1000&nbsp;n.C. bewoon. Latere argeologiese bewyse dui egter daarop dat Winland die streke om die [[Golf van St. Lawrence]] kon wees en dat ''L'Anse aux Meadows'' 'n plek was waar herstelwerk aan skepe gedoen is. Leif was die seun van Erik die Rooie, die stigter van die eerste Noorse nedersetting in [[Groenland]], en Thjodhild (Þjóðhildur). Albei sy ouers was van Noorweegse oorsprong. Die ligging van sy rusplek is onbekend,<ref>[http://snl.no/Leiv_Eiriksson Leiv Eriksson], ''Norsk biografisk leksikon''</ref> maar daar word aangeneem dat hy gebore is in Ysland, wat destyds gekoloniseer is deur Noormanne wat hoofsaaklik van Noorweë afkomstig was.<ref name="vis1">{{cite web|url=http://www.visindavefur.hi.is/svar.asp?id=1790 |title=Vísindavefurinn: Var Leifur Eiríksson ekki Grænlendingur sem átti rætur að rekja til Íslands og Noregs? |trans-title=Was Leif Eiriksson not a Greenlander who had roots in Iceland and Norway? |language=Icelandic |author=Sverrir Jakobsson |publisher=Visindavefur.hi.is |date=14 Julie 2001 |accessdate=16 Februarie 2010}}</ref><ref name="Leif Eriksson">[http://kids.britannica.com/comptons/article-9274197/Leif-Eriksson Leif Eriksson] – Encyclopædia Britannica, Inc., 2012. Besoek op 11 April 2012.</ref><ref>[https://books.google.is/books?id=A1lOzcKvAbIC&pg=PA30909&dq=leif+ericson&hl=is&sa=X&ei=EQ9PUb3pAYSMO7iXgcgO&redir_esc=y#v=onepage&q=leif%20ericson&f=false books.google.is]</ref> Hy het grootgeword op die familielandgoed Brattahlíð in die oostelike nedersetting in Groenland. Leif het sover bekend twee seuns gehad: Thorgils, gebore as die seun van 'n adellike vrou genaamd Thorgunna in die [[Hebrides]]; en Thorkell, wat hom opgevolg het as leier van die Groenlandse nedersetting. == Die ontdekking van Winland == [[Lêer:Leif Erikson Discovers America Hans Dahl.jpg|duimnael|265px|''Leif Eriksson ontdek Amerika'', deur Hans Dahl (1849-1937).]] [[Lêer:Leifr hinn heppni.jpg|duimnael|265px|Die woorde ''Leifr hinn heppni'', "Leif die Gelukkige", uitgeskryf in die vroeë 14de eeuse [[Hauksbók]], die ouste manuskrip van ''Eiríks saga rauða''.]] [[Lêer:Authentic Viking recreation.jpg|duimnael|265px|Moderne herskepping van die Noorse nedersetting by ''L'Anse aux Meadows''. Die nedersetting is oorspronklik in 1000&nbsp;n.C. gestig en in 1968 deur [[Unesco]] as [[Wêrelderfenisgebied]] gelys.]] Leif en sy bemanning het in 999 van Groenland na Noorweë gereis. Hulle is deur sterk winde van koers af gewaai na die [[Hebrides]] en het vir 'n groot deel van die somer aangebly. Hy het weldra in Noorweë aangekom en 'n trawant van koning Olaf Tryggvason geword. Hy het hom ook tot die [[Christendom]] bekeer en het opdrag gekry om die godsdiens aan Groenland bekend te stel.<ref name="sm419">Somerville & McDonald, 2010, pp. 419–420.</ref> Beide die ''Sage van Erik die Rooie'' en die ''Sage van die Groenlanders'' is vermoedelik omstreeks 1200 geskryf,<ref>{{cite book|first=Thomas|last=Lindkvist|page=212|editor-first=Knut|editor-last=Helle|chapter=Early political organisation|title=The Cambridge History of Scandinavia: Prehistory to 1520|year=2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-47299-9}}</ref> en dit bevat verskillende weergawes van die reise na Winland. <ref name="sm350"> Somerville & McDonald, 2010, p. 350.</ref><ref>Short, 2010, p. 203.</ref> Die enigste twee bekende streng historiese vermeldings van Winland word gevind in die werk van Adam van Bremen (omstreeks 1075) en in die ''Íslendingabók'' ("Die Boek van Yslanders") wat omstreeks 1122 saamgestel is deur Ari Þorgilsson ("Ari die Wyse"). <ref name="vinhis">{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/vikings/voyage/subset/vinland/history.html|title=Vinland History|publisher=Smithsonian Institution|work=National Museum of Natural History|accessdate=23 November 2011|archive-date=26 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126054945/http://www.mnh.si.edu/vikings/voyage/subset/vinland/history.html|url-status=dead}}</ref> Volgens die ''Sage van Erik die Rooie'' het Leif blykbaar vir die eerste keer Winland gesien nadat hy van koers af gewaai is op weg na Groenland om die Christendom daar bekend te stel.<ref name="sm419"/> Volgens 'n letterlike vertolking van Einar Haugen se vertaling van die twee sagas in die boek ''Skeepvaart na Winland'', was Leif nie die eerste Europeër wat Amerika ontdek het nie: Hy het die verhaal gehoor van die handelaar Bjarni Herjólfsson, wat beweer het dat hy land wes van Groenland gesien het nadat hy van koers af gewaai is. Daar word egter gespekuleer dat Bjarni waarskynlik nooit daar aangeland het nie. Later, toe hy van Noorweë na Groenland reis, is Leif ook van koers af gewaai, na 'n land wat hy nie verwag het om te sien nie en waar hy "gesaaide koringlande en wingerdstokke" gevind het. Daarna het hy twee mans wat in hierdie land skipbreuk gely het, gered en teruggegaan na Groenland om die mense daar te kersten. <ref>[https://archive.org/stream/voyagestovinland013593mbp/voyagestovinland013593mbp_djvu.txt archive.org]</ref> Gevolglik, indien dié weergawe vertrou kan word, was Bjarni Herjólfsson die eerste Europeër wat Amerika anderkant Groenland gesien het, en was die twee naamlose skipbreukelinge die eerste mense bekend aan Europeërs om daar voet aan wal te sit. Leif het daarna vir Bjarni genader, sy skip gekoop, 'n bemanning van 35 bymekaargemaak en 'n ekspedisie onderneem na die land wat Bjarni beskryf het.<ref name="short34">Short, 2010, pp. 203–204.</ref> Sy vader, Erik, sou by hom aansluit, maar het onttrek nadat hy op pad na die skip van sy perd afgeval het, 'n voorval wat hy as 'n slegte voorteken vertolk het.<ref>Somerville & McDonald, 2010, p. 352.</ref> Leif het aanvanklik op 'n rotsagtige en verlate plek beland wat hy Helluland genoem het ("Platrotsland"; moontlik die hedendaagse Baffin Island).<ref name=Wernick>{{cite book |last1=Wernick |first1=Robert |title=The Vikings |url=https://archive.org/details/vikings00robe |url-access=registration |date=1979 |publisher=Time-Life Books |location=Alexandria, VA |isbn=0-8094-2709-5 |pages=[https://archive.org/details/vikings00robe/page/149 149]–151}}</ref> Nadat hy verder op die see uitgegaan het, het hy die tweede keer aangeland op 'n beboste plek wat hy Markland genoem het ("Woudland"; moontlik naby Cape Porcupine, [[Labrador]]).<ref name="Wernick"/> Ná nog twee dae op see het hy op 'n eiland in die noorde beland (moontlik Belle Isle (Newfoundland en Labrador), waarna hy teruggekeer het na die vasteland.<ref name="Wernick"/> Hulle het wes hiervan gevaar en in 'n groen gebied met 'n sagte klimaat met volop voorrade salm beland. Toe die winter nader kom, het hy besluit om daar te kampeer en geselskappe uitgestuur om die land te verken.<ref name="Wernick"/> Tydens een van hierdie verkenningstogte het Tyrker die ontdekking gemaak dat die land vol wingerde en druiwe is. Leif het die land dus Winland ("Wynland") gedoop.<ref name="Wernick"/><ref>Kudeba, N. (19 April 2014). ''Hoofstuk 5 - Noorse ontdekkingsreisigers van Erik die Rooie tot Leif Erikson - Kanadese ontdekkingsreisigers''. Uit The History of Canada: {{cite web|url=http://www.thehistoryofcanadapodcast.com/norse-explorers/ |title=Archived copy |accessdate=2014-04-22 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140508030929/http://www.thehistoryofcanadapodcast.com/norse-explorers/ |archivedate= 8 Mei 2014 }}</ref> Daar het hy en sy bemanning 'n klein nedersetting gebou wat deur latere besoekers uit Groenland Leifsbudir genoem is. Nadat hy in Winland oorwinter het, het Leif in die lente teruggekeer na Groenland met 'n vrag druiwe en hout.<ref name="short34"/><ref>Somerville & McDonald, 2010, pp. 352–354.</ref> Op die terugvaart het hy 'n Yslandse drenkeling en sy bemanning gered, wat aan hom die bynaam "Leif die Gelukkige" besorg het.<ref> Somerville & McDonald, 2010, p. 354.</ref> Navorsing in die vroeë 1960's deur die Noorse ontdekkingsreisiger Helge Ingstad en sy vrou, die argeoloog Anne Stine Ingstad, het 'n Noorse nedersetting geïdentifiseer<ref>{{cite web|title=L'Anse aux Meadows|work=L'Anse aux Meadows National Historic Site of Canada|publisher=Parks Canada|year=2018|url=https://www.pc.gc.ca/en/lhn-nhs/nl/meadows|accessdate=2018-12-21|quote=Here [L'Anse aux Meadows] Norse expeditions sailed from Greenland, building a small encampment of timber-and-sod buildings …}}</ref> wat geleë is aan die noordpunt van Newfoundland. Daar is voorgestel dat dié nedersetting, bekend as ''L'Anse aux Meadows'', Leifsbúðir is. Die Ingstads het getoon dat Noormanne Amerika ongeveer 500 jaar voor Christophorus Columbus bereik het.<ref>{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1328355/Helge-Ingstad.html|work=The Daily Telegraph|title=Helge Ingstad|date=30 Maart 2001|accessdate=20 November 2011}}</ref><ref name="s207">Short, 2010, p. 207.</ref> Latere argeologiese bewyse dui daarop dat Winland moontlik die gebiede rondom die Golf van St. Lawrence was en dat die L'Anse aux Meadows-terrein 'n skeepsherstelstasie en 'n halte vir reise daarheen was. Dit weerspreek nie noodwendig die identifisering van L'Anse aux Meadows met Leifsbúðir nie,<ref name="s207"/><ref>{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/vikings/voyage/subset/vinland/archeo.html|title=Vinland Archeology|publisher=Smithsonian Institution|work=National Museum of Natural History|accessdate=21 November 2011|archive-date= 9 Desember 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20031209093906/http://www.mnh.si.edu/vikings/voyage/subset/vinland/archeo.html|url-status=dead}}</ref> aangesien dit wil voorkom asof die twee sages Winland beskryf as 'n groter streek wat verskeie nedersettings insluit. In die ''Sage van Erik die Rooie'' word twee ander nedersettings in Winland genoem: 'n nedersetting genaamd [[Straumfjǫrðr]], wat buite ''Kjalarnes'' en die ''Wonderstrands'' gelê het, en een genaamd ''Hóp'', wat selfs verder suid geleë was. <ref>{{cite web|url=http://www.mnh.si.edu/vikings/voyage/subset/vinland/sagas.html|title=Vinland Sagas|publisher=Smithsonian Institution|work=National Museum of Natural History|accessdate=21 November 2011}}</ref> ==Erfenis== === Noorse en Middeleeuse Europa === [[Lêer:Faroe stamps 225-226 Discovery of America.jpg|duimnael|265px|''Discovery of America'', 'n posseël uit die [[Faroëreilande]] wat beide Leif Erikson en Christophorus Columbus herdenk.]] Leif se suksesvolle ekspedisie in Winland het ander Noormanne aangemoedig om ook die reis te onderneem. Die eerste oënskynlike kontak tussen die Noormanne en die inheemse bevolking, wat die Noormanne later ''skrælingjar'' genoem het, is deur sy broer Thorvald gemaak en het tot vyandelikhede gelei. Tog was daar uiteindelik geen permanente Noorse nedersettings in Winland nie, hoewel sporadiese reise na Markland vir voedsel, hout en handel moontlik baie lank geduur het.<ref>Schledermann, Peter. (1996). Voices in Stone. ''A Personal Journey into the Arctic Past''. Komatik Series no. 5. Calgary: The Arctic Institute of North America and the University of Calgary.</ref><ref>Sutherland, Patricia. (2000). "The Norse and Native Norse Americans". In William W. Fitzhugh and Elisabeth I. Ward, eds., ''Vikings: The North Atlantic Saga'', pp. 238–247. Washington, DC: The Smithsonian Institution.</ref> Die toevallige verwysings na dié gebiede kan daarop dui dat die ontdekking daarvan nie deur tydgenote as besonder betekenisvol beskou is nie, of dat dit aanvaar is dat dit openbare kennis was, of albei.<ref name="vinhis"/> Kennis van die Winland-reise het oor die Middeleeuse Europa versprei; skrywers het melding gemaak van afgeleë lande in die weste, en veral die Middeleeuse kroniekskrywer Adam van Bremen het direk melding van Winland gemaak (omstreeks 1075), op grond van verslae van die [[Denemarke|Dene]]. Adam het melding gemaak van Winland in hoofstuk 39 van Boek IV van sy ''Gesta'': Daarbenewens het [[Sven II van Denemarke]] (Sweyn Estridsson), die koning van Denemarke, nog 'n eiland in hierdie oseaan benoem as "Winland" omdat wingerdstokke wild daar gegroei en die beste wyn voortgebring het. Daar is al voorgestel dat kennis en verhale oor Winland in die 15de eeu in Europese hawens wyd bekend was, en dat Christophorus Columbus, wat in 'n brief beweer het dat hy Ysland in 1477 besoek het, op die verhale afgekom het. ===Galery van kuns en beeldhouwerk=== <gallery caption="" |gallery="" widths="200px" heights="200px"> Lêer:Christian-krohg-leiv-eriksson.jpg|duimnael|''Leif Eriksson Ontdek Amerika'', deur Christian Krohg (1893) Lêer:Seattle's Leif Erikson statue.jpg|duimnael|Leif Erikson se standbeeld by Shilshole Bay Marina, Hawe van Seattle Lêer:Leifur heppni (603381304).jpg|duimnael|''Leif Eriksson-gedenkteken'' (1929-1932), Reykjavík, Ysland. Hierdie standbeeld staan aan die voorkant van die Hallgrímskirkja. Lêer:2000 Leif Ericson Proof Dollar.jpg|duimnael|'n Leif Ericson-dollar van die Verenigde State wat in 2000 gemunt is. Dit lui: "Stigter van die Nuwe Wêreld" </gallery> [[Lêer:Vinland Saga simplified logo.svg|duimnael|160px|Leif Ericson is 'n karakter in die [[manga]]verwerking van die ''Vinland Saga''.]] ===In fiksie=== *Erikson is die hoofkarakter in die 1928-rolprent ''The Viking''.<ref>{{cite news|first=Mordaunt|last=Hall|url=https://www.nytimes.com/1928/11/29/archives/the-screen-a-picture-in-colors.html|title=A Picture in Colors|work=[[The New York Times]]|publisher=The New York Times Company|location=New York Stad|date=29 November 1928|accessdate=30 November 2019|url-access=subscription}}</ref> *Leif is een van die hoofkarakters in Makoto Yukimura se [[manga]] ''Vinland Saga''.<ref>{{cite web |last1=Harris |first1=Will |title=Amazon's Vinland Saga Anime Is a Classic Anime in the Making |url=https://sea.ign.com/vinland-saga/152219/feature/amazons-vinland-saga-anime-is-a-classic-anime-in-the-making |website=IGN Southeast Asia |accessdate=22 Augustus 2020}}</ref> *Leif Ericson is die hoofkarakter in die geskiedkundige roman vir jong mense getiteld ''Vinland the Good''. Die skrywer is Henry Treece, en dit is geïllustreer deur William Stobbs. Dit is 'n relaas van die ontdekkingsreise uit die Wikingtydperk wat merendeels gebaseer is op die ''Groenlandse Saga''.<ref>{{cite web |last1=William Stobbs |first1=Henry Treece |title=Vinland the Good |url=https://childrensbookshop.com/book-97803.html |website=childrensbookshop.com |publisher=Puffin |accessdate=23 Augustus 2020 |archive-date= 7 Maart 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307083950/https://childrensbookshop.com/book-97803.html |url-status=dead }}</ref> *''An Old Captivity'' is 'n roman wat 'n droom bevat waarin 'n karakter genaamd Leif Ericson verskyn. Dit is geskryf deur Nevil Shute en in 1940 gepubliseer.<ref>{{cite web |last1=Shute |first1=Nevil |title=An Old Captivity |url=https://www.fadedpage.com/showbook.php?pid=20140427 |website=fadedpage.com |publisher=William Morrow & Company |accessdate=23 Augustus 2020}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Bronne == {{refbegin}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=itsefB-8KGIC&dq=|title=Icelanders in the Viking age: the people of the sagas|first=William R.|last=Short|year=2010|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-4727-5}} * {{cite book|title=The Viking Age: A Reader|first1=Angus|last1=Somerville|first2=Andrew R.|last2=McDonald|year=2010|url=https://books.google.com/?id=1_ERiGechpUC|publisher=University of Toronto Press|isbn=978-1-4426-0148-2}} {{refend}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Erikson, Leif}} [[Kategorie:Geboortes in 970]] [[Kategorie:Sterftes in 1020]] [[Kategorie:Geskiedenis van Noorweë]] t7ucl27xs25c84dtrub0o5y61rbfj7d 0 315542 2970173 2958612 2026-09-23T13:15:37Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970173 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Josiah Willard Gibbs |kleur = #CEF2D4 |titel = |beeld = Josiah Willard Gibbs -from MMS-.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Josiah Willard Gibbs |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Gebore |1 = {{geboortedatum|1839|2|11}}<br/>[[New Haven]], VSA |opskrif2 = Sterf |2 = {{SDEO|1839|2|11|1903|4|28}}<br/>New Haven, VSA |opskrif3 = Vakgebiede |3 = [[fisika]], [[chemie]], [[wiskunde]] |opskrif4 = Werkplek |4 = [[Yale-universiteit]] |opskrif5 = Alma mater |5 = [[Yale-universiteit]] |opskrif6 = Proefskrif |6 = ''{{url|http://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3439123|On the form of the teeth of wheels in spur gearing}}''<br/>1863 |opskrif7 = Doktorale adviseur |7 = Hubert Anson Newton |opskrif8 = Doktorale studente |8 = Edwin Bidwell Wilson<br/>Irving Fisher<br/>Henry Andrews Bumstead<br/>Lynde Wheeler<br/>Lee De Forest |opskrif9 = Bekend vir |9 = {{hlist|Chemiese termodinamika|Chemiese potensiaal|Statistiese meganika|Wiskundige fisika|Gibbs entropie|Fase-ruimte|Fisiese optika| Gibbs vrye energie|Fasereël|Gibbs-paradoks|Vectorrekening|Kruisproduk|Gibbs-verskynsel|Gibbs–Helmholtz-vergelyking|[[Chemiese potensiaal#Gibbs-Duhem-vergelyking|Gibbs–Duhem-vergelyking]]|Gibbs-algoritme|Gibbs-meet|Gibbs-staat|Gibbs-Thomson-effek|Gibbs-isoterm|Gibbs–Donnan-effek|Gibbs–Marangoni-effek|Gibbs lemma|Gibbs se ongelykheid|Gibbs-verspreiding}} |opskrif10 = Beïnvloed deur |10 = [[Rudolf Clausius]]<br/>[[James Clerk Maxwell]]<br/>[[Ludwig Boltzmann]] |opskrif11 = Beïnvloed |11 = [[Johannes Diderik van der Waals]] |opskrif12 = Toekennings |12 = {{Plainlist| * Rumford-prys (1880) * [[Fellow of the Royal Society|FRS]] (1897){{R|formemrs}} * Copley-medalje(1901)}} }} '''Josiah Willard Gibbs''' (11 Februarie [[1839]] - 28 April [[1903]]) was 'n Amerikaanse [[wetenskaplike]] wat beduidende teoretiese bydraes tot [[fisika]], [[chemie]] en [[wiskunde]] gelewer het. Sy werk oor die toepassings van [[termodinamika]] het daartoe bygedra om [[fisiese chemie]] in 'n streng induktiewe wetenskap te omskep. Saam met [[James Clerk Maxwell]] en [[Ludwig Boltzmann]] het hy statistiese meganika geskep ('n term wat hy self geskep het) en die wette van termodinamika verduidelik as gevolge van die statistiese eienskappe van groepe ("ensembles") van die moontlike toestande van 'n fisiese stelsel wat uit baie deeltjies bestaan. Gibbs het ook gewerk aan die toepassing van vergelykings van Maxwell op probleme in fisiese optika. As wiskundige het hy moderne [[vektoranalise]] ontwikkel (onafhanklik van die Britse wetenskaplike [[Oliver Heaviside]], wat in dieselfde tydperk soortgelyke werk gedoen het). In 1863 is die eerste Amerikaanse doktorsgraad in ingenieurswese aan Gibbs deur [[Yale-universiteit]] toegeken. Na 'n drie jaar lange verblyf in Europa het Gibbs die res van sy loopbaan te Yale deurgebring, waar hy 'n professor in wiskundige fisika was van 1871 tot sy dood. Terwyl hy in relatiewe isolasie gewerk het, het hy die vroegste teoretiese wetenskaplike in die Verenigde State geword wat 'n internasionale reputasie verwerf het en is hy deur [[Albert Einstein]] geprys as "die grootste verstand in die Amerikaanse geskiedenis".{{R|APS}} In 1901 het Gibbs die Copley-medalje van die ''Royal Society of London'' ontvang "vir sy bydraes tot wiskundige fisika."{{R|Copley}} Dit is destyds beskou as die hoogste eer wat toegeken kon word deur die internasionale wetenskaplike gemeenskap.{{R|APS}} Alhoewel Gibbs se werk byna geheel en al teoreties was, het die praktiese waarde van sy bydraes duidelik geword met die ontwikkeling van industriële chemie tydens die eerste helfte van die 20ste eeu. Volgens [[Robert A. Millikan]] het Gibbs wat die suiwer wetenskap betref, "vir statistiese meganika en termodinamika gedoen wat [[Pierre-Simon Laplace|Laplace]] vir [[hemelmeganika]] gedoen het, en Maxwell vir elektrodinamika, naamlik om sy veld van 'n amper voltooide teoretiese struktuur te voorsien."{{R|Millikan}} == Biografie == Gibbs is in [[New Haven]], Connecticut, gebore, die vierde van vyf kinders en die enigste seun van Josiah Willard Gibbs Sr., en sy vrou Mary Anna (gebore Van Cleve). Hy is aan die Hopkins-skool opgevoed en het in 1854 op 15-jarige ouderdom tot die Yale-kollege toegetree. Op 19-jarige ouderdom, kort na sy studies, is Gibbs opgeneem in die Connecticut Academy of Arts and Sciences, 'n wetenskaplike instelling wat hoofsaaklik uit lede van die Yale-fakulteit bestaan het.{{R|Rukeyser}} Na die dood van sy vader in 1861 het Gibbs genoeg geld geërf om hom finansieel onafhanklik te maak.{{R|Rukeyser}} Die jong Gibbs het herhalende longprobleme gehad en sy dokters was bekommerd dat hy vatbaar kon wees vir [[tuberkulose]], waaraan sy moeder gesterf het. Hy het ook aan [[astigmatisme]] gely, waarvan die behandeling toe nog grotendeels onbekend was by oogkundiges, sodat Gibbs homself moes diagnoseer en sy eie lense moes maak. Gibbs se swak gesondheid en onvolmaakte sig verklaar waarom hy nie in die [[Amerikaanse Burgeroorlog]] van 1861–65 geveg het nie.{{R|Wheeler}} In 1863 het Gibbs die eerste doktorsgraad in ingenieurswese wat in die VSA toegeken is ontvang, vir 'n proefskrif getiteld "On the Form of the Teeth of Wheels in Spur Gearing", waarin hy meetkundige tegnieke gebruik het om die optimale ontwerp vir ratte te ondersoek.{{R|MacTutor|Wheeler|Tesis}} In 1861 word Yale die eerste Amerikaanse universiteit wat 'n doktorsgraad aanbied{{R|ElmarsafyBernard2013}} en Gibbs was slegs die vyfde persoon in die VSA wat 'n doktorsgraad toegeken is in enige onderwerp.{{R|Wheeler}} [[Lêer:SloaneLab.jpg|duimnael|Yale se Sloane Physical Laboratory soos dit in Gibbs se tyd was. Sy kantoor was op die tweede verdieping, regs van die toring op die foto.{{R|Wheeler}}]] Na die gradeplegtigheid is Gibbs vir 'n termyn van drie jaar as tutor aan die kollege aangestel waartydens hy Latyn en 'natuurfilosofie' (d.w.s. fisika) doseer het.{{R|Bumstead}} In 1866 het hy 'n ontwerp vir 'n spoorwegrem gepatenteer{{R|Patent}} en 'n plan voorgestel vir die rasionalisering van die meeteenheidstelsel wat in meganika gebruik word.{{R|Wheeler}} Nadat sy termyn as tutor geëindig het, het Gibbs saam met sy susters na Europa gereis. Gibbs het lesings bygewoon by die Sorbonne en die [[Collège de France]], gehou deur sulke vooraanstaande wiskundige wetenskaplikes soos Joseph Liouville en Michel Chasles.{{R|Wheeler}} Daarna het Gibbs na Berlyn gereis en die lesings deur die wiskundiges [[Karl Weierstrass]] en [[Leopold Kronecker]] en die chemikus Heinrich Gustav Magnus bygewoon.{{R|Wheeler}} In Heidelberg het Gibbs saam met fisici [[Gustav Kirchhoff]] en [[Hermann von Helmholtz]], en die chemikus [[Robert Bunsen]] gewerk.{{R|Rukeyser}} Gibbs het in Junie 1869 na Yale teruggekeer en in 1871 word hy aangestel as professor in wiskundige fisika aan Yale, die eerste professorskap in die Verenigde State. Gibbs, wat nog niks gepubliseer het nie, is aangewys om uitsluitlik nagraadse studente te onderrig en is sonder salaris aangestel.{{R|Rukeyser}} Gibbs het sy eerste werk gepubliseer in 1873 in ''Transactions of the Connecticut Academy'', oor die geometriese voorstelling van termodinamiese hoeveelhede. Hierdie referate het die gebruik van verskillende tipe fasediagramme bekendgestel, in kontras met die meganiese modelle, soos dié wat Maxwell gebruik het om sy elektromagnetiese teorie te konstrueer.{{R|Bumstead}} Alhoewel daar min lesers in die tydskrif was wat Gibbs se werk kon verstaan, het hy herdrukke aan korrespondente in Europa beskikbaar gestel en het 'n entoesiastiese reaksie van James Clerk Maxwell ontvang. Maxwell het selfs eiehands 'n kleimodel gemaak wat die konstruk van Gibbs illustreer. Daarna het hy twee gipswerke van sy model vervaardig en een aan Gibbs gestuur.{{R|PhysRev1|Kriz}} Maxwell het 'n hoofstuk oor Gibbs se werk ingesluit in die volgende uitgawe van sy ''Theory of Heat'', wat in 1875 gepubliseer is. Hy het die nut van Gibbs se grafiese metodes in 'n lesing aan die Chemiese Vereniging van Londen uiteengesit en selfs daarna verwys in die artikel oor "Diagramme" wat hy vir die [[Encyclopædia Britannica]] geskryf het.{{R|Rukeyser}} Die vooruitsigte op samewerking tussen hom en Gibbs is kortgeknip deur Maxwell se vroeë dood in 1879, op 48-jarige ouderdom. 'n Mening is later in New Haven gelug dat "slegs een man geleef het wat Gibbs se werk kon verstaan. Dit was Maxwell, en nou is hy dood."{{R|Rukeyser}} Gibbs het sy termodinamiese analise uitgebrei na meerfase chemiese stelsels (dws stelsels wat uit meer as een vorm materie bestaan) en 'n verskeidenheid konkrete toepassings oorweeg. Hy het die navorsing beskryf in 'n werk getiteld "On the Equilibrium of Heterogene Substances", gepubliseer deur die Connecticut Academy in twee dele wat onderskeidelik in 1875 en 1878 verskyn het. Die werk, wat ongeveer driehonderd bladsye beslaan, bevat presies sewehonderd genommerde wiskundige vergelykings en begin met 'n aanhaling van Rudolf Clausius wat uitdrukking gee aan wat later die [[Termodinamika#Die eerste wet van Termodinamika: warmte en arbeid|eerste en tweede wette van Termodinamika]] genoem sou word: "Die energie van die wêreld is konstant. Die [[entropie]] van die wêreld neig na 'n maksimum."{{R|Rukeyser}} Gibbs se werk het sy termodinamiese tegnieke streng en vernuftig toegepas op die interpretasie van fisies-chemiese verskynsels, wat voorheen 'n menigte geïsoleerde feite en waarnemings was en dit in onderlinge verband gebring het.{{R|Wheeler}} Die werk is beskryf as die "[[Philosophiae Naturalis Principia Mathematica|Principia]] van [[Termodinamika]]" en as 'n werk van "prakties onbeperkte omvang".{{R|Cropper}} Dit het die grondslag vir fisiese chemie deeglik gelê.{{R|Jordan1910}} [[Wilhelm Ostwald]], wat van die werk van Gibbs in Duits vertaal het, het na Gibbs verwys as die "stigter van chemiese energetika". {{Aanhaling|"Daar word algemeen erken dat die publikasie daarvan 'n gebeurtenis was wat die belangrikste in die geskiedenis van die chemie was, maar dit was 'n aantal jare voordat die waarde daarvan algemeen bekend was. Die vertraging was hoofsaaklik daaraan te wyte dat die wiskundige uitdrukkings en streng deduktiewe prosesse moeilike leesstof was vir enigeen, en veral vir studente in eksperimentele chemie wat dit die meeste raak."|J. J. O'Connor en E. F. Robertson, 1997{{R|MacTutor}}}} Gibbs het tot 1880 aangehou werk sonder betaling, tot die nuwe Johns Hopkins-universiteit in Baltimore, Maryland, hom 'n pos aangebied het met 'n salaris van $3&nbsp;000 per jaar. In antwoord hierop het Yale hom 'n jaarlikse salaris van $2&nbsp;000 aangebied, wat hy tevrede was om te aanvaar.{{R|Wheeler}} Van 1880 tot 1884 het Gibbs gewerk aan die ontwikkeling van [[Hermann Grassmann]] se algebra tot 'n vektorkalkulus wat geskik is vir die behoeftes van fisici. Vergelykbare werk is omstreeks dieselfde tyd onafhanklik uitgevoer deur die Britse wiskundige fisikus en ingenieur [[Oliver Heaviside]]. In die 1890's wou Gibbs ander natuurkundiges oortuig van die gemak van die vektorbenadering, en dit het gelei tot 'n konflik met Peter Guthrie Tait en andere. Gibbs se lesingsnotas oor vektorkalkulus is in 1881 en 1884 privaat gedruk vir die gebruik van sy studente, en is later deur Edwin Bidwell Wilson aangepas in 'n handboek, ''Vector Analysis'', gepubliseer in 1901.{{R|Bumstead}} == Belangrike wetenskaplike bydraes == === Chemiese en elektrochemiese termodinamika === Gibbs se referate uit die 1870's het die idee geopper om die [[Energie#Interne energie|interne energie]]&nbsp;''U'' van 'n stelsel uit te druk in terme van die [[entropie]]&nbsp;''S'', benewens die gewone toestandsveranderlikes van volume&nbsp;''V'', druk&nbsp;''p'' en temperatuur&nbsp;''T''. Hy het ook die konsep van die [[chemiese potensiaal]]&nbsp;<math>\mu</math> van 'n gegewe chemiese spesie gedefinieer as die tempo van die toename in ''U'' wat verband hou met die toename in die aantal ''N'' molekules van daardie spesie (teen konstante entropie en volume). Dit was gevolglik Gibbs wat die eerste was om die eerste en tweede wette van termodinamika te kombineer deur die infinitesimale verandering in die interne energie,&nbsp;''dU'', van 'n geslote stelsel uit te druk in die vorm:{{R|Klein1990}} <math>\mathrm{d}U = T\mathrm{d}S - p \,\mathrm{d}V + \sum_i \mu_i \,\mathrm{d} N_i\,</math> waar ''T'' die termodinamiese temperatuur is, ''p'' die druk is, d''S'' 'n infinitesimale verandering in entropie is en ''dV'' 'n infinitesimale volume-verandering is. Die laaste term is die som, oor al die chemiese spesies in 'n chemiese reaksie, van die chemiese potensiaal,&nbsp;<math>\mu_i</math>, van die spesie ''i'', vermenigvuldig met die infinitesimale verandering in die aantal [[Molêre massa|mol]],&nbsp;d''N''_i van daardie spesie. Deur die Legendre-transform van hierdie uitdrukking te neem, het hy die begrippe entalpie,&nbsp;''H'' en Gibbs vrye energie,&nbsp;''G'', gedefinieer. :<math>G_{(p,T)} = H - TS </math> Dit vergelyk met die uitdrukking vir Helmholtz vrye energie, ''A''. :<math>A_{(v,T)} = U-TS\,</math> As die Gibbs vrye energie vir 'n chemiese reaksie negatief is, sal die reaksie spontaan verloop. As 'n chemiese stelsel in ewewig is, is die verandering in die Gibbs vrye energie nul. 'n Ewewigskonstante hou verband met die vrye energieverandering wanneer die reaktante in hul standaardtoestande is. :<math>\Delta G^\ominus=-RT \ln K</math> [[Chemiese potensiaal]] word gewoonlik gedefinieer as gedeeltelike molêre Gibbs vrye energie. :<math>\mu_i=\left(\frac{\partial G}{\partial N_i}\right)_{T,P,N_{j\neq i}}</math> Gibbs het ook wat later bekend gestaan het as die "Gibbs–Duhem-vergelyking", wat die verband tussen veranderinge in chemiese potensiaal vir komponente in 'n termodinamiese stelsel beskryf, verwerf.{{R|Ott}} In 'n [[Elektrochemiese sel|elektrochemiese reaksie]] wat gekenmerk word deur 'n elektromotoriese krag ℰ en 'n hoeveelheid lading Q wat oorgedra is, word Gibbs se beginvergelyking <math>\mathrm{d}U = T\mathrm{d}S - p \,\mathrm{d}V + \mathcal{E}\mathrm{d}Q</math>. Die publikasie van die artikel "On the Equilibrium of Heterogene Substances" (1874–78) word nou beskou as 'n baken in die ontwikkeling van chemie.{{R|MacTutor}} Daarin het Gibbs 'n streng wiskundige teorie ontwikkel vir verskillende vervoerverskynsels (die uitruil van massa, energie, lading, momentum en/of hoekmomentum), insluitend adsorpsie, elektrochemie en die Marangoni-effek (die massa-oordrag langs 'n koppelvlak tussen twee vloeistowwe weens oppervlakspanning) in vloeibare mengsels.{{R|Wheeler}} Hy het ook die fase-reël <math> F\;=\;C\;-\;P\;+\;2 </math> geformuleer vir die aantal&nbsp;''F'' veranderlikes wat onafhanklik beheer kan word in 'n ewewigsmengsel van ''C''-komponente wat in ''P''-fases bestaan. Die fasereël is baie nuttig op verskillende gebiede, soos [[metallurgie]], [[mineralogie]] en [[Klip#Petrologie|petrologie]]. Dit kan ook toegepas word op verskillende navorsingsprobleme in fisiese chemie.{{R|Wheeler}} === Statistiese meganika === Saam met [[James Clerk Maxwell]] en [[Ludwig Boltzmann]] het Gibbs "statistiese meganika" gestig, 'n term wat hy geskep het om die vertakking van die teoretiese fisika te identifiseer wat die waargenome termodinamiese eienskappe van stelsels in terme van die statistiek van 'n versameling van baie moontlike toestande van 'n stelsel, wat "ensembles" genoem word, verreken en aan elk 'n sekere waarskynlikheid toeken. Hy het die begrip "fase van 'n meganiese stelsel" bekendgestel.{{R|Nolte2010}} Hy het die konsep gebruik om die "mikrokanoniese", "kanonieke" en "groot-kanonieke" ensembles te definieer wat alles verband hou met die Gibbs-maatstaf en het sodoende 'n meer algemene formulering van die statistiese eienskappe van veelpartikelstelsels verkry, as wat Maxwell en Boltzmann voor hom bereik het.{{R|Wheeler}} Gibbs het Boltzmann se statistiese interpretasie van entropie <math>S</math> veralgemeen deur die entropie van 'n arbitrêre ensemble te definieer as : <math>S = -k_\text{B}\,\sum_i p_i \ln \,p_i</math>, waar <math>k_\text{B}</math> die [[Konstante van Boltzmann|Boltzmann-konstante]] is en die som is oor alle moontlike mikrostate&nbsp;<math>i</math> met <math>p_i</math> die ooreenstemmende waarskynlikheid van die mikrostaat.{{R|jaynes1965}} Dieselfde formule sou later 'n sentrale rol in die inligtingsteorie van [[Claude Shannon]] speel en word daarom dikwels gesien as die basis van die moderne inligtingsteoretiese interpretasie van termodinamika.{{R|Reif}} In 1904 het [[Henri Poincaré]] geskryf dat alhoewel Maxwell en Boltzmann vroeër die onomkeerbaarheid van makroskopiese fisiese prosesse in waarskynlike terme uiteengesit het, dit Gibbs was "wat dit die duidelikste uitgewys het, in 'n boek wat te weinig gelees is omdat dit effens moeilik is om te lees, in sy Elementary Principles of Statistical Mechanics."{{R|Poincare}} Gibbs se ontleding van onomkeerbaarheid, en sy formulering van Boltzmann se H-stelling (wat die neiging van entropie tot afname in 'n byna ideale gas beskryf) en van die ergodiese hipotese (dat alle toeganklike mikrostate oor 'n lang tydperk ewe waarskynlik is), het 'n groot invloed gehad op die wiskundige fisika van die 20ste eeu.{{R|Wightman|Wiener}} Gibbs was daarvan bewus dat die toepassing van die stelling van gelyke verdelings op groot stelsels klassieke deeltjies nie die metings van die spesifieke verhitting van vaste stowwe sowel as gasse kon verklaar nie.{{R|Klein1990}} Gibbs se eie raamwerk vir statistiese meganika, gebaseer op ensembles van makroskopiese ononderskeibare mikrostate, kan byna ongeskonde oorgedra word na die ontdekking dat die mikroskopiese natuurwette [[Kwantummeganika|kwantumreëls]] gehoorsaam, eerder as die klassieke wette van Gibbs en sy tydgenote.{{R|Wheeler|MacTutor}} Sy resolusie van die sogenaamde "Gibbs-paradoks", oor die entropie van die vermenging van gasse, word nou dikwels aangehaal as 'n voorafbeelding van die ononderskeibaarheid van deeltjies wat deur die kwantumfisika vereis word.{{R|Huang}} === Vektorontleding === [[Lêer:Cross product parallelogram.svg|duimnael|150px|Diagram wat die grootte en rigting van die kruisproduk van twee vektore toon, in die notasie wat deur Gibbs bekendgestel is]] Ierse wiskundige William Rowan Hamilton se ''kwaternions'' is deur Britse wetenskaplikes, waaronder Maxwell, om die dinamika van fisiese eenheded, soos die elektriese en magnetiese velde, met 'n grootte en 'n rigting in 'n driedimensionele ruimte uit te druk. Gibbs het gewys dat 'n kwaternions in twee dele geskei kan word:'n eendimensionele (skalaar) hoeveelheid en 'n driedimensionele vektor end die gebruik van kwaternions wiskundige komplikasies behels. In sy Yale-klasaantekeninge het hy verskillende punt- en kruisprodukte vir pare vektore gedefinieer en die notasie daarvoor bekendgestel wat nou algemeen gebruik word. Gibbs is grootliks verantwoordelik vir die ontwikkeling van die vektorrekeningstegnieke wat vandag nog gebruik word in elektrodinamika en vloeistofmeganika, deur sy handboek van 1901, "Vector Analysis", wat deur E. B. Wilson uit Gibbs se aantekeninge opgestel is.{{R|Wheeler}} Soos Gibbs in die 1880's en 1890's voorgestaan ​​het, is kwaternions uiteindelik deur fisici verlaat ten gunste van die vektorbenadering wat deur hom en, onafhanklik, deur [[Oliver Heaviside]] ontwikkel is. Gibbs het sy vektormetodes toegepas op die bepaling van planeet- en komeetbane. === Fisiese optika === Alhoewel Gibbs se navorsing oor fisiese optika vandag minder bekend is as sy ander werk, het dit 'n beduidende bydrae gelewer tot klassieke elektromagnetisme deur Maxwell se vergelykings toe te pas op die teorie van optiese prosesse soos [[dubbelbreking]], [[Dispersie (optika)|dispersie]] en optiese polarisasie.{{R|Bumstead|Wheeler}} In daardie werk het Gibbs getoon dat Maxwell se vergelykings toegepas kan word op die prosesse, sonder enige spesiale aannames oor die mikroskopiese struktuur van materie of oor die aard van die medium waarin elektromagnetiese golwe vermenigvuldig moes word (die sogenaamde [[Eter (klassieke element)|luminêre eter]]). Gibbs het ook benadruk dat die afwesigheid van 'n elektromagnetiese lengtegolf, wat nodig is om die waargenome eienskappe van lig te verreken, outomaties gewaarborg word deur Maxwell se vergelykings (op grond van wat nou hul "maat onveranderlikheid" genoem word), terwyl in meganiese teorieë van lig, soos die van [[William Thomson, 1ste Baron Kelvin|Lord Kelvin]], moet dit as 'n ''ad hoc''-voorwaarde op die eienskappe van die eter gestel word.{{R|Wheeler}} In sy laaste referaat oor fisiese optika het Gibbs tot die gevolgtrekking gekom dat: {{Aanhaling|oor die elektriese teorie van lig kan gesê word dat dit nie veronderstel is om hipoteses uit te dink nie, maar slegs om die wette toe te pas wat deur die wetenskap van elektrisiteit voorsien word, en dat dit moeilik is om die toevallighede tussen die elektriese en optiese eienskappe te verduidelik, tensy ons die bewegings van die lig as elektries beskou.|J. W. Gibbs, 1889{{R|Wheeler}}}} Kort daarna word die elektromagnetiese aard van lig getoon deur die eksperimente van [[Heinrich Hertz]] in Duitsland.{{R|Hertz}} == Wetenskaplike erkenning == Gibbs het gewerk in 'n tyd toe daar min tradisie in die Verenigde State van streng teoretiese wetenskap was. Sy navorsing was vir studente of kollegas nie maklik verstaanbaar nie, en hy het geen poging aangewend om sy idees te populariseer of die uiteensetting daarvan te vereenvoudig om dit meer toeganklik te maak nie.{{R|MacTutor}} Sy kernwerk oor termodinamika is meestal gepubliseer in die ''Transactions of the Connecticut Academy'', 'n tydskrif wat deur sy swaer, 'n bibliotekaris, geredigeer is en is min in die VSA en nog minder in Europa gelees. Alhoewel dit onmiddellik deur Maxwell omhels is, is Gibbs se grafiese formulering van die wette van termodinamika eers in die middel van die 20ste eeu wydverspreid met die werk van László Tisza en Herbert Callen.{{R|Wightman}} Volgens James Gerald Crowther, {{Aanhaling|In sy latere jare was Gibbs 'n lang, waardige heer, met 'n gesonde voorkoms en rooi gelaat, wat sy deel van die huishoudelike take verrig het, toeganklik en vriendelik (maar nie verstaanbaar nie) vir studente. Gibbs was hoog aangeslaan deur sy vriende, maar die Amerikaanse wetenskap was te besig met praktiese vrae om sy diepgaande teoretiese werk gedurende sy leeftyd baie te benut. Hy het sy rustige lewe in Yale geleef, diep bewonder deur enkele bekwame studente, maar hy het geen onmiddellike indruk op die Amerikaanse wetenskap gemaak wat ooreenstem met sy briljantheid nie.|J. G. Crowther, 1937{{R|MacTutor}}}} Aan die ander kant het Gibbs wel die grootste eerbewyse vir 'n akademiese wetenskaplike in die VSA gekry. Hy is in 1879 verkies tot die National Academy of Sciences en het die 1880 Rumford-prys ontvang van die American Academy of Arts and Sciences vir sy werk aan chemiese termodinamika. [87] Hy is ook eredoktorsgrade toegeken deur die [[Princeton-universiteit]] en Williams College.{{R|Bumstead}} In Europa word Gibbs in 1892 as erelid van die London Mathematical Society aangewys en in 1897 verkies tot Buitelandse lid van die [[Royal Society]].{{R|formemrs}} Hy word verkies as ooreenstemmende lid van die [[Pruise|Pruisiese]] en Franse Akademies vir Wetenskap en ontvang eredoktorsgrade van die universiteite van [[Dublin]], [88] [[Erlangen]], en [[Oslo|Christiania]].{{R|Bumstead}} Die Royal Society vereer Gibbs verder in 1901 met die Copley-medalje, wat toe as die hoogste internasionale toekenning in die natuurwetenskappe beskou word,{{R|APS}} en let op dat hy "die eerste was wat die tweede wet van termodinamika toegepas het op die omvattende bespreking van die verhouding tussen chemiese, elektriese en termiese energie en kapasiteit vir eksterne werk." == Invloed == Gibbs se mees onmiddellike en ooglopende invloed was op fisiese chemie en statistiese meganika, twee vakgebiede wat hy help begin het. Gedurende Gibbs se leeftyd is sy fase-reël eksperimenteel gevalideer deur die Nederlandse chemikus H. W. Bakhuis Roozeboom, wat getoon het hoe om dit in verskillende situasies toe te pas en sodoende van wydverspreide gebruik te verseker.{{R|Roozeboom}} In die industriële chemie het Gibbs se termodinamika gedurende die vroeë 20ste eeu baie toepassings gevind, van elektrochemie tot die ontwikkeling van die [[Haber-proses]] vir die sintese van [[ammoniak]].{{R|Haber}} Toe die Nederlandse fisikus [[J. D. van der Waals]] die [[Nobelprys vir fisika|Nobelprys]] vir 1910 ontvang het "vir sy werk aan die vergelyking van die staat vir gasse en vloeistowwe", erken hy die groot invloed van Gibbs se werk oor die onderwerp.{{R|vanderWaals}} [[Max Planck]] het die 1918 Nobelprys ontvang vir sy werk oor kwantummeganika, veral sy 1900-artikel oor Planck se wet vir gekwantiseerde swartliggaamstraling. Hierdie werk was grotendeels gebaseer op die termodinamika van Kirchhoff, Boltzmann en Gibbs. Planck het verklaar dat Gibbs se naam "nie net in Amerika nie, maar in die hele wêreld onder die bekendste teoretiese fisici van alle tye ooit gereken sal word."{{R|Planck}} Aanvanklik onbewus van die bydraes van Gibbs op die gebied, het [[Albert Einstein]] drie artikels oor statistiese meganika geskryf, gepubliseer tussen 1902 en 1904. Na die lees van Gibbs se handboek (wat in 1905 deur Ernst Zermelo in Duits vertaal is), het Einstein verklaar dat die behandeling van Gibbs beter was as syne en verduidelik dat hy nie die artikels sou geskryf het as hy van Gibbs se werk geweet het nie.{{R|Navarro-Einstein}} == Bronne == * {{cite journal | doi = 10.2475/ajs.s4-16.93.187 | volume=s4-16 | issue=93 | title=Josiah Willard Gibbs | year=1903 | journal=American Journal of Science | pages=187–202 | last= Bumstead | first = H. A. | url=https://zenodo.org/record/1450126 }} * {{cite book | last=Cropper | first=William | title=Great physicists : the life and times of leading physicists from Galileo to Hawking | url=https://archive.org/details/greatphysicistsl0000crop | publisher=Oxford University Press | publication-place=Oxford New York | year=2001 | isbn=0-19-517324-4 | oclc=46572472 | page=}} * {{cite book | last=Rukeyser | first=Muriel | title=Willard Gibbs: American Genius | publisher=Ox Bow Press | publication-place=Woodbridge, Conn | year=1988 | isbn=0-918024-57-9 | oclc=15789551 | language=Engels | page=}} * {{cite book | last=Wheeler | first=Lynde | title=Josiah Willard Gibbs : the history of a great mind | url=https://archive.org/details/josiahwillardgib0000whee | publisher=Ox Bow Press | publication-place=Woodbridge, Conn | year=1998 | isbn=1-881987-11-6 | oclc=38081557 | language=Engels}} == Verwysings == {{Verwysings|30em|verwysings= <ref name="APS">{{cite web |url=http://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/gibbs.cfm |title=J. Willard Gibbs |author= |date= |work=Physics History |publisher=American Physical Society |accessdate=18 September 2020 |language=Engels |archive-date=24 Julie 2012 |archive-url=https://archive.today/20120724031442/http://www.aps.org/programs/outreach/history/historicsites/gibbs.cfm |url-status=dead }}</ref> <ref name="Bumstead">{{cite journal | doi = 10.2475/ajs.s4-16.93.187 | volume=s4-16 | issue=93 | title=Josiah Willard Gibbs | year=1903 | journal=American Journal of Science | pages=187–202 | last= Bumstead | first = H. A. | url=https://zenodo.org/record/1450126 | language=Engels }}</ref> <ref name="Copley">{{cite web |url=http://royalsociety.org/awards/copley-medal/ |title=Copley Medal |author= |date= |work=Premier Awards |publisher=Royal Society |accessdate=18 September 2020 |language=Engels}}</ref> <ref name="Cropper">{{cite book | last=Cropper | first=William | title=Great physicists : the life and times of leading physicists from Galileo to Hawking | url=https://archive.org/details/greatphysicistsl0000crop | publisher=Oxford University Press | publication-place=Oxford New York | year=2001 | isbn=0-19-517324-4 | oclc=46572472 | page=}}</ref> <ref name="ElmarsafyBernard2013">{{cite book|author1=Ziad Elmarsafy|author2=Anna Bernard|title=Debating Orientalism|url=https://books.google.com/books?id=VP6ARP2m-D0C&pg=PA85|date=13 June 2013|publisher=Palgrave Macmillan|isbn=978-1-137-34111-2|page=85| language=Engels}}</ref> <ref name="formemrs">{{cite web|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150316060617/https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|archivedate=2015-03-16|url=https://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|publisher=Royal Society|location=London|title=Fellows of the Royal Society| language=Engels| accessdate=18 September 2020}}</ref> <ref name="Haber">{{cite journal |doi=10.1016/S0016-0032(25)90344-4 |title=Practical results of the theoretical development of chemistry |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-franklin-institute_1925-04_199_4/page/437 |journal=Journal of the Franklin Institute |volume=199 |issue=4 |pages=437–456 |year=1925 |last1=Haber |first1=F.|language=Engels }}</ref> <ref name="Hertz">{{cite book | last = Buchwald | first = Jed Z. |title = The Creation of Scientific Effects: Heinrich Hertz and Electric Waves | url = https://archive.org/details/creationofscient0000buch |publisher = University of Chicago Press |year = 1994 |isbn = 978-0-226-07887-8| language=Engels}}</ref> <ref name="Huang">{{cite book | last = Huang | first = Kerson | title = Statistical Mechanics | url = https://archive.org/details/statisticalmecha0000huan_02ed | publisher = John Wiley & Sons | year = 1987 | edition = 2 | pages = [https://archive.org/details/statisticalmecha0000huan_02ed/page/140 140]–143 | isbn = 978-0-471-81518-1| language=Engels}}</ref> <ref name="jaynes1965">{{cite journal |doi=10.1119/1.1971557 |title=Gibbs vs Boltzmann Entropies |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physics_1965-05_33_5/page/391 |journal=American Journal of Physics |volume=33 |issue=5 |pages=391–8 |year=1965 |last=Jaynes |first=E. T. | language=Engels}}</ref> <ref name="Jordan1910">{{cite book|author=David Starr Jordan|title=Leading American Men of Science|year=1910|publisher=H. Holt |url=https://archive.org/details/leadingamerican00jordgoog |pages=[https://archive.org/details/leadingamerican00jordgoog/page/n389 350]|quote=for it laid the foundation of the new science of physical science}}</ref> <ref name="Klein1990">{{cite journal |doi=10.1063/1.881258 |title=The Physics of J. Willard Gibbs in his Time |journal=Physics Today |volume=43 |issue=9 |pages=40–48 |year=1990 |last1=Klein |first1=Martin J. |bibcode=1990PhT....43i..40K |language=Engels}}</ref> <ref name="Kriz">{{cite web |url=http://esm.rkriz.net//classes/ESM4714/methods/Gibbs.html |title=Thermodynamic Case Study: Gibbs' Thermodynamic Graphical Method |last = Kriz | first = Ronald D. |year=2007 |publisher=Virginia Tech, Dept. of Engineering Science and Mechanics|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140201163858/http://www.sv.vt.edu/classes/ESM4714/methods/Gibbs.html|archivedate=1 Februarie 2014|url-status=live | accessdate =21 September 2020}}</ref> <ref name="MacTutor">MacTutor History of Mathematics-argief</ref> <ref name="Millikan">{{cite journal |last=Millikan |first=Robert A. |year=1938 |title=Biographical Memoir of Albert Abraham Michelson, 1852–1931 |journal=Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=19 |issue=4 |pages=121–146 |url=http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf |language=Engels |access-date=22 September 2020 |archive-date=30 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630084737/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/michelson-a-a.pdf |url-status=dead}}</ref> <ref name="Navarro-Einstein">{{cite journal |doi=10.1007/s004070050025 |title=Gibbs, Einstein and the Foundations of Statistical Mechanics |journal=Archive for History of Exact Sciences |volume=53 |issue=2 |pages=147–180 |year=1998 |last1=Navarro |first1=Luis |s2cid=26481725 |language=Engels}}</ref> <ref name="Nolte2010">{{cite journal |doi=10.1063/1.3397041 |title=The tangled tale of phase space |journal=Physics Today |volume=63 |issue=4 |pages=33–38 |year=2010 |last1=Nolte |first1=David D. |bibcode=2010PhT....63d..33N |s2cid=17205307 |url=https://semanticscholar.org/paper/87da19abd46c65e60109b654bf22e3df7483376e | language=Engels}}</ref> <ref name="Ott">{{cite book |last1 = Ott |first1 = Bevan J. |last2 = Boerio-Goates |first2 = Juliana |title = Chemical Thermodynamics – Principles and Applications |url = https://archive.org/details/chemicalthermody0000ottj |publisher = Academic Press |year = 2000 |pages = [https://archive.org/details/chemicalthermody0000ottj/page/1 1], 213–214|isbn = 978-0-12-530990-5| language=Engels}}</ref> <ref name="Patent">US Patent No. 53971, "Car Brake"(in Engels), 17 April 1866 </ref> <ref name="PhysRev1">{{cite journal |doi=10.1103/physrevseriesi.10.228 |title=Gibbs' Thermodynamical Model |journal=Physical Review |series=Series I |volume=10 |issue=4 |pages=228–233 |year=1900 |last1=Boynton |first1=W. P. |bibcode=1900PhRvI..10..228B |url=https://zenodo.org/record/1996925 | language=Engels}}</ref> <ref name="Planck">{{cite book | last=Planck | first=Max |authorlink=Max Planck | title=Eight Lectures on Theoretical Physics | chapter=Second Lecture: Thermodynamic States of Equilibrium in Dilute Solutions | publisher=Columbia University Press | location=New York | year=1915 | page=21 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=53DnAAAAMAAJ&pg=PA21 |language=Engels}}</ref> <ref name="Poincare">{{cite book|last=Poincaré |first=Henri |year=1904 |chapter=The Principles of Mathematical Physics|title=The Foundations of Science (The Value of Science)|pages=297–320|publisher=Science Press|place=New York| language=Engels}}</ref> <ref name="Reif">{{cite book | last = Brillouin | first = Léon | title = Science and information theory | year = 1962 | publisher = Academic Press |pages = 119–24| language=Engels}}</ref> <ref name="Roozeboom">{{cite book | last=Crowther | first=James Gerald | chapter=Josiah Willard Gibbs, 1839–1903 | title=Famous American Men of Science | chapter-url=https://archive.org/details/famousamericanme0000crow | chapter-url-access=registration | publisher=Books for Libraries | location=Freeport, NY | year=1969 |origyear=1937 | pages=[https://archive.org/details/famousamericanme0000crow/page/277 277–278]| language=Engels}}</ref> <ref name="Rukeyser">{{cite book | last=Rukeyser | first=Muriel | title=Willard Gibbs: American Genius | publisher=Ox Bow Press | publication-place=Woodbridge, Conn | year=1988 | isbn=0-918024-57-9 | oclc=15789551 | language=Engels }}</ref> <ref name="Tesis">{{cite book | url =http://brbl-dl.library.yale.edu/vufind/Record/3439123 | title =On the form of the teeth of wheels in spur gearing | last =Gibbs | first =Josiah W. | date =1863 | website =Yale University Library | access-date =27 Mar 2016| bibcode =1863PhDT.........1G |language=Engels}}</ref> <ref name="vanderWaals">{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1910/waals-lecture.html | title = Nobel Lecture: The Equation of State for Gases and Liquids | last =van der Waals | first = J. D. | year= 1910 |work= Nobel Prize in Physics |publisher = Nobel Foundation| language=Engels}}</ref> <ref name="Wheeler">{{cite book | last=Wheeler | first=Lynde | title=Josiah Willard Gibbs : the history of a great mind | url=https://archive.org/details/josiahwillardgib0000whee | publisher=Ox Bow Press | publication-place=Woodbridge, Conn | year=1998 | isbn=1-881987-11-6 | oclc=38081557 | language=Engels}}</ref> <ref name="Wiener">{{cite book | last = Wiener | first = Norbert | title =Cybernetics: or Control and Communication in the Animal and the Machine | url = https://archive.org/details/cyberneticsorcon0000wien | chapter = II: Groups and Statistical Mechanics | edition = 2| publisher = MIT Press | year = 1961 | isbn = 978-0-262-23007-0| language=Engels}}</ref> <ref name="Wightman">{{cite book | chapter = On the Prescience of J. Willard Gibbs | last = Wightman | first = Arthur S. | title = Proceedings of the Gibbs Symposium | year = 1990 |pages = 23–38| language=Engels}}</ref> }} == Eksterne skakels == * {{MacTutor Biography|id=Gibbs}} {{Wenners van die Copley-medalje 1901–1950}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gibbs, Josiah Willard}} [[Kategorie:Amerikaanse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Amerikaanse fisici]] [[Kategorie:Amerikaanse chemici]] [[Kategorie:Amerikaanse wiskundiges]] [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1839]] [[Kategorie:Sterftes in 1903]] a4xl5mv02ybkphzo9ne4211kr2rb2nh 0 365121 2970258 2356754 2026-09-23T18:57:12Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970258 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} '''''La Galatea''''' is 'n roman van [[Miguel de Cervantes]] wat in 1585 in [[Alcalá de Henares|Alcalá de Henares gepubliseer is]] met die titel ''Eerste deel van La Galatea, verdeel in ses boeke''. Ascanio Colonna is die gewyde van ''La Galatea,'' wat in die 1580's sy studies aan twee Castiliaanse universiteite voltooi het: die Universiteit van Alcalá en die Universiteit van Salamanca Die roman is waarskynlik begin skryf toe Cervantes uit sy gevangenskap in [[Algiers]] (Desember 1580) terugkeer. Dit het weinig sukses in boekwinkels gehad, veral as dit vergelyk word met die enorme ''Diana'' de Montemayor en die groot ''Diana wat verlief is'' op Gil Polo. Cervantes het sy hele roman 'n baie hoë konsep van sy roman gehad en die bedoeling gehad om die tweede deel te publiseer, maar hy sterf sonder om dit te doen [[Lêer:1899-03-11,_Blanco_y_Negro,_Creaciones_femeninas_VIII,_La_Galatea,_Cecilio_Pla_(cropped).jpg|links|duimnael| La Galatea in 'n illustrasie deur Cecilio Pla]] [[Kategorie:Pages with unreviewed translations]] jqvsiqlj35hdpbkehg30vbzf521me3k 0 370295 2970360 2848708 2026-09-24T00:56:29Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970360 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Mathieu Amalric | beeld = Mathieu Amalric UCR.jpg | beeldonderskrif = Amalric in 2017 | geboortedatum = {{geboortedatum en ouderdom|1965|10|25}} | geboorteplek = [[Neuilly-sur-Seine]], Frankryk | beroep = Regisseur, akteur, draaiboekskrywer | jare_aktief = 1984–huidig | webwerf = | huweliksmaat = Jeanne Balibar ({{abbr|div.|divorced}}) | kinders = 3 }} '''Mathieu Amalric''' ({{IPA-fr|ma.tjø a.mal.ʁik|-|Fr-Mathieu Amalric.ogg}}; gebore op 25 Oktober 1965)<ref name="Curr Bio">{{cite book|title=Current Biography Yearbook 2011|year=2011|publisher=H.W. Wilson|location=Ipswich, MA|isbn=978-0-8242-1121-9|pages=[https://archive.org/details/currentbiography0000unse_z0h6/page/15 15–18]|chapter=Amalric, Mathieu|url=https://archive.org/details/currentbiography0000unse_z0h6/page/15}}</ref> is 'n Franse akteur en rolprentvervaardiger. Hy is veral bekend vir sy rol as die hoof-skobbejak in die [[James Bond]]-rolprent ''Quantum of Solace'', sy rol in [[Steven Spielberg]] se ''Munich'', en vir sy rol in ''[[Le Scaphandre et le Papillon]]'' (Engels: ''The Diving Bell and the Butterfly''), waarvoor hy kritiese lof ontvang het. Hy het ook verskeie César-toekennings en die Lumières-toekenning ontvang. == Vroeë lewe == Amalric is gebore in [[Neuilly-sur-Seine]], 'n voorstad van Parys, as die seun van Nicole Zand, 'n literêre kritikus vir ''[[Le Monde]]'', en Jacques Amalric, wat deel was van die redaksie vir buitelandse sake by ''Le Monde'' en ''Libération''. Amalric se vader is Frans, terwyl sy moeder in [[Pole]] gebore is aan Joodse ouers wat tydens die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog na Frankryk verhuis het.<ref name="ref1">{{cite news |last=Friedman |first=Roger |title=Jerry Maguire (aka Tom Cruise) in Hitler Murder Attempt |publisher=FOXNews.com |date=2007-11-16 |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,311929,00.html |access-date=2008-01-09 |archive-date=2008-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080115101221/http://www.foxnews.com/story/0,2933,311929,00.html |url-status=dead}}</ref> == Loopbaan == Amalric het aanvanklik roem behaal in die rolprent ''My Sex Life... or How I Got Into an Argument'' (''Ma Vie Sexuelle''), waarvoor hy 'n César-toekenning gewen het. Hy is gekies om die [[James Bond]]-skurk Dominic Greene te speel naas [[Daniel Craig]] as "James Bond" (saam met wie hy voorheen gespeel het in ''Munich'') in die 2008 rolprent ''Quantum of Solace''.<ref name="ref082">{{cite news |last=Hammond |first=Wally |title=Mathieu Amalric on 'Heartbeat Detector' |publisher=TimeOut |date=2008-05-14 |url=https://www.timeout.com/film/features/show-feature/4801/mathieu-amalric-on-heartbeat-detector.html |access-date=2008-05-14 |archive-date=2010-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223233413/http://www.timeout.com/film/features/show-feature/4801/mathieu-amalric-on-heartbeat-detector.html |url-status=dead }}</ref> In [[2007]] het hy kritiese lof ontvang vir sy rol in ''[[Le Scaphandre et le Papillon]]''. Sy 2010 film, ''On Tour'', het eerste verskyn by die [[Cannes-rolprentfees 2010|Cannes-rolprentfees van 2010]] en aan hom die toekenning besorg vir die Beste Regisseur.<ref name="hollywoodreporter">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/world/news/e3i3d82e5b089623802884efcd38a037f67?pn=2 |title=Hollywood Reporter: Cannes Lineup |access-date=2010-04-15 |work=hollywoodreporter |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100422212018/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/world/news/e3i3d82e5b089623802884efcd38a037f67?pn=2 |archive-date=22 April 2010 }}</ref> Die 2014 film getiteld ''The Blue Room'', waarin hy 'n rol vertolk het en ook die regie behartig het, was gekies om te mee te ding in die ''Un Certain Regard''-afdeling van die [[Cannes-rolprentfees 2014|Cannes-rolprenfees van 2014]].<ref name="Cannes2014">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.fr/en/article/60533.html |title=2014 Official Selection |access-date=18 April 2014 |work=Cannes}}</ref><ref>[http://mera.unaux.com/mathieu-amalric-on-why-hes-not-an-actor-and-how-doing-james-bond-is-like-visiting-coney-island/ Mathieu Amalric on Why He’s ‘Not an Actor’] and How Doing James Bond is Like Visiting Coney Island</ref><ref>(Apr 29, 2021) [https://dev-mera.pantheonsite.io/nakk Mathieu Amalric on Why He’s ‘Not an Actor’]{{Dooie skakel|date=Oktober 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} and How Doing James Bond is Like Visiting Coney Island</ref> == Filmografie == === As akteur === {| class="wikitable sortable" ! Jaar ! Titel ! Rol ! class="unsortable" | Notas |- | 1984 | ''Favorites of the Moon'' | Julien | |- | 1991 | ''Vert quoi vers où'' | | Kortfilm |- |rowspan="2"| 1992 | ''The Sentinel'' | 'n mediese student | |- | ''La Chasse aux papillons'' | | |- | 1993 | ''Les Yeux au plafond'' | | Kortfilm, ook regisseur en draaiboekskrywer |- | 1994 | ''Lettre pour L...'' | | Ook assistent-regisseur |- | 1995 | ''Tom est tout seul'' | | Ook assistent-regisseur |- |rowspan="2"| 1996 | ''Le Journal du séducteur'' | Sebastien | Benoem—Acteurs à l'Écran – vir Beste Akteur |- | ''My Sex Life... or How I Got Into an Argument'' | Paul Dedalus | César-toekenning vir Mees Belowende Akteur |- | 1997 | ''Genealogies of a Crime'' | Yves | |- |rowspan="5"| 1998 | ''L'Interview'' | Julien | Kortfilm |- | ''On a très peu d'amis'' | Ivan | |- | ''Dieu seul me voit (Versailles-Chantiers)'' | Atchoum | |- | ''Late August, Early September'' | Gabriel | |- | ''Alice and Martin'' | Benjamin Sauvagnac | |- |rowspan="2"| 1999 | ''Trois ponts sur la rivière'' | Arthur Echéant | |- | ''Farewell, Home Sweet Home'' | Drinker by kroeg | |- |rowspan="3"| 2000 | ''False Servant'' | Lélio | |- | ''La Bréche de Roland'' | Roland | |- | ''L'Affaire Marcorelle'' | Fourcade | |- |rowspan="2"|2001 | ''Boyhood Loves'' | Paul | |- | ''Zaïde, un petit air de vengeance'' |Luigi Scarofolo | Telefilm |- |rowspan="4"| 2002 | ''Lundi matin'' | Nicolas | Stem |- | ''Les Naufragés de la D17'' | René | |- | ''Lulu'' | Die advokaat | |- | ''C'est le bouquet!'' |Stéphane | |- |rowspan="3"| 2003 | ''A Man, a Real One'' | Boris | |- | ''Mes enfants ne sont pas comme les autres'' | Gérald | |- | ''Inquiétudes'' | Kunsonderwyser | |- |rowspan="5"| 2004 | ''Cuadrilátero'' | | Kortfilm |- | ''Les Parallèles'' | Simon | Kortfilm |- | ''Kings and Queen'' | Ismaël Vuillard | César-toekenning vir Beste Akteur<br />Lumières-toekenning vir Beste Akteur |- | ''Le Pont des Arts'' | Un spectateur du Nô | |- | ''Au large de Bad Ragaz'' | Alex | |- |rowspan="6"| 2005 | ''I Saw Ben Barka Get Killed'' | Philippe Bernier | |- | ''Les Matines'' | Serge | Kortfilm |- | ''La Moustache'' | Serge Schaeffer | |- | ''Munich'' | Louis | Benoem—National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actor <small>(2de plek)</small><br />Benoem—New York Film Critics Circle Award for Best Supporting Actor <small>(2de plek)</small> |- | ''Comme James Dean'' | Robert Benchetrout | Kortfilm |- | ''Avaler des couleuvres'' | Tom | Kortfilm |- |rowspan="6"| 2006 | ''Marie Antoinette'' | Man by die gemaskerde bal | |- | ''When I Was a Singer'' | Bruno | |- | ''Les Signes'' | Man | Kortfilm |- | ''Fragments sur la grâce'' | 'n Leser | |- | ''Un lever de rideau'' | Pierre | Kortfilm |- | ''Le Grand Appartement'' | Martin | |- |rowspan="6"| 2007 | ''Michou d'Auber'' | Jacques | |- | ''Heartbeat Detector'' | Simon | Kopenhagen Internasionale Filmfees – Beste Akteur<br />Gijón Internasionale Filmfees – Beste Akteur<br />Benoem—Globes de Cristal-toekenning vir Beste Akteur |- | ''Actrices'' | Denis | |- | ''[[Le Scaphandre et le Papillon]]'' | [[Jean-Dominique Bauby]] | César-toekenning vir Beste Akteur<br />Étoiles d'Or vir Beste Akteur<br />Lumières-toekenning vir Beste Akteur<br />Benoem—Detroit Film Critics Society-toekenning vir Beste Akteur<br />Benoem—Globes de Cristal-toekenning vir Beste Akteur |- | ''L'Histoire de Richard O.'' | Richard O. | |- | ''A Secret'' | François Grimbert à 37 ans | |- |rowspan="5"| 2008 | ''57000&nbsp;km entre nous'' | Simon | |- | ''A Christmas Tale'' | Henri | |- | ''On War'' | Bertrand | |- | ''Mesrine: Public Enemy Number One'' | François Besse | Benoem—Globes de Cristal-toekenning vir Beste Akteur |- | ''Quantum of Solace'' | Dominic Greene | |- |rowspan="4"| 2009 | ''Park Benches'' | Die vader | |- | ''Face'' |Man in bosse | |- | ''Happy End'' | Robinson | |- | ''Wild Grass'' | Bernard de Bordeaux | |- |rowspan="5"| 2010 | ''The Extraordinary Adventures of Adèle Blanc-Sec'' | Dieuleveult | |- | ''On Tour'' | Joachim Zand | Ook regisseur en draaiboekskrywer<br />RiverRun International Film Festival – Beste Akteur |- | ''The Rabbi's Cat'' | Le prince | Stem |- | ''The Silence of Joan'' | Die Prediker | |- | ''La Chanson du dimanche'' | Danny Monaco | TV-reeks |- |rowspan="1"| 2011 | ''Chicken with Plums'' | Nasser-Ali | |- |rowspan="6"| 2012 | ''You Ain't Seen Nothin' Yet!'' | Homself | |- | ''Cosmopolis'' | André Petrescu | |- | ''Camille Rewinds'' | Franse onderwyser | |- | ''Le Reste du monde'' | Paul | Telefilm |- | ''Les Gouffres'' | Georges | |- | ''Lines of Wellington'' |[[Marcellin Marbot|Barão Marbot]] | |- |rowspan="6"|2013 |''Venus in Fur'' | Thomas |Benoem—César-toekenning vir Beste Akteur |- |''Jimmy P: Psychotherapy of a Plains Indian'' | George Devereux | |- |''Love Is the Perfect Crime'' |Marc | |- |''Les Anonymes'' |Roger Marion |Telefilm |- | ''The Dune'' | Moreau | |- | ''Petit matin'' | Patrick | Kortfilm |- |rowspan="5"|2014 |''[[The Grand Budapest Hotel]]'' | Serge X |Florida Film Critics Circle-prys vir Beste Rolverdeling<br />Benoem—Critics' Choice Movie-prys vir Beste Akteurs-ensemble<br />Benoem—San Diego Film Critics Society Award for Best Performance by an Ensemble<br />Benoem—Screen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Cast in a Motion Picture<br />Benoem—Washington D.C. Area Film Critics Association Award for Best Ensemble |- | ''If You Don't, I Will'' | Pierre | |- | ''The Blue Room'' | Julien Gahyde |Ook regisseur en draaiboekskrywer |- | ''Bird People'' | Die verteller |Stem |- | ''Les Jours venus'' | | |- |rowspan="9"|2015 |''Wolf Hall'' (minireeks) |Eustace Chapuys |TV-minireeks |- |''The Forbidden Room'' |Thadeusz M____ / Ostler | |- |''My Golden Days'' |Paul (adult) | |- |''Families'' |Jérôme Varenne | |- |''The Very Private Life of Mister Sim'' | Samuel | |- |''Winter Song'' | | |- |''D'ombres et d'ailes'' | |Kortfilm; stem |- |''Spectrographies'' |Die rolprentvervaardiger | |- |''Hitchcock/Truffaut'' |Verteller | |- |rowspan="7"|2016 |''Le Cancre'' |Boris | |- | ''Spiritismes'' | | |- |''Le Fils de Joseph'' |Oscar Pormenor | |- |''La Loi de la jungle'' |Galgaric | |- |''The Woman in the Silver Plate'' | | |- |''Never Ever'' |Rey | |- |''Demain et tous les autres jours'' | | |- |rowspan="3"|2017 |''Espèces menacées'' | | |- |''Barbara'' | |Ook direkteur en draaiboekskrywer |- |''Ismael's Ghosts'' |Ismaël | |- |2018 |''Sink or Swim'' |Bertrand | |- | 2019 | ''Sound of Metal'' | Richard Berger | |- | 2021 | ''Mother Schmuckers'' | Die vader | |- |rowspan="2"| TBA | ''The French Dispatch'' | | Post-vervaardiging |- | ''O2'' | | Post-vervaardiging |} === As rolprentvervaardiger === {| class="wikitable sortable" ! rowspan=2 width="33"| Jaar ! rowspan=2| Titel ! colspan=3| Gekrediteur as ! rowspan=2| Notes |- ! width=65 |Regisseur ! width=65 |Draaiboekskrywer ! width=65 |Ander |- | align="center" | 1985 | align="left"| ''Marre de café'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 1986 | align="left"| ''La Seule différence c'est que les cafés sont plus chers'' | {{ja}} | | |Kortfilm |- | align="center" | 1987 | align="left"| ''Au revoir les enfants'' | | | {{ja}} |Derde assistent-regisseur |- | align="center" | 1990 | align="left"| ''La Passion Van Gogh'' | | | {{ja}} |Assistent-regisseur |- | align="center" | 1990 | align="left"| ''Sans rires'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 1992 | align="left"| ''Border Line'' | | | {{ja}} |Tweede assistent-regisseur |- | align="center" | 1992 | align="left"| ''The Absence'' | | | {{ja}} |Assistent-regisseur |- | align="center" | 1993 | align="left"| ''Les Yeux au plafond'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 1993 | align="left"| ''8 bis'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 1993 | align="left"| ''The Diary of Lady M'' | | | {{ja}} |Assistent-regisseur |- | align="center" | 1993 | align="left"| ''Lettre pour L...'' | | | {{ja}} |Assistent-regisseur |- | align="center" | 1994 | align="left"| ''Bête de scène'' | | | {{ja}} |Kortfilm; assistent-regisseur |- | align="center" | 1995 | align="left"| ''Tom est tout seul'' | | | {{ja}} |Assistent-regisseur |- | align="center" | 1997 | align="left"| ''Mange ta soupe'' | {{ja}} | {{ja}} | | |- | align="center" | 2001 | align="left"| ''Le Stade de Wimbledon'' | {{ja}} | {{ja}} | | |- | align="center" | 2003 | align="left"| ''La Chose publique'' | {{ja}} | {{ja}} | |Telefilm |- | align="center" | 2003 | align="left"| ''Malus'' | {{ja}} | {{ja}} | |Dokumentêre kortfilm |- | align="center" | 2004 | align="left"| ''14,58 euros'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 2007 | align="left"| ''Deux cages sans oiseaux'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 2007 | align="left"| ''À l'instar du Père Noël et de la pizza'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 2007 | align="left"| ''Laissez-les grandir ici'' | {{ja}} | | |Dokumentêre kortfilm |- | align="center" | 2010 | align="left"| ''On Tour'' | {{ja}} | {{ja}} | |[[Cannes-rolprentfees 2010|Cannes-rolprentfees in 2010]] – Toekenning vir Beste Regisseur<br />[[Cannes-rolprentfees 2010|Cannes-rolprentfees van 2010]] – FIPRESCI-prys<br />Benoem—César-toekenning vir Beste Regisseur<br />Benoem—César-toekenning vir Beste Oorspronklike Draaiboek<br />Benoem—Globes de Cristal-prys- Beste Rolprent<br />Benoem—Gopo-prys vir Beste Europese Film<br />Benoem—Lumières-toekenning vir Beste Regisseur |- | align="center" | 2010 | align="left"| Joann Sfar (dessins) | {{ja}} | | {{ja}} |Dokumentêre kortfilm |- | align="center" | 2010 | align="left"| ''L'Illusion comique'' | {{ja}} | {{ja}} | |Telefilm |- | align="center" | 2012 | align="left"| ''Next to Last (automne 63)'' | {{ja}} | {{ja}} | |Kortfilm |- | align="center" | 2012 | align="left"| La Richesse du loup | | | {{ja}} |Mederegisseur |- | align="center" | 2014 | align="left"| ''La Magie de Noël'' | {{ja}} | | |Kortfilm |- | align="center" | 2014 | align="left"| The Blue Room | {{ja}} | {{ja}} | |Mar del Plata Internasionale Filmfees – Beste Regisseur<br />Benoem—[[Cannes-rolprentfees 2014|Cannes-rolprentfees van 2014]] – Prix Un certain regard<br />Benoem—César-toekenning vir Beste Verwerking |- | align="center" | 2015 | align="left"| ''C'est presque au bout du monde'' | {{ja}} | | |Kortfilm |- | align="center" | 2017 | align="left"| Barbara | {{ja}} | {{ja}} | | Louis Delluc-prys 2017 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commonskat|Mathieu Amalric}} * {{IMDb name|23832|Mathieu Amalric}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Amalric, Mathieu}} [[Kategorie:Geboortes in 1965]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Franse akteurs]] h0fso1xt6hcblg4tvrnh60zjycf097s 0 384057 2970378 2428156 2026-09-24T02:39:06Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970378 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Misha Defonseca | geboortenaam = Monique de Wael | geboortedatum = 1937 | geboorteplek = [[België]] | bekend_vir = 'n fiktiewe [[Holocaust]]-outobiografie | beroep = Skrywer | eggenoot = Maurice Defonseca }} '''Misha Defonseca''' (gebore as '''Monique de Wael''') is 'n [[België|Belgies]] gebore [[skrywer]], onder meer van 'n fiktiewe [[Holocaust]]-outobiografie met die titel ''Misha: A Mémoire of the Holocaust Years''. Dit is in 1997 die eerste keer gepubliseer as ware [[memoires]]. Dit was dadelik gewild in [[Europa]]; dit is in 18 tale vertaal en die [[Frans]]e [[rolprent]] ''Survivre avec les loups'' ("Oorlewing saam met die wolwe") is daarvan gemaak.<ref name="den">{{cite news|last=Mehegan|first=David|title=Faked Holocaust memoir: Den of lies|newspaper=The Boston Globe|date=1 Maart 2008|url=http://www.boston.com/ae/books/articles/2008/03/01/den_of_lies|access-date=1 Maart 2008|archive-date=13 Mei 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513140850/http://www.boston.com/ae/books/articles/2008/03/01/den_of_lies/|url-status=dead}}</ref> Op 29 Februarie 2008 het die skrywer en haar regsverteenwoordigers erken die topverkoperboek was fiktief, al is dit as 'n outobiografie gepubliseer.<ref name="telegraph">{{cite news|last=Waterfield |first=Bruno |title='Wolf woman' invents Holocaust survival tale |newspaper=The Telegraph |date=1 Maart 2008 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2008/02/29/wwolf129.xml |access-date=1 Maart 2008 |format=Internet Archive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302184438/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2008%2F02%2F29%2Fwwolf129.xml |archive-date=2 Maart 2008 }}</ref> In 2014 het 'n hof Defonseca gelas om $22 miljoen aan haar uitgewer terug te betaal.<ref name="New Republic">{{cite news |title= Yet Another Writer Has Admitted Faking Her Holocaust Memoir: The long, strange history of made-up Shoah stories | url=https://newrepublic.com/article/117764/misha-defonseca-pays-22-million-history-fake-holocaust-memoir}}</ref> ==Biografie== [[Beeld:Hôtel communal de Schaerbeek - Plaque commémorative (1).jpg|thumb|'n Gedenkplaat in Schaerbeek vir werknemers van die plaaslike regering wat in die [[Tweede Wêreldoorlog]] "vir die nasie gesterf het". In die oop plek heel onder was eens De Wael se pa se naam.]] Defonseca is gebore as Monique de Wael, die dogter van [[Katolieke Kerk|Katolieke]] ouers wat deur die [[Nazi's]] gevange geneem, verban en vermoor is omdat hulle lede van die weerstandsbeweging was. Ná haar ouers se inhegtenisneming is Monique na haar grootouers, en daarna haar oom, gestuur om by hulle te gaan woon. In die plaaslike gemeenskap was sy bekend as die "dogter van die verraaier", want haar pa is daarvan beskuldig dat hy tydens sy aanhouding geheime aan die Nazi's verklap het. Haar pa se naam is verwyder van 'n gedenkteken ter ere van die Schaerbeek-munisipaliteit se werknemers wat Nazi-slagoffers was.<ref>Survivre avec les loups : la véritable histoire de Misha Defonseca, deur Lionel Duroy, XO, 2012</ref> Defonseca en haar man, Maurice, het in 1988 van [[Parys]] na die [[Verenigde State]] verhuis en 'n huis in Millis, [[Massachusetts]], gekoop. Hy was teen die middel 1990's werkloos. Defonseca het begin fantaseer oor haar kinderjare en 'n storie uitgedink van hoe sy op sesjarige ouderdom deur [[Europa]] geswerf het nadat haar ouers in 1941 gedeporteer is en deur 'n vriendelike trop [[Wolf|wolwe]] beskerm is, hoe sy 'n Duitse soldaat uit selfverdediging doodgemaak het en in uit die [[Warskou-ghetto]] gesluip het, en hoe sy ná die oorlog haar pad teruggekry het huis toe.<ref name="den"/> Jane Daniel, 'n plaaslike boekuitgewer, het Defonseca oorreed om haar memoires te skryf nadat sy gehoor het hoe die skrywer haar storie in die Massachusetts-sinagoge vertel.<ref name="newsday">{{cite news|last=Trujillo|first=Melissa|title=Writer Admits Holocaust Book Is Not True|newspaper=Newsday|date=29 Februarie 2008|url=http://www.newsday.com/news/nationworld/world/wire/sns-ap-holocaust-book-hoax,0,7989045.story|access-date=1 Maart 2008}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daniel het ''Misha: A Memoire of the Holocaust Years'' in 1997 gepubliseer deur haar "eenvrou-onderneming", Mt. Ivy Press.<ref name="den"/> Voordat die bedrogspul ontdek is, het die boek 'n regsgeding van miljoene dollars veroorsaak tussen Defonseca en die boek se [[spookskrywer]], Vera Lee, aan die een kant en Jane Daniel en haar klein onderneming, Mt. Ivy Press, aan die ander kant. Daniel en Defonseca het 'n uitval gehad oor die wins van die topverkoperboek en dit het tot 'n hofsaak gelei. In 2005 het 'n Bostonse hof Daniel gelas om $22,5 miljoen aan Defonseca en Lee te betaal. Defonseca se regsverteenwoordigers het gesê Daniel het nie dié bedrag betaal nie.<ref name="newsday"/> Ná haar erkenning oor die boek het 'n hof Defonseca in 2014 gelas om die volle bedrag terug te betaal.<ref>{{cite news|author=Lizzie Dearden |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/author-who-made-up-bestselling-holocaust-memoir-ordered-to-repay-133m-9353897.html |title=Misha Defonseca: Author who made up Holocaust memoir ordered to repay £13.3m - News - Books |newspaper=The Independent |date=19 Maart 2014 |access-date=12 Mei 2014}}</ref> Ondanks die boek se gewildheid het baie resensente gewys op dele daarin wat logies of histories onwaarskynlik was. Die eerste persoon wat die egtheid van die storie in die openbaar in twyfel getrek het, is Henryk M. Broder, wat in 1996 'n artikel oor Defonseca vir die Duitse publikasie ''[[Der Spiegel]]'' geskryf het.<ref>[http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-9133130.html Verliebt in eine tote Kobra], ''[[Der Spiegel]]'' 50/1996, 9 Desember 1996</ref> Laat in Februarie 2008 het Jane Daniel 'n doopsertifikaat vir 'n Monique De Wael van 'n Brusselse kerk op haar blog gepubliseer, asook 'n rekord van 'n elementêre skool naby die De Waels se huis wat wys Monique is in September 1943 daar ingeskryf – twee jaar nadat Misha beweer het sy Brussel verlaat het.<ref name="slate">{{cite magazine|last=Eskin|first=Blake|title=Crying Wolf: Why did it take so long for a far-fetched Holocaust memoir to be debunked?|magazine=Slate|date=29 Februarie 2008|url=http://www.slate.com/id/2185493|access-date =8 Maart 2008}}</ref> Die Belgiese koerant ''Le Soir'' het kort daarna daaroor berig.<ref name="lesoir">{{cite news |last=Metdepenningen |first=Marc |title=Le vrai dossier de " Misha " |language=French |newspaper=Le Soir |date=23 February 2008 |url=http://www.lesoir.be/channels/cinema/cinema-ses-parents-etaient-2008-02-23-579622.shtml |access-date=1 Maart 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080228004201/http://www.lesoir.be/channels/cinema/cinema-ses-parents-etaient-2008-02-23-579622.shtml |archive-date=28 Februarie 2008 }}</ref> Eindelik het 'n Belgiese historikus, dr. Maxime Steinberg, die storie se ongerymdhede en foute uitgewys.<ref>[http://www.maximesteinberg.org/references.html Maxime Steinberg: Tuisblad.]</ref> Op 29 Februarie 2008 het Defonseca aan ''Le Soir'' erken sy het die storie versin nadat die koerant aan haar "onweerlegbare" bewyse getoon het dat haar storie vals is.<ref>{{cite journal |title=A Pack of ... ? | doi=10.1126/science.319.5869.1467a |last=Bhattacharjee |first=Yudhiijit |date=13 Maart 2008 |journal=Science |volume=319 |page=1467| s2cid=220098969 }}</ref> "Die boek is 'n storie; dis my storie," sê die skrywer in 'n verklaring onder haar eie naam. "Dit is nie die ware realiteit nie, maar dit is my realiteit. Soms onderskei ek moeilik tussen die werklikheid en my innerlike wêreld."<ref name="lies">{{cite news|last=Shields|first=Rachel|title=Adopted by wolves? Bestselling memoir was a pack of lies|newspaper=The Independent|date =1 Maart 2008|url=https://www.independent.co.uk/news/europe/adopted-by-wolves-bestselling-memoir-was-a-pack-of-lies-790000.html|access-date=1 Maart 2008}}</ref> Defonseca het aan ''Le Soir'' vertel sy wou nog altyd haar eie naam vergeet, omdat sy "die verraaier se dogter" genoem is. ==Sien ook== * [[Vals memoires]] ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== * {{fr}} [http://www.lefigaro.fr/culture/2008/02/28/03004-20080228ARTFIG00667-survivre-avec-les-loups-la-supercherie-.php Misha Defonseca oor haar werklike lewe] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Monique Defonseca}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Defonseca, Misha}} [[Kategorie:Wilde kinders]] [[Kategorie:Belgiese skrywers]] [[Kategorie:Letterkundige vervalsings]] gq94mxvqjfesg4nza9e6bw7hj81bs1l 0 384141 2970314 2895924 2026-09-23T20:11:52Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970314 wikitext text/x-wiki 'n '''Letterkundige vervalsing''' is enige geskrif soos 'n [[letterkunde|letterkundige werk]] of [[manuskrip]] wat óf opsetlik en valslik aan 'n historiese of denkbeeldige [[skrywer]] toegeskryf word óf voorgehou word as [[memoires]] of 'n ander niefiktiewe werk terwyl dit in werklikheid onwaar is of fiktiewe inhoud bevat. ==Geskiedenis== Letterkundige vervalsing kan verband hou met die werk van 'n beroemde skrywer wie se skryfwerk 'n gevestigde wesentlike, of [[Geld|monetêre]], waarde het. In 'n poging om munt te slaan uit die beroemde skrywer se reputasie, skryf die vervalser 'n werk wat sy styl naboots. Hy kan ook probeer om 'n kamtige oorspronklike manuskrif na te maak. Laasgenoemde is egter minder algemeen, want dit vereis groot tegniese vaardigheid soos om die [[ink]] en papier na te maak. Die vervalser kan ook beweer 'n voorheen onbekende skrywer se werk is ontdek. Letterkundige vervalsing is nie nuut nie. [[Onomacritus]] (c. 530-480&nbsp;v.C.) is een van die eerste bekende letterkundige vervalsers. Hy het profesieë uitgedink wat hy aan die profeet en siener [[Musaeus van Athene|Musaeus]] toegeskryf het.<ref>B. Ehrman, ''Writing in the Name of God – Why the Bible's Authors Are Not Who We Think They Are'', HarperOne (2011){{ISBN|0062012614}}, pp. 39-40</ref> In die 3de eeu&nbsp;n.C. het 'n sekere Septimius 'n kamtige [[Latyn]]se vertaling nagemaak van 'n ooggetuie van die [[Trojaanse Oorlog]], Dictys van Kreta, se weergawe daarvan. In die inleiding tot die boek verleen die "vertaler" verdere geloofwaardigheid aan die dokument deur te beweer die oorspronklike [[Grieks]]e manuskrip is tydens [[Nero]] se bewind ontdek toe Dictys se graftombe deur 'n [[aardbewing]] ontbloot en sy dagboek gevind is. Septimius het toe beweer die oorspronklike dokument is aan die goewerneur van Kreta oorhandig en dié het die dagboek aan Nero gegee tydens sy toer deur Griekeland in 66-67&nbsp;n.C. Volgens die [[historikus]] Miriam Griffin was sulke vals en romantiese bewerings nie ongewoon in dié tyd nie.<ref>Nero: The end of a Dynasty, Miram T. Griffin, 1984. Hoofstuk 9. {{ISBN|0415214645}}</ref> Van die letterkundige vervalsings wat die langste geglo is, is dié van [[Pseudo-Dionisios]], 'n 5de- tot 6de-eeuse [[Sirië|Siriese]] mistieke skrywer wat beweer het hy is 'n dissipel van die [[Paulus van Tarsus|apostel Paulus]]. Sowat 500 jaar later het [[Petrus Abaelardus|Abaelardus]] twyfel oor die skrywer uitgespreek, maar konsensus is eers in die [[Renaissance]] bereik dat die oorsprong van die werke vals is. In die 1&nbsp;000 tussenin het dit 'n groot teologiese invloed gehad.<ref>Sarah Coakley (red.), Charles M. Stang (red.), ''Re-thinking Dionysius the Areopagite'', Wiley-Blackwell (2009), {{ISBN|978-1405180894}}</ref> [[Beeld:Henry Wallis - Chatterton - Google Art Project.jpg|thumb|240px|''The death of Chattertom'', 1856, deur Henry Wallis.]] Thomas Chatterton (1752-1770) was 'n besonderse Engelse digter en briefskrywer wat al op 11-jarige ouderdom begin het om werke te skryf wat hy toegeskryf het aan 'n denkbeeldige 15de-eeuse digter, Thomas Rowley. Hy het daarmee weggekom omdat min mense in dié tyd vertroud was met [[Middeleeuse]] [[poësie]]. Hy is egter ontmasker en hoewel sy werk ná sy dood groot lof ingepalm en hom beroemd gemaak het, het dit min geldelike voordeel vir hom ingehou. Op 17-jarige ouderdom het Chatterton [[selfmoord]] gepleeg – brandarm, alleen en halfverhonger. ''The English Mercurie'' was skynbaar die eerste Engelse koerant toe dit in 1794 ontdek is. Dit het glo berig oor die Engelse se geveg teen die [[Spaanse Armada]] in 1588, maar is in werklikheid in die 18de eeu deur Philip Yorke, 2de Graaf van Hardwicke, geskryf as 'n letterkundige speletjie met sy vriende.<ref>''Penny Magazine of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge'', Volume 9, 18 Januarie 1840, pp. 17-19</ref> Letterkundige vervalsings is in die 19de eeu as 'n kreatiewe skryfmetode voorgestaan deur die Franse skrywer Charles Nodier, en baie skrywers het onder sy invloed letterkundige vervalsings geskryf, onder andere Prosper Merimee en Pierre Louys. ==Vals memoires== Die [[genre]] van vals [[outobiografie]]ë of [[vals memoires]] het gelei tot "lydingsletterkunde", boeke waarin skrywers beweer hulle het in hulle kinderjare geweldig gely weens [[siekte]]s, [[mishandeling]], [[Middelmisbruik|dwelmmisbruik]], ensovoorts. Van die skrywers wat in die laaste eeu letterkundige vervalsings geskryf het, sluit in Stephen Longstreet (''Nell Kimball: Her Life as an American Madam, by herself''),<ref>{{Cite web|url=http://drs.library.yale.edu/HLTransformer/HLTransServlet?stylename=yul.ead2002.xhtml.xsl&pid=beinecke:longstreet&clear-stylesheet-cache=yes|title=Guide to the Stephen Longstreet Papers|website=Yale.edu|access-date=14 September 2018}}</ref> Asa Earl Carter (''The Education of Little Tree'', onder die skuilnaam Forrest Carter),<ref name=TI>{{cite news |work=[[The Independent]]|title=The tall tale of Little Tree and the Cherokee who was really a Klansman|first=Dave|last=Randall|date=September 1, 2002|url=https://www.independent.co.uk/news/media/the-tall-tale-of-little-tree-and-the-cherokee-who-was-really-a-klansman-175400.html}}</ref> en Margaret Seltzer (''Love and Consequences'', onder die skuilnaam Margaret B. Jones).<ref>William McGowan, ''Gray Lady Down: What the Decline and Fall of the New York Times Means'', pp. 160-161, Encounter books, 2010, {{ISBN|978-1594034862}}</ref> ''Famous All Over Town'' is 'n roman deur Danny Santiago waarin hy skryf oor sy lewe as jong Spaans-Amerikaanse seun wat in die ooste van [[Los Angeles]] in [[Kalifornië]] grootgeword het. Dit het in 1984 die Rosenthalprys vir letterkunde gewen, maar twyfel oor die ware identiteit van Danny Santiago het ontstaan toe die skrywer weier om 'n kort biografie oor sy lewe aan die uitgewer by [[Simon & Schuster]] te verskaf wat die boek wou inskryf vir die [[Pulitzerprys]].<ref>Folkart, Burt A. "Obituaries: Daniel James: Writer Who Masqueraded as a Latino." Los Angeles Times. Los Angeles Times, 21 Mei 1988. <http://articles.latimes.com/1988-05-21/news/mn-2879_1_daniel-james></ref> In 'n ondersoek is vasgestel die skrywer is eintlik Daniel Lewis James, 'n middeljarige tot bejaarde wit man wat uit die oogpunt van 'n jong Latyns-Amerikaanse seun geskryf het. Misha Defonseca (gebore as Monique de Wael) is 'n [[België|Belgies]] gebore [[skrywer]], onder meer van 'n fiktiewe [[Holocaust]]-outobiografie met die titel ''Misha: A Mémoire of the Holocaust Years''. Dit is in 1997 die eerste keer gepubliseer as ware memoires. Dit was dadelik gewild in [[Europa]]; dit is in 18 tale vertaal en die [[Frans]]e [[rolprent]] ''Survivre avec les loups'' ("Oorlewing saam met die wolwe") is daarvan gemaak.<ref name="den">{{cite news|last=Mehegan|first=David|title=Faked Holocaust memoir: Den of lies|newspaper=The Boston Globe|date=1 Maart 2008|url=http://www.boston.com/ae/books/articles/2008/03/01/den_of_lies|access-date=1 Maart 2008|archive-date=13 Mei 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513140850/http://www.boston.com/ae/books/articles/2008/03/01/den_of_lies/|url-status=dead}}</ref> Op 29 Februarie 2008 het die skrywer en haar regsverteenwoordigers erken die topverkoperboek was fiktief, al is dit as 'n outobiografie gepubliseer.<ref name="telegraph">{{cite news|last=Waterfield |first=Bruno |title='Wolf woman' invents Holocaust survival tale |newspaper=The Telegraph |date=1 Maart 2008 |url=https://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2008/02/29/wwolf129.xml |access-date=1 Maart 2008 |format=Internet Archive |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080302184438/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2008%2F02%2F29%2Fwwolf129.xml |archive-date=2 Maart 2008 }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Bibliografie== {{refbegin|2}} * Bart D. Ehrman ''Forgery and Counterforgery: The Use of Literary Deceit in Early Christian Polemics'', Oxford University Press, USA (2012) 978-0199928033 * James Anson Farrer ''Literary Forgeries. With an Introduction by Andrew Lang'', HardPress Publishing (2012){{ISBN|978-1290475143}} * Anthony Grafton ''Forgers and Critics: Creativity and Duplicity in Western Scholarship'' (Princeton: Princeton University Press, 1990) {{ISBN|0-691-05544-0}} * Lee Israel ''Can You Ever Forgive Me?: Memoirs of a Literary Forger'' Simon & Schuster; 1ste uitg. (2008){{ISBN|978-1416588672}} * Melissa Katsoulis ''Telling Tales: A History of Literary Hoaxes'' (Londen: Constable, 2009) {{ISBN|978-1-84901-080-1}} * Richard Landon ''Literary forgeries & mystifications'', Thomas Fisher Rare Book Library U. of Toronto, 2003, {{ISBN|978-0772760456}} * Robin Myers ''Fakes and Frauds: Varieties of Deception In Print & Manuscript'' (New Castle: Oak Knoll Press 1996) {{ISBN|0-906795-77-X}} * Joseph Rosenblum ''Practice to Deceive: The Amazing Stories of Literary Forgery’s Most Notorious Practitioners'' (New Castle: Oak Knoll Press, 2000) {{ISBN|1-58456-010-X}} {{refend}} ==Skakels== * [http://classiclit.about.com/od/bookcollecting/tp/aatp_forgery.htm?p=1 Boeke oor letterkundige vervalsings by About.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080515001933/http://classiclit.about.com/od/bookcollecting/tp/aatp_forgery.htm?p=1 |date=15 Mei 2008 }} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Literary forgery}} {{Normdata}} [[Kategorie:Letterkundige vervalsings| ]] rnr9gu9w1zvbpc353ro4ksbszswq3a5 0 384468 2970259 2454044 2026-09-23T18:57:20Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970259 wikitext text/x-wiki Die '''epididimis''' (ɛpɪdɪdɪmɪs) is 'n buis wat 'n [[testikel]] met sy [[vas deferens]] verbind in die manlike voortplantingstelsel. Dit kom voor by alle manlike [[reptiele]], [[voëls]] en [[soogdier]]e. By volwasse mans is dit 'n enkele, smal, styf opgerolde buis, 6 tot 7 meter lank wat die efferente kanale aan die agterkant van elke testikel met sy vas deferens verbind.<ref>{{Cite book|title=Glenn's urological surgery|editor3-first=James F.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=GahMzaKgMKAC&pg=PA356|place=Philadelphia|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|chapter=Chapter 53: Anatomy of the epididymis, vas deferens, and seminal vesicle|page=356|year=2010|edition=7th|editor3-last=Glenn|last1=Kim|editor2-first=Thomas E.|editor2-last=Keane|editor1-first=Sam D.|editor1-last=Graham|first2=Marc|last2=Goldstein|first1=Howard H.|isbn=978-0-7817-9141-0}}</ref> == Funksies == [[Spermsel|Sperm]] wat in die testis gemaak word, gaan in die kop ( ''caput'' ) van die epididimis, beweeg deur die liggaam ( ''corpus'' ) en stop by die stert ( ''cauda'' ), waar dit gestoor word. As sperms eers gemaak word en na die kop beweeg, is hulle nog nie gereed om te [[Ejakulasie|ejakuleer]] nie. Hulle kan nie swem of 'n [[Eier (biologie)|eier]] bevrug nie. Teen die tyd dat hulle die stert bereik, kan die sperm wel 'n eier bevrug. Die sperms word deur die vas deferens na die seminale visikel oorgedra. Die sperm kan nog nie swem nie, so spierkontraksies stoot die sperma na die seminale vesikel waar die finale ontwikkeling voltooi word. As die sperme ejakuleer, beweeg dit deur die stert van die epididimis. Daar is soveel sperms dat hulle nie kan swem nie, maar gebruik spiere in die vas deferens. == Siekte == 'n Besering of [[infeksie]] van die epididimis veroorsaak [[epididimitis]], 'n pynlike toestand wat maande kan neem om te genees. Soms moet die testikel verwyder word. Dit lyk asof daar geen enkele oorsaak of behandeling vir hierdie toestand is nie. Sommige dokters behandel dit met [[Antibiotikum|antibiotika]], sommige volg 'n "wag en sien" houding. Soms word slegs een testikel aangetas, anders albei. == Verwydering == Soms word mans se epididimis verwyder as 'n vorm van geboortebeperking of om ander redes (soos vir post-vasektomiese pyn) tydens 'n operasie bekend as 'n epididimektomie.<ref>{{cite book|url=https://open.lib.umn.edu/largeanimalsurgery/chapter/how-to-epididectomy/|first6=Erica|publisher=University of Minnesota Libraries Publishing|last9=DVM|first9=|last8=Ezzo|first8=Ashley|last7=DVM|first7=|last6=Dobbs|last5=PhD|title=Large Animal Surgery – Supplemental Notes|first5=D. V. M.|last4=Norton|first4=Elaine|last3=PhD|first3=|last2=DVM|first2=|last1=Malone|first1=Erin|via=open.lib.umn.edu}}</ref><ref>[https://www.researchgate.net/publication/12469230_Epididymectomy_is_an_effective_treatment_for_scrotal_pain_after_vasectomy]</ref><ref>{{cite web|url=https://europepmc.org/article/med/1933163|title=Europe PMC|website=europepmc.org}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Seksuele anatomie]] ld44xutl2l6upo0k470jgwb8w8hdmtu 0 386180 2970285 2460635 2026-09-23T19:15:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970285 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas rolprent | naam = La fille de Carthage | beeld = Aïn el Ghazal ou La Fille de Carthage. Drame de la vie arabe.webm | regisseur = Albert Samama Chikly<ref>{{cite web |url=https://letterboxd.com/film/the-girl-from-carthage/|title=The Girl from Carthage 1924 'La fille de Carthage' Directed by Albert Samama Chikly |accessdate=12 September 2017|publisher=letterboxd.com}}</ref> | produksieleier = | geskryf_deur = | verteller = | met = | musiek = Mark Smythe | kinematografie = | redigeerder = | ateljee = | verspreider = | vrygestel = 1924 | speeltyd = | land = [[Tunisië]] | taal = [[Arabies]] | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = tt0256753 }} '''''La fille de Carthage''''' (Die meisie van Kartago)) is 'n Tunisiese film uit 1924 geskryf deur Haydée Tamzali en geregisseer deur Albert Samama Chikly.<ref>{{cite web |url=http://www.victorian-cinema.net/samama|title=Albert Samama Chikly|accessdate=12 September 2017|publisher=victorian-cinema.net}}</ref> Hierdie rolprent se [[musiek]] is gekomponeer deur Mark Smythe. Die rolprente speel Hayde Chikly, Ahmed Dziri, Abdelgassen Ben Taleb en Hadj Hadi Dehali in die hoofrolle.<ref>{{cite web |url=http://rateyourmusic.com/film/la_fille_de_carthage/|title=La fille de Carthage|accessdate=12 September 2017|publisher=rateyourmusic.com}}</ref> == Rolverdeling == *Hayde Chikly <ref>{{cite web|url=http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7e8959bb|title=AÏN-EL-GHEZAL (1924)|accessdate=12 September 2017|publisher=bfi.org.uk|archive-date=13 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913050037/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b7e8959bb|url-status=dead}}</ref> *Ahmed Dziri *Abdelgassen Ben Taleb <ref>{{cite web |url=https://www.lrb.co.uk/v28/n24/mary-beard/diary|title=Diary Mary Beard|accessdate=12 September 2017|publisher=lrb.co.uk}}</ref> *Hadj Hadi Dehali == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{vertaaluit| taalafk = en |The Girl from Carthage}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rolprente]] c7fna0tnmc1kcn93kb0hnd2vvlspoxm 0 386659 2970174 2910163 2026-09-23T13:21:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970174 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Judy_Resnik_STS-41-D.jpg|alt=Mission Specialist Judith Resnik|duimnael|220px|Resnik op die middedek van ''[[Ruimtependeltuig Discovery|Discovery]]'' tydens STS-41-D, met 'n "I love Tom Selleck"-plakker op haar kas.]] '''Judith Arlene Resnik''' ( {{IPAc-en|ˈ|r|ɛ|z|n|ɪ|k}}, 5 April 1949 - 28 Januarie [[1986]]) was 'n Amerikaanse [[Elektroniese ingenieurswese|elektriese ingenieur]], [[Sagteware-ingenieurswese|sagteware ingenieur]], biomediese ingenieur, [[vlieënier]] en [[Nasa|NASA]] [[ruimtevaarder]] wat gesterf het aan boord van [[Challenger-ramp|Ruimtependeltuig ''Challenger'' toe dit ontplof het]] tydens missie STS-51-L. Resnik was die tweede Amerikaanse vrou in die ruimte en die vierde vrou in die ruimte wêreldwyd, met 145 uur in 'n [[wentelbaan]]. Die IEEE Judith Resnik-toekenning vir ruimte-ingenieurswese word ter ere van haar aangewys. [[Lêer:STS-41-D_Crew_Enjoying_Space_-_GPN-2004-00024.jpg|duimnael|200px|Judith Resnik as sendingspesialis aan boord van Space Shuttle ''Discovery'' in 1984.]] == Vroeë lewe == Judith Resnik is in 1949 gebore aan Sarah en Marvin Resnik, 'n oogkundige, in Akron, [[Ohio]]. Haar pa was agt tale magtig en het tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] in die Stille Oseaan-teater in die weermag gedien in militêre intelligensie en lugverkenning.<ref>[https://www.clevelandjewishnews.com/archives/marvin-resnik-father-of-challenger-astronaut-judith-resnik-was/article_2765d62d-8e7c-549c-a5f7-e252c7f048bd.html Mar 18, 2010 Marvin Resnik, father of Challenger astronaut Judith Resnik, was 90], Mar 18, 2010</ref> Albei haar ouers was [[Jode|Joodse]] immigrante wat oorspronklik van die [[Oekraïne]] afkomstig was (haar pa het via [[Israel]] geïmmigreer).<ref>[https://www.jewishvirtuallibrary.org/judith-resnik Judith Resnik (1949 - 1986)] Jewish Virtual Library</ref> Sy het grootgeword in 'n praktiserende Joodse huisgesin van rabbynse afkoms, en het elke naweek by die Hebreeuse skool gestudeer en haar Bat Mitzvah gevier.<ref name="epic">''The Epic Flight of Judith Resnik'', by Scott Spencer and Chris Spolar, ''The Age'' - Jan 16, 1987</ref> Haar ouers het geskei terwyl sy 'n tiener was; in reaksie hierop het sy 'n hofsaak voorberei sodat haar toesig oorgeskakel kon word van haar ma na haar pa, aan wie sy besonder na was.<ref name="epic" /> [[Lêer:First_Six_Women_Astronauts_with_Rescue_Ball_-_GPN-2002-000207.jpg|regs|duimnael|220px|As een van die eerste ses vroulike NASA-ruimtevaarders, Resnik (derde van links) staan agter 'n prototipe van 'n persoonlike reddingsomhulsel]] == NASA Ruimtevaarderkorps == In Januarie 1978 is Resnik op 28-jarige ouderdom gewerf vir die NASA Astronaut Corps, een van ses vroue uit 8 000 aansoekers.<ref>''Women in Space: 23 Stories of First Flights, Scientific Missions, and Gravity-Breaking Adventures'', Karen Gibson (Chicago Review Press, 2014), page 94</ref> Die program om vroulike ruimtevaarders te keur, is ontwikkel deur die aktrise [[Nichelle Nichols]], wat 'n vrywilliger was.<ref name="Nichols">{{Cite web|url=http://grin.hq.nasa.gov/ABSTRACTS/GPN-2004-00017.html|title=Nichelle Nichols, NASA Recruiter|website=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091222042250/http://grin.hq.nasa.gov/ABSTRACTS/GPN-2004-00017.html|archive-date=2009-12-22|access-date=2019-01-09}}</ref><ref name="smithsonian">{{Cite web|url=http://blogs.smithsonianmag.com/aroundthemall/2011/06/q-a-nichelle-nichols-aka-lt-uhura-and-nasa/|title=Q & A: Nichelle Nichols, AKA Lt. Uhura, and NASA|last=Arcynta Ali Childs|date=2011-06-11|publisher=Smithsonian.com|access-date=June 29, 2021|archive-date=2011-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110627163412/http://blogs.smithsonianmag.com/aroundthemall/2011/06/q-a-nichelle-nichols-aka-lt-uhura-and-nasa/|url-status=dead}}</ref> Die IEEE Judith A. Resnik-toekenning is in 1986 deur die [[IEEE|Instituut vir Elektriese en Elektroniese Ingenieurs]] ingestel en word jaarliks aan 'n individu of span oorhandig ter erkenning van uitstaande bydraes tot ruimte-ingenieurswese op gebiede wat vir die IEEE relevant is.<ref name="IEEE">{{Cite web|url=http://www.ieee.org/portal/pages/about/awards/sums/resnik.html|title=IEEE Judith A. Resnik Award|website=[[IEEE]]|access-date=2009-12-27|archive-date=2010-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20100114185836/http://www.ieee.org/portal/pages/about/awards/sums/resnik.html|url-status=dead}}</ref> Die Society of Women Engineers (SWE) ken die Resnik Challenger-medalje jaarliks toe aan 'n vrou wat die ruimtebedryf verander het, persoonlik bygedra het tot innoverende [[tegnologie]] wat deur vlugervaring geverifieer is en deur toekomstige dekades erken sal word as mylpale in die ontwikkeling van ruimte as 'n hulpbron vir die hele mensdom.<ref name="SWE">{{Cite web|url=http://societyofwomenengineers.swe.org/awards/individual-awards|title=Resnik Challenger Medal|website=Society of Women Engineers|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215035247/http://societyofwomenengineers.swe.org/awards/individual-awards|url-status=dead}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Resnik, Judith}} [[Kategorie:Amerikaanse ruimtevaarders]] [[Kategorie:Geboortes in 1949]] [[Kategorie:Sterftes in 1986]] 3t39fhsbtzakfr3wbjoa0dd9tnu25yf 0 387528 2970299 2969738 2026-09-23T19:39:44Z Rooiratel 90342 2970299 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} Die '''Ditsong Museums''' is 'n samestelling van agt museums in die [[Pretoria]]- en [[Johannesburg]]-omgewings in die [[Gauteng]]provinsie. Die museums huisves uiteenlopende versamelings wat die velde van [[fauna]] en [[flora]], [[paleontologie]], militêre geskiedenis, kulturele geskiedenis, [[geologie]], [[antropologie]] en [[argeologie]] insluit.<ref name="ditsong" /> == Museums == Ditsong bestuur verskeie instansies vanuit sy sentrale hoofkwartier in die voormalige Bantoesakegebou in Kerkstraat, Pretoria. * [[Ditsong Nasionale Natuurhistoriese Museum]]<ref name="ditsong2" /> * [[Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis]] * [[Ditsong Nasionale Kultuurhistoriese Museum]] * [[Pionier-opelugmuseum]] * [[Sammy Marksmuseum]] * [[Tswaing-krater]] * [[Krugerhuis]] * [[Willem Prinsloo-landboumuseum]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ditsong">{{cite web|url=http://www.ditsong.org.za/aboutus.htm|title=DITSONG MUSEUMS OF SOUTH AFRICA|publisher=ditsong.org.za|accessdate=2015-10-05|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150419043307/http://www.ditsong.org.za/aboutus.htm|archivedate=2015-04-19}}</ref> <ref name="ditsong2">{{cite web|url=http://www.ditsong.org.za/index.htm|title=Ditsong Museums of South Africa|publisher=ditsong.org.za|accessdate=2015-10-05|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150907175513/http://www.ditsong.org.za/index.htm|archivedate=2015-09-07}}</ref> }} == Eksterne skakels == * http://www.ditsong.org.za/ {{Commons-kategorie inlyn|Ditsong Museums of South Africa}} {{Ditsong Museums}} {{Normdata}} [[Kategorie:Museums in Johannesburg]] [[Kategorie:Museums in Pretoria]] okw82pblfggght4pttteokja0wuy0yq 10 387529 2970300 2474155 2026-09-23T19:39:59Z Rooiratel 90342 2970300 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Ditsong Museums | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | titlestyle = background:#grey | title = [[Ditsong Museums van Suid-Afrika]] |basestyle = background:#f2ad34;color:#FFFFFF; |listclass = hlist | group1 = [[Ditsong Museums van Suid-Afrika|Museums]] | list1 = * [[Ditsong Nasionale Natuurhistoriese Museum]] * [[Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis]] * [[Ditsong Nasionale Kultuurhistoriese Museum]] * [[Pionier-opelugmuseum]] * [[Sammy Marksmuseum]] * [[Soutpan (Gauteng)|Soutpan Meteorietkrater]] * [[Krugerhuis]] * [[Willem Prinsloo-landboumuseum]] }} <noinclude> {{collapsible option}} </noinclude> bjwt1wo6w1g8nidb153pprryl81r62u 0 390680 2970322 2872730 2026-09-23T20:56:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970322 wikitext text/x-wiki {{Kursiewe titel}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Lost in Translation | beeld = | regisseur = [[Sofia Coppola]] | vervaardiger = {{Plainlist| * Ross Katz * Sofia Coppola }} | produksieleier = | geskryf_deur = Sofia Coppola | geskoei = | met = {{Plainlist| * [[Bill Murray]] * [[Scarlett Johansson]] * [[Giovanni Ribisi]] * [[Anna Faris]] * Fumihiro Hayashi }} | musiek = {{Plainlist| * Kevin Shields * Brian Reitzell * Roger Joseph Manning jr. }} | kinematografie = Lance Acord | ateljee = {{Plainlist| * American Zoetrope * Elemental Films }} | verspreider = {{Plainlist| *Focus Features (Internasionaal) *Tohokushinsha Film ([[Japan]]) }} | vrygestel = {{Begindatum|2003|8|29|df=yes}}: Telluride-rolprentfees <br>{{Begindatum|2003|10|3|df=yes}}: [[VSA]] <br>{{Begindatum|2004|4|17|df=yes}}: Japan<ref>{{cite news |title=Interpreter's notes |url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2004/04/14/films/film-reviews/interpreters-notes/ |access-date=August 8, 2020 |work=The Japan Times |date=April 14, 2004 |archive-date=January 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108022116/https://www.japantimes.co.jp/culture/2004/04/14/films/film-reviews/interpreters-notes/ |url-status=live }}</ref> | speeltyd = 102 minute<ref name="bbfc" /> | land = {{Plainlist| * VSA<ref name="afi">{{cite web |url=https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetailsPrintView/54274 |title=Lost in Translation (2003) |publisher=American Film Institute |access-date=June 8, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200705032204/https://catalog.afi.com/Catalog/MovieDetailsPrintView/54274 |archive-date=July 5, 2020 |url-status=live }}</ref> * Japan<ref name="afi"/>}} | taal = [[Engels]]<ref name="bbfc"/> | begroting = $4 miljoen | bruto = $118,7 miljoen | imdb_id = 0335266 }} '''Lost in Translation''' is 'n romantiese komediedramarolprent van 2003 wat deur [[Sofia Coppola]] geskryf en geregisseer is. [[Bill Murray]] vertolk die rol van Bob Harris, 'n verskietende Amerikaanse filmster wat 'n middeljarekrisis ervaar wanneer hy na [[Tokio]] reis om 'n whiskyadvertensie te maak. Daar raak hy bevriend met 'n ander ontnugterde Amerikaner genaamd Charlotte, 'n jong vrou en onlangse gegradueerde, gespeel deur [[Scarlett Johansson]]. Die prent ondersoek temas van vervreemding en diskonneksie teen 'n agtergrond van kulturele verplasing in [[Japan]]. Verdere ontleding deur kritici en geleerdes het gefokus op die uittarting van hoofstroom- narratiewe konvensies en sy atipiese uitbeelding van romanse.<ref>{{cite news|title=Interpreter's notes|url=https://www.japantimes.co.jp/culture/2004/04/14/films/film-reviews/interpreters-notes/|access-date=8 Augustus 2020|work=The Japan Times|date=14 April 2004|archive-date=8 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108022116/https://www.japantimes.co.jp/culture/2004/04/14/films/film-reviews/interpreters-notes/|url-status=live}}</ref><ref name="bbfc">{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/lost-translation-1|title=Lost in Translation|publisher=British Board of Film Classification|access-date=15 Mei 2020|archive-date=28 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201028030217/https://www.bbfc.co.uk/releases/lost-translation-1|url-status=dead}} ''Note: Select the "Details" and "Feature" tabs''.</ref><ref name="afi"/> == Kenmerke == '''Lost in Translation''' het $4&nbsp;miljoen gekos om te maak en wêreldwyd byna $120&nbsp;miljoen verdien. Dit het ook verskeie pryse gewen. Die prent is vir vier [[Oscar]]s benoem: vir beste draaiboek, beste akteur (Murray), beste regisseur en beste rolprent. Sofia Coppola het uiteindelik 'n Oscar vir die beste draaiboek gewen. Baie resensente was beïndruk deur die prent se [[minimalisme]]: 'n eenvoudige lineêre storie, asook minimalistiese dialoog en storievertelling. Die dromerige ontwerp, oorspronklike musiek en goeie kamerawerk was ook 'n groot pluspunt. Die opnames het minder as 'n maand geduur. Ten spyte van die baie positiewe erkenning, was daar omstredenheid rondom die film. Coppola beeld die Japannese verbruikersgemeenskap op 'n taamlik onsubtiele manier uit. Byna geen Japannese in die film praat [[Engels]] nie en dit lyk of hulle niks anders doen as om rekenaarspeletjies te speel, ontspanningskroeë te besoek, karaoke te sing en te stry nie. Baie Japannese het nie van dele in die fliek gehou nie. Hulle het gedink dit is sleg vir die beeld van hul land of selfs rassisties. == Storie == Bob Harris (Bill Murray) en Charlotte (Scarlett Johansson) is twee Amerikaners wat vir 'n ruk in Tokio woon. Bob is 'n terugkerende filmster wat in die stad is om in 'n advertensie te speel. Hy is getroud en het kinders, maar moet hulle vir 'n paar dae los om die advertensie te maak. Die jong Charlotte sukkel agter haar man, 'n werkverslaafde fotograaf ([[Giovanni Ribisi]]), aan. Wanneer albei van hulle nie kan slaap nie, loop Bob en Charlotte mekaar een aand in die hotelkroeg raak. 'n Verrassende vriendskap groei uit hierdie toevallige ontmoeting. ''Lost in Translation'' is 'n film oor die eensaamheid van twee karakters wat dwaal deur 'n ontsaglike, chaotiese stad waarvan hulle nie die taal kan praat en die kultuur verstaan nie. Dit is net omdat hulle wel mekaar se taal praat dat hulle vriende word, hoewel hulle heeltemal verskillend van karakter is. Hulle het mekaar nodig om struktuur in hul lewens te kry. Charlotte en Bob delf in Tokio se naglewe. Hulle het 'n paar snaakse ontmoetings en kry uiteindelik 'n nuwe geloof in die moontlikhede van hul albei se lewens. Alhoewel die film aanhou om die spanning op te bou, kom dit nooit tot 'n verhouding tussen die twee nie. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Komedierolprente]] [[Kategorie:Amerikaanse rolprente]] bjcoxhsguxla16p2ds4kxy9w4wx7fa5 0 390770 2970214 2958245 2026-09-23T17:46:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970214 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas |naam = Camilla |titel = Koningin van die [[Verenigde Koninkryk]] <br>en ander lede van die [[Statebond]] |kleur = |beeld = Queen Camilla in Aotearoa 2019.jpg |beeld_wydte = 200px |beeld_onderskrif = Camilla in 2019. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Geboortenaam |1 = Camilla Rosemary Shand |opskrif2 = Gebore |2 = {{GDEO|1947|7|17|df=yes}} <br/>[[Londen]], [[Engeland]] |opskrif3 = Eggenotes |3 = {{Ubl |Andrew Parker Bowles (geskei) |[[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Koning Charles III]]}} |opskrif4 = Kinders |4 = {{Ubl |Tom Parker Bowles |Laura Lopes }} |opskrif5 = Vader |5 = Bruce Shand |opskrif6 = Moeder |6 = Rosalind Cubitt |opskrif7 = |7 = |opskrif8 = |8 = |opskrif9 = |9 = |opskrif10 = |10 = }} '''Camilla''' (op [[17 Julie]] [[1947]] gebore as '''Camilla Rosemary Shand''' en later bekend as '''Camilla Parker Bowles''') is koningin van die Verenigde Koninkryk en 14 ander lande van die [[Statebond]] as die vrou van [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|koning Charles III]]. Sy het op 8 September 2022 die koningin-gemalin geword toe haar man koning word ná die dood van sy moeder, [[koningin Elizabeth II]].<ref>{{Cite web |last=Kindelan |first=Katie |title=With Queen Elizabeth II's death, Camilla becomes Queen Consort: What to know |url=https://www.goodmorningamerica.com/news/story/queen-elizabeth-iis-death-camilla-queen-consort-89517042 |access-date=24 September 2022 |website=Good Morning America}}</ref> Sy is op Charles se kroning op 6 Mei 2023 as koningin Camilla gekroon. Camilla het in [[Oos-Sussex]] en [[Kensington|Suid-Kensington]] in [[Engeland]] grootgeword en het haar opvoeding in Engeland, [[Switserland]] en [[Frankryk]] ontvang. Sy het in 1973 met die Britse weermagoffisier Andrew Parker Bowles getrou en hulle het twee kinders. Hulle is in 1995 geskei. Camilla was nou en dan romanties by prins Charles betrokke voor en tydens elk van hul eerste huwelike. Hulle verhouding het baie aandag in die internasionale pers ontvang. In 2005 is Camilla met prins Charles getroud in die Windsor Guildhall, en dit is gevolg deur 'n [[Kerk van Engeland|Anglikaanse]] kerkdiens in die St. George-kapel in [[Windsor-kasteel]]. As die voormalige Hertogin van Cornwall het Camilla openbare verpligtinge nagekom, dikwels saam met haar man. Sy is ook die beskermpersoon, president of lid van verskeie welsyn- en ander organisasies. Sedert 1994 het Camilla 'n veldtog gevoer om mense bewus te maak van osteoporose, waarvoor sy verskeie toekennings ontvang het. Sy het ook bewustheid geskep vir sake soos [[verkragting]], seksuele misbruik, [[geletterdheid]], [[dier]]ewelsyn en [[armoede]].<ref>{{cite news |last=Johnston |first=Morgan |title=Camilla: the woman behind the image |url=http://www.nzwomansweekly.co.nz/front-page-carousel/camilla-the-woman-behind-the-image |work=New Zealand Woman's Weekly |date=19 November 2012 |access-date=7 August 2015 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924054114/http://www.nzwomansweekly.co.nz/front-page-carousel/camilla-the-woman-behind-the-image/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Camilla: The relaxed and friendly face of the monarchy |url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/life/features/camilla-the-relaxed-and-friendly-face-of-the-monarchy-31096366.html |newspaper=Belfast Telegraph |date=28 March 2015 |access-date=7 August 2015 |archive-date=31 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731032929/https://www.belfasttelegraph.co.uk/life/features/camilla-the-relaxed-and-friendly-face-of-the-monarchy-31096366.html |url-status=live }}</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Camilla Rosemary Shand is op 17 Julie 1947 in [[Londen]] gebore.{{Sfn|Graham|2005|p=9}} Haar gesin het hulle tyd verdeel tussen hulle plattelandse huis in Plumpton, [[Oos-Sussex]],{{sfn|Brandreth|2007|p=104}} en hulle stadshuis in South Kensington.{{sfn|Brandreth|2007|p=107}} Haar pa, majoor Bruce Shand van die Britse weermag, het later 'n sakeman geword. Haar ma was Rosalind Shand, dogter van Roland Cubitt, 3de baron Ashcombe. Een van haar oumagrootjies, Alice Keppel, was van 1898 tot 1910 'n minnares van koning [[Edward VII van die Verenigde Koninkryk|Edward VII]].<ref name="ancestry">{{Cite web |last=Powell |first=Kimberly |title=Ancestry of Camilla Parker-Bowles |url=https://www.thoughtco.com/ancestry-of-camilla-parker-bowles-1422353 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201205111145/https://www.thoughtco.com/ancestry-of-camilla-parker-bowles-1422353 |archive-date=5 December 2020 |access-date=6 January 2016 |publisher=thoughtco.com}}</ref> Shand het in haar kinderjare 'n geesdriftige leser geword danksy die invloed van haar vader, wat dikwels vir haar voorgelees het.<ref>{{Cite news |date=3 February 2011 |title=The Duchess of Cornwall celebrates National Literacy Week |work=princeofwales.gov.uk |url=http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-of-cornwall-celebrates-national-literacy-week |url-status=live |access-date=6 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171202152915/https://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-of-cornwall-celebrates-national-literacy-week |archive-date=2 December 2017}}</ref> Sy het met [[hond]]e en [[kat]]te grootgeword{{sfn|Brandreth|2007|p=105}} en het op 'n jong ouderdom leer perdry.<ref>{{Cite book |last=Junor |title=The Duchess |page=32}}</ref>{{sfn|Brandreth|2007|p=107}} Volgens haar was haar kinderjare "in elke opsig volmaak".{{sfn|Brandreth|2007|p=104}} Toe sy vyf jaar oud was, is Shand na die skool Dumbrells op die dorp Ditchling gestuur.{{sfn|Brandreth|2007|p=105}} Van 10-jarige ouderdom af was sy 'n leerder by die Queen's Gate School naby die gesin se Londense huis. Een van haar onderwysers, die skrywer [[Penelope Fitzgerald]], wat [[Frans]] onderrig het, onthou haar as "slim en lewendig". Van 16-jarige ouderdom af het sy die afrondingskool Mon Fertile in Tolochenaz, [[Switserland]], bygewoon.<ref name="childhood">{{Cite web |title=Childhood and Education |url=https://www.princeofwales.gov.uk/the-duchess-of-cornwall/biography/childhood-and-education |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171013225130/https://www.princeofwales.gov.uk/the-duchess-of-cornwall/biography/childhood-and-education |archive-date=13 October 2017 |access-date=13 October 2017}}</ref> Daarna het sy ses maande lank Frans en Franse letterkunde in [[Parys]] studeer.{{sfn|Brandreth|2007|pp=146–47}}<ref name="french">{{Cite magazine |date=28 May 2013 |title=Camilla admits to nerves over her 'rusty' French as she embarks on first solo visit abroad |url=http://www.hellomagazine.com/royalty/2013052812780/duchess-cornwall-solo-paris-visit |url-status=live |magazine=Hello! |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121214359/https://www.hellomagazine.com/royalty/2013052812780/duchess-cornwall-solo-paris-visit/ |archive-date=21 January 2021 |access-date=26 June 2013}}</ref><ref name="childhood" /> Nadat Shand die huis verlaat het, het sy in Kensington en Belgravia 'n blyplek met ander vroue gedeel.<ref>{{Cite news |date=23 November 2005 |title=More help for Charles and Camilla |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/4464830.stm |url-status=live |access-date=22 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214010842/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/suffolk/4464830.stm |archive-date=14 December 2020}}</ref> Sy het as 'n sekretaresse en ontvangsdame gewerk.{{sfn|Brandreth|2007|p=171}} Shand het aanhou perdry{{sfn|Brandreth|2007|p=178}} en het ook geskilder,<ref>{{Cite web |last=Perry |first=Keith |date=18 February 2014 |title=My paintings were so bad they went in bin, jokes Duchess of Cornwall |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/prince-charles/10647626/My-paintings-were-so-bad-they-went-in-bin-jokes-Duchess-of-Cornwall.html |url-access=subscription |url-status=live |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/prince-charles/10647626/My-paintings-were-so-bad-they-went-in-bin-jokes-Duchess-of-Cornwall.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=7 September 2014 |website=The Daily Telegraph}}</ref> gehengel en tuinbou beoefen.<ref>{{Cite news |last=Smith |first=David |date=12 February 2005 |title=The rise and rise of Queen Camilla |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/feb/13/monarchy.davidsmith |url-status=live |access-date=1 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105011259/http://www.theguardian.com/uk/2005/feb/13/monarchy.davidsmith |archive-date=5 November 2013}}</ref>{{sfn|Brandreth|2007|pp=187–88}} ==Huwelike en kinders== ===Eerste huwelik=== In die laat 1960's het Shand vir Andrew Parker Bowles (toe 'n luitenant in die weermag){{Sfn|Brandreth|2007|p=174}} ontmoet deur haar jonger broer, Simon, wat vir haar vader se wynmaatskappy in Mayfair gewerk het.{{Sfn|Brandreth|2007|p=175}} Ná 'n aan-en-af-verhouding van 'n paar jaar is hulle verlowing in 1973 in ''[[The Times]]'' aangekondig.{{Sfn|Graham|2005|p=38}} Sally Bedell Smith beweer die aankondiging is sonder die paartjie se medewete deur hulle ouers gedoen, wat Parker Bowles gedwing het om Shand om haar hand te vra.<ref>{{Cite web |last=Hallemann |first=Caroline |date=13 November 2019 |title=Camilla Shand's Wedding to Andrew Parker Bowles Will Feature in The Crown's Third Season |url=https://www.townandcountrymag.com/society/tradition/a29786232/camilla-shand-andrew-parker-bowles-wedding-the-crown |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216210400/https://www.townandcountrymag.com/society/tradition/a29786232/camilla-shand-andrew-parker-bowles-wedding-the-crown |archive-date=16 December 2021 |access-date=16 December 2021 |website=Town & Country}}</ref> Hulle is op 4 Julie 1973 in Londen getroud.{{Sfn|Brandreth|2007|p=186}} Shand was 25 jaar oud en Parker Bowles 33. Dit is beskou as die "hoëklastroue van die jaar",{{Sfn|Graham|2005|p=39}} met 800 gaste.{{Sfn|Brandreth|2007|p=186}} Gaste teenwoordig sluit in [[Anne Mountbatten-Windsor|prinses Anne]], [[Prinses Margaret, Gravin van Snowdon|prinses Margaret]] en die [[Elizabeth Bowes-Lyon|koninginmoeder]].{{Sfn|Graham|2005|p=39}} [[Beeld:BolehydeManor.jpg|thumb|220px|Bolehyde Manor in Allington, Wiltshire.]] Die paartjie het Bolehyde Manor in Allington gekoop en later Middlewick House in Corsham.{{Sfn|Brandreth|2007|p=187}}<ref>{{Cite news |last=Armstrong |first=Julie |date=2 June 2013 |title=Pink Floyd drummer Nick Mason welcomes Camilla back to her old home ground |work=gazetteandherald.co.uk |url=http://www.gazetteandherald.co.uk/news/towns/corshamheadlines/10457764.Pink_Floyd_drummer_Nick_Mason_welcomes_Camilla_back_to_her_old_home_ground |url-status=live |access-date=7 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140907074450/http://www.gazetteandherald.co.uk/news/towns/corshamheadlines/10457764.Pink_Floyd_drummer_Nick_Mason_welcomes_Camilla_back_to_her_old_home_ground |archive-date=7 September 2014}}</ref> Hulle het twee kinders gehad: Tom (gebore 18 Desember 1974), wat 'n peetkind van koning Charles III is,{{Sfn|Graham|2005|p=43}} en Laura (gebore 1 Januarie 1978).{{Sfn|Graham|2005|p=44}} Albei kinders is in hulle pa se [[Katolieke]] geloof grootgemaak; Camilla het [[Kerk van Engeland|Anglikaans]] gebly.<ref>{{Cite news |date=14 June 2008 |title=Duchess of Cornwall grandchild wins Royal baptism |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2130251/Duchess-of-Cornwall-Camilla-Parker-Bowless-grandchild-wins-Royal-baptism.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=28 November 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2130251/Duchess-of-Cornwall-Camilla-Parker-Bowless-grandchild-wins-Royal-baptism.html |archive-date=10 January 2022}}</ref> In Desember 1994, ná 'n huwelik van 21 jaar, het die Parker Bowleses 'n skeisaak aanhangig gemaak op grond daarvan dat hulle al jare lank apart woon. In Julie dié jaar is Camilla se moeder aan osteoporose oorlede, en haar vader het dit later as 'n "moeilike tyd vir haar" beskryf.{{Sfn|Brandreth|2007|pp=280–81}} Die skeisaak is op 3 Maart 1995 afgehandel.<ref>{{Cite news |date=18 March 2005 |title=A Royal Romance Interactive Timeline |publisher=CBS News |url=http://www.cbsnews.com/elements/2005/03/18/in_depth_world/timeline681722.shtml |access-date=5 March 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112081235/http://www.cbsnews.com/elements/2005/03/18/in_depth_world/timeline681722.shtml |archive-date=12 November 2013}}</ref> Andrew is 'n jaar later getroud met Rosemary Pitman (wat in 2010 oorlede is).<ref>{{Cite news |last=Walker |first=Tim |date=12 January 2010 |title=Rosemary Parker Bowles dies after battle against cancer |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/6976319/Rosemary-Parker-Bowles-dies-after-battle-against-cancer.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=10 July 2014 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/6976319/Rosemary-Parker-Bowles-dies-after-battle-against-cancer.html |archive-date=10 January 2022}}</ref>{{Sfn|Graham|2005|p=284}} ===Verhouding met Charles=== Camilla Shand het prins Charles na berig word in die middel van 1971 ontmoet.{{Sfn|Brandreth|2007|p=181}} Andrew Parker Bowles het sy verhouding met Shand in 1970 beëindig en het gevry na prinses Anne, Charles se suster.{{Sfn|Brandreth|2007|p=177}} Hoewel Shand en Charles tot dieselfde sosiale kring behoort en soms dieselfde geleenthede bygewoon het, het hulle mekaar nie amptelik ontmoet nie. Hulle biograaf Brandreth beweer hulle het mekaar nie die eerste keer by 'n [[polo]]wedstryd ontmoet, soos algemeen geglo word, nie.{{Sfn|Brandreth|2007|p=320}}<ref>Mayer, p. 98</ref> Hulle het mekaar glo die eerste keer ontmoet in die huis van haar vriendin Lucía Santa Cruz, wat hulle amptelik aan mekaar voorgestel het.{{Sfn|Brandreth|2007|p=178}}<ref>{{Cite book |last=Junor |title=The Duchess |page=9}}; Mayer, pp. 97–98</ref> Hulle het goeie vriende geword en eindelik 'n romantiese verhouding aangeknoop wat algemeen bekend was in hulle sosiale kring.{{Sfn|Graham|2005|p=29}} Namate die verhouding ernstiger geword het, het Charles Shand se familie in Plumpton ontmoet en hy het haar aan sommige lede van sy familie voorgestel.{{Sfn|Graham|2005|pp=32–33}} Die verhouding is uitgestel nadat Charles oorsee gereis het vir militêre verpligtinge en is kort daarna beëindig.{{Sfn|Graham|2005|p=9}}{{Sfn|Brandreth|2007|pp=182–85}} Daar is verskillende verduidelikings oor hoekom die verhouding doodgeloop het. Robert Lacey het in sy boek ''Royal: Her Majesty Queen Elizabeth II'' van 2008 geskryf Charles het Shand te vroeg ontmoet en het haar nie gevra om vir hom te wag toe hy oorsee is nie.<ref>Lacey, p. 268</ref> Sarah Bradford het in haar boek ''Diana'' van 2007 geskryf 'n lid van die nabye kring van sy grootoom [[Louis Mountbatten, 1ste graaf Mountbatten van Birma|lord Mountbatten]] het beweer Mountbatten het gereël dat Charles oorsee gaan om die verhouding met Shand te beëindig en voorsiening te maak vir 'n verlowing tussen Charles en sy kleindogter, Amanda Knatchbull.<ref>{{Cite book |last=Bradford |first=Sarah |url=https://books.google.com/books?id=YUWj6uKYHM4C&q=with+Camilla%2C+and+to+pave+a+way+for+a+possible+engagement+to+his+granddaughter%2C+Amanda+Knatchbull&pg=PT37 |title=Diana |publisher=Penguin (Non-Classics) |year=2007 |isbn=978-0-14-311246-4 |at=Footnote 10 |access-date=6 January 2016}}</ref> Sommige bronne beweer die koninginmoeder het nie Charles se verhouding met Shand goedgekeur nie, want sy wou hê hy moes trou met 'n Spencer-familielid, een van die kleindogters van haar goeie vriendin lady Fermoy.<ref>{{Cite book |last=Erickson |first=Carolly |url=https://books.google.com/books?id=ZOeFJymoZQ4C&q=queen+mum+wanted+a+spencer+in+the+family&pg=PA350 |title=Lilibet: An Intimate Portrait of Elizabeth II |publisher=St Martin's Griffin |year=2005 |isbn=978-0-312-33938-8 |page=350 |access-date=6 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206223711/https://books.google.com/books?id=ZOeFJymoZQ4C&q=queen+mum+wanted+a+spencer+in+the+family&pg=PA350 |archive-date=6 February 2022 |url-status=live}}</ref> Ander bronne beweer Shand wou nie met Charles trou nie, maar met Andrew Parker Bowles, omdat hulle sedert die laat 1960's 'n verhouding gehad het,{{Sfn|Brandreth|2007|p=185}} of dat Charles besluit het hy wil nie trou voor hy 30 jaar oud is nie.{{Sfn|Brandreth|2007|p=196}} Die meeste koninklike biograwe stem saam Charles sou nie toegelaat gewees het om met Shand te trou as hy toestemming gevra het nie. Volgens Charles se niggie en peetma Patricia Knatchbull het sommige paleisbeamptes destyds nie gedink Shand is die geskikte vrou vir Charles nie. In 2005 het sy gesê: "As 'n mens terugkyk, kan 'n mens sê Charles moes met Camilla getrou het toe hy die kans gehad het. Hulle het ideaal by mekaar gepas; ons weet dit nou. Maar dit was nie moontlik nie."[...]{{Sfn|Brandreth|2007|p=162}} "Dit sou nie moontlik gewees het nie, nie toe nie."[...]{{Sfn|Brandreth|2007|p=183}} Hulle het egter vriende gebly.{{Sfn|Brandreth|2007|p=206}}{{Sfn|Graham|2005|p=42}} In Augustus 1979 is lord Mountbatten deur die [[IRL]] vermoor. Charles was bedroef en het sterk op Camilla Parker Bowles gesteun vir troos. In dié tyd het gerugte begin, onder goeie vriende en in pologemeenskappe, dat Charles en Camilla hulle intieme verhouding hervat het.{{Sfn|Graham|2005|pp=47–48}} 'n Bron na aan Parker Bowles het bevestig dat hulle teen 1980 weer minnaars was.{{Sfn|Graham|2005|p=48}} Daar is ook bewerings deur koninklike personeel dat dit vroeër begin het.{{Sfn|Brandreth|2007|pp=207–08}} Parker Bowles se man, Andrew, het na berig word die verhouding goedgekeur,<ref>Kelley, p. 465</ref> terwyl hy verskeie liefdesverhoudings deur hulle huwelik gehad het.<ref>Junor, ''Charles'', p. 48; {{Cite book |last=Junor |title=The Duchess |pages=68}}</ref> Charles het desnieteenstaande gou daarna 'n verhouding met [[Diana, Prinses van Wallis|lady Diana Spencer]] begin. Hulle is in 1981 getroud.{{Sfn|Brandreth|2007|p=235}} Die verhouding tussen Charles en Camilla het 'n dekade later algemene kennis in die pers geword met die publikasie van ''Diana: Her True Story'' in 1992,{{Sfn|Brandreth|2007|p=269–270}} gevolg deur "Camillagate" (ook bekend as "Tampongate"),<ref>{{cite magazine|url=https://time.com/6226657/crown-charles-camilla-tampongate/|title=The True Story Behind Charles and Camilla's Phone Sex Leak on The Crown|magazine=Time|first=Eliana|last=Dockterman|date=9 November 2022|accessdate=17 November 2022|archive-date=16 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116194130/https://time.com/6226657/crown-charles-camilla-tampongate/|url-status=dead}}</ref> die bandopnameskandaal in 1993{{Sfn|Brandreth|2007|p=257}} toe 'n intieme telefoongesprek tussen Parker Bowles en Charles in die geheim opgeneem en die transkripsies in die geel pers gepubliseer is.{{Sfn|Brandreth|2007|p=258–264}}<ref>[http://www.textfiles.com/phreak/camilla.txt "The Camillagate Tapes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701002359/http://www.textfiles.com/phreak/camilla.txt |date=1 July 2010 }}, 18 Desember 1989, telefoontranskripsie</ref> Die boek en bandopname het dadelik Charles se openbare beeld geskaad{{Sfn|Brandreth|2007|p=275}} en die media het Parker Bowles swartgesmeer.{{Sfn|Brandreth|2007|pp=274–276}} In 1994 het Charles eindelik oor sy verhouding met Parker Bowles gepraat in die onderhoud ''Charles: The Private Man, the Public Role'' met Jonathan Dimbleby. Hy het in die onderhoud aan Dimbleby gesê: "Mev. Parker Bowles is 'n goeie vriendin van my... vir 'n lang tyd. Sy sal steeds vir 'n lang tyd 'n goeie vriendin bly."{{Sfn|Brandreth|2007|p=280}} Hy het later in die onderhoud erken hulle het hulle vriendskap hervat nadat sy huwelik in 1986 "onherstelbaar skipbreuk gely het".<ref>Dimbleby, p. 395; {{Cite book |last=Junor |title=The Duchess |pages=125}}</ref> ====Beeldherstel==== Nadat Charles en Camilla albei geskei is, het Charles verklaar sy verhouding met Parker Bowles is "nieonderhandelbaar".<ref>{{Cite web |last=McLaren |first=Leah |date=11 May 2002 |title=An honest woman at last? |url=http://mattoid.com/data/People/Camilla_an_honest_woman_at_last.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623180803/http://mattoid.com/data/People/Camilla_an_honest_woman_at_last.htm |archive-date=23 June 2012 |access-date=6 March 2012}}; {{Cite magazine |last=McAllister |first=J.F.O. |date=13 February 2005 |title=The 34-Year Courtship |magazine=Time |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1027460,00.html |url-status=dead |access-date=18 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930075941/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1027460,00.html |archive-date=30 September 2007}}</ref> Hy was bewus daarvan dat die verhouding baie negatiewe publisiteit ontlok en het Mark Bolland, wat hy in 1995 aangestel het om sy eie beeld te verbeter, aangestel om Parker Bowles se openbare profiel te poets.<ref>{{Cite news |date=30 March 2005 |title=Mark Bolland: Marital aide |work=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/people/profiles/mark-bolland-marital-aide-6149523.html |url-status=dead |access-date=9 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150511110051/http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/mark-bolland-marital-aide-6149523.html |archive-date=11 May 2015}}</ref> Parker Bowles het per geleentheid Charles se nieamptelike metgesel op byeenkomste geword. In 1999 het hulle hulle eerste openbare optrede saam gemaak by die Ritz London Hotel, waar hulle die verjaardagpartytjie van Camilla se suster Annabel Elliot bygewoon het; sowat 200 fotograwe en verslaggewers van oor die wêreld was daar om hulle saam te sien.<ref>{{Cite news |date=29 January 1999 |title=Charles and Camilla go public |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/264574.stm |url-status=live |access-date=5 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505171500/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/264574.stm |archive-date=5 May 2014}}</ref> In 2000 het sy Charles na Skotland vergesel op 'n paar amptelike geleenthede en in 2001 het sy die president van die Britse Osteoporosevereniging geword, wat haar aan die publiek bekend gestel het.<ref name="Tweedie">{{Cite news |last=Tweedie |first=Neil |date=11 February 2005 |title=Charles and Camilla, after Diana |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1483284/Charles-and-Camilla-after-Diana.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=16 May 2012 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1483284/Charles-and-Camilla-after-Diana.html |archive-date=10 January 2022}}</ref> Parker Bowles het later koningin Elizabeth II ontmoet vir die eerste keer sedert die verhouding rugbaar geword het. Dit was op die 60ste verjaardagpartytjie van die voormalige [[Konstantyn II van Griekeland]] in 2000. Dit is beskou as 'n oënskynlike stempel van goedkeuring van die koningin op Parker Bowles se verhouding met prins Charles.<ref>{{Cite web |date=4 June 2000 |title=Queen meets Camilla as relationship thaws |url=http://www.thefreelibrary.com/Queen+meets+Camilla+as+relationship+thaws.-a062488697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110224832/http://www.thefreelibrary.com/Queen+meets+Camilla+as+relationship+thaws.-a062488697 |archive-date=10 November 2013 |access-date=28 March 2012 |website=The Free Library |publisher=Sunday Mercury (Birmingham, Engeland)}}</ref>{{Sfn|Brandreth|2007|p=295}} Ná 'n reeks verskynings op openbare en private geleenthede het die koningin Parker Bowles na haar gouejubileumvierings in 2002 genooi. Sy het agter die koningin in die koninklike losie gesit op een van die konserte by Buckinghampaleis.<ref>{{Cite web |date=13 May 2002 |title=Prince pleased with Queen's Camilla invite |url=http://www.thefreelibrary.com/Prince+pleased+with+Queen's+Camilla+invite.-a085872235 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305045219/http://www.thefreelibrary.com/Prince+pleased+with+Queen%27s+Camilla+invite.-a085872235 |archive-date=5 March 2016 |access-date=7 May 2012 |website=The Birmingham Post |via=The Free Library}}; {{Cite news |last=Summerskill |first=Ben |date=13 July 2002 |title=The Observer Profile: Camilla Parker Bowles |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/uk/2002/jul/14/monarchy.comment |url-status=live |access-date=26 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231004534/http://www.theguardian.com/uk/2002/jul/14/monarchy.comment |archive-date=31 December 2013}}</ref> Charles het na berig word betaal vir twee voltydse sekuriteitsbeamptes vir haar beskerming.<ref>{{Cite web |last=Bates |first=Stephen |date=10 May 2002 |title=Charles pays for extra Camilla security guards |url=https://www.theguardian.com/uk/2002/may/11/monarchy.stephenbates |access-date=7 July 2022 |website=The Guardian}}</ref> Hoewel Parker Bowles die huis wat sy in 1995 gekoop het bly onderhou het,{{Sfn|Brandreth|2007|p=284}} het sy toe in [[Clarence House]], Charles se amptelike woning sedert 2003, ingetrek.{{Sfn|Brandreth|2007|p=296–297}} In 2004 het sy Charles op feitlik al sy openbare optredes vergesel.<ref>{{Cite news |title=In Pictures: Charles and Camilla |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/gall/0,8542,1409821,00.html |url-status=live |access-date=5 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007050456/http://www.theguardian.com/gall/0,8542,1409821,00.html |archive-date=7 October 2013}}</ref> Die media het gegis oor wanneer hulle hulle verlowing gaan aankondig, en mettertyd het meningsopnames in Brittanje gewys 'n huwelik word algemeen gesteun.{{Sfn|Brandreth|2007|pp=8–15}} Ondanks dié beeldherstelproses het Parker Bowles teenkanting gekry van ondersteuners van Diana wat aan nasioanle koerante geskryf het om hulle opinie bekend te maak, veral nadat Parker Bowles en Charles se trouplanne aangekondig is.<ref>{{Cite news |last=Honigsbaum |first=Mark |date=7 March 2005 |title=Meet the Diana Circle: the band of fans trying to stop the royal wedding |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/mar/07/monarchy.markhonigsbaum |access-date=5 October 2022 }}</ref> Dié menings is op [[Facebook]] en [[TikTok]] deur internettrolle herhaal op vals steunbladsye en {{nowrap|-rekenings}} wat aan Diana gewy was.<ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Danielle |date=13 July 2022 |title=What on Earth Is Going On in This Princess Diana Facebook Group? |work=The Cut |url=https://www.thecut.com/2022/07/what-is-going-on-in-this-princess-diana-facebook-group.html |access-date=22 September 2022}}; {{Cite news |last=Das |first=Shanti |date=17 September 2022 |title=Trial by TikTok: Camilla and Meghan targeted with abuse after Queen's death |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2022/sep/17/trial-by-tiktok-camilla-and-meghan-targeted-with-abuse-after-queens-death |access-date=22 September 2022}}</ref> In 2023 het ''[[The Independent]]'' Camilla die invloedrykste vrou van dié jaar genoem in sy "Invloedlys van 2023".<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/women/independent-women-influence-list-2023-b2295691.html|title=Independent Women 2023 - The Influence List|work=The Independent|date=8 March 2023|accessdate=8 March 2023}}</ref> ===Tweede huwelik=== [[Beeld:Duchess of Cornwall (Chair of State) 2022.jpg|thumb|160px|Camilla in 2022 op die parlementsopening.]] Op 10 Februarie 2005 het Clarence House aangekondig Parker Bowles en die Prins van Wallis is verloof. As 'n verloofring het Charles haar 'n diamantring gegee wat vermoedelik aan sy ouma die koninginmoeder present gegee is nadat sy die lewe aan Charles se moeder geskenk het.{{Sfn|Graham|2005|p=7}}<ref>{{Cite magazine |title=Crown jewels: The fabulous rings which sealed the love of Europe's royal couples |url=http://ca.hellomagazine.com/brides/gallery/200908211884/royal-brides/engagement-ring/princess-wed/8 |url-status=live |magazine=Hello! |location=VK |archive-url=https://web.archive.org/web/20151127090148/http://ca.hellomagazine.com/brides/gallery/200908211884/royal-brides/engagement-ring/princess-wed/8 |archive-date=27 November 2015 |access-date=6 January 2016}}</ref> As die toekomstige hoof van die Kerk van Engeland was dit omstrede dat Charles met 'n geskeide vrou gaan trou, maar met die toestemming van die koningin,<ref name="House of Commons statement">{{Cite news |date=17 March 2005 |title=Royal Marriage |publisher=Parliament of the United Kingdom |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmhansrd/vo050317/text/50317w32.htm#50317w32.html_sbhd1 |url-status=live |access-date=19 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402173142/http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200405/cmhansrd/vo050317/text/50317w32.htm#50317w32.html_sbhd1 |archive-date=2 April 2015}}</ref> die regering<ref name="House of Lords statement">{{Cite news |date=24 February 2005 |title=Royal Marriage |publisher=Parliament of the United Kingdom |url=https://publications.parliament.uk/pa/ld200405/ldhansrd/vo050224/text/50224-51.htm#50224-51_head0 |url-status=live |access-date=17 March 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402152718/http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200405/ldhansrd/vo050224/text/50224-51.htm#50224-51_head0 |archive-date=2 April 2015}}</ref> en die Kerk van Engeland kon die twee trou. Die koningin, premier [[Tony Blair]] en die [[Aartsbiskop van Kantelberg]] het hulle beste wense in verklarings aan die media uitgespreek.<ref>{{Cite web |date=11 February 2005 |title=Prince Charles to marry longtime lover Camilla |url=http://www.nbcnews.com/id/6945019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225102912/http://www.nbcnews.com/id/6945019 |archive-date=25 December 2013 |access-date=6 March 2012 |publisher=NBC News}}</ref> In die twee maande ná die aankondiging het Clarence House 25&nbsp;000 briewe ontvang, waarvan "95 of 99 persent ondersteunend was"; 908 haatbriewe is ook ontvang, waarvan die dreigendstes aan die polisie gestuur is vir 'n ondersoek.<ref>{{Cite web |date=29 April 2005 |title=Camilla hate mail is passed on to police |url=https://www.gazetteandherald.co.uk/news/7249816.camilla-hate-mail-is-passed-on-to-police |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211216214228/https://www.gazetteandherald.co.uk/news/7249816.camilla-hate-mail-is-passed-on-to-police |archive-date=16 December 2021 |access-date=16 December 2021 |website=Gazette and Herald}}</ref> Die troue sou op 8 April 2005 plaasvind. Op 4 April is aangekondig dit is met 'n dag uitgestel sodat die Prins van Wallis en ander genooide hooggeplaastes die begrafnis van [[pous Johannes Paulus II]] kon bywoon.<ref>{{Cite news |last=Dear |first=Paula |date=5 April 2005 |title=Fans 'panic buy' 8 April mementos |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4412347.stm |url-status=live |access-date=27 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825090817/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4412347.stm |archive-date=25 August 2007}}; {{Cite news |date=4 April 2005 |title=Prince Charles Postpones Wedding to Attend Funeral |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2005/04/04/international/europe/04cnd-wedding.html |url-status=live |access-date=16 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206223712/https://www.nytimes.com/2005/04/04/international/europe/prince-charles-postpones-wedding-to-attend-funeral.html |archive-date=6 February 2022}}</ref> Die seremonie is dus op 9 April 2005 gehou. Charles en Camilla se ouers het dit nie bygewoon nie;<ref>{{Cite news |date=23 February 2005 |title=Q&A: Queen's wedding decision |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4289417.stm |url-status=live |access-date=27 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111223817/http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4289417.stm |archive-date=11 January 2009}}</ref> in hulle plek het Camilla se seun, Tom, en Charles se oudste seun, [[William, Prins van Wallis|William]], as getuies geteken.<ref>{{Cite news |date=23 March 2005 |title=Wedding role for William and Tom |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4375143.stm |url-status=live |access-date=1 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120614044443/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4375143.stm |archive-date=14 June 2012}}</ref> Die koningin en [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|prins Philip]] het wel die seëndiens agterna bygewoon. Die koningin het ook 'n onthaal in [[Windsor-kasteel]] gehou.<ref>{{Cite news |last=Crean |first=Ellen |date=9 April 2005 |title=CBS News "Charles and Camilla Finally Wed" |publisher=CBS News |url=http://www.cbsnews.com/stories/2005/04/09/world/main686994.shtml |url-status=live |access-date=27 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112201734/http://www.cbsnews.com/stories/2005/04/09/world/main686994.shtml |archive-date=12 November 2010}}</ref> Ná die troue het die paartjie vertrek na die prins se landgoed in Skotland, Birkhall,<ref>{{Cite news |date=9 April 2005 |title=Royal newlyweds begin honeymoon |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/4428737.stm |url-status=live |access-date=3 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131116093147/http://news.bbc.co.uk/2/hi/4428737.stm |archive-date=16 November 2013}}</ref> en hulle eerste openbare pligte tydens hulle wittebrood uitgevoer.<ref>{{Cite web |date=15 April 2005 |title=Royal newlyweds break off honeymoon to meet pupils |url=http://www.thefreelibrary.com/Royal+newlyweds+break+off+honeymoon+to+meet+pupils.-a0131487956 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811182116/http://www.thefreelibrary.com/Royal+newlyweds+break+off+honeymoon+to+meet+pupils.-a0131487956 |archive-date=11 August 2016 |access-date=3 May 2012 |website=The Birmingham Post |via=The Free Library}}</ref> ==Hertogin van Cornwall== [[Beeld:Prince Charles and Camilla visited Brazil 2009 (10).jpg|thumb|links|220px|In 2009 in [[Brasilië]].]] Nadat sy die Hertogin van Cornwall geword het, het Camilla outomaties die tweede belangrikste vrou in die Britse volgorde van belangrikheid geword, naas koningin Elizabeth II. Daar is onthul dat die koningin die koninklike volgorde so verander het dat Camilla vierde is op private funksies, naas die koningin, prinses Anne en die koningin se niggie, prinses Alexandra.<ref>{{Cite journal |last=Davies |first=Caroline |date=24 December 2005 |title=First royal Sandringham Christmas for Camilla |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1506237/First-royal-Sandringham-Christmas-for-Camilla.html |url-status=live |location=UK |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1506237/First-royal-Sandringham-Christmas-for-Camilla.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=14 January 2009 |newspaper=The Daily Telegraph}}; {{Cite journal |last=Eden |first=Richard |date=24 June 2012 |title=The Queen tells the Duchess of Cambridge to curtsy to the 'blood princesses' |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/9351571/The-Queen-tells-the-Duchess-of-Cambridge-to-curtsy-to-the-blood-princesses.html |url-status=live |location=UK |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/9351571/The-Queen-tells-the-Duchess-of-Cambridge-to-curtsy-to-the-blood-princesses.html |archive-date=10 January 2022 |access-date=26 July 2012 |newspaper=The Daily Telegraph}}</ref> Binne twee jaar ná die troue het die koningin Camilla se sigbare tekens van lidmaatskap van die koninklike familie uitgebrei: Sy het aan haar die Greville-tiara, wat voorheen aan die koninginmoeder behoort het, geleen<ref>{{Cite web |title=Duchess of Cornwall wears Queen Mother's Tiara |url=http://www.femalefirst.co.uk/royal_family/Royal+News+Duchess+of+Cornwall+wears+Queen+Mothers+Tiara-14899.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302182526/http://www.femalefirst.co.uk/royal_family/Royal+News+Duchess+of+Cornwall+wears+Queen+Mothers+Tiara-14899.html |archive-date=2 March 2012 |access-date=27 June 2010 |publisher=Femalefirst.co.uk}}</ref> en aan haar die wapen van die Orde van die Koninklike Familie van Elizabeth II toegeken.{{sfn|Brandreth|2007|p=316}} [[Beeld:Carriage with horses.jpg|thumb|220px|In 'n koets saam met die koningin en prins Charles, 2012.]] Ná die troue het Clarence House, prins Charles se amptelike woning, die paartjie se amptelike tuiste geword. Hulle het vir vakansiefunksies in Birkhall gebly en vir familiebyeenkomste in [[Highgrove House]] in Gloucestershire. In 2008 het hulle [[Llwynywermod]], Wallis, betrek wat hulle elke jaar in die somer vir besoeke aan Wallis gebruik het.<ref>{{Cite web |title=Residences |url=http://www.princeofwales.gov.uk/the-prince-of-wales/residences |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150824073333/http://www.princeofwales.gov.uk/the-prince-of-wales/residences |archive-date=24 August 2015 |access-date=21 August 2015 |publisher=Prince of Wales official website}}</ref> Om tyd saam met haar kinders en kleinkinders deur te bring, onderhou Camilla steeds haar huis Ray Mill House, waarin sy van 1995 tot 2003 gewoon het.<ref>{{Cite magazine |date=3 June 2015 |title=Prince Charles and Camilla celebrate their 10th wedding anniversary |url=http://us.hellomagazine.com/royalty/1201504083777/prince-charles-and-camilla-celebrate-their-10th-wedding-anniversay |url-status=live |magazine=Hello! |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906013607/http://us.hellomagazine.com/royalty/1201504083777/prince-charles-and-camilla-celebrate-their-10th-wedding-anniversay |archive-date=6 September 2015 |access-date=21 August 2015}}; {{Cite web |date=14 September 2022 |title=BREAKING: King Charles drives through Wiltshire after helicopter drops Camilla home |url=https://www.wiltshire999s.co.uk/king-charles-drives-wiltshire-camilla-home/ |access-date=15 September 2022 |website=Wiltshire 999s}}</ref> [[Beeld:Charles, Camilla and the Bushs at the White House.jpg|thumb|220px|links|Prins Charles en Camilla in November 2005 saam met president [[George W. Bush]] en sy vrou, Laura, in die [[Withuis]].]] Op 9 April 2012, die sewende herdenking van Camila en die Prins van Wallis se troue, het die koningin die hertogin toegelaat tot die Koninklike Victoriaanse Orde.<ref>{{Cite news |date=8 April 2012 |title=The Queen makes Camilla a Dame Grand Cross |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-17654777 |url-status=live |access-date=9 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120620152350/http://www.bbc.co.uk/news/uk-17654777 |archive-date=20 June 2012}}</ref> Op 9 Junie 2016 het die koningin die hertogin toegelaat tot die [[Privy Council]].<ref name="privy council">{{Cite web |title=Orders for 9 June 2016 |url=https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2016/06/orders-approved-at-privy-council-9-june-2016.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809111213/https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2016/06/orders-approved-at-privy-council-9-june-2016.pdf |archive-date=9 August 2016 |access-date=11 June 2016 |publisher=Privy Council Office}}</ref> Op 1 Januarie 2022 het sy Camilla 'n koninklike dame van die [[Orde van die Kousband]] gemaak.<ref name="The Royal Family">{{Cite web |date=31 December 2021 |title=New appointments to the Order of the Garter announced |url=https://www.royal.uk/new-appointments-order-garter-announced-0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231233747/https://www.royal.uk/new-appointments-order-garter-announced-0 |archive-date=31 December 2021 |access-date=1 January 2022 |website=The Royal Family |quote=The appointments are effective from 1st January, 2022.}}</ref> Camilla se eerste afspraak op haar eie as die Hertogin van Cornwall was 'n besoek aan die Southampton- Algemene Hospitaal;{{sfn|Brandreth|2007|p=321}} sy het in Junie 2005 die eerste keer die Britse Vaandelparade (''Trooping the Colour'') bygewoon en daarna op die balkon van [[Buckingham-paleis]] verskyn. Haar eerste oorsese besoek was in November 2005,<ref name="BeginUSTour">{{Cite news |date=1 November 2005 |title=Charles and Camilla begin US tour |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4394934.stm |url-status=live |access-date=15 September 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130916073544/http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4394934.stm |archive-date=16 September 2013}}</ref> toe sy en Charles die Verenigde State besoek<ref name=BeginUSTour/> en president [[George W. Bush]] en sy vrou, Laura, in die [[Withuis]] ontmoet het.<ref>{{Cite news |date=2 November 2005 |title=Charles, Camilla dine at White House |work=[[USA Today]] |url=http://usatoday30.usatoday.com/news/washington/2005-11-02-camillacharles_x.htm |url-status=live |access-date=10 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512231333/http://usatoday30.usatoday.com/news/washington/2005-11-02-camillacharles_x.htm |archive-date=12 May 2014}}</ref> Sedertdien het die egpaar feitlik die hele wêreld deurreis en onder meer [[Suid-Afrika]] besoek.<ref>{{Cite web |date=12 October 2011 |title=The Prince of Wales and The Duchess of Cornwall to tour Commonwealth and Gulf Countries |url=http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/the_prince_of_wales_and_the_duchess_of_cornwall_to_tour_comm_1552350683.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215200938/http://www.princeofwales.gov.uk/mediacentre/pressreleases/the_prince_of_wales_and_the_duchess_of_cornwall_to_tour_comm_1552350683.html |archive-date=15 February 2012 |access-date=7 March 2012}}</ref> Van die talle hooggeplaastes wat hulle ontmoet het, was [[pous Benedictus XVI]]. [[Beeld:Camilla (52877352018) (cropped).jpg|thumb|180px|Camilla ná haar kroning in 2023.]] ==Koningin-gemalin en koningin== Camilla het op 8 September 2022 die koningin-gemalin geword toe haar man die troon as [[Charles III]] bestyg ná die dood van sy moeder, koningin Elizabeth II.<ref>{{cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/0/camilla-queen-consort-meaning-new-royal-title-charles/ | title=Camilla, Queen Consort: The duties that come with her new royal title | newspaper=The Telegraph | date=11 September 2022 | last1=Saunt | first1=Raven }}</ref> Op 10 September 2022 was sy op die geleentheid waar Charles amptelik tot koning verklaar is. Sy was 'n getuie saam met haar stiefseun prins William.<ref>{{cite news | url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/09/10/what-accession-council-mean-charles-proclaimed-king-queen-dead-tv/ | title=What happens at the Accession Council? The meeting where Charles will be proclaimed King | newspaper=The Telegraph | date=10 September 2022 | last1=Ward | first1=Victoria }}</ref> Op 29 Maart 2023 het Camilla Charles vergesel op 'n staatsbesoek aan [[Duitsland]], sy eerste buitelandse besoek as monarg.<ref>{{Cite web |date=23 March 2023 |title=King Charles III arrives in Germany for first overseas visit as monarch |url=https://www.cnn.com/2023/03/29/europe/king-charles-germany-visit-intl/index.html |access-date=23 March 2023 |website=CNN}}</ref> Hulle sou aanvanklik na [[Frankryk]] reis voor hulle Duitse besoek, maar dit is uitgestel weens stakings oor Franse pensioenhervormings.<ref>{{Cite news |date=24 March 2023 |title=King Charles's France visit postponed after pension protests |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-65064510 |access-date=24 March 2023 |archive-date=24 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230324110118/https://www.bbc.com/news/uk-65064510 |url-status=live }}</ref> Charles is op 6 Mei 2023 as koning gekroon en Camilla as koningin.<ref name="coronation">{{Cite web |date=11 October 2022 |title=King Charles and Camilla to be crowned on 6 May |url=https://www.bbc.com/news/uk-63172425 |access-date=13 October 2022 |website=BBC News}}</ref> ==Welsyn en beskerming== ===Beskermvrou=== Camilla is die beskermvrou of president van meer as 100 welsyns- en ander organisasies.<ref>{{cite web|url=https://www.royal.uk/100-coronation-facts|title=100 Coronation Facts|work=The Royal Family|accessdate=1 May 2023}}</ref> Sy is onder andere die erehoofkommodoor van die Britse vloot se mediese diens,<ref>{{Cite news |date=27 January 2012 |title=Duchess of Cornwall presents medals to navy medics |publisher=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-hampshire-16752091 |url-status=live |access-date=20 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180820012609/https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-hampshire-16752091 |archive-date=20 August 2018}}</ref> kanselier van die Universiteit van [[Aberdeen]],<ref>{{Cite news |date=10 June 2013 |title=The Duchess of Rothesay becomes Chancellor of Aberdeen University |work=princeofwales.gov.uk |url=http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-of-rothesay-becomes-chancellor-of-aberdeen-university |url-status=live |access-date=10 November 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110204706/http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-of-rothesay-becomes-chancellor-of-aberdeen-university |archive-date=10 November 2013}}</ref> president van die Koninklike Vrywilligersdiens<ref>{{Cite web |last=Furness |first=Hannah |date=9 March 2022 |title=Queen's Platinum Champions Awards for volunteers launched by Duchess of Cornwall |url=https://www.telegraph.co.uk/royal-family/2022/03/09/queens-platinum-champions-awards-volunteers-launched-duchess |access-date=15 March 2022 |website=The Telegraph}}</ref> en beskermvrou van die Nasionale Teater.<ref>{{Cite web |date=18 March 2022 |title=Camilla replaces Meghan as royal patron of National Theatre |url=https://news.sky.com/story/camilla-replaces-meghan-as-royal-patron-of-national-theatre-12568995 |access-date=18 March 2022 |website=Sky News}}</ref> In 2018 en 2020 was sy die onderbeskermvrou van die Koninklike Statebondsvereniging en die Koninklike Dansakademie, waarvan koningin Elizabeth die beskermvrou was.<ref>{{Cite web |title=Our History |url=https://www.royalcwsociety.org/history |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210413111107/https://www.royalcwsociety.org/history |archive-date=13 April 2021 |access-date=7 March 2021 |website=The Royal Commonwealth Society}}; {{Cite web |last=Kolirin |first=Lianne |date=29 April 2020 |title=Camilla, Duchess of Cornwall is ballet-dancing her way through lockdown |url=https://www.cnn.com/2020/04/29/uk/camilla-ballet-lockdown-scli-intl-gbr-wellness/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200429135434/https://www.cnn.com/2020/04/29/uk/camilla-ballet-lockdown-scli-intl-gbr-wellness/index.html |archive-date=29 April 2020 |access-date=29 April 2020 |publisher=CNN}}</ref> ====Osteoporose==== [[Beeld:Duchess of Cornwall, Prince of Wales - NIH.jpg|thumb|Die direkteur van die Nasionale Gesondheidsinstitute, Elias Zerhouni, verwelkom Charles en Camilla by die institute se besprekings van osteoporose met die geneesheer-generaal, Richard Carmona, en ander gesondheidsamptenare, November 2005.]] In 1994 het Camilla lid van die Nasionale Osteoporosevereniging geword nadat haar moeder daardie jaar aan die siekte gesterf het. Haar ouma aan moederskant is in 1986 aan die siekte dood. Sy het in 1997 beskermvrou van die vereniging geword en is in 2001 as president aangestel.<ref name="osteo">{{Cite news |last=Soames |first=Emma |date=20 November 2006 |title=Camilla's dearest cause |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/health/expathealth/4202119/Camillas-dearest-cause.html |url-status=dead |access-date=14 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131217094514/http://www.telegraph.co.uk/health/expathealth/4202119/Camillas-dearest-cause.html |archive-date=17 December 2013}}</ref> In 2002 het sy 'n miniboek uitgereik wat vroue help om hulleself teen die siekte te beskerm: ''A Skeleton Guide to a Healthy You, Vitamins and Minerals''.<ref>{{Cite web |title=Camilla Book |url=http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/book-entitled-a-skeleton-guide-to-a-healthy-you-vitamins-news-photo/52106068 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924040759/http://www.gettyimages.com/detail/news-photo/book-entitled-a-skeleton-guide-to-a-healthy-you-vitamins-news-photo/52106068 |archive-date=24 September 2015 |access-date=4 September 2015 |publisher=Getty Images}}; {{Cite news |last=Celia Hall |date=1 March 2002 |title=Camilla launches guide to preventing osteoporosis |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1386397/Camilla-launches-guide-to-preventing-osteoporosis.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=4 September 2015 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1386397/Camilla-launches-guide-to-preventing-osteoporosis.html |archive-date=10 January 2022}}</ref> In 2004 het sy 'n konferensie in [[Dublin]] bygewoon en die volgende jaar die Nasionale Gesondheidsinstitute in [[Maryland]], VSA, besoek om met gesondheidshooggeplaaste oor osteoporose te praat.<ref>{{Cite news |date=5 December 2005 |title=Duchess speaks on osteoporosis during the royal couple's visit to NIH's Clinical Center |publisher=clinicalcenter.nih.gov |url=http://clinicalcenter.nih.gov/about/news/newsletter/2005/dec05/newsletter.html |url-status=dead |access-date=23 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150404211349/http://clinicalcenter.nih.gov/about/news/newsletter/2005/dec05/newsletter.html |archive-date=4 April 2015}}</ref> Vir haar werk met osteoporose is twee pryse aan Camilla toegeken, die Ethel LeFrak-prys in 2005<ref>{{Cite news |date=17 May 2005 |title=Camilla given osteoporosis award |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4556541.stm |url-status=live |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019055331/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4556541.stm |archive-date=19 October 2013}}</ref> en die Kohnstigtingsprys in 2007.<ref>{{Cite news |date=31 October 2007 |title=The Duchess receives the Kohn Award for raising awareness of osteoporosis |work=princeofwales.gov.uk |url=http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-receives-the-kohn-award-raising-awareness-of-osteoporosis |url-status=live |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019043325/http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-receives-the-kohn-award-raising-awareness-of-osteoporosis |archive-date=19 October 2013}}; {{Cite news |last=Campbell |first=Denis |date=27 October 2007 |title=Camilla wins award for osteoporosis campaign |work=The Observer |url=https://www.theguardian.com/society/2007/oct/28/health.monarchy |url-status=live |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019223256/http://www.theguardian.com/society/2007/oct/28/health.monarchy |archive-date=19 October 2013}}</ref> In 2007 is sy 'n erefellow van die King's College London gemaak vir haar werk met osteoporose.<ref name="fellow">{{Cite news |date=13 September 2007 |title=Honorary Fellowship for Duchess of Cornwall |work=kcl.ac.uk |url=http://www.kcl.ac.uk/newsevents/news/news-archive/2007/sep/Honorary-Fellowship-for-Duchess-of-Cornwall.aspx |url-status=live |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015162703/http://www.kcl.ac.uk/newsevents/news/news-archive/2007/sep/Honorary-Fellowship-for-Duchess-of-Cornwall.aspx |archive-date=15 October 2013}}</ref> In 2009 het die Nasionale Osteoporosevereniging die Hertogin vn Cornwall-prys geskep vir werk op die gebied van die siekte.<ref>{{Cite news |date=8 July 2011 |title=Susan Hampshire receives second Duchess of Cornwall Award |url=http://www.nos.org.uk/page.aspx?pid=325&article=b7f32311-240e-4c46-a0da-67e590bbf67b |url-status=live |access-date=27 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140325225107/http://www.nos.org.uk/page.aspx?pid=325&article=b7f32311-240e-4c46-a0da-67e590bbf67b |archive-date=25 March 2014}}</ref> In 2016 het sy 'n eredoktorsgraad van die Universiteit van [[Southampton]] gekry uit erkenning vir haar werk om mense bewus te maak van osteoporose.<ref>{{cite news|title=University awards honorary degree to Royal|url=http://www.southampton.ac.uk/news/2016/02/royal-graduation.page|access-date=2 March 2016|publisher=southampton.ac.uk|date=10 February 2016|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308144638/http://www.southampton.ac.uk/news/2016/02/royal-graduation.page|url-status=live}}</ref> ====Oorlewendes van verkragting en mishandeling==== Nadat sy in 2009 nege verkragtingsentrums besoek en na oorlewendes se verhale geluister het, het Camilla bewustheid daarvan begin skep en maniere verkondig hoe oorlewendes van verkragting en mishandeling kan aanbeweeg ná hulle trauma.<ref>{{Cite news |last=Low |first=Valentine |date=2 February 2013 |title=Camilla takes leading role in fight to help rape victims |work=Times |url=http://www.thetimes.co.uk/tto/news/uk/article3675617.ece |url-status=live |access-date=7 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130203204403/http://www.thetimes.co.uk/tto/news/uk/article3675617.ece |archive-date=3 February 2013}}</ref> Sy besoek dikwels verkragtingsentrums in Brittanje, en ook oorsee wanneer sy reis.<ref>{{Cite web |title=Supporting victims of rape and sexual abuse |url=http://www.hrh-princeofwales.com/uk/focus/rape-and-sexual-abuse.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20150315172520/http://www.hrh-princeofwales.com/uk/focus/rape-and-sexual-abuse.html |archive-date=15 March 2015 |access-date=14 March 2015 |publisher=princeofwales.com}}</ref><ref name="centers">{{Cite magazine |date=5 February 2013 |title=Duchess of Cornwall hosts a reception supporting survivors of rape and sexual abuse |url=http://www.marieclaire.co.uk/news/world/540675/duchess-of-cornwall-hosts-reception-supporting-survivors-of-rape-and-sexual-abuse.html |url-status=live |magazine=Marie Claire |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190256/http://www.marieclaire.co.uk/news/world/540675/duchess-of-cornwall-hosts-reception-supporting-survivors-of-rape-and-sexual-abuse.html |archive-date=29 October 2013 |access-date=22 June 2013}}</ref> In 2013 het Camilla 'n ontmoeting by Clarence House gereël tussen oorlewendes van verkragting en ondersteuningsgroepe. Sowat 750 hulpsakkies met luuksetoiletware wat deur personeel van Clarence House saamgestel is, is uitgedeel.<ref name="centers" /><ref>{{Cite news |last=Skyes |first=Tom |date=6 February 2013 |title=Camilla's Compassion For Rape Victims |work=Daily Beast |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2013/02/06/camilla-s-compassion-for-rape-victims.html |url-status=live |access-date=7 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185947/http://www.thedailybeast.com/articles/2013/02/06/camilla-s-compassion-for-rape-victims.html |archive-date=29 October 2013}}</ref> ====Geletterdheid==== [[Beeld:Camilla, Duchess of Cornwall with Peter McLaughlin in The Doon School.jpg|thumb|200px|By Peter McLaughlin, hoof van die [[Doon-skool]], wat sy in November 2013 besoek het op haar toer deur [[Indië]].<ref>{{Cite web |title=Day 2: The Prince and The Duchess visit India |url=http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/day-2-the-prince-and-the-duchess-visit-india |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109002418/http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/day-2-the-prince-and-the-duchess-visit-india |archive-date=9 November 2013}}</ref>]] Camilla is 'n ywerige leser en 'n voorstander van [[geletterdheid]]. Sy is die beskermvrou van die Nasionale Geletterdheidstrust en ander geletterdheidsverenigings. Sy besoek dikwels skole, biblioteke en kinderverenigings om vir jong kinders voor te lees. Sy neem ook deel aan vierings soos [[Internasionale Geletterdheidsdag]] en Wêreldboekedag.<ref>{{Cite web |date=8 September 2010 |title=The Duchess of Cornwall celebrates International Literacy Day |url=http://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-of-cornwall-celebrates-international-literacy-day |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171204061238/https://www.princeofwales.gov.uk/news-and-diary/the-duchess-of-cornwall-celebrates-international-literacy-day |archive-date=4 December 2017 |access-date=20 May 2014 |publisher=princeofwales.gov.uk}}</ref> In 2011 het sy geld geskenk om die ''Evening Standard'' se geletterdheidsveldtog te steun<ref>{{Cite news |date=7 June 2011 |title=Camilla joins our literacy campaign |work=Evening Standard |url=https://www.standard.co.uk/news/camilla-joins-our-literacy-campaign-6408980.html |url-status=live |access-date=10 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131216010456/http://www.standard.co.uk/news/camilla-joins-our-literacy-campaign-6408980.html |archive-date=16 December 2013}}</ref> en die [[Prins Philip, Hertog van Edinburg|Hertog van Edinburg]] vervang as die beskermpersoon van die BookTrust.<ref>{{cite web|url=https://www.booktrust.org.uk/about-us/governance/our-patron/|title=Our Patron|work=BookTrust|accessdate=2 March 2023}}</ref> Sy het ook veldtogte van stapel gestuur en doen dit steeds om geletterdheid te bevorder.<ref>{{Cite news |date=4 October 2013 |title=HRH the Duchess of Cornwall launches our search for Literacy Heroes |work=literacytrust.org.uk |url=http://www.literacytrust.org.uk/news/5624_hrh_the_duchess_of_cornwall_launches_our_search_for_literacy_heroes |access-date=9 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160318061909/https://literacytrust.org.uk/news/5624_hrh_the_duchess_of_cornwall_launches_our_search_for_literacy_heroes |archive-date=18 March 2016}}; {{Cite news |date=26 January 2012 |title=Theo Walcott joins Her Royal Highness The Duchess of Cornwall to launch Premier League Reading Stars |work=literacytrust.org.uk |url=http://www.literacytrust.org.uk/news/4355_theo_walcott_joins_her_royal_highness_the_duchess_of_cornwall_to_launch_premier_league_reading_stars |access-date=9 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320090954/https://literacytrust.org.uk/news/4355_theo_walcott_joins_her_royal_highness_the_duchess_of_cornwall_to_launch_premier_league_reading_stars |archive-date=20 March 2016}}</ref> In Januarie 2021 het sy die Hertogin van Cornwall se aanlyn klub Reading Room van stapel gestuur vir lesers, skrywers en geletterdheidgemeenskappe om mekaar te ontmoet en inligting oor hulle belangstellings en projekte uit te ruil.<ref>{{Cite web |date=1 January 2021 |title=Duchess of Cornwall launches new Reading Room club for book lovers |url=https://www.itv.com/news/2021-01-01/duchess-of-cornwall-launches-new-reading-room-club-for-book-lovers |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108133616/https://www.itv.com/news/2021-01-01/duchess-of-cornwall-launches-new-reading-room-club-for-book-lovers |archive-date=8 January 2021 |access-date=9 January 2021 |website=ITV News}}</ref> In Oktober 2021 het sy die beskermvrou geword van Silver Stories, 'n welsynorganisasie wat jongmense met ouer mense in aanraking bring en hulle aanmoedig om stories oor die telefoon aan hulle voor te lees.<ref>{{Cite web |last=Stacey |first=Danielle |date=3 October 2021 |title=The Duchess of Cornwall reveals her favourite book to read to her grandchildren |url=https://www.hellomagazine.com/royalty/20211003123036/duchess-of-cornwall-reveals-favourite-book-to-read-to-grandchildren |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211003095453/https://www.hellomagazine.com/royalty/20211003123036/duchess-of-cornwall-reveals-favourite-book-to-read-to-grandchildren |archive-date=3 October 2021 |access-date=3 October 2021 |website=Hello!}}</ref> ====Ander terreine==== Camilla is 'n ondersteuner van [[dierewelsyn]] en die beskermvrou van baie sulke organisasies. Sy is ook president van die Brits gebaseerde Brooke-dierehospitaal vir [[perd]]e, [[donkie]]s en [[muil]]e.<ref>{{Cite web |title=Our President: HRH The Duchess of Cornwall |url=http://www.thebrooke.org/about-us/our-patrons-and-ambassadors/our-president-hrh-the-duchess-of-cornwall |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003163453/http://www.thebrooke.org/about-us/our-patrons-and-ambassadors/our-president-hrh-the-duchess-of-cornwall |archive-date=3 October 2013 |access-date=9 October 2013}}</ref> In 2015 het sy met die afdelingswinkel Fortnum & Mason saamgewerk om 250 bottels [[heuning]] te verkoop wat in haar privaat tuin in Wiltshire vervaardig is; dit het binne twee weke uitverkoop.<ref>{{Cite web |date=1 April 2015 |title=Fortnum & Mason to stock royal honey from the Duchess of Cornwall's bees |url=https://www.standard.co.uk/news/london/fortnum-mason-to-stock-royal-honey-from-the-duchess-of-cornwalls-bees-10150399.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419162410/https://www.standard.co.uk/news/london/fortnum-mason-to-stock-royal-honey-from-the-duchess-of-cornwalls-bees-10150399.html |archive-date=19 April 2020 |access-date=19 January 2020 |website=Evening Standard}}; {{Cite magazine |date=24 April 2015 |title=The Duchess of Cornwall's honey is a huge success in Fortnum & Mason |url=http://us.hellomagazine.com/cuisine/2015042424829/duchess-of-cornwall-honey-success-fortnum-mason |url-status=live |magazine=Hello! |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427220418/http://us.hellomagazine.com/cuisine/2015042424829/duchess-of-cornwall-honey-success-fortnum-mason |archive-date=27 April 2015 |access-date=25 April 2015}}</ref> Die opbrengs is geskenk aan die welsynorganisasie Medical Detection Dogs, waarvan sy die beskermvrou is.<ref>{{Cite news |date=1 April 2015 |title=Duchess takes on the Duchy in the battle of the royal honeycombs |work=The Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11510401/Duchess-takes-on-the-Duchy-in-the-battle-of-the-royal-honeycombs.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=3 April 2015 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/theroyalfamily/11510401/Duchess-takes-on-the-Duchy-in-the-battle-of-the-royal-honeycombs.html |archive-date=10 January 2022}}</ref> Sedertdien stuur sy elke jaar 'n beperkte hoeveelheid heuning aan Fortnum & Mason, en die opbrengs gaan na haar ander welsynorganisasies.<ref>{{Cite news |date=12 January 2018 |title=Five products raising funds for charities around the UK |publisher=fundraising.co.uk |url=https://fundraising.co.uk/2018/01/12/five-products-raising-funds-charities-around-uk |url-status=live |access-date=28 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128155456/https://fundraising.co.uk/2018/01/12/five-products-raising-funds-charities-around-uk |archive-date=28 January 2020}}</ref> Camilla steun organisasies oor die wêreld heen wat armoede en dakloosheid beveg.<ref name="french"/> Sy ondersteun ook gesonde eetgewoontes en kuns- en erfenisorganisasies,<ref name="Charities">{{Cite web |title=Charities and Patronages |url=http://www.princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theduchessofcornwall/atwork/charitiesandpatronages |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017125958/http://princeofwales.gov.uk/personalprofiles/theduchessofcornwall/atwork/charitiesandpatronages |archive-date=17 October 2012 |access-date=24 September 2012 |website=princeofwales.gov.uk}}</ref> en spreek haar uit teen [[vroulike genitale verminking]].<ref>{{Cite web |title=Duchess of Cornwall praised for backing anti-FGM campaign |url=http://www.figo.org/news/duchess-cornwall-praised-backing-anti-fgm-campaign-0013924 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161225131615/http://www.figo.org/news/duchess-cornwall-praised-backing-anti-fgm-campaign-0013924 |archive-date=25 December 2016 |access-date=26 January 2017 |publisher=figo.org}}</ref> ==Titels, aanspreekvorme en wapen== {{multiple image2 | direction = horizontal | total_width = 200 | footer = Camilla se koninklike monogram as koningin (links)<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/uk-63547165|title=Camilla: New monogram for Queen Consort unveiled|work=BBC|first=Thomas|last=Mackintosh|date=8 November 2022|accessdate=9 November 2022}}</ref> en as Hertogin van Cornwall. | image1 = Queen Camilla Cypher.svg | image2 = Royal Monogram of Camilla, Duchess of Cornwall.svg }} Toe Camilla met Charles trou, het sy die titel en aanspreekvorm "Haar Koninklike Hoogheid die Hertogin van Cornwall" gekry. In Skotland was sy bekend as "Haar Koninklike Hoogheid die Hertogin van Rothesay".<ref name="powtitle">{{Cite web |title=HRH The Duchess of Cornwall |url=https://www.princeofwales.gov.uk/biographies/hrh-duchess-cornwall |access-date=24 April 2022 |website=The Prince of Wales and The Duchess of Cornwall}}</ref> Wetlik was Camilla die Prinses van Wallis, maar sy het die vroulike vorm van haar man se volgende hoogste titel, die Hertog van Cornwall, aangeneem omdat die titel Prinses van Wallis so sterk met Charles se eerste vrou, Diana, verbind is.<ref>{{Cite web |date=13 November 2018 |title=The Royal Title that Camilla and Princess Diana Shared |url=https://www.harpersbazaar.com.au/culture/princess-diana-camilla-title-17673 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103004958/https://www.harpersbazaar.com.au/culture/princess-diana-camilla-title-17673 |archive-date=3 January 2019 |access-date=2 January 2019 |website=Harper's Bazaar}}</ref> [[Beeld:Coat of arms of Queen Camilla.svg|thumb|links|180px|Koningin Camilla se wapen.]] In 2021, ná die dood van [[prins Philip, Hertog van Edinburg]], het Charles sy pa se titels geërf<ref>{{Cite web |date=9 April 2021 |title=HRH The Duke of Edinburgh |url=https://www.college-of-arms.gov.uk/news-grants/news/item/187-hrh-the-duke-of-edinburgh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411005304/https://www.college-of-arms.gov.uk/news-grants/news/item/187-hrh-the-duke-of-edinburgh |archive-date=11 April 2021 |access-date=7 May 2021 |website=College of Arms}}</ref> en het Camilla amptelik die Hertogin van Edinburg geword.<ref>{{Cite web |date=12 April 2021 |title=Prince Philip's Duke of Edinburgh title will pass to another royal when Charles is king |url=https://honey.nine.com.au/royals/who-will-receive-prince-philips-duke-of-edinburgh-title/8aa5d632-4b47-4b77-bad7-f1e38d48835e |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203343/https://honey.nine.com.au/royals/who-will-receive-prince-philips-duke-of-edinburgh-title/8aa5d632-4b47-4b77-bad7-f1e38d48835e |archive-date=24 June 2021 |access-date=20 June 2021 |website=9Honey}}</ref> In September 2022, toe Charles koning word, is al sy titels in die kroon opgeneem. Clarence House het ná Charles en Camilla se troue in 2005 verklaar dat sy ná Charles se kroning die titel prinses-gemalin sal hê in plaas van koningin.<ref>{{Cite web |date=10 February 2005 |title=Clarence House press release |url=http://www.princeofwales.gov.uk/media/press-releases/announcement-of-the-marriage-of-hrh-the-prince-of-wales-and-mrs-camilla-parker |archive-url=https://web.archive.org/web/20140624012434/http://www.princeofwales.gov.uk/media/press-releases/announcement-of-the-marriage-of-hrh-the-prince-of-wales-and-mrs-camilla-parker |archive-date=24 June 2014 |access-date=6 April 2018 |publisher=Clarence House}}</ref> Daar was egter geen wetlike of historiese presedent vir so 'n titel nie.<ref>{{Cite news |date=17 March 2017 |title='London Bridge is down': the secret plan for the days after the Queen's death |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2017/mar/16/what-happens-when-queen-elizabeth-dies-london-bridge |url-status=live |access-date=2 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527080852/https://www.theguardian.com/uk-news/2017/mar/16/what-happens-when-queen-elizabeth-dies-london-bridge |archive-date=27 May 2019}}</ref> In 2022 het koningin Elizabeth II gesê dit is haar wens dat Camilla as die koningin-gemalin bekend sal wees wanneer Charles die troon bestyg.<ref>{{Cite web |last=Coughlan |first=Sean |date=5 February 2022 |title=Queen wants Camilla to be known as Queen Consort |url=https://www.bbc.com/news/uk-60274816 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220205221941/https://www.bbc.com/news/uk-60274816 |archive-date=5 February 2022 |access-date=5 February 2022 |website=BBC}}</ref> Toe Charles koning word, het Camilla die titel "Haar Majesteit die koningin-gemalin" aangeneem,<ref>{{Cite web |date=8 September 2022 |title=The Queen Consort |url=https://www.royal.uk/queen-consort |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908215529/https://www.royal.uk/queen-consort |archive-date=8 September 2022 |access-date=8 September 2022 |website=The Royal Family}}</ref> wat haar onderskei het van koningin Elizabeth II.<ref>{{cite web|url=https://www.pmc.gov.au/government/coronation/frequently-asked-questions|title=Coronation frequently asked questions|work=Australian Government|accessdate=1 May 2023}}</ref> Sedert die kroning is haar titel "Haar Majesteit die koningin", in ooreenstemming met vorige koningin-gemalinne.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/uk-news/2023/apr/04/camilla-to-be-crowned-queen-alongside-king-charles|title=King Charles' coronation invite confirms use of title of 'Queen Camilla'|work=The Guardian|first=Caroline|last=Davies|date=4 April 2023|accessdate=5 April 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.churchofengland.org/sites/default/files/2023-04/23-24132%20Coronation%20Liturgy%20Commentary.pdf|title=The Authorised Liturgy for the Coronation Rite of His Majesty King Charles III|work=Church of England|accessdate=29 April 2023|archive-date=29 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230429213249/https://www.churchofengland.org/sites/default/files/2023-04/23-24132%20Coronation%20Liturgy%20Commentary.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Kinders== {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Naam ! rowspan="2" |Gebore ! colspan="2" |Getroud ! rowspan="2" |Kinders |- !Datum !Gade |- |Tom Parker Bowles |18 Desember 1974 |10 September 2005<br /><small>Geskei 2018</small> |Sara Buys |Lola Parker Bowles <br>Freddy Parker Bowles |- |Laura Parker Bowles |1 Januarie 1978 |6 Mei 2006 |Harry Lopes |Eliza Lopes <br>Louis Lopes <br>Gus Lopes |} ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ===Aangehaalde bronne=== {{refbegin}} * {{Cite book |last=Dimbleby |first=Jonathan |url=https://archive.org/details/princeofwalesbio00dimb |title=The Prince of Wales: A Biography |publisher=William Morrow and Company |year=1994 |isbn=0-688-12996-X }} * {{Cite book |last=Graham |first=Caroline |url=https://archive.org/details/camillacharleslo0000grah |title=Camilla and Charles: The Love Story |publisher=John Blake |date=2005 |isbn=978-1-84454-195-9 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Junor |first=Penny |url=https://archive.org/details/charlesvictimorv0000juno |title=Charles: Victim or Villain? |publisher=HarperCollins |year=1998 |isbn=978-0-00-255900-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Kelley |first=Kitty |title=The Royals |publisher=Hachette Digital, Inc. |year=1997 |isbn=978-0-446-51712-6}} * {{Cite book |last=Lacey |first=Robert |title=Monarch: The Life and Reign of Elizabeth II |publisher=Free Press |year=2008 |isbn=978-1-4391-0839-0}} * {{Cite book |last=Mayer |first=Catherine |url=https://archive.org/details/borntobekingprin0000maye |title=Born to Be King: Prince Charles on Planet Windsor |publisher=Henry Holt and Co. |year=2015 |isbn=978-1-62779-438-1 |url-access=registration}} {{refend}} ==Nog leesstof== * {{cite book |last=Tyrrel |first=Rebecca |title=Camilla: An Intimate Portrait |url=https://archive.org/details/camillaintimatep0000tyrr |publisher=Short Books |year=2003 |isbn=1-904095-53-4}} ==Skakels== * [https://www.royal.uk/the-queen Die koningin] op die koningshuis se amptelike webtuiste * {{imdb naam|0993231}} * [https://royalreadingroom.uk/ The Queen's Reading Room] {{CommonsKategorie-inlyn|Camilla, Duchess of Cornwall}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Camilla, Queen consort of the United Kingdom}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Camilla, koningin van die Verenigde Koninkryk}} [[Kategorie:Huis van Windsor]] [[Kategorie:Gades van Britse monarge]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] 7bcyn21llc3l0oq4pd1s6t9du74y1q6 0 391544 2970181 2668809 2026-09-23T13:48:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970181 wikitext text/x-wiki Die '''Kaap Canaveral- ruimtemagstasie''', amptelike naam '''Cape Canaveral Space Force Station''' ('''CCSFS''') is 'n installasie van die [[Amerikaanse Ruimtemag]] se "Space Launch Delta 45", geleë op [[Kaap Canaveral]] in Brevard County, [[Florida]]. Met sy hoofkwartier by die nabygeleë Patrick-ruimtemagbasis, is die stasie die primêre lanseerterrein vir die Ruimtemag se Oostelike Baan <ref name="CAST_p1-12">CAST 1999, p. 1-12.</ref> met drie lanseerplatforms wat tans aktief is (Ruimtelanseerkomplekse 37B, 40, en 41). Die fasiliteit is suidoos van [[NASA]] se [[Kennedy-ruimtesentrum]] op die aangrensende [[Merritt-eiland]], met die twee verbind deur brûe en oorweë. Die ''Cape Canaveral Space Force Station Skid Strip'' beskik oor 'n 3&nbsp;000 meter (10 000 voet) aanloopbaan<ref>{{Cite web|url=http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=US75885|title=World Aero Data: Cape Canaveral AFS Skid Strip – XMR|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004231921/http://worldaerodata.com/wad.cgi?id=US75885|archive-date=4 Oktober 2012|access-date=August 31, 2008}}</ref> naby die lanseerkomplekse vir militêre lugbrugvliegtuie wat swaar en oormaatloonvragte aan die Kaap lewer. {{Location map|VSA|float = right |width=250 | caption = Ligging van die Kaap Canaveral- ruimtemagstasie in die Verenigde State van Amerika. | label = CCSFS|position=right|background=white|lat=28.4889|long=-80.5778}} == Geskiedenis == Die CCSFS-gebied is sedert 1949 deur die Amerikaanse regering gebruik om missiele te toets, toe president [[Harry S. Truman]] die ''Joint Long Range Proving Ground'' by Cape Canaveral gevestig het.<ref>{{Cite web|url=http://www.patrick.af.mil/library/factsheets/factsheet.asp?id=4514|title=Factsheets : Evolution of the 45th Space Wing|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613181155/http://www.patrick.af.mil/library/factsheets/factsheet.asp?id=4514|archive-date=June 13, 2011}}</ref> Die ligging was een van die beste in die vasteland van die Verenigde State vir hierdie doel, aangesien dit vir lanserings oor die Atlantiese Oseaan toegelaat het, en is nader aan die [[ewenaar]] as die meeste ander dele van die Verenigde State, wat vuurpyle in staat gestel het om 'n hupstoot te kry van die Aarde se rotasie.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/8811-rockets-launched-florida.html|title=Why Are Rockets Launched from Florida?|last=Rowan|first=Karen|date=23 July 2010|access-date=27 April 2022}}</ref> Op 1 Junie 1948 het die [[Amerikaanse Vloot]] die voormalige Banana River-vlootlugstasie aan die [[Amerikaanse Lugmag]] oorgedra, met die lugmag wat die fasiliteit die Joint Long Range Proving Ground (JLRPG)-basis herdoop het op 10 Junie 1949. Op 1 Oktober 1949 is die Joint Long Range Proving Ground Base van die Lugmateriaalkommando na die Lugmagafdeling van die Joint Long Range Proving Ground oorgeplaas. Op 17 Mei 1950 is die basis herdoop na die Long Range Proving Ground Base, maar drie maande later is dit herdoop na Patrick Air Force Base, ter ere van genl-maj Mason Patrick.<ref name="CAST_p1-5">CAST 1999, p. 1-5.</ref> In 1951 het die Lugmag die Lugmagmissieltoetssentrum opgerig. Vroeë Amerikaanse sub-orbitale vuurpylvlugte is in 1956 by Kaap Canaveral uitgevoer.<ref>{{Cite web|url=http://www.astronautix.com/sites/capallc5.htm|title=Cape Canaveral LC5|archive-url=https://web.archive.org/web/20090414180519/http://www.astronautix.com/sites/capallc5.htm|archive-date=April 14, 2009}}</ref> Hierdie vlugte het plaasgevind kort nadat sub-orbitale vlugte vanaf White Sands Missielbaan gelanseer is, soos die Viking 12-klinkende vuurpyl op 4 Februarie 1955.<ref>{{Cite web|url=http://www.astronautix.com/lvs/viking.htm|title=Viking|archive-url=https://web.archive.org/web/20070221104441/http://www.astronautix.com/lvs/viking.htm|archive-date=February 21, 2007}}</ref> Na die [[Sowjetunie]] se suksesvolle [[Spoetnik 1]], wat op 4 Oktober 1957 gelanseer is, het die Verenigde State op 6 Desember 1957 sy eerste lansering van 'n kunsmatige [[satelliet]] vanaf Kaap Canaveral probeer. Die vuurpyl, wat die Vanguard TV3 gedra het, het egter op die lanseerplatform ontplof.<ref>{{cite news|author=Milton Bracker|date=7 Desember 1957|title=Vanguard rocket burns on beach; failure to launch test satellite assailed as blow to U.S. prestige|newspaper=[[The New York Times]]|page=1|id=}}</ref> [[NASA]] is in 1958 gestig, en lugmagspanne het missiele vir NASA vanaf die Kaap gelanseer, wat toe bekend gestaan het as Cape Canaveral Missile Annex. Redstone-, Jupiter-, Pershing, Polaris-, Thor-, Atlas-, Titan- en Minuteman- missiele is almal vanaf dié terrein getoets, en die Thor het die basis geword vir die verbruikbare lanseervoertuig (ELV) Delta-vuurpyl, wat [[Telstar 1]] gelanseer het in Julie 1962. Die ry van Titan (LC-15, 16, 19, 20) en Atlas (LC-11, 12, 13, 14) lanseerplatforms langs die kus het in die 1960's as ''Missile Row'' bekend gestaan. === Projek Mercurius === [[Lêer:Alan Shepard in Mercury Control Center.jpg|links|duimnael| [[Alan Shepard]] kyk toe in die Mercury-beheersentrum hoe [[Gus Grissom]] se ''[[Mercury-Redstone 4|Liberty Bell 7]]'' gelanseer word.]] {{Multibeeld|thumb|upright|image1=Mercury-Redstone 4 Launch cropped.jpg|caption1=Mercury-Redstone|image2=Mercury-Atlas 3 launch - cropped2.jpg|caption2=Mercury-Atlas}} NASA se eerste bemande ruimtevlugprogram is voorberei vir lansering vanaf Canaveral deur spanne van die [[Amerikaanse Lugmag]]. Die [[Mercury-program]] se doelwitte was om 'n bemande ruimtetuig in 'n wentelbaan om die aarde te plaas, menslike prestasie en vermoë om in die ruimte te funksioneer te ondersoek en die [[ruimtevaarder]] en ruimtetuig veilig te herwin. Sub-orbitale vlugte is gelanseer deur afgeleides van die weermag se Redstone-missiel vanaf LC-5; twee sulke vlugte is deur [[Alan Shepard]] op 5 Mei 1961 en [[Gus Grissom]] op 21 Julie gemaak. Orbitale vlugte is gelanseer deur afgeleides van die Lugmag se groter Atlas D-missiel vanaf LC-14. Die eerste Amerikaner in 'n wentelbaan was [[John Glenn]] op 20 Februarie 1962. Nog drie wentelvlugte het tot Mei 1963 gevolg. Vlugbeheer vir alle Mercury-missies is by die Mercury-beheersentrum by Canaveral naby LC-14 verskaf. === Naamsverandering === Op 29 November 1963, na die dood van president [[John F. Kennedy]], het sy opvolger [[Lyndon B. Johnson]] Uitvoerende Bevel 11129 uitgereik wat beide NASA se [[Kennedy-ruimtesentrum|Merrit Island Launch Operations Centre]] hernoem het en "die fasiliteite van Stasie No. 1 van die Atlantiese Missielbaan" as die "John F. Kennedy Space Centre". Hy het ook goewerneur C. Farris Bryant oortuig om die naam van [[Kaap Canaveral|Cape Canaveral]] na ''Cape Kennedy'' te verander. Dit het gelei tot 'n mate van verwarring in openbare persepsie. NASA-administrateur [[James E. Webb]] het dit duidelik gemaak deur 'n opdrag uit te reik wat verklaar dat die ''Kennedy-ruimtesentrum'' se naam slegs op Merrit-eiland van toepassing is, terwyl die Lugmag 'n algemene bevel uitgereik het wat die lugmaglanseringsterrein na ''Cape Kennedy Air Force Station'' hernoem het.<ref name="Moonport_appendixb">{{cite book|last1=Benson|first1=Charles D.|last2=Faherty |first2=William B.|title=Moonport: A History of Apollo Launch Facilities and Operations|publisher=NASA|series=History Series|volume=SP-4204|date=August 1977|url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/contents.html|chapter=Chapter 7: The Launch Directorate Becomes an Operational Center – Kennedy's Last Visit|chapter-url=http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/ch7-7.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20041106133417/http://www.hq.nasa.gov/office/pao/History/SP-4204/ch7-7.html|archive-date=6 November 2004}}</ref> Hierdie naam is gebruik tydens die [[Gemini-program]] en vroeë [[Apollo-program]]. Die geografiese naamsverandering het egter geblyk ongewild te wees, as gevolg van die lang geskiedenis van Cape Canaveral (een van die oudste plekname in die Verenigde State, wat uit die vroeë 1500's dateer). In onderskeidelik 1973 en 1974 is beide die geografiese en die Lugmagstasie Kaap-name na Canaveral terug verander nadat die Florida-wetgewer 'n wetsontwerp goedgekeur het.<ref>{{Cite web|url=http://spaceline.org/capehistory/3a.html|title=History of Cape Canaveral 1959-Present|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829045427/http://www.spaceline.org/capehistory/3a.html|archive-date=29 Augustus 2012|access-date=30 Augustus 2012}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=gnispq:3:::NO::P3_FID:304993|title=GNIS Detail – Cape Canaveral|website=geonames.usgs.gov|access-date=7 Maart 2018}}</ref> === Gemini en vroeë Apollo === [[Lêer:Gemini-Titan_11_Launch_-_GPN-2000-001020.jpg|links|duimnael|Gemini-Titan II.]] [[Lêer:Atlas-Agena_6_Launch.jpg|regs|duimnael|[[Atlas-Agena]] teikenvoertuig.]] Die tweeman Gemini-ruimtetuig is in 'n wentelbaan gelanseer deur 'n afgeleide van die Lugmag se Titan II-missiel. Twaalf Gemini-vlugte is vanaf LC-19 gelanseer, waarvan tien beman was. Die eerste bemanningsvlug, [[Gemini 3]], het op 23 Maart 1965 plaasgevind. Latere Gemini-vlugte is ondersteun deur sewe onbemande lanserings van die Agena-teikenvoertuig op die [[Atlas-Agena]] vanaf LC-14, om rendezvous en dok te ontwikkel, krities vir Apollo. Twee van die Atlas-Agena-voertuie kon nie die wentelbaan op [[Gemini 6A]] en Gemini 9 bereik nie, en 'n verkeerde opstelling van die neuskegel op 'n derde het veroorsaak dat dit nie in die wentelbaan afgeskop is nie, wat verhoed het dat dit aan [[Gemini 9A]] gedok het. Die laaste vlug, [[Gemini 12]], is op 11 November 1966 gelanseer. Die vermoëns van die Mercury-beheersentrum was onvoldoende vir die vlugbeheerbehoeftes van Gemini en Apollo, daarom het NASA 'n verbeterde Sendingbeheersentrum in 1963 gebou. Daar is besluit om die beheersentrum by die nuutgeboude Bemande Ruimtetuigsentrum in [[Houston]], Texas, te plaas, eerder as by Canaveral of by die Goddard-ruimtevlugsentrum in Maryland.<ref>{{cite book|pages=85–86|last=Dethloff|first=Henry C.|title=Suddenly Tomorrow Came... A History of the Johnson Space Center|publisher=NASA|year=1993|author-link=Henry C. Dethloff|chapter=Chapter 5: Gemini: On Managing Spaceflight|isbn=978-1502753588|chapter-url=http://www.jsc.nasa.gov/history/suddenly_tomorrow/suddenly}}</ref> [[Lêer:Apollo_7_Launch_-_GPN-2000-001171.jpg|duimnael| Apollo-Saturn IB.]] Die Apollo-program se doelwit om 'n man op die maan te laat land, het die ontwikkeling van die Saturn-familie van vuurpyle vereis. Die groot [[Saturn V]]-vuurpyl wat nodig was om mense na die Maan te neem, het 'n groter lanseerfasiliteit vereis as wat Cape Canaveral kon voorsien, daarom het NASA die [[Kennedy-ruimtesentrum]] gebou wat wes en noord van Canaveral op Merrit Island geleë is. Maar die vroeëre Saturn I en IB kon vanaf die Kaapse lanseerkomplekse 34 en 37 gelanseer word. Die eerste vier Saturn I-ontwikkelingslanserings is tussen 27 Oktober 1961 en 28 Maart 1963 vanaf LC-34 gemaak. Dit is gevolg deur die finale toetslansering en vyf operasionele lanserings vanaf LC-37 tussen 29 Januarie 1964 en 30 Julie 1965. Die [[Saturn IB]] het die vermoë van die Saturn I opgegradeer, sodat dit vir Aardbaantoetse van die Apollo-ruimtetuig gebruik kon word. Twee onbemande toetslanserings van die [[Apollo-beheer-en-diensmodule]] (BDM) is vanaf LC-34 gemaak, en 'n onbemande vlug vanaf LC-37, om die gedrag van vloeibare waterstofbrandstof in die boonste stadium te toets, tussen 26 Februarie en 25 Augustus 1966. Die eerste bemande CSM-vlug, AS-204 of [[Apollo 1]], was beplan om vanaf LC-34 op 21 Februarie 1967 te lanseer, maar die hele bemanning van [[Gus Grissom]], [[Edward Higgins White|Ed White]] en [[Roger B. Chaffee|Roger Chaffee]] is op 27 Januarie 1967 in 'n kajuitbrand tydens 'n ruimtetuigtoets op blad 34 dood. Die AS-204-vuurpyl is gebruik om die eerste onbemande Aardbaantoetsvlug van die [[Apollo-maanmodule]], [[Apollo 5]], vanaf LC-37 op 22 Januarie 1968 te loods. Nadat aansienlike veiligheidsverbeterings aan die beheermodule aangebring is, is [[Apollo 7]] op 11 Oktober 1968 vanaf LC-34 gelanseer om Apollo 1 se missie te vervul, met behulp van Saturn IB AS-205. In 1972 het NASA beide LC-34 en LC-37 gedeaktiveer. Hulle het vir 'n kort tyd oorweeg om beide te heraktiveer vir die bekendstelling van die Apollo-toepassingsprogram na die einde van Apollo, maar het eerder die Kennedy Space Center-lanseringskompleks gewysig om die Saturn IB vir die [[Skylab]]- en Apollo-Soyuz-toetsprojeklanserings te hanteer. Die LC-34-diensstruktuur en naelstringtoring is vernietig, wat net die betonlanseringsvoetstuk as 'n monument vir die Apollo 1-bemanning gelaat het. In 2001 is LC-37 weer in gebruik geneem en omskep om Delta IV-lanseringsvoertuie te diens. === Volgende aktiwiteit === Die Lugmag het besluit om die vermoëns van die Titan-lanseringsvoertuie uit te brei vir sy swaarligvermoëns. Die Lugmag het lanseerkomplekse 40 en 41 gebou om Titan III en Titan IV vuurpyle net suid van die [[Kennedy-ruimtesentrum]] te lanseer. ’n Titan III het omtrent dieselfde loonvragvermoë as die Saturn IB teen aansienlike kostebesparings. Lanseerkompleks 40 en 41 is gebruik om verdedigingsverkennings-, kommunikasie- en weersatelliete en NASA-planetêre sendings te loods. Die Lugmag het ook beplan om twee lugmag-bemanbare ruimteprojekte vanaf LC-40 en 41 te loods. Hulle was die Dyna-Soar, 'n bemande baanvuurpylvliegtuig (gekanselleer in 1963) en die USAF Manned Orbital Laboratory (MOL), 'n bemande verkenningsruimtestasie (gekanselleer in 1969). Met die toenemende gebruik van 'n gehuurde lanseerplatform deur die private maatskappy [[SpaceX]], beplan die Lugmag-lanseringsondersteuningsoperasies aan die Kaap vir 21 lanserings in 2014. SpaceX het besprekings vir 'n totaal van tien van daardie lanserings in 2014 gedoen, met 'n opsie vir 'n elfde.<ref name="sn201401152">{{cite news|last=Klotz|first=Irene|title=SpaceX Drives Sharp Increase in Projected Launches at Cape|url=http://www.spacenews.com/article/launch-report/39110spacex-drives-sharp-increase-in-projected-launches-at-cape|archive-url=https://archive.today/20140121170242/http://www.spacenews.com/article/launch-report/39110spacex-drives-sharp-increase-in-projected-launches-at-cape|url-status=dead|archive-date=January 21, 2014|access-date=2014-01-21|publisher=SpaceNews|date=2014-01-15}}</ref> Op 7 Augustus 2020 het Amerikaanse militêre kontrakte na die installasie verwys as Cape Canaveral Space Force Station.<ref>{{Cite web|url=https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2305454//|title=Contracts for August 7, 2020|website=U.S. DEPARTMENT OF DEFENSE|access-date=2020-09-16|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920110521/https://www.defense.gov/Newsroom/Contracts/Contract/Article/2305454/|url-status=dead}}</ref> Die installasie is op 9 Desember 2020 amptelik hernoem.<ref name="ft202012092">{{cite news|last=Joy|first=Rachael|date=December 9, 2020|title=Vice President Pence announces official name change of Patrick Space Force Base|work=Florida Today|url=https://eu.floridatoday.com/story/tech/science/space/2020/12/09/vice-president-pence-announces-official-name-change-patrick-space-force-base/6506564002|access-date=December 10, 2020}}</ref> Drie Kaap Canaveral-platforms word tans deur die private industrie bedryf vir militêre en burgerlike lanserings: SLC-41 vir die Atlas V en SLC-37B vir die Delta IV, beide vir ''United Launch Alliance'' swaar loonvragte; en SLC-40 vir [[SpaceX]] se Falcon 9. == Bedrywighede, infrastruktuur en fasiliteite == Van die lanseerkomplekse wat sedert 1950 gebou is, is verskeie verhuur en aangepas vir gebruik deur private lugvaartmaatskappye. Lanseerkompleks SLC-17 is tot 2011 vir die Delta II Heavy-variant gebruik.<ref name="CAST_p1-26">CAST 1999, p. 1-26.</ref> Lanseringskomplekse SLC-37 en SLC-41 is gewysig om onderskeidelik EELV Delta IV en Atlas V lanseertuie te lanseer.<ref name="CAST_p1-31">CAST 1999, p. 1-31.</ref> Hierdie lanseervoertuie het alle vroeëre Delta-, Atlas- en Titan-vuurpyle vervang. Lanseringskompleks SLC-47 word gebruik om weerklinkende vuurpyle te lanseer. Lanseerkompleks SLC-46 is gereserveer vir gebruik deur Space Florida.<ref name="CAST_p1-35">CAST 1999, p. 1-35.</ref> SLC-40 het die eerste lansering van die [[SpaceX]] Falcon 9 in Junie 2010 gehuisves.<ref>{{Cite news|url=http://www.spacex.com/updates.php|title=Dragon/ Falcon 9 Update|publisher=SpaceX|date=October 23, 2009|access-date=November 10, 2009|author=SpaceX Corp|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405145315/http://www.spacex.com/updates.php|archive-date=April 5, 2020|url-status=dead}}</ref> Falcon 9-lanserings het voortgegaan vanaf hierdie kompleks tot 2015, bestaande uit onbemande hervulmissies vir NASA na die [[Internasionale Ruimtestasie]] sowel as kommersiële satellietvlugte. SpaceX het ook lanseerkompleks 39A van NASA gehuur en het dit verander om Falcon Heavy en Commercial Crew-bemande ruimtevlugte na die ISS met hul Crew Dragon-ruimtetuig in 2019 te akkommodeer.<ref>{{Cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2015/02/falcon-heavy-production-39a-hif-rises/|title=Falcon Heavy into production as Pad 39A HIF rises out of the ground|last=Bergin|first=Chris|date=18 February 2015|website=NASASpaceFlight|publisher=NASASpaceFLight|access-date=19 February 2015}}</ref> SpaceX Landingsone 1 en 2, wat gebruik word om die eerste fases van die Falcon 9 te land en die vleuelaanjaers van die Falcon Heavy, is op die terrein van die voormalige LC-13 geleë. In die geval van lanserings teen 'n lae helling (geostasionêr), het die ligging van die gebied by 28°27' N 'n effense nadeel teenoor ander lanseerfasiliteite wat nader aan die ewenaar geleë is. Die hupstoot ooswaarts vanaf die Aarde se rotasie is ongeveer 406 m/s (908 myl per uur) by Kaap Canaveral, maar 463 m/s (1 035 myl per uur) by die Europese Guiana-ruimtesentrum in [[Frans-Guyana]]. <ref name="as20110801">{{Cite web|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/34/space2.html|title=Up, Up, and Away|website=The Universe: In the Classroom|publisher=Astro Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808040657/http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/34/space2.html|archive-date=August 8, 2011|access-date=August 11, 2011}}</ref> In die geval van (pool) lanserings met 'n hoë helling maak die breedtegraad nie saak nie, maar die Kaap Canaveral-gebied is nie geskik daarvoor nie, want bewoonde gebiede lê onder hierdie trajekte; Vandenberg-ruimtemagbasis, Kaap Canaveral se Weskus-eweknie, of die kleiner Pacific Spaceport-kompleks – Alaska (PSCA) word eerder gebruik. Die Air Force Space and Missile Museum is geleë op LC-26.<ref name="CAST_p1-29">CAST 1999, pp. 1–29 to 1–30.</ref> Hangar AE, geleë in die CCAFS Industriële Area, versamel telemetrie van lanserings regoor die Verenigde State. NASA se Launch Services Program het drie lanseertuig-datasentrums binne wat telemetrie intyds aan ingenieurs vertoon. '''Cape Canaveral Space Force Station Skid Strip''' is 'n militêre [[lughawe]] by Cape Canaveral Space Force Station (CCSFS), 7 seemyl (13 km) noordoos van Cocoa Beach, Florida. Dit het 'n asfalt-geplaveide aanloopbaan wat 13/31 aangewys is en 3 048 m lank by 61 m breed is. Die fasiliteit word besit deur die [[Amerikaanse Ruimtemag]] (USSF). In die 1960's was die Douglas C-133 Cargomaster 'n gereelde besoeker, met gemodifiseerde Atlas- en Titan-missiele aanboord, wat gebruik is as lanseervoertuie vir bemande en onbemande ruimteprogramme wat tot die Apollo-maanlandings gelei het. Die Skid Strip was gebruik deur [[NASA]] se Pregnant Guppy en Super Guppy vervoervliegtuie wat die [[S-IVB]] boonste stadium vervoer het vir die Saturn IB en [[Saturn V]]-vuurpyle wat in die [[Apollo-program]] gebruik is. Tans word dit hoofsaaklik deur USAF [[Lockheed C-130 Hercules|C-130 Hercules]], [[Boeing C-17 Globemaster III|C-17 Globemaster III]] en [[Lockheed C-5 Galaxy|C-5 Galaxy]] vliegtuie gebruik wat satellietvragte na CCSFS vervoer vir opstel met lanseervoertuie. Die CCSFS Skid Strip word soms verwar met die NASA Shuttle Landing Facility, maar daardie aanloopbaan, wat spesiaal vir die [[pendeltuig]] gebou is, is op Merritt-eiland by die aangrensende [[Kennedy-ruimtesentrum]] geleë. Koördinate: {{koördinate|28|29|20|N|80|34|40|W|aansig=inlyn,titel}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{en-vertaal|Cape Canaveral Space Force Station}} {{Normdata}} gokmonikdvp5bfqpwaaym3dn6qw1r6z 0 394223 2970372 2717760 2026-09-24T01:58:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970372 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} Die '''Metropolitan Life Insurance Company Tower''' is 'n [[wolkekrabber]] by Madison Square in die Amerikaanse hoofstad [[New York]]. Die gebou is 213,36 meter hoog met 50 verdiepings.<ref name="link 1">http://www.emporis.com/application/?nav=building&id=115458 {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dit is tussen 1907 en 1909 gebou en ontwerp deur Napoleon LeBrun & Sons.<ref name="link 2">http://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=303</ref> Die argitekte was geïnspireer deur die Campanile van Venesië. Die gebou was van 1909 tot en met 1913 die hoogste gebou ter wêreld, maar is in 1913 deur dit [[Woolworth-gebou]] onttroon.<ref name="link 1"/><ref name="link 2"/> == Ontwerp == Die gebou is 'n latere toevoeging aan die oorspronklike 11 verdieping-hoë kantoorgebou wat in 1893 voltooi is. Die toring begin met 'n voetstuk, waarna die skag volg. Daarna kom 'n kopstuk, wat weer gevolg word deur 'n piramiedvormige spits, met koepel en lantern. Die gebou bevat 'n klok aan elke kant, elk met 'n [[deursnee]] van 8 meter. Die syfers op die klok is 1,2 meter groot. Dit oorspronklike gebou was bedek met Tuckahoe-marmer, maar dié is tydens die opknapping in 1964 vervang met kaal kalksteen. Ook die oorspronklike kantoorgebou word met nuwe kalksteen bedek, waardeur baie detail verlore gegaan en die gebou 'n moderne voorkoms gekry het. == Galery == <gallery> Lêer:Metropolitan Life Insurance Company Tower at Night Light Up.jpg|Die toring in Januarie 2007 Lêer:Metropolitan Life Insurance Company Tower at Night with Fog.jpg|Januarie 2006 Lêer:Metropolitan-Life-Insurance.jpg|Julie 2003 </gallery> == Sien ook == * [[Wolkekrabber#Chronologiese lys van die wêreld se hoogste wolkekrabbers|Chronologiese lys van die wêreld se hoogste wolkekrabbers]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://maps.google.com/maps?f=q&hl=en&q=nyc&ie=UTF8&t=h&om=1&z=19&ll=40.74125,-73.987612&spn=0.000977,0.002682&iwloc=A Ligging van die toring op google kaarte] * [http://www.nycfoto.com/showPage.php?albumID=133 Foto's van die Metropolitan Life Insurance Company Tower] {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in New York (stad)]] [[Kategorie:Wolkekrabbers in die Verenigde State van Amerika]] 4sh2nahzckc2ltbze2gc3zruk1ucjo7 0 394490 2970160 2642972 2026-09-23T12:46:25Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970160 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Glynis Johns - still.jpg|duimnael|regs]] '''Glynis Johns''' gebore '''Glynis Margaret Payne Johns''' ([[5 Oktober]] [[1923]]-[[4 Januarie]] [[2024]])<ref>{{cite news |date=6 February 1952 |title=Variety, February 1952 |url=https://archive.org/stream/variety185-1952-02/variety185-1952-02_djvu.txt |location=Internet Archive |access-date=17 October 2022 |quote=Glynis Margaret Payne Forwood to David Foster, New York, Feb. 2.}}</ref> was 'n Suid-Afrikaans-gebore Britse aktrise, danser, musikant en sangeres. Johns, wat erken word as 'n rolprent- en broadway-ikoon, was veral bekend vir die oorspronklike rol van Desiree Armfeldt in ''A Little Night Music'' op [[Broadway (teater)|Broadway]], waarvoor sy 'n ''Tony'' gewen het. Toekenning vir beste aktrise in 'n musiekblyspel, en vir die vertolking van Winifred Banks in [[Walt Disney]] se musikale rolprent ''Mary Poppins''. In albei rolle het Johns liedjies gesing wat spesifiek vir haar geskryf is, insluitend "Send In the Clowns", gekomponeer deur Stephen Sondheim, en "Sister Suffragette", geskryf deur die Sherman Brothers. Johns was gebore in [[Pretoria]], Suid-Afrika, terwyl haar ouers op toer was. Sy het haar toneelspeldebuut in 1938 gemaak met die filmverwerking van Winifred Holtby se postuum roman ''South Riding''. Sy het in die 1940's bekendheid verwerf na haar rol as Anna in die oorlogsdramafilm ''49th Parallel'', waarvoor sy 'n National Board of Review-toekenning vir beste toneelspel gewen het], en hoofrolle in ''Miranda'' en ''Derde keer gelukkig''. Die 1951 swart-en-wit lugvaart drama film ''No Highway in the Sky'', 'n gesamentlike Brits-Amerikaanse produksie, was Johns se eerste rol in Hollywood-films. Sy het deur die 1950's en 1960's voortgegaan met hoofrolle in Brittanje en in die buiteland, en is genomineer vir die Akademie-toekenning vir Beste Ondersteunende Aktrise vir haar werk in die 1960-film ''The Sundowners''. Toe [[Olivia de Havilland]] in 2020 dood was, het Johns die oudste lewende [[Academy Award]] benoemde in enige toneelspelkategorie geword. Johns was bekend vir die asemrowende kwaliteit van haar heer stem en opgewekte persona,<ref>{{cite web|url=http://www.tcm.com/tcmdb/person/95527%7C62597/Glynis-Johns|title=Glynis Johns|publisher=TCM.com|access-date=3 November 2017}}</ref> sy is een van die laaste oorlewende sterre uit die Klassieke Hollywood-bioskoop era en die klassieke jare van die Verenigde Koninkryk rolprentteater. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1923]] [[Kategorie:Britse aktrises]] [[Kategorie:Sterftes in 2024]] 9xc5mgbl5dec1exky6rfxf6loqwr83p 0 395483 2970365 2925759 2026-09-24T01:31:36Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970365 wikitext text/x-wiki [[Lêer:I don´t believe in global warming.png|duimnael|Kritiek op Klimaatontkenning deur [[Banksy]].]] Die '''meningsverskil oor aardverwarming''', ook genoem die '''klimaatdebat''' of die '''klimaatkontroversie''', is die verskillende dispute oor die aard, oorsake en gevolge van [[aardverwarming]] (onlangse [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]]). Hierdie polemiek kom hoofsaaklik in die openbare debat en op [[sosiale media]] voor, terwyl daar al jare lank 'n breë konsensus in die [[wetenskap]] oor hierdie aard, oorsaak en gevolg bestaan. Die polemiek is aangevuur deur onder meer [[disinformasie]] uit die olie- en energiesektore. == Klimaatskeptisisme== [[Lêer:WetenskapontkenningAAA.jpg|duimnael|Kenmerke van wetenskapontkenning.]] Klimaatskepsis of klimaatontkenning is twyfel, verwerping of ontkenning van mensgemaakte klimaatsverandering. Die verskynsel het vanaf 1988 in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] ontstaan in reaksie op 'n groeiende politieke konsensus oor klimaatbeleid.<ref>https://history.aip.org/history/climate/public2.htm |''The Public and Climate Change'' (cont.— since 1980).besoekdatum 20 September 2019</ref> Dit het sedertdien ook in ander lande kop uitgesteek. Verdagmakery van die wetenskaplike konsensus oor klimaatsverandering kan verskeie vorme aanneem: ontken of twyfel oor verhitting self; van sy omvang, in vergelyking met vorige skommelinge in klimaat; van die menslike invloed op aardverwarming; of van die gevolge van aardverwarming en die behoefte om iets daaromtrent te doen. Mense wat die wetenskaplike breë kennis van klimaatsverandering bevraagteken, noem hulself soms klimaatskeptici of klimaattwyfelaars, en stel hul benadering as 'n vorm van wetenskaplike skeptisisme voor. Hulle teenstanders sien dit egter eerder as pseudoskeptisisme, en wys daarop dat dieselfde, voorheen ontkende argumente dikwels ingebring word en dat gedetailleerde kritiek op klimaatskennis vergroot word. Dit is hoekom hulle soms verkies om 'n term soos klimaatsveranderingontkener te gebruik, dikwels verkort tot klimaatontkenner (''climate change denier'' of ''climate denier''), 'n meer pejoratiewe term wat verwys na ander vorme van negationisme. [[Ontkenning van klimaatsverandering]] kan ook implisiet wees wanneer individue of groepe die wetenskaplike bewyse aanvaar, maar nie daarin slaag om dit in daadwerklike optrede te vertaal nie.<ref>{{en}}[https://ncse.com/library-resource/why-is-it-called-denial Why Is It Called Denial?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190612153621/https://ncse.com/library-resource/why-is-it-called-denial |date=12 Junie 2019 }} National Center for Science Education (geraadpleeg op 1 Julie 2019)</ref> === Morele ontkoppeling === Klimaatontkenning het toon meganismes van morele ontkoppeling. Die gevolge word dus deur 'n oordrewe optimisme afgeskaal, geïgnoreer of verdraai. [[Kognitiewe dissonansie]] maak dit makliker om skadelike effekte te ignoreer. Morele regverdiging kan ook gevind word deur slegte gedrag te regverdig deur vroeër goeie gedrag aan te haal. Vergoeding deur 'n enkele goeie daad sou voldoende wees. As gevolg van die omstander-effek en verspreiding en verskuiwing van verantwoordelikheid, word geen persoonlike verantwoordelikheid gevoel om aksie te neem nie. Versagtende vergelykings kan lei tot die dilemma van kollektiewe optrede en [[kuddegedrag]] waar die fokus op ander is. Die beperking van vryhede, beide waargeneem en werklik, kan lei tot sielkundige weerstand, waar die druk om 'n sekere houding aan te neem die teenoorgestelde uitwerking het.<ref>[https://www.ad.nl/economie/wij-zijn-allemaal-klimaatontkenners-wat-is-jouw-excuus~a09432fd/ Irene van den Berg: 'Wij zijn allemaal klimaatontkenners, wat is jouw excuus?' www.ad.nl 27-07-19] in ''Algemeen Dagblad''</ref> === Klimaatskeptisme en geslag === Die verband tussen klimaatskepsis en [[geslag]], veral manlikheid, word al 'n geruime tyd gerapporteer<ref>http://www.lse.ac.uk/GranthamInstitute/news/male-climate-change-sceptics-problem-women/ ''Why do male climate change ‘sceptics’ have such a problem with women?'' London School of Economics, 20 Februarie 2018, besoekdatum 14 Desember 2019</ref><ref>https://www.climategate.nl/auteurs/ ''Climategate'', besoekdatum 14 Desember 2019</ref> en is ook sedert 2017 wetenskaplik nagevors.<ref>Hultman, Martin, Pulé, Paul M. 2018. ''Ecological Masculinities. Theoretical Foundations and Practical Guidance''.Routledge, ISBN = 9781138719910, bl. 254, https://www.routledge.com/Ecological-Masculinities-Theoretical-Foundations-and-Practical-Guidance/Hultman-Pule/p/book/9781138719910 .Besoekdatum=14 Desember 2019</ref><ref>https://doi.org/10,1177%2F1097184X19839444 .Book Review: Ecological Masculinities: Theoretical Foundations and Practical Guidance, Harri Salovaara, 9 April 2019, Besoekdatum 14 Desember 2019</ref><ref>Griffin Cohen, Marjorie. 2017. Climate Change and Gender in Rich Countries, Routledge, ISBN =9781138222403, bl. 322, https://www.routledge.com/Climate-Change-and-Gender-in-Rich-Countries-Work-public-policy-and-action/Griffin-Cohen/p/book/9781138222403, Besoekdatum, 14 Desember 2019</ref> Die histories taamlik patriargale en destruktiewe houding van die ryk Noorde teenoor die natuur, wat beskou word as verantwoordelik vir 'n groot deel van die klimaatprobleem, laat wetenskaplikes deur die klimaatbeweging aangepas word na 'n meer ekologiese en (omgewings-) sorgsame houding. Hierdie dinamiek word ook aangevuur deur ekofeminisme. === Klimaatskeptisme en politieke konserwatisme === Mense is geneig om inligting te ignoreer wat nie by hul politieke oortuigings pas nie, selfs wanneer hierdie inligting deur wetenskaplikes as feite beskou word op grond van die beskikbare bewyse. Dit kan 'n [[Sielkunde|psigologiese]] verwerping van wetenskap wees, wanneer wetenskap implisiet verwerp word, of 'n [[ideologie]]se verwerping van wetenskap, wanneer politieke ideologie wetenskap eksplisiet verwerp.<ref name="sagepub">https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/0963662521989193 , ''The nature and origins of political polarization over science''. Besoekdatum=2021-10-21</ref> Byvoorbeeld, in die VSA beskou 94% van die liberale vleuel van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokrate]] klimaatsverandering as 'n bedreiging, maar slegs 19% van die konserwatiewe vleuel van die [[Republikeinse Party (Verenigde State) |Republikeine]].<ref name="sagepub" /> == Wetenskaplike konsensus == [[Lêer:Aardverwarming.jpg|duimnael|Slegs 'n klein fraksie van wetenskaplike artikels tussen 1991 en 2012 verwerp aardverwarming.]] Twyfel oor klimaatsverandering word aansienlik meer in die populêre [[Media (kommunikasie)|media]] geopper deur sommige hoëprofiel-kritici as in die wetenskaplike literatuur.<ref>Boykoff, M.; Boykoff, J. (2004). [http://julesboykoff.org/wp-content/uploads/2013/06/B-as-B-2004-in-GEC.pdf Balance as bias: global warming and the US prestige press ]. Global Environmental Change Part A 14 (2): 125–136. {{DOI|10.1016/j.gloenvcha.2003.10.001}}</ref><ref>Oreskes, Naomi; Conway, Erik. Merchants of Doubt: How a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming (first ed.). Bloomsbury Press. {{ISBN|978-1-59691-610-4}}.</ref> Verskeie studies toon dat 90-100% van klimaatwetenskaplikes die konsensus deel dat klimaatsverandering deur menslike invloed veroorsaak word,<ref>Cook, John., Oreskes, Naomi., Doran, Peter T., Anderegg, William R. L., Verheggen, Bart., Maibach, Ed W., Carlton, J. Stuart, Lewandowsky. Stephan., Skuce, Andrew., G., Green, Sarah., A.. Nuccitelli, Dana., Jacobs, Peter., Richardson, Winkler, Bärbel., Painting, Rob en Rice, Ken. 2016. ''Consensus on consensus: a synthesis of consensus estimates on human-caused global warming'', http://stacks.iop.org/1748-9326/11/i=4/a=048002 , Environmental Research Letters, Volume=11, Uitgawe 4, bl. 048002, doi=10.1088/1748-9326/11/4/048002, issn=1748-9326, Toegang Februarie 2019, argiefdatum 11 Desember 2019, https://web.archive.org/web/20191211121747/http://stacks.iop.org/1748-9326/11/i=4/a=048002</ref> diegene wat nie hierdie konsensus volg nie, publiseer gemiddeld minder wetenskaplike studies oor die onderwerp en word as minder prominent beskou.<ref>Anderegg, W.R.L., Prall, J.W., Harold, J. & Schneider, S.H. ''Expert credibility in climate change, Proceedings of the Natural Academy of Sciences of the U.S.A.'', 2010, http://www.pnas.org/content/early/2010/06/04/1003187107.full.pdf+html Volume 107, Uitgawe 27, bl. 12107–9, Toegang 30 Maart 2014, argief 22 Oktober 2018, https://web.archive.org/web/20181022184656/https://www.ipcc.ch/pdf/assessment-report/ar5/wg1/WGIAR5_SPM_brochure_en.pdf</ref><ref>''Examining the Scientific Consensus on Climate Change'', Doran, P.T., Zimmerman, M.K., ''Eos, Transactions American Geophysical Union'', Volume 30, Uitgawe 3, 2009, http://tigger.uic.edu/~pdoran/012009_Doran_final.pdf , Toegang 30 Maart 2014, argiefdatum, 6 November 2015, https://web.archive.org/web/20151106083011/http://tigger.uic.edu/~pdoran/012009_Doran_final.pdf</ref> Die studie deur Cook et al het getoon dat die konsensus geleidelik toegeneem het in die tydperk 1991-2011. <ref> Cook J., Nuccitelli, D., Green, S.A., Richardson M, Winkler, B., Painting, R., Way, Jacobs, P. & Skuce, A. .2013 , ''Expert credibility in climate change'', Volume 8, ''Environ. Res. Lett.'' Uitgawe 2, bl. 024024</ref> Die konsensus was nader aan 99% in 2019.<ref>https://www.theguardian.com/science/2019/jul/24/scientific-consensus-on-humans-causing-global-warming-passes-99 , '''No doubt left' about scientific consensus on global warming, say experts''. [[The Guardian]], 24 Julie 2019, besoekdatum=20 September 2019</ref> Slegs 'n beperkte deel van die kritiek is in eweknie-geëvalueerde joernale gepubliseer, wat die wetenskaplike waarde daarvan onduidelik maak. Erger nog, bewese invloed deur groot belanghebbendes<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago,'' http://www.scientificamerican.com/article/exxon-knew-about-climate-change-almost-40-years-ago/ ,Scientific American, besoekdatum, 2015-12-17</ref> laat die vraag ontstaan of die kontroversie kunsmatig geskep word. == Wetenskaplike argumente == Die betwiste kwessies sluit in die oorsake van die verhoogde globale gemiddelde lugtemperatuur, veral sedert die middel van die [[20ste eeu]], of hierdie verwarmingstendens ongekend is, of binne normale klimaatveranderlikheid, of die [[mensdom]] aansienlik bygedra het, en of die styging geheel en al of gedeeltelik 'n artefak is is van slegte metings. Ander dispute hou verband met klimaatsensitiwiteitskattings, voorspellings van bykomende verwarming en wat die impak van aardverwarming sal wees. === Waarnemings === Kritiek op waarnemings fokus onder meer op die effek van die hitte-eiland-effek, die effek van swak moniteringstasies en op beweerde gepeuter met die globale datastelle. Stedelike gebiede is geneig om warmer te wees en skeptici voer aan dat die bestendige groei van stede rondom moniteringstasies die toename in gemete temperatuur verklaar. Dit is egter in verskeie studies weerlê, wat getoon het dat stede wel warmer is, maar ook dat temperature in beide stedelike en landelike gebiede ewe veel gestyg het. Boonop word verwarming ook in moniteringstasies op afgeleë eilande of uitgebreide natuurreservate waargeneem. In 2005 het kontroversie ontstaan oor die statistiese metodes wat gebruik word om die "hokkiestok"-kromme te bereken, wat onder meer in die derde verslag van die [[IPCC]] aangebied is.<ref>{{Aut|McIntyre, S. and McKitrick, R.,}} (2005). Hockey sticks, principal components, and spurious significance, ''Geophys. Res. Lett.'', 32, L03710, {{DOI|10.1029/2004GL02}}.</ref> Hierdie kritiek is in die wetenskaplike literatuur weerlê.<ref>Rutherford, S., Mann, M.E., Osborn, T.J., Bradley, R.S., Briffa, K.R., Hughes, M.K., Jones, P.D., ''Proxy-based Northern Hemisphere Surface Temperature Reconstructions: Sensitivity to Methodology, Predictor Network, Target Season and Target Domain'', ''Journal of Climate'', http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/JCLI3351.1, Volume 18, bl. 2308–2329, 2005</ref> Verskeie ander studies het sedertdien die algemene vorm van hierdie kromme bevestig deur verskeie ander statistiese metodes te gebruik.<ref>https://www.nature.com/articles/s41561-019-0400-0 . ''Consistent multidecadal variability in global temperature reconstructions and simulations over the Common Era'', besoekdatum 2021-10-16</ref> Klimaatskeptici gaan egter voort om na die 2005-kontroversie te verwys, en verontagsaam al die verdere navorsing wat die hokkiestokkurwe bevestig en weerlê het. Temperatuurreekse word soms aangepas om dit reg te stel vir 'n eksterne effek op die gemete temperatuur. Dit, byvoorbeeld, om te kompenseer vir die uitwerking van 'n veranderde meetmetode of die verskuiwing van 'n meetstasie. As jy byvoorbeeld jou [[termometer]] hoër hang, sal jy ander resultate kry as voorheen. So 'n regstelling word dan gereeld aangehaal as bewys van beweerde knoeiery, maar is in werklikheid bedoel om 'n meer betroubare langtermyn-tendens vas te stel. In 2010 is Berkerley Earth gestig deur 'n aantal wetenskaplikes wat skepties was oor temperatuurmetings van [[Nasa|NASA]] en ander nasionale institute. Hulle het algemene kritiek op die temperatuurreekse ondersoek, soos die effek van die hitte-eiland-effek en lae kwaliteit van verskillende temperatuurstasies. Tot hul verbasing was die resultate van hul ontleding vergelykbaar met die standaard temperatuurreekse.<ref> http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111021144716.htm . http://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111021144716.htm , www.sciencedaily.com|, besoek 2015-12-17</ref><ref> The New York Times, http://www.nytimes.com/2012/07/30/opinion/the-conversion-of-a-climate-change-skeptic.html|datum, 2012-07-28, besoekdatum 2015-12-17, Richard A. Muller</ref> === Vertraagde opwarming 1998-2012 === Die vyfde IPCC-verslag het gesê dat die gemiddelde temperatuur tussen 1998 en 2012 met sowat 0,055 °C per dekade toegeneem het, vergeleke met 'n toename van 0,12 °C per dekade in die voorafgaande tydperk. Daar is aangevoer dat dit ooreenstem met die natuurlike wisselvalligheid van die klimaat. Boonop was 1998 'n uiters warm [[El Niño]]-jaar en dus nie 'n goeie verwysingsjaar nie.<ref name="SFPM">IPCC, Climate Change 2013: [https://web.archive.org/web/20140226155600/http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_SPM_FINAL.pdf The Physical Science Basis - Summary for Policymakers, Observed Changes in the Climate System.], in IPCC AR5 WG1 2013Uiters waarskynlik word gedefinieer as 'n waarskynlikheid tussen 95-100% op bl. 2</ref> Hierdie vertraging in verwarming is 'n hiatus genoem en het daartoe gelei dat sommige beweer dat aardverwarming gestop het. Verskeie studies van 2015 het bevind dat hierdie hiatus 'n artefak was van die klein hoeveelheid metings in die Arktiese gebied en 'n gevolg van die skuif na 'n meer akkurate metode van skeepsmetings,<ref>''Global warming 'hiatus' never happened, Stanford scientists say'',http://news.stanford.edu/news/2015/september/global-warming-hiatus-091715.html ,Stanford-universiteit, besoekdatum = 2015-12-17</ref> Die verklaring vir hierdie vertraagde opwarming kan nie in 'n swakker [[kweekhuiseffek]] gevind word nie: konsekwent meer straling kom in as wat van die [[Aarde]] af uitgestraal word. 'n Aantal moontlike oorsake is voorgestel: ekstra hitte is deur die [[Stille Oseaan]] geabsorbeer of meer weerkaatsing van [[sonlig]] as gevolg van [[lugbesoedeling]] ([[aërosol]]s) in die [[Volksrepubliek China|Volksrepubliek van China]].<ref>M. H. England, S. McGregor, P. Spence, G.A. Meehl, A. Timmermann, W. Cai, A.S. Gupta, M.J. McPhaden, A. Purich & A. Santoso . http://www.nature.com/nclimate/journal/v4/n3/full/nclimate2106.html ,''Recent intensification of wind-driven circulation in the Pacific and the ongoing warming hiatus'', 2014, ''Nature Climate Change'', Volume 4, bl. 222–227.</ref> === Oorsaak van die verwarming === [[Lêer:Globaltemp trendsbydecade 1240.gif|duimnael|Klimaatskeptici beweer meer dikwels dat daar gapings in die verwarmingstendens is of dat verwarming vir 'n rukkie opgehou het. Dit is egter die gevolg van normale sikliese temperatuurskommelings bo en behalwe die werklike neiging, soos gesien in hierdie figuur.<ref>https://skepticalscience.com/graphics.php?g=47</ref>]] Yskernboor monsters wys dat die begin van die temperatuurstyging in die geologiese verlede dikwels 'n toename in CO2-konsentrasie met sowat 200 tot 1 200 jaar verwag het.<ref>Caillon, N., Severinghaus, J. P., Jouzel, J., Barnola, J., Kang, J. & Lipenkov, V.Y., 2003, http://www.sciencemag.org/content/299/5613/1728.abstract, ''Timing of Atmospheric CO2 and Antarctic Temperature Changes Across Termination III.'' ''Science,'' Volume 14, Uitgawe 299, bl. 1728-1731 </ref> Hierdie aanvanklike natuurlike temperatuurverhogings kan verklaar word deur die Milanković-siklusse. As gevolg van hierdie natuurlike verwarming is CO2 vrygestel uit die oseane, wat minder CO2 by warmer temperature kan bevat, en het as 'n positiewe terugvoer gedien sodat 'n verhoogde hoeveelheid CO2 ook in die verlede tot aardverwarming bygedra het.<ref>Shakun, J., Clark, P., Feng, H., Marcott, S., Mix, A., Liu, Z., Otto-Bliesner, B., Bard, E. (2012). “Global warming preceded by increasing carbon dioxide concentrations during the last deglaciation.” Nature, 2012, {{DOI|10.1038/nature10915}}</ref> Die algemene begrip is nou dat die huidige toename in CO2 hoofsaaklik veroorsaak word deur die verbranding van [[fossielbrandstowwe]]<ref>"The increases in global atmospheric CO₂ since the industrial revolution are mainly due to CO₂ emissions from the combustion of fossil fuels, gas flaring and cement production. Other sources include emissions due to land use changes such as deforestation and biomass burning." ([http://www.ipcc.ch/ IPCC (2007). Fourth Assessment Report])</ref> (sien Kweekhuiseffek vir verdere verduideliking). Hierdie toename is hierdie keer die oorsaak van die verwarming, terwyl dit in die geologiese verlede 'n gevolg was.<ref>https://www.nature.com/articles/srep21691 ,''On the causal structure between CO2 and global temperature'', besoekdatum 2021-10-16</ref> Die veranderende intensiteit van [[Kosmiese straling|kosmiese strale]] of veranderinge in sonaktiwiteit word deur kritici (soos Henrik Svensmark) as die eintlike primêre oorsaak van verwarming beskou. Die impak van hierdie en ander natuurlike faktore blyk egter baie meer beperk te wees as dié van die verskillende antropogeniese faktore. === Klimaatmodelle === Klimaatmodelle nog nie in staat om klimaatsveranderinge op 'n subkontinentale skaal te beskryf nie. Vir 'n lang tyd het die gesimuleerde verwarming van die [[troposfeer]] in die [[trope]] nie ooreenstem met die waarnemings nie.<ref name="santer">{{Aut|Santer, B.D., T.M.L. Wigley, C. Mears, F.J. Wentz, S.A. Klein, D.J. Seidel, K.E. Taylor, P. W. Thorne, M.F. Wehner, P.J. Gleckler, J.S. Boyle, W.D. Collins, K.W. Dixon, C. Doutriaux, M. Free, Q. Fu, J.E. Hansen, G.S. Jones, R. Ruedy, T.R. Karl, J.R. Lanzante, G.A. Meehl, V. Ramaswamy, G. Russell, G.A. Schmidt}} (2005). [http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/309/5740/1551. Amplification of Surface Temperature Trends and Variability in the Tropical Atmosphere, ''Science'', 309, bl. 1551-1556.]</ref> Daar moet kennis geneem word dat metings hier baie moeilik is as gevolg van die hoogte vanaf die Aarde se oppervlak en die groot variasie in temperatuur op daardie hoogte. 'n Nuwe ontleding van die metingsdata van 2015 was in lyn met die klimaatmodelle en verwagtinge.<ref>''New study finds a hot spot in the atmosphere,'' John Abraham, http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2015/may/15/new-study-finds-a-hot-spot-in-the-atmosphere , [[The Guardian]], besoekdatum = 2015-12-17, John Abraham</ref> Die klimaatmodelle is gebaseer op 'n aantal verskillende demografiese en ekonomiese groei-scenario's wat deur die [[Verenigde Nasies]] (VN) vir hul langtermynvoorspellings gebruik word. 'n Ontleding van die verwagte aardverwarming deur modelle wat in 1970 tot 2007 gepubliseer is, het 'n redelike goeie ooreenstemming met die gemete globale temperatuurverhoging getoon wanneer die effektiewe kweekhuisgasvrystellings in hierdie ou modelle in ag geneem is.<ref>{{cite web|url=https://doi.org/10.1029/2019GL085378|titel=Evaluating the Performance of Past Climate Model Projections|besoekdatum=2021-10-16}}</ref> Dit lyk asof 'n aantal klimaatmodelle aardverwarming oorskat. In die IPCC-verslag van 2021 word dus modelle gebruik wat reggestel word deur die temperature wat in reële terme van vorige dekades gemeet is, in ag te neem. Skeptici voer aan dat daar geen bewyse van antropogeniese aardverwarming is nie, omdat die modelle onbetroubaar is en die verwagte temperatuurverhoging oorskat. Hulle ignoreer die feit dat hierdie oorskatting net vir sommige van die modelle waar is, dat die historiese modelle reeds 'n redelike goeie skatting gegee het en dat hulle intussen verbeter is, en dat die bewyse vir klimaatsverwarming op veel meer as net gegrond is hierdie modelle. Om hul bewering te ondersteun dat klimaatmodelle temperatuurstyging oorskat, verwys die skeptici dikwels na 'n grafiek wat deur die skeptikus John Christy vervaardig is. Christy het nog nooit hierdie grafiek in 'n wetenskaplike publikasie aangebied nie en dit lyk of hy baie statistiese onreëlmatighede toegepas het om 'n wetenskaplik onverantwoordelike, misleidende grafiek te verkry.<ref>http://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2016/feb/19/republicans-favorite-climate-chart-has-some-serious-problems ,''Republicans' favorite climate chart has some serious problems.'' Dana Nuccitelli, besoekdatum=2021-10-17, 2016-02-19, The Guardian</ref><ref>''How to make the misleading John Christy climate model graph'' https://www.youtube.com/watch?v=qpSEXCQ9U6c</ref> === Klimaatsensitiwiteit === Een van die faktore wat gebruik word om die omvang van die toekomstige temperatuurverhoging te skat, is klimaatsensitiwiteit. Dit is die toename in die gemiddelde temperatuur by die Aarde se oppervlak na 'n verdubbeling van die konsentrasie CO2-ekwivalent in die atmosfeer, met inagneming van terugvoer in die klimaatstelsel.<ref>IPCC, 2013: [http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_AnnexIII_FINAL.pdf Annex III: Glossary]. In: Climate Change 2013: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to AR5 of the IPCC [Stocker, T.F., D. Qin, G.-K. Plattner, M. Tignor, S.K. Allen, J. Boschung, A. Nauels, Y. Xia, V. Bex and P.M. Midgley (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA.</ref> In sy vierde verslag het die IPCC klimaatsensitiwiteit tussen 2,0 en 4,5 °C beraam. In die IPCC se vyfde verslag is daardie skatting na 1,5 tot 4,5 °C hersien.<ref>{{Aut|Stocker et al.}} IPCC WGI (2013) [https://web.archive.org/web/20140308023118/http://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/docs/WGIAR5_SPM_brochure_en.pdf Summary for Policymakers]</ref> In die sesde verslag van die IPCC kan dit tot 2,5 tot 4,0 °C verskerp word. In 2014 het die Global Warming Policy Foundation ('n beïnvloedingsgroep wat skepties is oor klimaatbeleid)<ref>https://www.sourcewatch.org/index.php/Global_Warming_Policy_Foundation|titel=Global{{Dooie skakel|date=Oktober 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Warming Policy Foundation - SourceWatch , bedoekdatum=2021-10-16|werk=www.sourcewatch.org</ref> 'n verslag gepubliseer met laer ramings van klimaatsensitiwiteit. Die skrywers het gesê dat studies wat deur die IPCC gebruik word om by die skatting uit te kom, onvanpaste data bevat en 'n verkeerde statistiese basis het. Deur strenger kriteria vir die seleksie van studies toe te pas, het hulle geglo dat hulle tot die gevolgtrekking kon kom dat daar slegs een studie bestaan met 'n betroubare waarde vir klimaatsensitiwiteit. Hierdie waarde sou dus slegs 1.6 °C<ref>Lewis, N. & Crok, M. (2014) [http://www.thegwpf.org/content/uploads/2014/02/Oversensitive-How-The-IPCC-hid-the-Good-News-on-Global-Warming.pdf OVERSENSITIVE: HOW THE IPCC HID THE GOOD NEWS ON GLOBAL WARMING]{{Dooie skakel|date=Mei 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Global Warming Policy Foundation, UK</ref> wees. Die klimaatwetenskaplike Steven Sherwood het aangevoer dat die skrywers van hierdie GWPF-verslag betrokke was by selektiewe inkopies deur kriteria te neem wat na hierdie een studie deur Piers Forster en Jonathan Gregory lei. Piers Forster het aangedui dat hulle self nie dink dat hul resultate meer robuust is nie, aangesien hulle rowwe aannames in hul navorsing gemaak het en data van lae gehalte gebruik het.<ref>Readfearn, Graham, 6 Maart 2014, Besoek op 23 Maart 2014, The Guardian, Lord Lawson climate sceptic thinktank's report rebuked by scientists, http://www.theguardian.com/environment/planet-oz/2014/mar/06/lord-lawson-climate-sceptic-thinktank</ref> == Aanpassing teenoor Versagting == Hierdie kritiek gaan oor die implikasies van aardverwarming. Geoloog Salomon Kroonenberg plaas die IPCC-gevolgtrekkings in perspektief, want volgens hom sal die [[Interglasiale tyd|interglasiale]] oor 10 000 jaar eindig en die aarde sal in elk geval weer afkoel. Hy voer aan dat dit beter is om in hoër dyke te belê as om kweekhuisgasvrystellings te verminder. Die klimaatskeptikus Bjørn Lomborg wys op die hoë koste om kweekhuisgasvrystellings te verminder en bepleit ook aanpassing by klimaatsverandering. Volgens die ''Stern Review'' en die IPCC is versagting kostedoeltreffend.<ref name="ipcc">[http://www.ipcc.ch/ IPCC (2007). Fourth Assessment Report]</ref><ref>{{Citeer web | url=http://news.bbc.co.uk/1/shared/bsp/hi/pdfs/30_10_06_exec_sum.pdf |title="Stern Review executive summary" | author=Nicholas Stern | date=30 Oktober 2006 | publisher=New Economics Foundation}}</ref> Sommige navorsers verwag reeds 'n wêreldwye voedselkrisis voor die helfte van hierdie eeu, deels as gevolg van die negatiewe gevolge van klimaatsverandering.<ref>BBC NEWS: Prof John Beddington: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/7951838.stm Global crisis 'to strike by 2030']</ref><ref>Cribb, Julian. ''The Global Food Crisis and What We Can Do to Avoid It'', http://www.ucpress.edu/book.php?isbn=9780520260719 |location= |publisher=Universiteit van Californië|ucpress.edu . isbn 9780520260719, besoekdatum 20170212</ref> == Politiek en beïnvloeding == === Kritiek op die IPCC === Volgens klimaatskeptici sou die IPCC nie onafhanklik wees nie en sou kritiek van sommige wetenskaplikes<ref>Byvoorbeeld: {{Citeer web|url= http://www.lavoisier.com.au/papers/articles/landsea.html|title= An Open Letter to the Community from Chris Landsea|accessdate= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20080719162111/http://www.lavoisier.com.au/papers/articles/landsea.html|archivedate= 2008-07-19}}(Internet Archive)</ref> nie by die finale verslae ingesluit word nie. Die Ekonomiese Sake-komitee van die [[Britse Hoërhuis]] het in 2005 twyfel uitgespreek het oor of die IPCC-emissiescenario's en die opsommings vry van politieke invloed was. Hierdie twyfel is later deur die Britse regering verwerp.<ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/12/12i.pdf The Economics of Climate Change]</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/ld200506/ldselect/ldeconaf/71/7104.htm House of Lords - Economic Affairs - Third Report]</ref> Daarteenoor het sommige kritici kommer uitgespreek dat die IPCC se verslae geneig is om die impak en risiko's van klimaatsverandering te onderskat.<ref>Sien byvoorbeeld [http://www.loe.org/shows/segments.htm?programID=07-P13-00005&segmentID=1 interview met James Hansen, director van GISS van NASA]</ref> Oor die algemeen blyk dit egter dat die meeste klimaatwetenskaplikes wat nie by die IPCC betrokke is nie, dieselfde sienings oor die oorsaak en gevolge van aardverwarming deel as hul kollegas wat by die IPCC betrokke is.<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.academia.edu/26328070/The_Bray_and_von_Storch_5_th_International_Survey_of_Climate_Scientists_2015_2016|titel=The Bray-and-von Storch Surveys on the perceptions of climate scientists, 2015/2016}}</ref> === Omstredenheid oor gesteelde e-posse van klimaatwetenskaplikes === Aan die einde van November 2009, op die vooraand van die Kopenhagen-klimaatkonferensie, is meer as duisend vertroulike [[e-pos]]se van wetenskaplikes by die [[Universiteit van Oos-Anglië]] se klimaatdepartement bekom en gepubliseer. Hierdie voorval is deur sommige as ''climategate'' gedoop. Die wetenskaplike mededeling het skynbaar voorgestel dat daar bedrog was in die interpretasie van metadata en dat die wetenskaplikes dus die erns van die moontlike klimaatprobleem oordryf het. Die VN het navorsing laat doen oor die gedrag van hierdie wetenskaplikes en hul instituut. Verskeie ander internasionale ondersoeke na die saak het 'n mate van kritiek ontlok oor die wetenskaplikes se hantering van versoeke om inligting. In alle gevalle was die hoofgevolgtrekking van hierdie studies dat fragmente van die e-posse uit konteks gehaal is en dat die navorsers geen inligting weerhou, vervals, verdraai of gemanipuleer het nie. Die hele aangeleentheid het dus nie afbreuk gedoen aan die gevolgtrekking dat mense bydra tot aardverwarming nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20100215071321/http://www.research.psu.edu/orp/Findings_Mann_Inquiry.pdf Iquiry Report, Pennsylvania State University], Februarie 2010</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmsctech/387/387i.pdf UK government's House of Commons Science and Technology Committee], Maart 2010</ref><ref>[http://www.uea.ac.uk/mac/comm/media/press/CRUstatements/SAP International Scientific Assessment Panel, University of East Anglia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100422185328/http://www.uea.ac.uk/mac/comm/media/press/CRUstatements/SAP |date=22 April 2010 }}, April 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20200206132925/http://www.cce-review.org/pdf/FINAL%20REPORT.pdf Independent Climate Change Email Review Report, University of East Anglia], Julie 2010</ref><ref>[http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/d0cf6618525a9efb85257359003fb69d/56eb0d86757cb7568525776f0063d82f%21OpenDocument US Environmental Protection Agency] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129043647/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/d0cf6618525a9efb85257359003fb69d/56eb0d86757cb7568525776f0063d82f!OpenDocument |date=29 November 2011 }}, juli 2010</ref><ref>[http://www.official-documents.gov.uk/document/cm79/7934/7934.pdf UK Government response to the House of Commons Science and Technology Committee Report], sept. 2010</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140712144605/http://www.oig.doc.gov/OIGPublications/2011.02.18-IG-to-Inhofe.pdf Inquiry of the Inspector General of the US Department of Commerce], Februarie 2011.</ref><ref>[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm201012/cmselect/cmsctech/496/496.pdf Second Special Report, UK House of Commons], Mei 2011</ref> === Teistering van klimaatwetenskaplikes === Pogings om klimaatwetenskaplikes in 'n ongunstige lig uit te beeld, het veral toegeneem ná ''Climategate'', 'n 2009-kontroversie dat beweerde klimaatwetenskaplikes data gemanipuleer het.<ref name="face">https://www.theguardian.com/environment/2017/feb/22/climate-change-science-attacks-threats-trump ,''Climate scientists face harassment, threats and fears of 'McCarthyist attacks'',[[The Guardian]], 22 Februarie 2017, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref><ref name="eco">https://www.ecowatch.com/silence-climate-scientists-2491043851.html |titel=The Desperate But Effective Attempts to Silence Climate Scientists, 30 September 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> Alhoewel geen bewyse gevind is nie, <ref>http://www.uea.ac.uk/about/media-room/press-release-archive/statements/cru-statements/independent-reviews/ueareviewresponse ,''INDEPENDENT CLIMATE CHANGE E-MAILS REVIEW - JULY 2010'', Universiteit van East Anglia, 2 September 2010, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> het klimaatontkenners sedertdien Amerikaanse openbaarmakingswette gebruik om klimaatwetenskaplikes te dwing om hul e-poskorrespondensie openbaar te maak, in die hoop om inkriminerende materiaal te vind. Klimaatwetenskaplikes glo dat, hoewel hierdie aansprake ongegrond is, dit wel waardevolle tyd en hulpbronne in beslag neem. Federale wetenskaplike amptenare is beter hierteen toegerus.<ref name="eco" /> Maar die universiteit se klimaatwetenskaplike Michael Mann, in die besonder, het herhaalde regsgedinge in die gesig gestaar, nie net om sy e-poskorrespondensie aan te vra nie, maar ook om hom te beskuldig van bedrog in die aansoek om subsidies.<ref name="face" /> Sommige klimaatwetenskaplikes vrees 'n 1950's McCarthyisme-smeerveldtog, versterk deur die anti-(klimaat)wetenskaplike houding van die Trump-administrasie<ref>https://punt.avans.nl/2017/03/nederlandse-klimaatwetenschappers-vrezen-bezuinigingen-trump/ ,''Nederlandse klimaatwetenschappers vrezen bezuinigingen Trump'', 15 Maart 2017, besoekdatum 28 Desember 2017</ref><ref>https://www.newyorker.com/news/daily-comment/why-scientists-are-scared-of-trump-a-pocket-guide ,''Why Scientists Are Scared of Trump: A Pocket Guide'', The New Yorker, 8 Desember 2016, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> In die Verenigde State is 'n fonds selfs gestig om wetenskaplikes in regsgedinge te ondersteun.<ref>http://www.motherjones.com/politics/2011/09/legal-defense-fund-climate-scientists/ , ''A Legal Defense Fund for Climate Scientists'', 12 September 2011, 28 Desember 2017</ref><ref>https://www.csldf.org |titel=Climate Science Legal Defense Fund, besoekdatum 28 Desember 2017</ref> === Finansiering van Klimaat Skeptici === Verskeie maatskappye aktief in die fossielbrandstofsektor het 'n aktiewe poging aangewend om klimaat- en energiebeleid teen te staan of te verswak. Vir hierdie doel is PR-veldtogte gevoer,<ref> Byvoorbeeld deur die Global Climate Coalition (1989-2001)</ref> en wetenskaplikes is betaal om resultate te publiseer wat in hul guns werk. Koch Industries het byvoorbeeld groot bedrae geld aan Willie Soon betaal om navorsing te publiseer wat sou wys dat die [[son]] die hoofoorsaak van klimaatsverandering is. ExxonMobil en die American Petroleum Institute het hom ook geborg. Omstredenheid het ontstaan omdat Soon hierdie borgskap geheim gehou het in sy publikasies.<ref>''Climate sceptic Willie Soon received $1m from oil companies, papers show'', http://www.theguardian.com/environment/2011/jun/28/climate-change-sceptic-willie-soon, ''The Guardian'', besoekdatum 2015-12-16, John Vidal</ref> In 2018 en 2019 het die Amerikaanse oliesektor 'n multi-miljoen dollar-veldtog deur Energy in Depth<ref>[https://eidclimate.org/ eidclimate.org]</ref> befonds wat klimaatwetenskap bevraagteken wat ongunstig is vir die fossielsektor.<ref> https://www.huffpost.com/entry/climate-denial-energy-in-depth_n_5df7eff6e4b0ae01a1e59371 ,Fossil Fuel Giants Claim To Support Climate Science, Yet Still Fund Denial, ''The Huffington Post'', 18 Desember 2019, besoekdatum 19 Desember 2019</ref> ''Mother Jones''-tydskrif het in Mei 2005 aangekondig dat ExxonMobil meer as $8 miljoen oorgeplaas het na meer as 40 dinkskrums mediamaatskappye en verbruikers-, burgerregte- en godsdiensgroepe wat skeptisisme oor klimaatsverandering verkondig. Die tydskrif het 'n uitgebreide lys gepubliseer. <ref>https://www.motherjones.com/politics/2005/05/put-tiger-your-think-tank/ , ''Put a Tiger In Your Think Tank'', ''Mother Jones'', Mei 2005, besoekdatum 24 Januarie 2020</ref> Die presiese bronne van befondsing bly dikwels onduidelik weens Amerikaanse wetgewing. As 'n maatskappy kan jy jou geld oorplaas na 'n fonds wat as 'n liefdadigheidsorganisasie geregistreer is en anoniem bly. Baie konserwatiewe dinkskrums is so geregistreer. Tussen 2000 en 2010 is $120 miljoen deur sulke liefdadigheidsorganisasies geskenk aan groepe wat twyfel werp oor mensveroorsakende klimaatsverandering.<ref>''Secret funding helped build vast network of climate denial thinktanks'', http://www.theguardian.com/environment/2013/feb/14/funding-climate-change-denial-thinktanks-network|werk , The Guardian, besoekdatum 2015-12-16, Suzanne Goldenberg</ref> Ander dinkskrums en prominente konserwatiewes wat teen ingrypende klimaatbeleid is, sluit in, in die VSA, The Heartland Institute, Committee for a Constructive Tomorrow (CFACT), Competitive Enterprise Institute (CEI) en ''[[Breitbart|Breitbart News]];'' in Europa pro-Brexit borg Arron Banks, Europese Instituut vir Klimaat en Energie (EIKE), en die Verenigde Koninkryk se Global Warming Policy Foundation.<ref>https://www.desmog.co.uk/2019/09/15/attacks-greta-thunberg-right-wing-free-market-network ,''Attacks on Greta Thunberg Are About More Than Anti-Environmentalism,'' 15 September 2019</ref> Skeptici van mens-gemaakte klimaatsverandering beweer gereeld dat hulle weens hul sienings nie finansiering vir navorsing kan kry nie. === Voorkennis in die olie- en energiesektor === In 2015 het twee studies uitgekom oor hoe ExxonMobil die openbare debat oor klimaatsverandering beïnvloed het. Dit het bevind dat hul eie wetenskaplikes die bestaan van mensveroorsakende klimaatsverandering vir 40 jaar erken het en aktief disinformasie versprei het om nie hul [[sakemodel]] in gevaar te stel nie.<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago. Scientific American.'' Geraadpleeg op 17 Desember 2015</ref> Dieselfde jaar is 'n geregtelike ondersoek na hierdie bewerings van stapel gestuur. Verskeie studies<ref name="ucsusa"> https://www.ucsusa.org/press/2016/new-evidence-reveals-fossil-fuel-industry-funded-cutting-edge-climate-science-research#.W2xh0cMa9ME , ''New Evidence Reveals Fossil Fuel Industry Funded Cutting-Edge Climate Science Research Dating Back to 1950s'', Union of Concerned Scientists, 13 April 2016</ref> het sedertdien getoon dat die olie- en energiesektor self sedert die 1950's deeglik bewus was van dreigende klimaatsverandering deur hul eie navorsing: *1957: Navorsing met die titel "''Radiocarbon Evidence on the Dilution of Atmospheric and Oceanic Carbon by Carbon from Fossil Fuels''" deur Humble Oil, 'n voorloper van ExxonMobil, demonstreer die verband tussen koolstofdioksiedvrystellings van fossielbrandstofverbranding en die klimaat.<ref name="ucsusa" /> <ref>https://www.smokeandfumes.org/fumes ,''Smoke & Fumes'', ciel.org, besoekdatum 9 Augustus 2018</ref> *1959: Op 4 November het die [[Kernfisika|kernfisikus]] [[Edward Teller]] tydens 'n konferensie van die Amerikaanse Petroleuminstituut ter viering van die eeufees van die Amerikaanse olie-industrie gewaarsku dat koolstofdioksiedvrystellings deur die verbranding van fossielbrandstowwe tot aardverwarming teen die draai van die eeu sou lei, wat moontlik sal lei tot die smelting van die poolyskoppe.<ref>https://www.theguardian.com/environment/climate-consensus-97-per-cent/2018/jan/01/on-its-hundredth-birthday-in-1959-edward-teller-warned-the-oil-industry-about-global-warming , ''On its 100th birthday in 1959, Edward Teller warned the oil industry about global warming'', [[The Guardian]] , 1 Januarie 2018</ref> *1960-1970: Navorsers by groot motorvervaardigers [[General Motors]] en [[Ford]] het berig dat motors die klimaatkrisis versnel het. Maar toe politieke druk gekom het om te druk vir vermindering van emissies, het die maatskappye alles in hul vermoë gedoen om daardie pogings te laat afneem.<ref>https://www.eenews.net/stories/1063717035 , https://web.archive.org/web/20201028003856/https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argiefdatum 28 Oktober 2020, ''Exclusive: GM, Ford knew about climate change 50 years ago'', 26 Oktober 2020, besoekdatum 29 Oktober 2020</ref> *1966: In Augustus het James Garvey, president van die Bitumous Coal Research Inc. in ''Mining Congress Journal'', ’n joernaal van die steenkoolbedryf: Daar is bewyse dat die hoeveelheid CO2 in die atmosfeer vinnig toeneem as gevolg van die verbranding van fossielbrandstowwe. As die tempo van toename voortduur … groot veranderinge in die Aarde se klimaat word voorspel … smelting van die ysplate … oorstroom baie kusstede, insluitend [[New York]] en [[Londen]]<ref>https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argief https://web.archive.org/web/20201028003856/https://www.eenews.net/stories/1063717035 , argiefdatum 28 Oktober 2020, ''Exclusive: GM, Ford knew about climate change 50 years ago'', 26 Oktober 2020, besoekdatum 29 Oktober 2020</ref> *1968: 'n Wetenskaplike studie wat deur die olie-industrie versoek is van die [[SRI International|Stanford Research Institute]] het Edward Teller se 1959 waarskuwings bevestig.<ref>https://www.smokeandfumes.org/documents/document16, Sources, abundance, and fate of atmospheric pollutants, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> *1968: By die jaarlikse konferensie van die Edison Electric Institute, die sambreelorganisasie van Amerikaanse energiemaatskappye, het dr. Donald F. Hornig, wetenskaplike raadgewer van destydse president [[Lyndon B. Johnson]] oor die potensieel katastrofiese gevolge van die massiewe verbranding van fossielbrandstowwe gewaarsku.<ref>{{Citeer web |url=http://www.energyandpolicy.org/utilities-knew-about-climate-change/ |titel=''The electric utility industry was warned about climate change in 1968'', Julie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017}}</ref><ref>https://www.huffingtonpost.com/entry/utilities-climate-change_us_597673e0e4b0c95f375dd60d ,''Utilities Knew About Climate Change Back In 1968 And Still Battled The Science'', ''The Huffington Post'', 25 Julie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> *1977: James Black, ExxonMobil se wetenskaphoof, het in Julie aan die maatskappy se uitvoerende komitee gewys op die groeiende wetenskaplike konsensus rondom die impak van mense op klimaatsverandering, veral deur die verbranding van fossielbrandstowwe<ref>''Exxon Knew about Climate Change Almost 40 Years Ago'', http://www.scientificamerican.com/article/exxon-knew-about-climate-change-almost-40-years-ago/ ,Scientific American, besoekdatum, 2015-12-17</ref> Eers daarna het die maatskappy 'n veldtog van disinformasie geloods om aandag af te lei. Die onthullings het gelei tot 'n geregtelike ondersoek in die VSA. *Van 1979 tot 1983 het die American Petroleum Institute 'n werkgroep van topwetenskaplikes van groot olie- en gasmaatskappye soos ExxonMobil, Texaco, Shell, en die voorlopers van wat later BP, ConocoPhillips en Chevron sou word, saamgestel om wetenskaplike navorsing oor aardverwarming volg en intern deurgee.<ref>https://insideclimatenews.org/news/22122015/exxon-mobil-oil-industry-peers-knew-about-climate-change-dangers-1970s-american-petroleum-institute-api-shell-chevron-texaco , ''Exxon's Oil Industry Peers Knew About Climate Dangers in the 1970s, Too,'' 22 Desember 2015, besoekdatum, 30 Desember 2017</ref> Die span is aanvanklik gepas genoem CO2 and Climate Task Force.<ref>https://gizmodo.com/exxon-isn-t-the-only-oil-company-that-knew-about-climat-1749498557 ,''Exxon Isn’t the Only Oil Company That Knew About Climate Change in the 70s''. 23 Desember 2015, bwsoekdatum. 30 Desember 2017</ref> *1991: In die film ''Climate of Concern'', waarvan die bestaan deur ''De Correspondent'' onthul is, het [[Shell]] in groot besonderhede verduidelik hoe verbranding van fossielbrandstowwe die wêreld warm gemaak het en dat dit ernstige gevolge kan hê.<ref>https://thecorrespondent.com/6286/if-shell-knew-climate-change-was-dire-25-years-ago-why-still-business-as-usual-today/692773774-4d15b476 ,''If Shell knew climate change was dire 25 years ago, why still business as usual today?'' ,''De Correspondent'', 28 Februarie 2017, besoekdatum 30 Desember 2017</ref> Die film was moontlik gebaseer op 'n interne Shell-dokument, ''The Greenhouse Effect'', wat in 1988 gepubliseer is.<ref>http://www.climatefiles.com/shell/1988-shell-report-greenhouse/ , 1988 Shell Confidential Report “The Greenhouse Effect”, [[Royal Dutch Shell]] , 1988</ref> === Beïnvloedingwerk vanuit de voedselindustrie === Navorsing van die Universiteit van New York het bevind dat groot Amerikaanse vleis- en suiwelmaatskappye, tesame met vee- en landbou-beïnvloedingsgroepe, van 2000 tot 2019 miljoene dollars bestee het aan 'n veldtog teen klimaatsaksie, wat twyfel gebring het oor die verband tussen veeteelt en klimaatsverandering.<ref>https://doi.org/10.1007/s10584-021-03047-7 ,argief https://web.archive.org/web/20210331085043/https://doi.org/10.1007/s10584-021-03047-7 ,31 Maart 2021, ''The climate responsibilities of industrial meat and dairy producers.'' Lazarus, O., McDermid, S. & Jacquet, J. , ''Climatic Change'' 165, 30 (2021) , 25 Maart 2021</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] 2u8wi8mp5ymnp6ihzwr3xpsn5lvmyyi 0 395552 2970253 2842345 2026-09-23T18:56:33Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970253 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nagarjuna at Samye Ling Monastery.JPG|duimnael|Standbeeld van Nagarjuna]] '''Nāgārjuna''' (omstreeks 150 - omstreeks 250) was 'n Indiese [[filosoof]] en die stigter van die Madhyamaka (middelweg) skool van Mahayana [[Boeddhisme]]. Hy word beskou as een van die mees invloedryke Boeddhistiese denkers. Sy geskrifte was die basis vir die ''Madhyamaka'' (beter bekend in China as die ''Sanlun'' of die Drie Tesisse Skool). Hy was verbonde aan 'n [[klooster]] in Nalanda. == Biografie == Dit is waarskynlik dat Nāgārjuna naby Nagarjunakonda in [[Indië]] in die tweede helfte van die tweede eeu nC gebore is. Hy het in 'n Brahman-gesin grootgeword. Die verbintenis met die Nālanda Universiteit is onwaarskynlik, aangesien daar geen bewyse is dat dit op daardie tydstip bestaan het nie. Dit lyk asof hy goeie verhoudings gehad het met die konings van die Satavahana-dinastie van sy tydperk. == Werke == Sy belangrikste geskrif is ''Mūlamadhyamakakārikā'' (Fundamentele verse van die Filosofie van die Middel). Daarin verskaf hy 'n filosofiese basis vir die 300 jaar oue Boeddhistiese beweging van die ''Prajñāpāramitā'' (Perfeksie van Wysheid) en kritiseer ander skole deur 'n radikale skeptisisme. == Filosofie == Nāgārjuna het gewys dat dit logies onmoontlik is dat dinge op hul eie kan bestaan. Daar is geen essensies nie, alles spruit voort uit wedersyds afhanklike ontstaan. Die leidende gedagte van Nāgārjuna is 'n kritiek op die idee dat enigiets onafhanklik kan bestaan. Hy het verklaar dat hy self nie nuwe teorieë voorgehou het nie, maar slegs die teorieë van ander ontleed het om aan te toon dat dit onhoudbaar is. Hy het probeer wys dat dit onmoontlik is om dit te sêː #iets bestaan #iets bestaan nie #het sowel bestaan as nie bestaan nie #het tog bestaan, nie bestaan nie Die volgende voorbeeld word as voorbeeld in die vakliteratuur gegee. Die weerkaatsing van die maanlig in 'n [[dam]] water hang af van die lig van die [[maan]], die dam en die persoon wat na/in die dam kyk. Dit is onmoontlik om te sê dat die refleksie onafhanklik is van die ander faktore. Maar omdat die weerkaatsing duidelik sigbaar is, kan ons dit nie onbestaand noem nie. Geen kombinasie van bestaan en nie-bestaan of 'n ontkenning van beide sal ook nie bevredigend wees nie. Volgens Nāgārjuna was dit waar vir alles wat veronderstel was om te bestaan en daardie [[waarheid]] was leegheid (''Sunyata''). Die idee van Nāgārjuna op sigself was nie nuut nie, want dit is reeds in die Prajnaparamita sutras voorgehou. Die Hart Sutra sê reeds Vorm is leegheid, leegheid is vorm. “Leegheid is niks anders as vorm nie; Vorm is niks anders as leegheid nie. Net so is gevoelens, persepsie en [[bewussyn]] leeg.” Nāgārjuna het twee vorme van waarheid onderskei. 'n Konvensionele waarheid en 'n hoogste waarheid. As alles deeglik ontleed word, is daar niks oor dinge te sê nie. Leegheid oortref die reikwydte van taal, want [[taal]] is gebaseer op die bestaan van dinge. Maar ons het steeds taal nodig om oor en in hierdie wêreld te kommunikeer. Nāgārjuna wou nie die onderskeid tussen kwaad en goed en waarheid en leuen vernietig nie. Hy het ook aangevoer dat ten spyte van die feit dat hierdie onderskeidings slegs relatief is, dit wel op die vlak van konvensionele waarheid bestaan, in alledaagse konvensies. Die geloof in die werklike bestaan van alledaagse konvensies lei tot verdere lyding en bring geen redding nie, maar dit is deur konvensies, deur taal, dat die ware pad van Boeddhisme geleer moet word. == Bronne == * Batchelor, Stephen (2001),''Verzen uit het midden. Een verkenning van het sublieme''. Rotterdam: Asoka. * Kalupahana, David J. (1992), ''A history of Buddhist philosophy.'' Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited == Eksterne skakels == * [http://www.thezensite.com/MainPages/nagarjuna.html Artikels oor Nagarjuna] {{Normdata}} [[Kategorie:Boeddhisme]] [[Kategorie:Filosowe]] 07xwaiic23ecio6o6360ts27gsjrq78 0 397251 2970162 2649184 2026-09-23T12:46:33Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970162 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The No. 1 Ladies' Detective Agency''}} '''''The No. 1 Ladies' Detective Agency''''' is 'n reeks [[roman]]s deur [[Alexander McCall Smith]] wat in [[Botswana]] afspeel en met die karakter Mma Precious Ramotswe. Die reeks is vernoem na die eerste roman, wat in 1998 gepubliseer is. Twee-en-twintig romans is tussen 1998 en 2021 in die reeks gepubliseer. Mma Precious Ramotswe is die hoofkarakter in hierdie reeks. Die land Botswana is in 'n sekere sin ook 'n karakter, aangesien dit prominent in die verhale figureer. Mma Ramotswe begin haar speuragentskap en gebruik die erfporsie van haar pa om na die hoofstad, [[Gaborone]], te verhuis om vir haar 'n huis en 'n kantoor vir haar nuwe besigheid te koop. Sy voel 'n speurder moet meer as enigiets van mense weet om probleme vir hulle op te los. Die romans gaan net soveel oor die avonture en swakhede van verskillende karakters as oor die oplossing van raaisels. Elke boek in die reeks volg op die vorige boek. Die leserspubliek was eers klein, en het toe skielik in gewildheid toegeneem in die VSA en in Engeland, meer as slegs die skrywer se huis in [[Skotland]]. In 2004 het verkope in [[Engels]] vyf miljoen oorskry, en die reeks is na ander tale vertaal. Kritiese ontvangs het ooreengestem met die verkope van die romans, oor die algemeen positief, en aangesien die sterkte van die romans in die karakters en Mma Ramotswe se wysheid lê eerder as in die spesifieke raaisels wat in elke roman opgelos is <ref name=OReilly2009>{{cite web |url=https://literature.britishcouncil.org/writer/alexander-mccall-smith |title=Alexander McCall Smith: Critical Perspective |first=Elizabeth |last=O’Reilly |year=2009 |access-date=23 Augustus 2017 |publisher=British Council on Literature}}</ref> Die romans is verwerk vir radio deur die skrywer en vir televisie. ==Opsomming van reeks== Die hoofspeurder, Mma Ramotswe, is 'n [[Tswanas|Motswana]]-vrou wat die [[protagonis]] in die reeks is en wie se verhaal in die eerste roman vertel word vanaf geboorte tot die opening van die speuragentskap. Mma is 'n [[Setswana]]-term van respek vir 'n vrou; die ekwivalente term vir 'n man is Rra.<ref>{{cite web |title=Language |url=https://www.botswanatourism.co.bw/language |website=Botswana Tourism |access-date=27 April 2021}}</ref> Dit is een van die mees algemene aanspreekvorme in die romans. Mma Precious Ramotswe los sake op vir vrouens wie se mans vermis geraak het, vir 'n onderwyseres wie se seun verdwyn het deur die ontvoerders te vind, vir 'n ryk pa wie se 16-jarige dogter hom frustreer deur op haar eie uit te gaan. Sy help 'n man versoening vir die sondes van sy jeug deur die mense te vind wat hy dekades vroeër seergemaak het. Sy ontbloot 'n skema deur tweelingbroers om een mediese graad en sertifikaat tussen hulle twee te gebruik. Sy los 'n saak vir haarself op wanneer sy dink sy moet 'n egskeiding van haar eerste man soek, maar dink anders wanneer sy sy ma opsoek. Haar persoonlike lewe het 'n groot hartseer, dat haar enigste kind net 'n paar dae geleef het, aangesien die kind se pa haar tydens die swangerskap geslaan het, 'n storie wat in retrospek vertel is. Dit het daartoe gelei dat sy besluit het om nooit weer te trou nadat hy haar verlaat het nie. Haar vreugde is haar verlowing en uiteindelike huwelik met mnr J. L. B. Matekoni, wat pleegsorg van 'n suster en broer van die weesplaas opgeneem het. Die sake vind plaas in die stede van Botswana, hoofsaaklik aan die rand van die [[Kalahari-woestyn]], eerder as in die woestyn. Daar is af en toe besoeke na buurlande. Na haar eerste paar sake koop sy 'n boek deur Clovis Andersen oor opsporing, ''The Principles of Private Detection'', en haal dan regdeur die romans daaruit aan wanneer 'n gids nodig is om op die volgende stappe te besluit. == Publikasie geskiedenis == Volgens ''Kirkus Reviews'' het die vroeë romans in hierdie reeks hul Amerikaanse publikasie later as in die Verenigde Koninkryk gehad, wat die eerste in 1998 gepubliseer het, die tweede in 2000, en die derde, ''Morality for Beautiful Girls'', in 2001. Die eerste drie romans verskyn in 2002 in die VSA. In hul resensie van die eerste roman in die reeks merk ''Kirkus Reviews'' op dat "Die eerste Amerikaanse publikasie van hierdie 1999-debuut is voorafgegaan deur twee spesiale [[Booker-prys|Booker]]-aanhalings en twee vervolgverhale, ''Tears of the Giraffe'' (2000) en ''Morality for Beautiful Girls'' (2001), beide komende in die reeks."<ref name=Kirkus>{{cite web |url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/alexander-mccall-smith-13/the-no-1-ladies-detective-agency/ |title=The No. 1 Ladies' Detective Agency |publisher=Kirkus Reviews |date=2001 |access-date=23 June 2016 |archive-date= 1 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901203806/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/alexander-mccall-smith-13/the-no-1-ladies-detective-agency/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=AEFReVbOTXgC&q=First+Anchor+edition+Tears+of+the+Giraffe+Alexander+McCall+Smith&pg=PP8 |title=Tears of the Giraffe |author=McCall Smith, Alexander |date=Augustus 2002 |edition=First Anchor Books |publisher=Anchor, Random House |location=New York |isbn=978-1-4000-3135-1 |access-date=28 Junie 2016}}</ref> In 'n item van die Wisconsin Public Radio-program, ''To the Best of Our Knowledge'', was die eerste roman "''The No. 1 Ladies' Detective Agency'', 'n verrassingstreffer [in [[Skotland]]], en het twee spesiale Booker-aanhalings ontvang en 'n plek op die ''Times'' Literêre Bylaag se Internasionale Boeke van die Jaar en die Millennium-lys." Die Britse sukses het uitgewers nie bespoedig om dit in die VSA vry te stel nie. "Amerikaanse uitgewers was traag om belang te stel, en teen die tyd dat ''The No. 1 Ladies' Detective Agency'' deur Pantheon Books opgeraap is, het Smith reeds twee vervolgverhale geskryf. Die boeke het van ondergrondse treffers tot nasionale verskynsels in die Verenigde State gegaan, kweek aanhangerklubs en inspirerende positiewe resensies."<ref>{{cite web |url=http://www.ttbook.org/alexander-mccall-smith |title=Alexander McCall Smith |access-date=9 Julie 2016 |publisher=To the Best of Our Knowledge |archive-date=22 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822035922/http://www.ttbook.org/alexander-mccall-smith |url-status=dead }}</ref> ''In the Company of Cheerful Ladies'' was die eerste van die ''nr. 1 Ladies' Detective Agency''-romans wat in hardeband gedruk is, met 'n baie groot aanvanklike oplaag van 101 000 eksemplare om aan die verwagte aanvraag te voldoen, aangesien verkope in Engels van die reeks tot op hede, het in 2004 vyf miljoen oorskry.<ref>{{cite news |url=http://www.scotsman.com/lifestyle/culture/precious-success-puts-publisher-in-major-league-1-549761 |newspaper=The Scotsman |title=Precious success puts publisher in major league |date=17 Augustus 2004}}</ref> In die resensie van die vyfde roman in die reeks, beskryf Marcel Berlins die pad van die groeiende gehoor, wat vereis dat 'n mens moet verstaan dat alhoewel Skotland en Engeland deel van dieselfde koninkryk is, die inwoners nie dieselfde boeke op dieselfde tyd lees nie. Hy merk in sy resensie van ''The Full Cupboard of Life'' op dat dit die vyfde in 'n reeks is, maar die eerste wat geredelik beskikbaar is in Engeland, deur die sukses van die reeks in die VSA. "Hierdie roman deur 'n vooraanstaande Skotse regsprofessor oor 'n vroulike speurder in Botswana is die vyfde in 'n reeks, die ander vier het grootliks Engelse aandag (en beskikbaarheid) vrygespring. Die Skotte het beter geluk gehad: hulle het geweet van McCall Smith vir 'n paar jaar, maar dit het sy buitengewone en onverwagte sukses in die VSA geneem voordat die woord na Engeland teruggefiltreer het dat hy 'n skat is van 'n skrywer wie se boeke onmiddellik verslinding verdien."<ref name=Berlins2003>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/books/2003/jul/19/featuresreviews.guardianreview25 |title=Precious little happenings |last=Berlins |first=Marcel |newspaper=The Guardian |access-date=25 Augustus 2017 |date=18 Julie 2003}}</ref> == Reeks Uitgawes == # ''The No. 1 Ladies' Detective Agency'' (1998) # ''Tears of the Giraffe'' (2000) # ''Morality for Beautiful Girls'' (2001) # ''The Kalahari Typing School for Men'' (2002) # ''The Full Cupboard of Life'' (2004) # ''In The Company of Cheerful Ladies'' (2004) # ''Blue Shoes and Happiness'' (2006) # ''The Good Husband of Zebra Drive'' (2007) # ''The Miracle at Speedy Motors'' (2008) # ''Tea Time for the Traditionally Built'' (2009) # ''The Double Comfort Safari Club'' (2010) # ''The Saturday Big Tent Wedding Party'' (2011) # ''The Limpopo Academy of Private Detection'' (2012) # ''The Minor Adjustment Beauty Salon'' (2013) # ''The Handsome Man's De Luxe Café'' (2014) # ''The Woman Who Walked in Sunshine'' (2015) # ''Precious and Grace'' (2016) # ''The House of Unexpected Sisters'' (2017) # ''The Colours of All the Cattle'' (2018) # ''To the Land of Long Lost Friends'' (2019) # ''How to Raise an Elephant'' (2020) # ''The Joy and Light Bus Company'' (2021) # ''A Song of Comfortable Chairs'' (2022) # ''From a Far and Lovely Country'' (2023) ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:No. 1 Ladies' Detective Agency}} [[Kategorie:Engelse boeke]] mold091s96m0hs1g8nl88y8xmrszkgx 0 397622 2970295 2956978 2026-09-23T19:36:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970295 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Laurence Douglas Fink (cropped).jpg|duimnael|Larry Fink in 2010.]] '''Laurence Douglas Fink''' (gebore [[2 November]] [[1952]]) is 'n [[Amerikaanse]] miljardêr-sakeman. Hy is die voorsitter en uitvoerende hoof van [[BlackRock]], 'n Amerikaanse multinasionale beleggingsbestuurskorporasie.<ref name="Forbes.com">{{cite web |url=https://people.forbes.com/profile/laurence-d-fink/12231 |title=Profile: Laurence D. Fink |year=2010 |work=[[Forbes]] |access-date=26 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206092301/http://people.forbes.com/profile/laurence-d-fink/12231 |archive-date=6 Februarie 2010 |url-status=dead }}</ref> BlackRock is die grootste geldbestuursfirma ter wêreld met meer as US$10 triljoen se bates onder bestuur,<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/finance/blackrock-profit-rises-25-asset-growth-boosts-fee-income-2022-01-14/|title=BlackRock assets cross $10 trillion, revenue slightly misses|first1=Sohini|last1=Podder|first2=Lewis|last2=Krauskopf|date=14 Januarie 2022|access-date=18 Januarie 2022|website=Reuters.com}}</ref><ref name="Vanity">Suzanna Andrews: [http://www.vanityfair.com/business/features/2010/04/fink-201004 Larry Fink's $12 Trillion Shadow], ''Vanity Fair'', April 2010</ref> wat die firma enorme mag oor die globale finansiële stelsel gee.<ref>{{Cite news|date=2018-01-12|title=BlackRock hits record $6 trillion assets, helped by Trump tax law|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-blackrock-results-idUSKBN1F118R|access-date=2020-06-12}}</ref> In April 2022 is Fink se netto waarde geskat op VS$1 miljard volgens ''[[Forbes|Forbes Magazine]]''.<ref>{{Cite web |title=Larry Fink - 2022 Billionaires Net Worth |url=https://www.forbes.com/profile/larry-fink/ |access-date=2022-05-04 |website=Forbes |language=en}}</ref> Hy sit op die direksies van die Raad vir Buitelandse Betrekkinge en die [[Wêreld Ekonomiese Forum]].<ref>[https://www.weforum.org/about/leadership-and-governance "Board of Trustees"], World Economic Forum</ref><ref>[https://www.cfr.org/board-directors "Board of Directors"], ''Council on Foreign Relations''</ref> ==Vroeë lewe en opvoeding== Fink is op 2 November 1952 gebore.<ref>"[http://investing.businessweek.com/research/stocks/people/person.asp?personId=402029&ticker=BLK Laurence Fink: Executive Profile & Biography] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''Businessweek''.</ref><ref name="CEO">{{cite book|title=1000 CEOs |last1=Davidson |first1=Andrew |last2=Goldsmith |first2=Marshall |date=2009|publisher=Penguin|isbn=9780756661243 |url=https://books.google.com/books?id=ndAbs5tRmtIC&q=Fink+%221952%22+-popularly++born+Blackrock&pg=PT538}}</ref> Hy het een van drie kinders in 'n Joodse gesin grootgeword<ref>{{cite news |last=Kaminer |first=Michael |date=3 September 2010 |title=Jews Dominate Vanity Fair 100 Most Influential Moguls List |work=The Jewish Daily Forward |location=Israel |url=http://blogs.forward.com/the-shmooze/131013/jews-dominate-vanity-fair--most-influential-mog/ |access-date=3 September 2010 |archive-url=https://archive.today/5A3j6 |archive-date=29 Junie 2013}}</ref> in Van Nuys, Kalifornië, waar sy ma Lila (1930-2012) 'n Engelse professor was en sy pa Frederick (1925-2013) 'n skoenwinkel besit het.<ref name="Vanity" /> Hy het 'n BA in [[Politieke wetenskap|Politieke Wetenskap]] aan UCLA in 1974 verwerf.<ref name="CEO" /> Fink is ook 'n lid van Kappa Beta Phi.<ref>{{cite book |last=Roose |first=Kevin |date=2014 |title=Young Money: Inside the Hidden World of Wall Street's Post-Crash Recruits|url=https://archive.org/details/youngmoneyinside0000roos_a4z3 |author1-link= Kevin Roose |location=London, UK |publisher= John Murray (Publishers), An Hachette UK Company |page=[https://archive.org/details/youngmoneyinside0000roos_a4z3/page/208 208] |isbn=978-1-47361-161-0}}</ref> Hy het toe 'n [[MBA]] in Eiendom aan die UCLA Anderson Graduate School of Management in 1976 ontvang.<ref name="CEO" /><ref name="Forbes: CEO Compensation">{{cite web |url= https://www.forbes.com/lists/2009/12/best-boss-09_Laurence-D-Fink_4U0F.html|title=CEO Compensation: #55 Laurence D Fink|date=22 April 2009|work=[[Forbes]] |access-date=26 Januarie 2010}}</ref> ==Beroep== ===1970 tot 2000=== Fink het sy loopbaan in 1976 by First Boston, 'n [[New York]]-gebaseerde beleggingsbank, begin<ref>{{Cite news|last=Wigglesworth|first=Robin|date=2021-10-07|title=The ten trillion dollar man: how Larry Fink became king of Wall St|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/7dfd1e3d-e256-4656-a96d-1204538d75cd|archive-url=https://web.archive.org/web/20211028054039/https://www.ft.com/content/7dfd1e3d-e256-4656-a96d-1204538d75cd|archive-date=2021-10-28|url-access=subscription|url-status=bot: unknown|access-date=2021-10-28}}</ref> waar hy een van die eerste verbandgesteunde sekuriteitshandelaars was en uiteindelik die firma se effekte-afdeling bestuur het.<ref name="Fink Center for Finance & Investments">{{cite web|url=http://www.anderson.ucla.edu/x20552.xml|title=Profile: Laurence D. Fink (MBA '76)|year=2010|work=Fink Center for Finance & Investments|publisher=UCLA|access-date=26 Januarie 2010|location=Los Angeles|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524164722/http://www.anderson.ucla.edu/x20552.xml|archive-date=24 Mei 2012|url-status=dead}}</ref> By First Boston was Fink 'n lid van die bestuurskomitee, 'n besturende direkteur en medehoof van die Belasbare Vaste-inkomste-afdeling; hy het ook die Finansiële Toekoms- en Opsies-afdeling begin, en was aan die hoof van die Verband- en Eiendomsproduktegroep.<ref name="WSJ">"[http://topics.wsj.com/person/F/laurence-d-fink/375 Laurence Fink - News, Articles, Biography, Photos - WSJ.com]", ''[[Wall Street Journal]]''. Besoek op 14 Oktober 2011.</ref> Fink het "volgens sommige skattings"<ref name="Vanity" /> $1 miljard by First Boston se winlyn toegevoeg. Hy was suksesvol by die bank tot 1986, toe sy departement $100 miljoen verloor het weens sy verkeerde voorspelling oor rentekoerse.<ref name="Vanity" /> Die ervaring het sy besluit beïnvloed om 'n maatskappy te begin wat kliënte se geld sou belê terwyl dit ook omvattende [[risiko]]bestuur insluit.<ref name="Vanity" /> In 1988, onder die korporatiewe sambreel van The Blackstone Group, het Fink BlackRock mede-stigter en sy direkteur en [[HUB]] geword. Toe BlackRock in 1994 van Blackstone skei, het Fink sy posisies behou, wat hy aangehou het om te beklee nadat BlackRock in 1998 meer onafhanklik geword het. Sy ander posisies by die maatskappy het die voorsitter van die direksie, voorsitter van die uitvoerende en leierskapkomitees, voorsitter van korporatiewe komitees ingesluit. raad, en medevoorsitter van die globale kliëntekomitee.<ref name="Vanity" /><ref name="WSJ" /> BlackRock het in 1999 ‘n openbare korporasie geword.<ref name=corporate-history>{{cite web |url=https://www.pnc.com/webapp/unsec/NCProductsAndService.do?siteArea=/pnccorp/PNC/Home/About+PNC/Our+Organization/Corporate+History |title=Corporate History |access-date=22 Maart 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120517183033/https://www.pnc.com/webapp/unsec/NCProductsAndService.do?siteArea=%2Fpnccorp%2FPNC%2FHome%2FAbout+PNC%2FOur+Organization%2FCorporate+History |archive-date=17 Mei 2012}}</ref> ===2000s=== In 2003 het Fink gehelp om die bedanking van die HUB van die New Yorkse aandelebeurs, Richard Grasso, te beding, wat wyd gekritiseer is vir sy $190 miljoen betaalpakket.<ref name="Vanity" /> In 2006 het Fink die samesmelting met Merrill Lynch Investment Managers gelei, wat BlackRock se batebestuursportefeulje verdubbel het.<ref name="CEO" /> Dieselfde jaar het BlackRock se aankoop van $5,4 miljard van Stuyvesant Town-Peter Cooper Village, 'n [[Manhattan]]-behuisingskompleks, die grootste residensiële-eiendomstransaksie in die Amerikaanse geskiedenis geword. Toe die projek by wanbetaling geëindig het, het BlackRock-kliënte hul geld verloor, insluitend die Kaliforniese pensioen- en aftreestelsel, wat sowat $500 miljoen verloor het.<ref name="Vanity" /> Die Amerikaanse regering het met BlackRock gekontrakteer om te help skoonmaak ná die finansiële ineenstorting van 2008. Fink se jarelange verhoudings met senior staatsamptenare het gelei tot vrae oor potensiële botsing van belange met betrekking tot staatskontrakte wat sonder mededingende bod toegeken is.<ref name="Vanity" /> BlackRock se kontrak het Fink toegelaat om verhoudings met [[Obama]] se eerste Tesourie-sekretaris Tim Geithner en bykomende lede van die Obama-ekonomiese herstelspan te kweek.<ref>{{Cite magazine|last=Andrews|first=Suzanna|title=Larry Fink's $12 Trillion Shadow|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/04/fink-201004|access-date=2020-06-12|magazine=Vanity Fair|language=en-us}}</ref> In 2016 het Fink gehoop om self deel te word van die federale regering as [[Hillary Clinton]] se Tesourie-Sekretaris.<ref>{{Cite web|last=VerHage|first=Julie|date=2016-01-09|title=BlackRock's Fink Hoping Hillary is Ticket to Treasury Post|url=https://www.foxbusiness.com/features/blackrocks-fink-hoping-hillary-is-ticket-to-treasury-post|access-date=2020-06-12|website=FOXBusiness|language=en-US}}</ref> Terselfdertyd het Blackrock baie voormalige uitvoerende tak-aanstellings by sy firma gehuur, insluitend Cheryl Mills, Christopher Meade, Katheryn Rosen, Michael Pyle, Coryann Stefansson, Gary Reeder en Ken Wilson.<ref name="blackrocktransparencyproject.org">{{Cite web|title=The BlackRock Revolving Door – BlackRock Transparency Project|url=https://blackrocktransparencyproject.org/2018/06/27/the-blackrock-revolving-door/|access-date=2020-06-12|website=blackrocktransparencyproject.org|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612173635/https://blackrocktransparencyproject.org/2018/06/27/the-blackrock-revolving-door/|url-status=dead}}</ref> Hierdie stap het BlackRock se draaideur met die federale regering versterk.<ref name="blackrocktransparencyproject.org"/> In Desember 2009 het BlackRock Barclays Global Investors gekoop, op watter stadium die maatskappy die grootste geldbestuursfirma in die wêreld geword het.<ref name="Vanity" /> Ten spyte van sy groot invloed, is Fink nie algemeen bekend in die openbaar nie, afgesien van sy gereelde verskynings op CNBC.<ref name="Vanity" /> BlackRock het Fink $23.6 miljoen in 2010 betaal,<ref name="The Wall Street Journal/Hay Group Survey of CEO Compensation">{{cite web|url=http://graphicsweb.wsj.com/php/CEOPAY11.html#top|title=The Wall Street Journal/Hay Group Survey of CEO Compensation|date=8 Mei 2011|work=The Wall Street Journal|access-date=14 Oktober 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016172836/http://graphicsweb.wsj.com/php/CEOPAY11.html#top|archive-date=16 Oktober 2011|url-status=dead}}</ref> en $36 miljoen in 2021.<ref>{{Cite news |last=Vandevelde |first=Mark |date=2022-04-14 |title=BlackRock chief executive Larry Fink's pay rose to $36mn in 2021 |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/f9cffe7f-ab54-456d-a126-fbe43373ebb0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220414222647/http://www.ft.com/content/f9cffe7f-ab54-456d-a126-fbe43373ebb0 |archive-date=2022-04-14 |url-access=subscription |url-status=bot: unknown |access-date=2022-04-15 }}</ref> Teen 2016 het BlackRock $5 triljoen onder bestuur gehad, met 12 000 werknemers in 27 lande.<ref>[https://www.nytimes.com/2016/09/18/business/dealbook/at-blackrock-shaping-the-shifts-in-power.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&clickSource=story-heading&module=second-column-region&region=top-news&WT.nav=top-news BlackRock shapes shifts] NYTimes, 16 September 2016</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.blackrock.com/corporate/en-us/about-us|title=About Us {{!}} BlackRock|website=BlackRock|language=en-US|access-date=23 Februarie 2018|archive-date=15 Oktober 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161015182327/https://www.blackrock.com/corporate/en-us/about-us|url-status=dead}}</ref> In 2016 het Fink die ABANA-prestasietoekenning in New York Stad ontvang. Dit gee erkenning aan 'n individu wat uitstaande leierskap in bankwese en finansies toon en 'n verbintenis het tot positiewe professionele samewerking tussen die VSA en die [[Midde-Ooste]] en [[Noord-Afrika]].<ref>{{Cite web|url=https://www.abana.co/events/all/2016-abana-achievement-award-dinner-and-conference/|title=2016 ABANA Achievement Award Dinner|website=ABANA|language=en-US|access-date=23 Februarie 2018}}</ref> In 2018 was Fink gelys as nr 28 op die [[Forbes]]-lys van die wêreld se magtigste mense.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/larry-fink/|title=Larry Fink|website=Forbes|language=en|access-date=2019-01-15}}</ref> Tydens die [[Covid-19-pandemie|koronaviruspandemie van 2020]] het die Federale Reserwe hul tot BlackRock gewend vir hulp om nood sekuriteite te koop soos tydends die 2008 finansiële krisis.<ref>{{Cite news|last1=Zuckerman|first2=Dawn |last2=Lim |first1=Gregory|date=2020-05-10|title=Big Money Managers Take Lead Role in Managing Coronavirus Stimulus|language=en-US|work=Wall Street Journal|url=https://www.wsj.com/articles/big-money-managers-take-lead-role-in-managing-coronavirus-stimulus-11589130185|access-date=2020-06-12|issn=0099-9660}}</ref> ==Gemeenskapsbetrokkenheid== Fink dien op die raad van trustees van die Universiteit van New York, waar hy verskeie voorsitterskappe beklee, insluitend voorsitter van die Komitee vir Finansiële Sake. Hy is ook medevoorsitter van die raad van trustees van die NYU Langone Mediese Sentrum en is 'n trustee van die Seuns- en Meisiesklub van New York. Fink is ook op die raad van die Robin Hood-stigting.<ref>{{cite web|title=Governance|url=https://www.robinhood.org/governance#section-1|website=Robin Hood Foundation|access-date=13 Januarie 2015}}</ref> Fink het die Lori en Laurence Fink Sentrum vir Finansies en Beleggings by UCLA Anderson<ref name=lorifink>{{Citation |title= The Laurence and Lori Fink Center for Finance & Investments |publisher= UCLA Anderson School of Management |location= Los Angeles, California|url= http://www.anderson.ucla.edu/centers/fink-center-for-finance-and-investments/about-us|access-date= 22 Julie 2017}}</ref> in 2009 gestig, en dien tans as voorsitter van die direksie.<ref>{{Cite web|url=http://www.anderson.ucla.edu/centers/fink-center-for-finance-and-investments/board-leadership|title=Board Leadership {{!}} UCLA Anderson School of Management|website=anderson.ucla.edu|access-date=2019-01-15}}</ref> In Desember 2016 het Fink by 'n sakeforum aangesluit wat deur die destydse verkose president [[Donald Trump]] saamgestel is om strategiese en beleidsadvies oor ekonomiese kwessies te verskaf.<ref>{{cite news|last1=Bryan|first1=Bob|title=Trump is forming an economic advisory team with the CEOs of Disney, General Motors, JPMorgan, and more|url=http://www.businessinsider.com/trump-strategic-and-policy-forum-includes-dimon-iger-schwarzman-2016-12|access-date=1 Junie 2017|publisher=Business Insider|date=2 Desember 2016}}</ref> In sy 2018 jaarlikse ope brief aan HUB's, het hy 'n beroep op korporasies gedoen om 'n aktiewe rol te speel in die verbetering van die omgewing, om te werk om hul gemeenskappe te verbeter, en om die diversiteit van hul arbeidsmagte te vergroot. <ref>{{Cite web|url=https://www.blackrock.com/corporate/compliance/insights-terms-and-conditions|title=Terms and conditions|website=BlackRock}}</ref> Dit is geneem as bewys van 'n stap deur BlackRock, een van die grootste openbare beleggers, om hierdie teikens proaktief af te dwing.<ref>{{cite web|last1=Weinbar|first1=Sharon|title=How big money can drive diversity in venture capital – TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2018/03/29/how-big-money-can-drive-diversity-in-venture-capital/|website=techcrunch.com|access-date=30 Maart 2018}}</ref> In sy ope brief van 2019 het Fink gesê dat maatskappye en hul HUB's in 'n leierskapvakuum moet tree om sosiale en politieke kwessies aan te pak wanneer regerings versuim om hierdie kwessies aan te spreek.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/01/17/business/dealbook/blackrock-larry-fink-letter.html|title=World's Biggest Investor Tells C.E.O.s Purpose Is the 'Animating Force' for Profits|last=Sorkin|first=Andrew Ross|date=2019-01-17|work=The New York Times|access-date=2019-01-23|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Ná die moord op [[Jamal Khashoggi]] in Oktober 2018, het Fink planne om 'n beleggingskonferensie in [[Saoedi-Arabië]] by te woon, gekanselleer.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/10/15/business/dealbook/blackstone-blackrock-saudi-conference.html|title=Blackstone and BlackRock Chiefs Withdraw From Saudi Conference|last1=Merced|first1=Michael J. de la|date=2018-10-15|work=The New York Times|access-date=2019-01-18|last2=Sorkin|first2=Andrew Ross|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Fink het in sy 2020 jaarlikse ope brief<ref>{{Cite web|url=https://www.blackrock.com/corporate/investor-relations/larry-fink-ceo-letter|title=Larry Fink's Letter to CEOs|website=BlackRock|language=en|access-date=2020-01-16|archive-date=2025-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250205041635/https://www.blackrock.com/corporate/investor-relations/larry-fink-ceo-letter|url-status=dead}}</ref> omgewings[[volhoubaarheid]] as kerndoelwit vir BlackRock se toekomstige beleggingsbesluite aangekondig.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2020/01/14/business/dealbook/larry-fink-blackrock-climate-change.html|title=BlackRock C.E.O. Larry Fink: Climate Crisis Will Reshape Finance|last=Sorkin|first=Andrew Ross|date=2020-01-14|work=The New York Times|access-date=2020-01-16|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> In hierdie brief het hy verduidelik hoe [[klimaat]] 'n drywer in die [[ekonomie]] sal word, wat alle aspekte van die ekonomie raak. Hy het ook in 'n aparte brief (aan beleggers) verklap dat BlackRock bande met vorige beleggings gaan verbreek wat termiese steenkool en ander beleggings wat 'n groot omgewingsrisiko inhou, behels.<ref>{{Cite web|url=https://scholar.colorado.edu/concern/articles/kd17ct88g|title=Media and Climate Change Observatory Monthly Summary: If you think you've heard this story before, you haven't seen anything yet - Issue 37, Januarie 2020|last=Nacu-Schmidt|first=Ami|website=scholar.colorado.edu}}</ref> Larry Fink is ook jarelange skenker en ondersteuner van die New York City Police Foundation: 'n groep wat finansiële ondersteuning aan die New York Stad Polisie Department (NYCP) bied. Die nie-winsgewende Color of Change het 'n beroep op Fink gedoen om van die NYC-polisiestigting te onttrek in die nasleep van die moord op [[George Floyd]] en daaropvolgende landwye betogings.<ref>{{Cite web|last=Murphy|first=Paul P.|title=Three police officers appeared to kneel on George Floyd in new video|url=https://www.cnn.com/2020/05/29/us/george-floyd-new-video-officers-kneel-trnd/index.html|access-date=2020-06-12|website=CNN}}</ref><ref>{{Cite web|title=Color of Change Calls on Larry Fink to Stop Supporting NYC Police Foundation|url=https://www.institutionalinvestor.com/article/b1m0xjc8wmn3mf/color-of-change-calls-on-larry-fink-to-stop-supporting-nyc-police-foundation|access-date=2020-06-12|website=Institutional Investor|language=en-gb}}</ref> ==Persoonlike lewe== Fink is sedert 1974 met sy vrou Lori getroud en besit huise in [[Manhattan]], North Salem, New York, en Vail, Colorado. Die egpaar het drie kinders. Joshua, hul oudste seun, was uitvoerende hoof van Enso Capital, 'n nou ontbinde verskansingsfonds<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/financial-elites-offspring-start-their-own-hedge-funds-1411340795|title=Financial Elite's Offspring Start Their Own Hedge Funds|last=Copeland|first=Rob|date=2014-09-22|work=Wall Street Journal|access-date=2019-01-15|language=en-US|issn=0099-9660}}</ref> waarin Fink 'n aandeel gehad het.<ref name="A Second-Generation">{{cite news |url= http://dealbook.blogs.nytimes.com/2008/09/08/a-second-generation-fink-rises-in-finance/ |title=A Second-Generation Fink Rises in Finance|date=8 September 2008|publisher=The New York Times Company|access-date=28 Januarie 2010}}</ref> Fink is 'n lewenslange ondersteuner van die [[Demokratiese Party (Verenigde State)|Demokratiese Party]].<ref name="Vanity"/> ==Publieke persepsie== In sy 2018 jaarlikse brief aan aandeelhouers het Fink gesê dat ander maatskappye bewus moet wees van hul impak op die samelewing,<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/larry-fink-calls-on-ceos-to-realize-their-companies-social-responsibility/a-42279452|title=Larry Fink calls on CEOs to realize their companies' social responsibility|last=Lindsey Rae|first=Gjording|date=23 Januarie 2018|website=DW.com|access-date=3 November 2019}}</ref> anti-oorlogsorganisasies is egter ontevrede met Fink se stelling, want sy maatskappy, BlackRock, is die grootste belegger in wapenvervaardigers deur sy U.S.Aerospace and Defence ETF.<ref>{{Cite web|url=https://www.blackrock.com/us/individual/products/239502/ishares-us-aerospace-defense-etf|title=iShares U.S. Aerospace & Defense ETF|date=2019|website=BlackRock.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191103190550/https://www.blackrock.com/us/individual/products/239502/ishares-us-aerospace-defense-etf|archive-date=3 November 2019|access-date=3 November 2019}}</ref> In September 2018 het 'n aktivis van die Amerikaanse nie-winsgewende organisasie Code Pink Fink op die verhoog by die Yahoo Finance All Markets Summit gekonfronteer.<ref>{{Cite web|url=https://nypost.com/2018/09/20/larry-fink-blitzed-by-war-protesters-at-conference/|title=Larry Fink blitzed by war protesters at conference|last=English|first=Carleton|date=20 September 2018|website=New York Post|access-date=3 November 2019}}</ref> ==Klimaatverandering== In Desember 2021 het BlackRock met 'n Saoedi-batebestuurder saamgespan om $15,5 miljard te betaal om pypleidings van Saudi Aramco te koop en dan terug te verhuur.<ref>{{Cite news |title=BlackRock's Larry Fink tells fellow CEOs that businesses are not 'climate police' |language=en-US |newspaper=Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/climate-environment/2022/01/18/blackrock-larry-fink-letter-climate/ |access-date=2022-05-08 |issn=0190-8286}}</ref> Fink het egter grootliks uitgespreek teenoor maatskappye wat bydrae tot [[Klimaatverandering|klimaatsverandering]], en in 'n ope brief in 2022 het gesê: "Elke maatskappy en elke industrie sal getransformeer word deur die oorgang na 'n netto-nul wêreld. Die vraag is, sal jy lei, of sal jy gelei word?”<ref>{{Cite web |title=Larry Fink's Annual 2022 Letter to CEOs |url=https://www.blackrock.com/corporate/investor-relations/larry-fink-ceo-letter |access-date=2022-05-08 |website=BlackRock |language=en |archive-date=2025-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250205041635/https://www.blackrock.com/corporate/investor-relations/larry-fink-ceo-letter |url-status=dead }}</ref> In 2022 is Fink deur [[The Guardian]] as een van die VSA se top "klimaatskurke" aangewys as gevolg van BlackRock wat voordeel getrek het uit [[ontbossing]].<ref>{{Cite web |date=2021-10-27 |title=The dirty dozen: meet America's top climate villains |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2021/oct/27/climate-crisis-villains-americas-dirty-dozen |access-date=2022-10-19 |website=the Guardian |language=en}}</ref> ==Eerbewyse== *2007, Golden Plate Award van die American Academy of Achievement<ref>{{cite web|title= Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |website=www.achievement.org|publisher=American Academy of Achievement|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#business}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://achievement.org/summit/2007/|title=2007|website=Academy of Achievement|access-date=18 Januarie 2022}}</ref> *2015, Appeal of Conscience Award<ref>{{cite web|title= Appeal of Conscience Foundation to Honor Laurence D. Fink, Chairman and Chief Executive Officer of BlackRock, with 2015 Appeal of Conscience Award| publisher= Cision PR Newswire | url= https://www.prnewswire.com/news-releases/appeal-of-conscience-foundation-to-honor-laurence-d-fink-chairman-and-chief-executive-officer-of-blackrock-with-2015-appeal-of-conscience-award-300142250.html}}</ref> *2015, Americas Society Gold Medal<ref>{{cite web|title= Americas Society 35th Annual Spring Party Honoring Miguel Alemán Velasco and Laurence D. Fink| publisher= Americas Society / Council of the Americas| url= https://www.as-coa.org/articles/americas-society-35th-annual-spring-party-honoring-miguel-alem%C3%A1n-velasco-and-laurence-d}}</ref> *2016, UCLA Medal<ref>{{cite web|title= BlackRock chairman Laurence Fink receives UCLA Medal| publisher= UCLA Newsroom | url= https://newsroom.ucla.edu/releases/blackrock-chairman-laurence-fink-receives-ucla-medal}}</ref> *2019, Charles Schwab Financial Innovation Award<ref>{{cite web|title= Museum of American Finance to Honor Laurence D. Fink and Dr. Janet Yellen at 2019 Gala| publisher= Museum of American Finance | url= https://www.moaf.org/news/press_releases/2019-01-02-museum-of-american-finance-to-honor-laurence-d-fink-and-dr-janet-yellen-at-2019-gala}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fink, Larry}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Amerikaanse filantrope]] [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Lewende mense]] r5iiyyp6o4q0fsy83o76cm556xakm3a 0 399130 2970352 2956006 2026-09-23T23:26:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970352 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Mangalore | official_name = Mangaluru | settlement_type = Stad | blank_emblem_type = Mangalore City Corporation | blank_emblem_size = 100px | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kankanady skylines at Mangalore CBD region, Kankanady, Mangalore.jpg | photo2a = Bendoorwell-Kankanady Road beside Colaco Hospital and Shalimar Liverpool in Mangalore.jpg | photo2b = Ivory Towers apartments at Falnir in Mangalore.jpg | photo3a = Pilikula Botanical Garden in Mangalore - 27.jpg | photo3b = Mangalore infosys.jpg | spacing = 0 | size = 240 }} | image_caption = Bo na onder: Mangalore SBD, 'n hospitaal in Kankanadyweg, woonstelgeboue in Falnir, Pilikula Botaniese Tuin, Infosys kampus | image_seal = | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Indië | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|12.90205|N|74.8253166|O|region:IN_type:city(475000)|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Land | subdivision_name = {{vlagland|Indië}} | subdivision_type1 = Staat | subdivision_type2 = Distrik | subdivision_type4 = Taluk | subdivision_name1 = [[Karnataka]] | subdivision_name2 = Dakshina Kannada | subdivision_name4 = Mangalore taluk | founder = | named_for = Mangaladevi | government_type = Burgemeestersraad | leader_title = [[Burgemeester]] | leader_name = Jayanand Anchan<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/mangaluru-jayanand-anchan-and-poornima-are-new-mayor-and-deputy-mayor/article65869875.ece|title=Jayanand of BJP elected new Mayor of Mangaluru}}</ref> | unit_pref = Metries | area_footnotes = <ref name="area-info">{{cite web|url=https://www.mangalurusmartcity.net/mangaluru-city-corporation|title=Mangaluru City Corporation|publisher=Mangaluru Smart City|access-date=7 July 2020|archive-date= 9 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709003814/https://www.mangalurusmartcity.net/mangaluru-city-corporation|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 170 | area_rank = | elevation_m = 22 | population_total = 724159<ref name="pop2021">{{cite web |title=Population of cities in India 2021 |url=https://statisticstimes.com/demographics/country/india-cities-population.php |website=Statistics Times |access-date=30 January 2023}}</ref> | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_density_km2= auto | population_demonym = Mangaloreaan | demographics_type1 = Taal | demographics1_title1 = Amptelik | demographics1_info1 = [[Kannada]]<ref name="Language">{{cite web |title=Census of India - Language |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16.html |website= censusindia.gov.in |access-date= 7 May 2021}}</ref> | timezone1 = Indiese Standaardtyd | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = Posindeksnommer | postal_code = 575001 tot 575030 | area_code = +91-(0824) | area_code_type = Telefoonkode<!-- | registration_plate = KA-19, KA-62<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/surathkal-all-set-to-get-a-new-rto-in-next-20-days/articleshow/57189024.cms|title=Surathkal all set to get a new RTO in next 20 days|date=16 February 2017|access-date=13 March 2020|newspaper=The Times of India|last=Shenoy|first=Jaideep}}</ref> --> | blank_name_sec1 = Geslagsverhouding | blank_info_sec1 = 1,016<ref>{{cite web |url=http://censuskarnataka.gov.in/presentation-PCA-2011-Press%20Release.pdf|title=Primary census abstract data highlights|access-date=5 March 2020|publisher=censuskarnataka.gov.in|page=69|last=Kumar|first=T K Anil}}</ref> | blank1_name_sec1 = [[Menslike-ontwikkelingsindeks]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} 0,83<ref name="hdi">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/human-development-index-dc-exhorts-officials-to-aim-high/article8056883.ece |title=Human Development Index: DC exhorts officials to aim high |date=2 January 2016 |access-date=18 February 2016 |newspaper=The Hindu |last=Sastry |first=Anil Kumar }}</ref><br />{{color|darkgreen|baie hoog}} | blank1_name_sec2 = Geletterdheid | blank1_info_sec2 = 94,03%<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |access-date=4 October 2015|publisher=censusindia.gov.in}}</ref> | website = {{URL|www.mangalurucity.mrc.gov.in}} }} '''Mangalore''' ({{IPAc-en|m|æ|ŋ|ɡ|ə|ˈ|l|ɔː|r}}), amptelik bekend as '''Mangaluru''',<ref name=":02">{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/bangalore-mysore-other-karnataka-cities-be-renamed-1-november-611683|title=Bangalore, Mysore, Other Karnataka Cities to be Renamed on 1 November|date=18 October 2014|access-date=26 February 2020|newspaper=International Business Times|last=Variyar|first=Mugdha}}</ref> is 'n groot hawestad in die Indiese deelstaat [[Karnataka]] aan die weskus van [[Indië]]. Dit is tussen die [[Arabiese See]] en die [[Wes-Ghats]] geleë, ongeveer 352 km wes van [[Bangalore]], die hoofstad van die staat, 20&nbsp;km noord van [[Karnataka]] – [[Kerala]] grens, 297&nbsp;km suid van [[Goa]]. Mangalore is die staat se enigste stad wat al vier vervoermiddels het—lug, pad, spoor en see. Die bevolking van die [[Stedelike gebied|stedelike agglomerasie]] was 619 664 tydens die 2011 nasionale sensus van Indië. Dit is bekend as een van die liggings van die Indiese strategiese petroleumreserwes. Die stad het gedurende antieke tye ontwikkel as 'n hawe in die Arabiese See, en het sedertdien 'n groot hawe van Indië geword wat 75&nbsp;persent van Indië se koffie- en cashew-uitvoere hanteer. Dit is ook die land se sewende grootste houerhawe. Mangalore is een van die vinnigsontwikkelende stede in Indië en ook die administratiewe hoofkwartier van die Dakshina Kannada-distrik. Dit is 'n kommersiële, industriële, sake-, opvoedkundige, gesondheidsorg- en beginsentrum. Die stad se internasionale lughawe is die tweede grootste en tweede besigste lughawe in Karnataka. Mangalore City Corporation is verantwoordelik vir die burgerlike administrasie van die 60 wyke van die stad. Sy landskap word gekenmerk deur golwende heuwels, klapperpalms, riviere en harde laterietgrond. Dit is die rykste stad in [[Karnataka]] naas [[Bangalore]]. Mangalore het Indië se 13de plek in die top sakebestemming geplaas en in Karnataka is dit tweede ná Bangalore. Mangalore groei en lyk soos die [[Doebai (stad)|Doebai]] van Suid-Indië in terme van hoë geboue en wolkekrabbers. Die stad huisves van die hoogste geboue in Suid-Indië . Indië se eerste 3D&nbsp;planetarium met 8K-resolusie-skerm is in die stad geleë. Mangalore is ingesluit as een van die stede in die Smart Cities Mission- lys en is onder die 100&nbsp;slim stede wat in Indië ontwikkel word. Dit het 'n gemiddelde hoogte van 22 meter bo [[seevlak]]. Dit het 'n tropiese moessonklimaat en is onder die invloed van die suidwestelike moesson. In 2017 is Mangalore as die 48ste beste stad ter wêreld om in te woon gelys deur 'n Amerikaanse opname, en die enigste Indiese stad in die top 50.<ref>{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/city/mangaluru/kudla-is-on-worlds-top-cities-list/articleshow/58049622.cms|title=Kudla is on world's top-cities list|date=7 April 2017|access-date=21 March 2021|newspaper=The Times of India|last=Daithota|first=Madhu}}</ref> Dit beskik oor sy eie [[Mangalore Internasionale Lughawe|internasionale lughawe]] wat sowat 15 km van die middestad af geleë is. == Etimologie == [[Lêer:1652_Sanson_Map_of_India_-_Geographicus_-_India-sanson-1652.jpg|links|duimnael| 1652 Sanson-kaart van Indië]] Mangalore is vernoem na die godheid Mangaladevi, die presiderende godheid van die Mangaladevi-tempel<ref>{{cite book|last=Kameshwar|first=G.|publisher=Rupa & Co.|title=Tulu tales: a soota chronicle|isbn=978-81-291-0427-4|year=2004|page=8}}</ref> of 'n sinoniem van Tara Bhagvati van die [[Vajrayana]] [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] sekte.<ref name="Sadasivan2">{{cite book|last=Sadasivan|first=S.N.|title=A social history of India|year=2000|publisher=APH Pub. Corp.|isbn=81-7648-170-X|pages=207–208}}</ref> Volgens 'n plaaslike legende het 'n prinses met die naam Parimala of Premaladevi van Malabarr<ref name="Swami20132">{{cite book|last=Atmashraddhananda|first=Swami|title=A Pilgrimage To Western Ghats Temples in Karnataka|year=2013|publisher=Sri Ramakrishna Math, Chennai|isbn=978-8178836157}}</ref> afstand gedoen van haar koninkryk en 'n dissipel geword van Matsyendranath, die stigter van die Nath-tradisie.<ref name="namespast2">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/New-names-invoke-a-hoary-past/articleshow/44873377.cms|title=New names invoke a hoary past|date=19 October 2014|newspaper=The Times of India|access-date=23 February 2015}}</ref> Nadat hy ''Premaladevi'' tot die ''Nath''-sekte bekeer het, het Matsyendranath haar ''Mangaladevi'' herdoop.<ref name="Swami20133">{{cite book|last=Atmashraddhananda|first=Swami|title=A Pilgrimage To Western Ghats Temples in Karnataka|year=2013|publisher=Sri Ramakrishna Math, Chennai|isbn=978-8178836157}}</ref><ref name="matsyendranath2">{{cite book|title=Census of India, 1971|publisher=Office of the Registrar General (Government of India)|year=1973|pages=268|volume=Part 6, Issue 1}}</ref> Sy het saam met Matsyendranath in die gebied aangekom, maar moes haar naby Bolar in Mangalore vestig omdat sy op pad siek geword het.<ref name="matsyendranath3">{{cite book|title=Census of India, 1971|publisher=Office of the Registrar General (Government of India)|year=1973|pages=268|volume=Part 6, Issue 1}}</ref> Toe sy sterf, het die mense die Mangaladevi-tempel by Bolar tot haar eer gewy.<ref name="Kudva19722">{{cite book|last=Kudva|first=Venkataraya Narayan|title=History of the Dakshinatya Saraswats|url=https://archive.org/details/hhistoryofdakshi0000vnku|page=[https://archive.org/details/hhistoryofdakshi0000vnku/page/260 260]|asin=B0000CQ1JW|year=1972|publisher=Samyukta Gowda Saraswata Sabha}}</ref><ref name="Swami20134">{{cite book|last=Atmashraddhananda|first=Swami|title=A Pilgrimage To Western Ghats Temples in Karnataka|year=2013|publisher=Sri Ramakrishna Math, Chennai|isbn=978-8178836157}}</ref> Die stad is na die tempel vernoem.<ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/sunday-herald/silence-shores-698661.html|title=A travel guide to coastal Karnataka|date=20 October 2018|access-date=15 February 2020|newspaper=Deccan Herald}}</ref> [[Lêer:Light_House_at_Tagore_park.jpg|alt=|regs|duimnael| Die toring by Light House Hill, Hampankatta, het as uitkykpunt vir die [[Britse Ryk|Britte]] gedien.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2005/06/18/stories/2005061800910200.htm|title=Feeling on top of the world|access-date=22 August 2008|first=M.|last=Raghuram|newspaper=[[The Hindu]]|date=18 June 2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108062950/http://www.hindu.com/mp/2005/06/18/stories/2005061800910200.htm|archive-date=8 November 2012|df=dmy}}</ref>]] == Aardrykskunde == [[Lêer:Ullal_Bridge_Mangalore.JPG|links|duimnael| Sonsondergang by Netravati-brug]] Mangalore is geleë aan die weskus van Indië by {{Coord|12.87|N|74.88|E}} in Dakshina Kannada-distrik, Karnataka-staat.<ref name="Mangalore, India Page">{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Mangalore.html|title=Mangalore, India Page|publisher=Falling Rain Genomics, Inc|access-date=19 March 2008}}</ref> Dit het 'n gemiddelde hoogte van 22 m (72 vt) bo gemiddelde seevlak.<ref>{{Cite web|url=http://envis.tropmet.res.in/rainfall_stations.htm|title=Rainfall Stations in India|publisher=[[Indian Institute of Tropical Meteorology]] ([[Pune]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190118/http://envis.tropmet.res.in/rainfall_stations.htm|archive-date=16 January 2009|access-date=27 July 2008}}</ref> Die stad is die administratiewe hoofkwartier van die Dakshina Kannada-distrik en is die staat se grootste stedelike kussentrum.<ref name="urb2">{{cite book|last1=Rao|first1=P. S. N.|title=Urban governance and management: Indian initiatives|date=January 2006|publisher=Indian Institute of Public Administration in association with Kanishka Publishers, Distributors|page=402|isbn=978-81-7391-801-8}}</ref> As 'n munisipale entiteit strek die stad oor 170 vk km Die Gurupurarivier vloei om die noorde en die Netravatirivier vloei om die suide van die stad.<ref name="vegetation-info">{{Cite web|url=http://cgwb.gov.in/District_Profile/karnataka/DAKSHINA_KANNADA.pdf|title=Ground water information booklet – Dakshina Kannada district, Karnataka|access-date=19 February 2017}}</ref> Die riviere vorm 'n monding in die suidwestelike streek van die stad, vanwaar dit in die Arabiese See vloei. Klapper-, [[Palmagtige|palm-]] en ashokabome vorm die primêre plantegroei van die stad.<ref name="vegetation-info" /> Die stad se [[topografie]] bestaan uit 'n [[vlakte]] wat tot 30 km vanaf die kus strek en golwende, heuwelagtige terrein na die ooste naby die Wes-Ghats.<ref>{{cite book|title=Mausam: quarterly journal of meteorology, hydrology & geophysics, Volume 56, Issue 1|publisher=[[India Meteorological Department]]|year=2005|page=76}}</ref> Die plaaslike geologie word gekenmerk deur harde [[lateriet]] in heuwelagtige dele en sanderige grond langs die see.<ref name="urb3">{{cite book|last1=Rao|first1=P. S. N.|title=Urban governance and management: Indian initiatives|date=January 2006|publisher=Indian Institute of Public Administration in association with Kanishka Publishers, Distributors|page=402|isbn=978-81-7391-801-8}}</ref> Die Geologiese Opname van Indië het Mangalore as 'n matig aardbewing-geneigde stedelike sentrum geïdentifiseer en die stad in die Seismiese III-sone gekategoriseer.<ref>{{cite map|publisher=[[Geological Survey of India]]|url=http://gcmd.nasa.gov/records/GCMD_GSI_BHUJ_SEISMIC_ZONES_MAP.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904091404/http://gcmd.nasa.gov/records/GCMD_GSI_BHUJ_SEISMIC_ZONES_MAP.html|url-status=dead|archive-date=4 September 2004|title=Seismic zoning map of India|access-date=20 July 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926081832/http://gcmd.nasa.gov/records/GCMD_GSI_BHUJ_SEISMIC_ZONES_MAP.html |date=26 September 2008 }}</ref> === Klimaat === Onder die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Mangalore 'n tropiese moessonklimaat en is onder die direkte invloed van die Arabiese See-tak van die [[Moeson|suidwestelike moesson.]]<ref name="climatetype2">{{cite journal|last=Subrahmanyam|first=V. P.|title=Some aspects of water balance in the tropical monsoon climates of India|journal=Hydrology of Humid Tropical Regions with Particular Reference to the Hydrological Effects of Agriculture and Forestry Practice (Proceedings of the Hamburg Symposium, August 1983)|volume=140|publisher=[[International Association of Hydrological Sciences]] (IAHS)|url=http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|pages=327–328|access-date=8 July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003062744/http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|archive-date=3 October 2008}}</ref> Dit ontvang ongeveer 95&nbsp;persent van sy totale jaarlikse reënval tussen Mei tot September, maar bly uiters droog van Desember tot Maart.<ref name="climatetype3">{{cite journal|last=Subrahmanyam|first=V. P.|title=Some aspects of water balance in the tropical monsoon climates of India|journal=Hydrology of Humid Tropical Regions with Particular Reference to the Hydrological Effects of Agriculture and Forestry Practice (Proceedings of the Hamburg Symposium, August 1983)|volume=140|publisher=[[International Association of Hydrological Sciences]] (IAHS)|url=http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|pages=327–328|access-date=8 July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003062744/http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|archive-date=3 October 2008}}</ref> Humiditeit is ongeveer 75&nbsp;persent gemiddeld en bereik 'n hoogtepunt gedurende Junie, Julie en Augustus.<ref name="shri">{{Harnvb|Shrihari|2007}}</ref> Die maksimum gemiddelde humiditeit is 93&nbsp;persent in Julie en die gemiddelde minimum humiditeit is 56&nbsp;persent in Januarie.<ref name="shri" /> Mangalore ervaar matige winde tot rukwinde gedurende die dag en sagte wind in die nag.<ref>{{cite journal|last1=Balakrishna|first1=K. M.|last2=Narayana|first2=Y|last3=Kumari|first3=Anitha|title=Meteorological Measurements of Mangalore Region for ARMEX Programme (Observations and Data Analysis)|url=http://www.nio.org/past_events/ARMEX/presentations/P2.pdf|publisher=Department of Physics ([[Mangalore University]])|page=26|access-date=25 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410145013/http://www.nio.org/past_events/ARMEX/presentations/P2.pdf|archive-date=10 April 2008}}</ref> Die droogste en minste vogtige maande is van Desember tot Februarie.<ref name="Wbase">{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=48234&refer=&units=metric|title=Mangalore, India|publisher=Weatherbase|access-date=19 March 2008|archive-date=17 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917113943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=48234&refer=&units=metric|url-status=dead}}</ref> Gedurende hierdie tyd van die jaar bly temperature gedurende die dag onder {{Convert|34|°C|°F|0}} en daal tot ongeveer {{Convert|19|°C|°F|0}} in die nag.<ref>{{Cite web|url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine,Mangalore,India|title=Average minimum and maximum temperature over the year for Mangalore, India|publisher=Weather and Climate|access-date=10 July 2017}}</ref> Die laagste temperatuur wat by Panambur aangeteken is, is {{Convert|15.6|°C|°F|0}} op 8&nbsp;Januarie 1992 en by Bajpe is dit {{Convert|15.9|°C|°F|0}} op 19&nbsp;November 1974.<ref name="imd-weather">{{Cite web|url=http://www.imdbangalore.gov.in/mchistory.pdf#15|title=Weather services to Karnataka state delivered by IMD|publisher=IMD, Inc|access-date=17 March 2016|archive-date=17 Mei 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517002528/http://www.imdbangalore.gov.in/mchistory.pdf#15|url-status=dead}}</ref> Volgens die Indiese Meteorologiese Departement (IMD) het die temperatuur in Mangalore nog nooit {{Convert|40|°C|°F|0}} bereik nie.<ref>{{cite news|newspaper=Daijiworld|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=224013|title=Mangalore: Temperature in coast never touched 40° C – IMD|access-date=27 September 2015|date=20 March 2014|last=Shreyas|first=H S}}</ref> Die somer maak plek vir die moessonseisoen, wanneer die stad die hoogste neerslag van alle stedelike sentrums in Indië ervaar weens die invloed van die Westelike Ghats.<ref name="UNESCO World Heritage Centre">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/|title=Western Ghats (sub cluster nomination)|publisher=[[UNESCO]] World Heritage Centre|access-date=27 July 2008}}</ref> Die reën bedaar in September maar daar is af en toe reënval in Oktober.<ref>{{cite journal|last1=Mishra|first1=A. K.|last2=Gnanaseelan|first2=C.|last3=Seetaramayya|first3=P.|url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/aug252004/475.pdf|date=25 August 2004|journal=[[Current Science]]|volume=87|title=A study of rainfall along the west coast of India in relation to low level jet and air–sea interactions over the Arabian Sea|issue=4|page=483|publisher=Current Science Association|access-date=21 March 2008|archive-date=10 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410145013/http://www.iisc.ernet.in/currsci/aug252004/475.pdf|url-status=dead}}</ref> Die hoogste reënval wat in 'n 24-uur periode aangeteken is, is 330 millimeter op 22&nbsp;Junie 2003.<ref name="imd-weather" /> In 1994 het Mangalore sy hoogste jaarlikse reënval van 5018,52 mm aangeteken.<ref name="tutiempo">{{Cite web|url=http://www.tutiempo.net/en/Climate/Mangalore_Bajpe/432840.htm|title=TuTiempo – Mangalore climate from 1973 to 2014|publisher=Tutiempo|access-date=27 December 2014}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Ekonomie == Industriële, kommersiële, landbouverwerking en haweverwante aktiwiteite bestaan uit hierdie stad se ekonomie.<ref name="scan">{{Cite web|url=http://www.crn.in/SouthScanNov152007.aspx|title=South Scan (Mangalore, Karnataka)|publisher=CMP Media LLC|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309042030/http://www.crn.in/SouthScanNov152007.aspx|archive-date=9 March 2012|access-date=20 March 2008}}</ref> Die New Mangalore-hawe is Indië se sewende grootste houerhawe.<ref name="container-port2">{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=539779|title=Container tracking operations launched at New Mangalore Port|date=22 November 2018|access-date=2 March 2020|newspaper=Daijiworld}}</ref> Dit hanteer 75&nbsp;persent van Indië se koffie-uitvoer en die grootste deel van sy kasjoeneute.<ref name="ind2">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/Features/The_Sunday_ET/Property/Mangalore_takes_over_as_the_new_SEZ_destination/articleshow/2788712.cms|title=Mangalore takes over as the new SEZ destination|date=17 February 2008|access-date=20 March 2008|newspaper=The Economic Times|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306033000/http://economictimes.indiatimes.com/Features/The_Sunday_ET/Property/Mangalore_takes_over_as_the_new_SEZ_destination/articleshow/2788712.cms|archive-date=6 March 2012|df=dmy|last=Rochan|first=M}}</ref> Die Mangalore Doeanekommissaris het 'n inkomste van ₹ 4,47 miljard ingesamel gedurende 2012–13<ref name="customs2012132">{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/education/mangalore-customs-collects-rs-447-cr-revenue/article23093776.ece|title=Mangalore Customs collects Rs 447 cr revenue|date=4 February 2013|access-date=19 January 2020|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref> en ₹ 27,91 miljard gedurende Desember 2018.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/mangaluru-customs-commissionerate-surpasses-revenue-target/article26107046.ece|title=Mangaluru Customs Commissionerate surpasses revenue target|date=28 January 2019|access-date=19 January 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> Gedurende 2012–13 het MRPL en MCF ₹ 501 miljoen bygedra en ₹ 373 miljoen onderskeidelik tot die staat se inkomste.<ref name="customs2012133">{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/education/mangalore-customs-collects-rs-447-cr-revenue/article23093776.ece|title=Mangalore Customs collects Rs 447 cr revenue|date=4 February 2013|access-date=19 January 2020|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref> Dakshina Kannada-distrik het die hoogste persentasie werkers wat in die nywerheid werksaam is en die tweede hoogste industrie-tot-distrik BBP-verhouding in Karnataka.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20171009-karnataka-bengaluru-it-start-ups-agriculture-growth-engine-1053993-2017-10-05|title=Karnataka calling: IT done, the state should now transform its agriculture|date=9 October 2017|access-date=19 January 2020|newspaper=India Today|last=Jha|first=Ajit Kumar}}</ref> Invoere deur New Mangalore-hawe sluit ru-olie, eetbare olie, [[vloeibare petroleumgas]] en hout in.<ref>{{Cite web|url=http://customsmangalore.gov.in/organization/about-us.htm|title=Commissionerate of Customs&nbsp;– Mangaluru|publisher=Mangalore Customs|access-date=23 July 2008}}</ref> [[Lêer:Cognizant_(CTS)_campus_at_Bendoor_in_Mangalore_city.jpg|alt=|links|duimnael| Cognizant- kampus in Mangalore<ref>{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/cognizant-opens-new-facility-in-mangaluru/article30759590.ece|title=Cognizant opens new facility in Mangaluru|date=7 February 2020|access-date=16 March 2020|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref>]] Die stad se belangrikste chemiese nywerhede sluit in BASF,<ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/basf-india-inaugurates-new-innovation-campus-in-navi-mumbai/1000102|title=BASF India inaugurates new innovation campus in Navi Mumbai|date=3 March 2017|access-date=12 January 2020|newspaper=Outlook India|archive-date=12 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200112073859/https://www.outlookindia.com/newsscroll/basf-india-inaugurates-new-innovation-campus-in-navi-mumbai/1000102|url-status=dead}}</ref> Mangalore Refinery and Petrochemicals Limited (MRPL), Mangalore Chemicals and Fertilizers (MCF), Kudremukh Iron Ore Company Ltd. (KIOCL),<ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/business/kiocl-to-modernise-pellet-plant-in-mangaluru-726412.html|title=KIOCL to modernise pellet plant in Mangaluru|date=1 April 2019|access-date=12 January 2020|newspaper=Deccan Herald|last=Kulkarni|first=Mahesh}}</ref> Hindustan Petroleum Corporation Ltd. (HPCL),<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/iocl-to-commission-two-import-facilities-next-year/article19208498.ece|title=IOCL to commission two import facilities next year|date=4 July 2017|access-date=12 January 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> Bharat Petroleum Corporation Ltd. (BPCL), Indian Oil Corporation Limited (IOCL), [[Total|Total Oil India Limited]],<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/total-oil-opens-second-lpg-facility-at-new-mangalore/article976459.ece|title=Total Oil opens second LPG facility at New Mangalore|access-date=18 February 2017|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref> en Hindustan Unilever.<ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/company/hind-unilever-255/information/company-location|title=Hindustan Unilever Locations|access-date=26 June 2020|newspaper=Business Standard}}</ref> Die Indiese regering het 5.33&nbsp;miljoen ton se strategiese ru-olieberging by Mangalore en Padur gebou om energiesekerheid te verseker.<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/india-receives-1st-parcel-of-iranian-oil-for-strategic-storage/articleshow/54816784.cms|title=India receives 1st parcel of Iranian oil for strategic storage|date=12 October 201|access-date=16 October 2016|newspaper=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/strategic-storage-of-crude-begins-at-mangaluru-cavern-116101200895_1.html|title=Strategic storage of crude begins at Mangaluru cavern|date=12 October 2016|access-date=16 October 2016|newspaper=Business Standard}}</ref> Uit die 5&nbsp;miljoen metrieke [[ton]] (MMT) berging, word 1,5&nbsp;MMT by Mangalore gestoor.<ref name="crude">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/City-gets-1-5-MMT-crude-oil-storage-facility/articleshow/4585860.cms|title=City gets 1.5 MMT crude oil storage facility|date=27 May 2009|access-date=19 January 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> Bharati Shipyard Ltd (BSL) (nou bekend as ''Bharati Defence and Infrastructure Limited'') het 'n skeepsbouterrein naby Tannirbavi in Mangalore gevestig.<ref name="crude" /> [[Lêer:Syndicate_Bank_at_Lighthouse_Hill_Road_in_Mangalore.jpg|alt=|regs|duimnael| Syndicate Bank by Hampankatta]] == Demografie == In 2021 was die bevolking van die stad Mangalore 724 159. Volgens die 2011 Indiese sensus was die manlike geletterdheidsyfer 96,49&nbsp;persent en die vroulike geletterdheidsyfer was 91,63&nbsp;persent. Ongeveer 8,5&nbsp;persent van die bevolking was onder die ouderdom van ses jaar. === Godsdienste === [[Hindoeïsme]] is die grootste godsdiens in Mangalore, en Devadiga, Mogaveera, Billavas, Ganigas, Bunts, Vishwakarma, Padmashali, [[Brahmaan|Brahmane]] en Daivadnyas is die belangrikste gemeenskappe onder Hindoes.<ref>{{cite web|url=http://cincinnatitemple.com/articles/Dakshina-Kannada-Pilgrimage.pdf|title=Pilgrimage to temples in Dakshina Kannada|last=Kumaran|first=Tamarapu Sampath|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809165934/http://cincinnatitemple.com/articles/Dakshina-Kannada-Pilgrimage.pdf|archive-date=9 August 2017|access-date=21 February 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|date=6 April 2015|title=Name us Shettigar, say Padmashalis|newspaper=Deccan Herald|url=https://www.deccanherald.com/content/470121/name-us-shettigar-say-padmashalis.html|access-date=9 March 2021}}</ref> Christene vorm 'n aansienlike deel van die Mangalorese samelewing; Mangalorese Katolieke bestaan uit die stad se grootste Christelike gemeenskap.<ref>{{cite news|date=17 January 2017|title=Mangalore hosts tenth national meeting of young Catholics|newspaper=The Herald (Malaysian Catholic Weekly)|url=http://www.heraldmalaysia.com/news/mangalore-hosts-tenth-national-meeting-of-young-catholics/34287/2|access-date=21 February 2017}}</ref> Protestante in Mangalore praat tipies Tulu en Kannada. <ref name="sch93">{{Harnvb|South Kanara District Gazetteer|1973}}</ref> Anglo-Indiërs was ook deel van die Mangalorese Christelike Gemeenskap.<ref>{{cite news|last=Patrao|first=Michael|date=4 May 2012|title=An Anglo-Indian with Mangalorean links|newspaper=Deccan Herald|url=http://www.deccanherald.com/content/246986/an-anglo-indian-mangalorean-links.html|access-date=13 March 2017}}</ref> Mangalore het een van die hoogste persentasie Moslems in Karnataka-stede.<ref>{{cite news|date=17 February 2010|title=World Beary Convention in Dubai on April 1, 2|newspaper=Daijiworld|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=72458|access-date=21 February 2017}}</ref> Die meeste Moslems in Mangalore is Bearys wat die Beary-taal praat.<ref>{{cite news|last=J A|first=Naina|date=18 December 2016|title=First Beary-Kannada-English dictionary to be released soon|newspaper=Deccan Herald|url=http://www.deccanherald.com/content/587198/first-beary-kannada-english-dictionary.html|access-date=21 February 2017}}</ref>Die Masjid Zeenath Baksh by Mangalore is een van die oudste moskees op die [[Indiese subkontinent]].<ref name="Prange, Sebastian R. 20182">Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.''</ref><ref name="Jonathan Goldstein 1999 1232">{{cite book|author=Jonathan Goldstein|title=The Jews of China|publisher=M. E. Sharpe|year=1999|isbn=9780765601049|url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC|page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse20082">{{cite book|author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012|year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi20072">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles|url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> === Gesondheidsorg === [[Lêer:KMC_Hospital_near_Jyothi_circle_in_Mangalore_-_1.jpg|alt=|regs|duimnael| KMC-hospitaal in Mangalore<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/mangalurus-kmc-hospital-performs-first-liver-transplant/articleshow/57796172.cms|title=Mangaluru's KMC Hospital performs first liver transplant|date=23 March 2017|access-date=25 December 2019|newspaper=The Times of India|last=Pinto|first=Stanley}}</ref>]] Die stad word bedien deur verskeie hospitale soos die KMC Hospitale, Father Muller Charitable Institutions (FMCI),<ref name="fmci2">{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=673453|title=Mangaluru: Healing, comfort - Tryst with Father Muller Charitable Institutions|date=12 February 2020|access-date=24 February 2020|newspaper=Daijiworld}}</ref> AJ Hospitaal en Wenlock Hospitaal.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/private-doctors-hospitals-suspend-opd-services/article19980143.ece|title=Private doctors, hospitals suspend OPD services|date=4 November 2017|access-date=24 February 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> Wenlock-hospitaal, 'n onderrighospitaal van KMC Mangalore, het ongeveer 1000 beddens en voorsien in die gesondheidsorgbehoeftes van die naburige distrikte.<ref name="wenlock2">{{cite news|last=Noronha|first=Sushil|date=6 September 2019|title=Mangaluru: Mother Mary Sodality donates wheelchairs to Wenlock Hospital|newspaper=Daijiworld|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=621969|access-date=24 February 2020}}</ref> Mangalore is 'n spilpunt vir mediese toerisme en ontvang ook pasiënte uit die buiteland.<ref name="medical2">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/city-opens-up-to-medical-tourism/articleshow/67933044.cms|title=Mangaluru opens up to medical tourism|date=11 February 2019|access-date=25 February 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> Van 2017–19, is ongeveer 240&nbsp;buitelandse burgers in drie hospitale regoor die stad behandel.<ref name="medical3">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/city-opens-up-to-medical-tourism/articleshow/67933044.cms|title=Mangaluru opens up to medical tourism|date=11 February 2019|access-date=25 February 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> [[Lêer:Clock_Tower_to_Nehru_Maidan_Road_in_Mangalore_-_2.jpg|regs|duimnael| Kloktoring oppad na Nehru Maidanweg]] == Kultuur == [[Lêer:World_Konkani_Centre.jpg|alt=|duimnael| Wêreld Konkani-sentrum in Mangalore]] === Musiek en dans === Baie klassieke dansvorme en volkskuns word in Mangalore beoefen. ''Yakshagana'' is 'n naglange dans- en drama-opvoering<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2004/06/10/stories/2004061000340300.htm|title=Enduring art|last=Prabhu|first=Ganesh|date=10 January 2004|access-date=20 July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103015415/http://www.hindu.com/mp/2004/06/10/stories/2004061000340300.htm|newspaper=[[The Hindu]]|archive-date=3 November 2012}}</ref> terwyl ''Pilivesha'' (tierdans), 'n volksdans eie aan die stad, tydens ''Dasara'' en ''Krishna Janmashtami'' uitgevoer word.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/354160109.cms|title=Human 'tigers' face threat to health|last1=Pinto|first1=Stanley G.|date=26 October 2001|access-date=7 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113160219/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/354160109.cms|archive-date=13 January 2009|newspaper=The Times of India}}</ref> ''Karadi Vesha'' (beerdans) is nog 'n bekende dans wat tydens ''Dasara'' uitgevoer word.<ref name="DAJ2">{{cite news|url=http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|title=Poem: What's in a Name?|last=D'Souza|first=Stephen|access-date=4 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208022637/http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|archive-date=8 February 2012|newspaper=Daijiworld}}</ref> === Feeste === Die meeste van die gewilde Indiese feeste word ook hier gevier, die belangrikste is Dasara, [[Divali|Diwali]], [[Kersfees]], [[Paasfees]], [[Eid-oel-Fiter|Eid]] en Ganesh Chaturthi.<ref>{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=546475|title=Mangaluru: Christmas celebrations promote interfaith harmony at St Aloysius College|date=17 December 2018|access-date=16 March 2020|newspaper=Daijiworld|last=Kolpe|first=Abhijith N}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/why-moode-may-soon-fall-off-festival-menus/articleshow/70815164.cms|title=Why moode may soon fall off Mangalurean festival menus|date=24 August 2019|access-date=16 March 2020|newspaper=The Times of India|last=Mendonsa|first=Kevin}}</ref> Kodial Theru, ook bekend as ''Mangaluru Rathotsava'' (wafees) is uniek aan die Goud Saraswat Brahmin- gemeenskap en word by die stad se Sri Venkatramana-tempel gevier.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/5-day-Car-Festival-begins-in-Mangaluru/articleshow/50936199.cms|title=5-day Car Festival begins in Mangaluru|date=10 February 2016|access-date=16 February 2020|newspaper=The Times of India|last=Shenoy|first=Jaideep}}</ref> Die Mangalore Katolieke gemeenskap se unieke feeste sluit in ''Monti Fest'' (Moeder Maria se fees), wat die [[Mariageboorte|Geboortefees]] en die seën van nuwe oeste vier.<ref>{{cite news|url=http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=129|title=Monti Fest Originated at Farangipet&nbsp;– 240 Years Ago!|last=Monteiro|first=John B.|access-date=11 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208022642/http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=129|archive-date=8 February 2012|newspaper=Daijiworld}}</ref> Die ''Jain Milan'', 'n komitee wat uit Jain- families bestaan, reël die jaarlikse Jain-kosfees,<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2007/11/24/stories/2007112450980400.htm|title=Food for thought|last=Nayak|first=Amrita|date=24 November 2007|access-date=18 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928071329/http://www.hindu.com/mp/2007/11/24/stories/2007112450980400.htm|newspaper=[[The Hindu]]|archive-date=28 September 2011}}</ref> terwyl ''Mosaru Kudike'' (wrokpottefees), wat deel is van die ''Krishna Janmashtami'' -fees, deur die hele gemeenskap gevier word.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/mosaru-kudike-celebrations-add-a-dash-of-colour/article7624128.ece|title=Mosaru Kudike celebrations add a dash of colour|date=7 September 2015|access-date=18 October 2017|newspaper=The Hindu|last=Manjunath|first=H S}}</ref> Spesiale naggebede genaamd Taraveeh (rus en ontspanning) word gedurende die maand van [[Ramadan]] in moskees aangebied.<ref>{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=700225|title=Mangaluru: Crescent moon sighted - Ramadan to begin from April 24|date=23 April 2020|access-date=2 May 2020|newspaper=Daijiworld}}</ref> == Toerisme == [[Lêer:Panambur_Beach_Mangalore.jpg|links|duimnael| Panambur-strand]] [[Lêer:Dome_of_the_Panetarium_behind_the_Pilikula_Regional_Science_Centre_in_Mangalore_-_2.jpg|duimnael| Koepel van die Swami Vivekananda 3D-planetarium<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/countrys-first-3d-planetarium-inaugurated-at-pilikula/article22899334.ece|title=Country's first 3D planetarium inaugurated at Pilikula in city|date=2 March 2018|access-date=19 March 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> ]] Mangalore lê tussen die Arabiese See en die Wes-Ghats.<ref name="bliss3">{{cite news|last=Kola|first=Maryam Aftab|url=https://www.deccanherald.com/supplements/travel/a-feeling-of-bliss-at-mangaluru-s-beaches-793549.html|title=A feeling of bliss at Mangaluru's beaches|date=14 January 2020|newspaper=Deccan Herald|access-date=15 February 2020}}</ref> Die stad se tempels en geboue sluit in die Mangaladevi-tempel, Kadri Manjunath-tempel, St Aloysius-kapel, die Rosario-katedraal, Milagres-kerk, Dargah van Hazrat Shareef ul Madni by Ullal, en die Zeenath Baksh Jumma Masjid in Bunder.<ref>{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/051117/sunday-story-the-buddha-towers-in-karnatakas-coast-too.html|title=Sunday story: The Buddha towers in Karnataka's coast too|date=5 November 2017|access-date=16 November 2017|newspaper=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/etched-in-wood-masjid-is-an-oasis-of-peace/article5939844.ece|title=Etched in wood, Masjid is an oasis of peace|date=23 April 2014|newspaper=The Hindu|access-date=16 November 2017}}</ref> Die stad is bekend vir strande soos Panambur, Tannirbhavi, NITK-strand, Sasihithlu-strand, Someshwara-strand, Ullal-strand, Kotekar-strand en Batapady-strand.<ref name="bliss2">{{cite news|last=Kola|first=Maryam Aftab|url=https://www.deccanherald.com/supplements/travel/a-feeling-of-bliss-at-mangaluru-s-beaches-793549.html|title=A feeling of bliss at Mangaluru's beaches|date=14 January 2020|newspaper=Deccan Herald|access-date=15 February 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Sastry|first=Anil Kumar|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/virgin-sasihithlu-beach-beckons-tourists/article7882770.ece|title=Virgin Sasihithlu beach beckons tourists|date=16 November 2015|newspaper=The Hindu|access-date=3 December 2016}}</ref><ref>{{cite news|last=Kumar N K R|first=Ashwani|url=https://www.deccanherald.com/state/mangaluru/sveep-organises-human-chain-to-promote-voting-727485.html|title=SVEEP organises human chain to promote voting|date=8 April 2019|newspaper=Deccan Herald|access-date=14 July 2019}}</ref><ref>{{cite news|last=Sastry|first=Anil Kumar|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/construction-of-groyens-in-full-swing-at-batapady/article27267746.ece|title=Construction of groyens in full swing at Batapady|date=28 May 2019|newspaper=The Hindu|access-date=14 July 2019}}</ref> Panambur- en Thannirbhavi-strande lok toeriste van regoor die land.<ref>{{cite news|last=D'Souza|first=Sandhya C|url=http://www.deccanherald.com/content/306882/tannirbhavi-beach-gets-look.html|title=Tannirbhavi beach gets a new look|date=22 January 2013|newspaper=Deccan Herald|access-date=3 December 2016}}</ref> Panambur-strand het geriewe, insluitend kosstalletjies, jetskiritte, bootvaarte en dolfynkyk;<ref>{{cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=99860|title=Mangalore: Dolphin Sighting Turns Panambur Beach More Adventurous|date=20 April 2011|access-date=3 December 2016|newspaper=Daijiworld|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408184916/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp%3Fn_id%3D99860|url-status=dead}}</ref> opgeleide strandlewensredders en patrollievoertuie verseker die veiligheid van besoekers.<ref>{{cite news|last=Pinto|first=Stanley|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/Adventure-sports-hotting-up-along-Mangalore-coast/articleshow/18282534.cms|title=Adventure sports hotting up along Mangalore coast|date=1 February 2013|newspaper=The Times of India|access-date=3 December 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/you-can-get-sports-gear-on-rent-at-panambur-beach/articleshow/57582553.cms|title=You can get sports gear on rent at Panambur beach|date=11 March 2017|access-date=14 July 2019|newspaper=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|last=Garodi|first=Brijesh|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=142498|title=Panambur Beach Lifeguards - The Unsung Heroes of Mangalore|date=5 July 2012|newspaper=Daijiworld|access-date=14 July 2019}}</ref> == Susterstede == Mangalore is verwant aan twee Kanadese stede: * {{Vlagikoon|CAN}} [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], [[Kanada]], sedert 1968<ref>{{Cite web|url=http://www.mundialization.ca/hamiltons-twin-cities/|title=Hamilton's Twin Cities|publisher=The Hamilton Mundialization Committee|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829041826/http://www.mundialization.ca/hamiltons-twin-cities/|archive-date=29 August 2017|access-date=19 January 2015}}</ref> * {{Vlagikoon|CAN}} [[Delta, Brits-Columbië|Delta]], Kanada, sedert 2010<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report-mangalore-delta-in-sisterly-embrace-1451843|title=Mangalore, Delta in sisterly embrace|date=13 October 2010|access-date=19 January 2015|last=Raghuram|first=M|newspaper=DNA India}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Indiese Oseaan]] [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Indië]] [[Kategorie:Voormalige Portugese kolonies]] ticrtvotwb8gy90k8ky9zw0aa5f5b4p 0 399267 2970193 2969663 2026-09-23T14:10:19Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970193 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |struktuur12=Potassium nitrite KNO2.jpg |struktuur2= |naam=Kaliumnitriet |formule={{ch2|KNO2}} |CASNo=7758-09-0<ref name="FS">{{cite web|url=https://www.fishersci.com/msds?productName=AC423060050&productDescription=|publisher=Fisher|title=Msds|access-date= 3 Desember 2023|archive-date= 3 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203034151/https://www.fishersci.com/msds?productName=AC423060050&productDescription=|url-status=dead}}</ref> |LD50= |Flitspunt= |pKa= |Reuk=geen<ref name="FS"/> |MolereMassa=85,1 g/mol<ref name="FS"/> |Smeltpunt=387&nbsp;°C<ref name="FS"/> |Kookpunt=Ontbind >350&nbsp;°C<ref name="FS"/> |Digtheid=1,9150 <ref name="FS"/> |Oplosbaarheid=3 120 [g/L] @ 25 °C<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Potassium-nitrite#section=Solubility|publisher=PubChem NIH|title=Potassium nitrite}}</ref> |Voorkoms= gebroke wit vastestof <ref name="FS"/> |Strukturbericht= |Selparms= a=440,1; b=959,7; c=989,2pm<ref>{{cite web|url=https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC2_mP16_14_e_e_2e.KNO2.html|publisher=Aflow|title=KNO2 III Structure : ABC2_mP16_14_e_e_2e|access-date= 3 Desember 2023|archive-date= 3 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203034250/https://www.aflowlib.org/prototype-encyclopedia/ABC2_mP16_14_e_e_2e.KNO2.html|url-status=dead}}</ref> |Ruimtegroep= P2{{sub|1}}/c |Ruimtegroepnommer=14 }} '''Kaliumnitriet''' (te onderskei van [[kaliumnitraat]]) is die anorganiese verbinding met die chemiese formule KNO₂. Dit is 'n ioniese [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[kalium]] en [[nitroësuur]], wat uit kaliumione K+ en [[nitriet]]ione NO₂^– bestaan. Dit vorm 'n wit of effens geel, higroskopiese kristallyne poeier wat in water oplosbaar is.<ref>Santa Cruz Biotechnology: Potassium Nitrite Materials and Safety Sheet<!-- geen URL beskikbaar nie --></ref> Dit is 'n sterk oksideermiddel en kan die verbranding van ander materiale versnel. Soos ander [[nitriet]]soute soos natriumnitriet, is kaliumnitriet giftig as dit ingesluk word, en laboratoriumtoetse dui daarop dat dit mutageen of teratogeen kan wees. Handskoene en 'n veiligheidsbril word gewoonlik gebruik wanneer kaliumnitriet hanteer word. == Ontdekking == Nitriet is teenwoordig op spoorvlakke in grond, natuurlike water, plant- en dierweefsels en kunsmis.<ref name="American Heart Association">{{Cite journal |doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.107.753814|pmid = 18427145|title = Therapeutic Uses of Inorganic Nitrite and Nitrate|url = https://archive.org/details/sim_circulation_2008-04-22_117_16/page/2151|journal = Circulation|volume = 117|issue = 16|pages = 2151–2159|year = 2008|last1 = Butler|first1 = Anthony R.|last2 = Feelisch|first2 = Martin|doi-access = free}}</ref> Die suiwer vorm van nitriet is die eerste keer gemaak deur die Sweedse chemikus [[Carl Wilhelm Scheele]] wat in die laboratorium van sy apteek in die markdorp Köping gewerk het. Hy het kaliumnitraat vir 'n halfuur by rooi hitte verhit en verkry wat hy as 'n nuwe "sout" herken het. Die twee verbindings (kaliumnitraat en nitriet) is deur Péligot geïdentifiseer en die reaksie is vasgestel as: :<chem>2KNO3 ->[\Delta T] 2KNO2 + O2</chem> == Produksie == Kaliumnitriet kan verkry word deur die reduksie van kaliumnitraat. Die produksie van kaliumnitriet deur die absorpsie van stikstofoksiede in [[kaliumhidroksied]] of kaliumkarbonaat word nie op groot skaal aangewend nie as gevolg van die hoë prys van hierdie alkalies. Verder maak die feit dat kaliumnitriet hoogs oplosbaar in water is die vastestof moeilik om te herwin. == Reaksies == Die vermenging van siaanamied en KNO₂ veroorsaak veranderinge van wit vastestowwe na geel vloeistof en dan na 'n oranje vastestof, wat sianogeen en ammoniakgasse vorm. Geen eksterne energie word gebruik nie en die reaksies word uitgevoer met 'n klein hoeveelheid O₂.<ref>{{cite journal|last=Wollin|first=Goesta|author2=William B.F. Ryan|title=Synthesis of protein, nucleosides and other organic compounds from cyanamide and potassium nitrite under possible primitive earth conditions|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects|date=May 16, 1979|volume=584|issue=3|pages=493–506|doi=10.1016/0304-4165(79)90122-3|pmid=454677}}</ref> Kaliumnitriet reageer teen 'n uiters stadige tempo met 'n vloeibare ammoniakoplossing van kaliumamied teen kamertemperatuur, en in die teenwoordigheid van ysteroksied of kobaltoksied, om stikstof en [[kaliumhidroksied]] te vorm.<ref name=Freeman>{{cite journal|last=Freeman|first=Eli|title=The Kinetics of the Thermal Decomposition of Potassium Nitrate and of the Reaction between Potassium Nitrite and Oxygen|journal=Journal of the American Chemical Society|date=Feb 20, 1957|volume=79|issue=4|pages=838–842|doi=10.1021/ja01561a015}}</ref> == Mediese gebruike == Belangstelling in 'n mediese rol vir anorganiese nitriet is die eerste keer gewek weens die skouspelagtige sukses van organiese nitriete en verwante verbindings in die behandeling van angina pectoris. Terwyl hy in die 1860's saam met Butter by die Edinburgh Royal Infirmary gewerk het, het Brunton opgemerk dat die pyn van angina deur veneseksie verminder kan word en het verkeerdelik tot die gevolgtrekking gekom dat die pyn weens verhoogde bloeddruk moet wees. As 'n behandeling vir angina was die vermindering van sirkulerende bloed deur veneseksie ongerieflik. Daarom het hy besluit om die effek op 'n pasiënt te probeer om amielnitriet in te asem, 'n onlangs gesintetiseerde verbinding en een wat sy kollega getoon het dat die bloeddruk in diere verlaag word. Pyn wat verband hou met 'n angina-aanval het vinnig verdwyn, en die effek het vir 'n paar minute geduur, gewoonlik lank genoeg vir die pasiënt om te herstel deur te rus. Vir 'n tyd was amielnitriet die gunsteling behandeling vir angina, maar as gevolg van die wisselvalligheid daarvan, is dit vervang deur chemies verwante verbindings wat dieselfde effek gehad het.<ref name="American Heart Association" /> Oplossings van aangesuurde nitriet is suksesvol gebruik om NO te genereer en om vaso-ontspanning te veroorsaak in geïsoleerde [[bloedvat]]studies, en dieselfde reaksiemeganisme is voorgestel om die biologiese werking van nitriet te verduidelik.<ref name="American Heart Association" /> == Ander gebruike == Kaliumnitriet word gebruik in die vervaardiging van hitte-oordragsoute. As voedseladditief E249, is kaliumnitriet 'n preserveermiddel soortgelyk aan natriumnitriet en is goedgekeur vir gebruik in die EU,<ref>UK Food Standards Agency: {{cite web |url=http://www.food.gov.uk/safereating/chemsafe/additivesbranch/enumberlist |title=Current EU approved additives and their E Numbers |access-date=2011-10-27 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207124535/http://www.food.gov.uk/safereating/chemsafe/additivesbranch/enumberlist |url-status=dead }}</ref> VSA,<ref>US Food and Drug Administration: {{cite web |url=https://www.fda.gov/Food/FoodIngredientsPackaging/FoodAdditives/ucm191033.htm#ftnT |title=Listing of Food Additives Status Part II |website=Food and Drug Administration |access-date=2011-10-27 |archive-date=2011-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111108002304/https://www.fda.gov/Food/FoodIngredientsPackaging/FoodAdditives/ucm191033.htm#ftnT |url-status=dead}}</ref> Australië en Nieu-Seeland<ref>Australia New Zealand Food Standards Code{{cite web |url=http://www.comlaw.gov.au/Details/F2011C00827 |title=Standard 1.2.4 - Labelling of ingredients |access-date=2011-10-27}}</ref> (waar dit gelys is onder sy INS-nommer 249). == Reaktiwiteitsgevare == Wanneer dit met sure reageer, vorm kaliumnitriet giftige stikstofoksiede. Versmelting met ammoniumsoute lei tot opbruising en ontsteking. Reaksies met reduseermiddels kan brande en ontploffings tot gevolg hê. == Bergingsvoorskrifte == Kaliumnitriet word saam met ander oksideermiddels gestoor, maar geskei van vlambare stowwe, reduseermiddels, sure, sianiede, ammoniumverbindings, amiede en ander stikstofhoudende soute in 'n koel, droë, goed geventileerde plek. == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van kalium]] e8qliwhhgeh2t3d053blg1glsbi7otg 0 402468 2970459 2900245 2026-09-24T10:29:54Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Astrachan-oblast]] verwyder; [[:Kategorie:Rajons van Astrachan-oblast]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970459 wikitext text/x-wiki {{Russiese rajon | naam= Wolodarski-rajon<br/>Володарский район | beeld= Astrakhanskaya_oblast_Volodarskiy_rayon.png | onderskrif= Die ligging van Wolodarski-rajon in Astrachan-oblast | land= [[Rusland]] | feddistrik= [[Suidelike Federale Distrik|Suidelike]] | deelgebied= [[Astrachan-oblast]] | tipe= Rajon | stigting= [[1931]] | setel= Wolodarski | hoof= Chamza Ismoechanof | wetgewer= | sensus= 2021 | totaal= 44&nbsp;711 | rang1= 6de | digtheid= 11,53/km² | stedelik= | plattelands= | oppervlakte= 3&nbsp;876,61 km² | rang2= 8ste | tydsone= [[UTC+04:00]] (AST, Astrachanse tyd) | registrasie= 30 | tale= | webtuiste= | wapen-vlag= [[Lêer:RUS_Володарский_район_COA.gif|links|90px]] [[Lêer:RUS_Володарский_район_flag.gif|regs|150px]] }} '''Wolodarski-rajon''' ([[Russies]]: Володарский район) is 'n administratiewe rajon van [[Astrachan-oblast]], [[Rusland]]. Dit lê in die [[Wolga]]-[[rivierdelta]] in die suidoostelike deel van die oblast en grens aan [[Kazakstan]]. Die rajon se setel is die gelyknamige Wolodarski-nedersetting. == Demografie == Volgens Sensus 2010 het Wolodarski-rajon 47&nbsp;825 inwoners gehad. Etniese Kasakke vorm die meerderheid van die rajon se bevolking.<ref>{{cite web|last = Bespyatov|first = Tim|title = Astrakhan Oblast. Ethnic composition (noisy data from census microdata base), all places: 2010 census|website = Population statistics of Eastern Europe & former USSR|url = http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010-ethnic/astrahanskaja.htm|accessdate = 17 Julie 2023|lang = ru|archive-date = 16 September 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200916085434/http://pop-stat.mashke.org/russia-census-2010-ethnic/astrahanskaja.htm|url-status = dead}}</ref> {|class="wikitable" !Etniese groep !Sensus 2010 ! Persentasie |- | [[Kasakke]] | style="text-align:center" | 32&nbsp;546 | style="text-align:center" | 68,05% |- | [[Russe]] | style="text-align:center" | 13&nbsp;705 | style="text-align:center" | 28,66% |- | [[Tartare]] | style="text-align:center" | 737 | style="text-align:center" | 1,54% |- | Ander groepe | style="text-align:center" | 553 | style="text-align:center" | 1,16% |- | Onbekend | style="text-align:center" | 284 | style="text-align:center" | 0,59% |- | '''Totaal''' | style="text-align:center" | '''47&nbsp;825''' | style="text-align:center" | '''100%''' |} == Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rajons van Astrachan-oblast]] hc2yjdbpukbkzhguqaxr4qhlrf3k1vj 0 402653 2970383 2827423 2026-09-24T03:37:17Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970383 wikitext text/x-wiki In [[Amerika]]anse [[strokiesverhale]] wat deur [[Marvel Comics]] gepubliseer word, is 'n '''mutant''' 'n [[mens]] wat 'n bomenslike [[Genetika|genetiese]] eienskap, die X-geen, besit. Dit veroorsaak dat die mutant tydens sy [[puberteit]] bomenslike kragte ontwikkel. Daar word soms na hulle verwys as die menslike subspesie '''''Homo sapiens superior''''' of slegs '''''Homo superior'''''. Mutante is die evolusionêre opvolgers van ''Homo sapiens'' en word algemeen beskou as die volgende fase in [[menslike evolusie]]. Die akkuraatheid van dié onderwerp word druk bespreek in die Marvel Universe. Anders as Marvel se ''mutates'', wat hulle kragte ontwikkel nadat hulle aan stimulusse of energieë van buite beïnvloed is (soos die [[Hulk]], [[Spider-Man]] en [[Captain Marvel]]) het mutante werklike genetiese [[mutasie]]s. ==Moderne ontwikkeling== Die moderne begrip van mutante as 'n afsonderlike [[spesie]] van ''homo sapiens'' het in die vroeë 1960's begin ontwikkel onder Marvel se skrywer en hoofredakteur [[Stan Lee]] as 'n manier om 'n groot groep superhelde en {{nowrap|-skurke}} te skep sonder om vir elkeen 'n aparte oorsprong uit te dink. As deel van die begrip het Lee besluit dié tieners moet, nes gewone tieners, 'n skool bywoon om die wêreld beter te hanteer, in dié geval die Xavier's School for Gifted Youngsters. Nadat dié konsep van mutante sy debuut in 1963 in die superheldreeks ''[[X-Men]]'' gemaak het, het Marvel later nog mutante helde bygevoeg, soos The New Mutants, X-Factor, Excalibur, X-Force en Generation X. In vroeë X-Men-stories het [[Professor X]] (Charles Xavier) en ander daarop geskimp dat mutasie te doen het met kernbestraling, hoewel dit later beskryf is as die gevolg van genetika. Dié idee begin in ''The X-Men'' #1, waarin professor Xavier sy skool vir mutante soos volg aan Jean Grey verduidelik: "Jy, juffrou Grey, is nes die ander leerlinge aan dié eksklusiewe skool, 'n mutant! Jy besit 'n ekstra krag...een wat gewone mense nie besit nie!! Dit is hoekom ek na my studente verwys as...''X-Men'', vir ''Ex''-tra krag!"<ref name="UXM001">''The X-Men'' #1 (1963)</ref> In dié uitgawe verwys [[Magneto]] ook die eerste keer na mutante as die spesie "''Homo Superior''". Ná die vernuwing onder die skrywer Chris Claremont word na [[Moira MacTaggert]] verwys as "die beste gesag naas Charles Xavier oor genetiese mutasie".<ref name="UXM125">''Uncanny X-Men'' #125 (1979)</ref> Die oorsaak van mutasie word uitgebrei in die eerste uitgawe van die reeks ''X-Factor,'' waarin [[Cameron Hodge]] verwys na "mense wat in hulle genetiese samestelling die X-faktor besit".<ref name="XF001">''X-Factor'' #1 (1986)</ref> Dié genetiese mutasie is later die X-geen gedoop. In 'n stadium sê [[Beast]] die X-geen kom voor in die 23ste [[chromosoom]];<ref name="AXV3025">''Astonishing X-Men'' (Vol. 3) #25 (2008)</ref> die proses word beskyf as dat die geen mutasie aktiveer deur 'n proteïen te vervaardig wat chemiese seine stimuleer wat die mutasie van ander gene voortbring.<ref name="AXV3027">''Astonishing X-Men'' (Vol. 3) #27 (2008)</ref> Mutasies vind gewoonlik tydens puberteit plaas,<ref name="NXM118">''New X-Men'' #118 (2001)</ref> maar dit is nie altyd so nie. Sommige mutante, soos [[Nightcrawler]], is van geboorte af gemuteer,<ref name="UXM177">''Uncanny X-Men'' #177 (1984)</ref> terwyl ander, soos Magneto, nie hulle vermoëns ontwikkel voordat hulle volwasse is nie.<ref name="CXM012">''Classic X-Men'' #12 (1987)</ref> Sommige mutante is nie eens bewus van hulle latente mutasies nie totdat dit met opset geaktiveer word, soos [[Polaris (Marvel Comics)|Polaris]] wie se verandering met tegnolgiese hulp veroorsaak is.<ref name="UXM50">''X-Men'' #50 (1968)</ref> ==Subtipes== ===Omega-vlak-mutante=== 'n '''Omega-vlak-mutant''' is een met die kragtigste genetiese potensiaal van sy mutante vermoëns. Die term word die eerste keer gebruik in die 1986-uitgawe ''Uncanny X-Men'' #208 as "Class Omega", maar is nie verder verduidelik nie. Die term is eers weer gebruik in 2001 in die beperkte reeks ''X-Men Forever''. Dit het gelei tot verskeie botsende menings oor wie vir dié vlak kwalifiseer.<ref>{{cite web |last1=Kistler |first1=Alan |title=Alpha? Omega? Explaining the X-MEN's Mutant Classifications |url=https://www.newsarama.com/15488-alpha-omega-explaining-the-x-men-s-mutant-classifications.html#s7 |website=Newsarama |date=January 16, 2012 |access-date=19 Julie 2023 |archive-date= 8 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200308223159/https://www.newsarama.com/15488-alpha-omega-explaining-the-x-men-s-mutant-classifications.html#s7 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |last1=Cronin |first1=Brian |title=Marvel's Omega Level Mutants, Ranked From Least Powerful To OP |url=https://www.cbr.com/marvel-omega-level-mutants-ranked/ |website=CBR |date=Dec 16, 2017}}</ref> In Julie 2019 het Marvel 'n amptelike verduideliking verskaf in ''House of X'':<ref name="Omega">{{cite web |last1=Lovett |first1=Jamie |title=Marvel Reveals Official List of the X-Men's Omega Level Mutants |url=https://comicbook.com/marvel/2019/07/24/marvel-x-men-omega-level-mutants-house-of-x/ |website=ComicBook.com |date=July 24, 2019}}</ref><ref name="HoX1">''House of X'' #1. Marvel Comics (July 2019).</ref> {{blockquote||1= '''Omega-vlak-mutant:''' 'n mutant wie se oorheersende krag 'n ondefinieerbare boonste perk registreer – of bereik – van daardie krag se spesifieke klassifikasie. '''Voorbeeld:''' Beide Magneto en Forge is die kragtigste mutante van hulle kragtipes op aarde [onderskeidelik magnetisme en tegnopatie], maar Magneto, en nie Forge nie, is 'n omega-vlak-mutant omdat Forge se kragte hipoteties oortref kan word [en verskeie mense op die planeet het dit ook gedoen], terwyl die boonste perk van Magneto se krag nie oortref kan word nie. '''Nota:''' ''Omega-vlak is die klassifikasie van 'n enkele mutante krag. Hoewel baie mutante verskeie kragte het, is net een gewoonlik op omega-vlak.'' |source=''House of X'' #1 (Julie 2019)<ref name="HoX1" />}} Sommige mutante in dié groep is: * Exodus (Bennet du Paris) * Iceman (Bobby Drake) * Magneto (Erik Lehnsherr) * Marvel Girl (Jean Grey) * Proteus (Kevin MacTaggert) * Storm (Ororo Munroe) * Vulcan (Gabriel Summers) ===Changelings=== Hulle is in die tweede reeks van ''X-Factor'' bekend gestel en is mutante wie se kragte by geboorte begin: * Jamie Madrox * Damian Tryp ===Cheyarafim en Neyaphem=== Hulle verskyn die eerste keer in ''Uncanny X-Men'' #429. Volgens die karakter Azazel is die Cheyarafim 'n groep engelagtige mutante wat tradisioneel die vyande was van die Neyaphem, 'n groep mutante wat soos demone lyk en in [[Bybel]]se tye gelewe het. Dit het gelei tot 'n heilige oorlog, wat daartoe gelei het dat die Neyaphem na 'n alternatiewe dimensie verban is. * Afstammelinge van die Cheyarafim: ** Angel ** Icarcus * Afstammeling van 'n Neyaphem, Azazel: ** [[Nightcrawler]] ===Dominante Spesie/Wolfagtiges=== Maximus Lobo beweer hy is lid van 'n mutante spesies van Wolfagtiges, wat hy die Dominante Spesie noem. Hy probeer later vir Wolf Cub werf, maar sonder sukses. 'n Paar jaar later beweer 'n ander mutant, Romulus, sommige menslike mutante stam van Hondagtiges af en nie van Primate nie.<ref>{{cite web |url=http://marvel.com/catalog/?id=1125 |title=Uncanny X-Men Vol. 2: Dominant Species |work=Marvel Comics Catalog |publisher=Marvel.com |date=21 May 2003 |access-date=2010-10-17}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Daken * Feral * Romulus * Sabretooth * Wolf Cub * [[Wolverine]] ===Buiteaardse mutante=== Mense is nie die enigste spesie wat 'n mutante subspesie het nie: * Ariel * Broo * Cerise * Ultra Girl * Warlock ===Externals=== Hulle is deur Rob Liefeld geskep en is onsterflike mutante wie se magte hulle eeue lank laat lewe het. Eindelik word die meeste van hulle deur Selene doodgemaak en later deur Apocalypse. * Absalom * Burke * Gideon * Nicodemus * Selene * Apocalypse ===''"Homo superior superior"''=== 'n Karakter met die naam Vargas is in Chris Claremont se ''X-Treme X-Men'' bekend gestel. Hy beweer hy is 'n natuurlike reaksie van die mens op mutante. Hy het die maksimum fisieke vermoëns: bomenslike krag, spoed, refelekse, ratsheid, stamina en uithouvermoë. Dit lyk ook of Vargas immuun is teen verskeie mutante vermoëns, soos Rogue se absorpsie en Psylocke se telekinetiese ladings.<ref>X-Treme X-Men #2</ref> ===Hibriede=== Mutante het ook al daarin geslaag om te verbaster met mense (''Homo sapiens''), Atlantiërs (''Homo mermanus''), feetjies, ander mensagtige buiteaardse wesens soos Shi'ar, ensovoorts. * Abigail Brand * Namor * Namora * Namorita * Pixie * Xandra Neramani ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{vertaaluit| taalafk = en | il = Mutant (Marvel Comics)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Marvel Comics]] 4ods1syxmcq41q73i7jzk09ok3bia55 0 404634 2970201 2967713 2026-09-23T16:22:06Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970201 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | name = King Von | image = King Von.png | caption = Foto van King Von | birth_name = Dayvon Daquan Bennett | alias = {{Flatlist| Grandson<ref>{{Cite web|url=https://dailyrapfacts.com/18295/king-von-nickname-grandson-in-jail/|title=King Von’s got his nickname "Grandson" in jail|website=dailyrapfacts.com|access-date=May 6, 2023|date= May 5, 2022}}</ref> V-Roy<ref>{{Cite web|url=https://www.hiphopoverload.com/king-vons-family-reveals-they-trademarked-his-name-and-all-his-nick-names/|title=King Von's Family Reveals They Trademarked His Name and All His Nick Names|website=hiphopoverload.com|access-date=June 11, 2023|date=March 26, 2021|archive-date=11 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230611143039/https://www.hiphopoverload.com/king-vons-family-reveals-they-trademarked-his-name-and-all-his-nick-names/|url-status=dead}}</ref> }} | birth_date = {{Birth date|1994|8|9}} | birth_place = [[Chicago]], [[Illinois]], V.S.<ref name="king-von-mn0003831585">{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/king-von-mn0003831585/biography|title=King Von Biography|website=AllMusic|date=April 19, 2019|access-date=February 28, 2023}}</ref> | death_date = {{Death date and age|1994|8|9|2020|11|6|df=yes}} | death_place = [[Atlanta]], Georgia, V.S. {{Infobox person | child = yes | death_cause = Skietwonde | children = 3 }} | occupation = {{Hlist|[[Kletsrym|Kletsrymer]]|liedjieskrywer}} | years_active = 2018–2020 | background = Drill rapper | genre = {{Flatlist| *[[Hip-hop]] * Drill musiek<ref name="king-von-mn0003831585" /><ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2104833/king-von-the-art-of-storytelling/columns/status-aint-hood/|title=King Von & The Art Of Storytelling|website=[[Chicago Reader]]|date=November 4, 2020|access-date=February 28, 2023}}</ref> * Trap musiek * gangsta rap }} | label = Only the Family<br/>Empire | website = {{URL|https://kingvonofficial.com/}} }} '''Dayvon Daquan Bennett'''<ref name=":2">{{Cite web|url=https://mugshots.com/US-States/Georgia/Fulton-County-GA/Dayvon-Daquan-Bennett.177451002.html|title=Mugshot 177451002 – Dayvon Daquan Bennett Arrest – Fulton County, GA|date=May 18, 2019|website=Mugshots.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201019023546/https://mugshots.com/US-States/Georgia/Fulton-County-GA/Dayvon-Daquan-Bennett.177451002.html|archive-date=October 19, 2020|access-date=November 8, 2020}}</ref> (9 Augustus 1994 – 6 November 2020), professioneel bekend as '''King Von''', was 'n Amerikaanse gangsta-rapper van [[Chicago]], Illinois. Hy was by Lil Durk se platemaatskappy ''Only the Family'' en ''Empire Distribution'' onder kontrak. Gedurende Bennett se lewe was hy betrokke by verskeie moorde en beweerde misdade wat verband hou met die Chicago-bendetoneel. Bennett het lof gekry vir enkelsnitte "Crazy Story" en "Took Her to the O", wat die vier-en-veertigste posisie van die Billboard Hot 100 bereik het, en vir die ateljee-album ''Welcome to O'Block'' (2020), wat vyfde was op die ''Billboard 200.''<ref>{{Cite web|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/2020-11-21/#|title=Billboard 200, 21 November 2020|date=November 21, 2020|website=Billboard|access-date=January 27, 2023}}</ref> == Vroeë lewe == Bennett is op 9 Augustus 1994 in Chicago, Illinois, gebore.<ref>{{Cite web|url=https://mugshots.com/US-Counties/Illinois/Cook-County-IL/Dayvon-Bennett.123203677.html|title=Dayvon Bennett Mugshot 123203677 – Vonita Bennett Arrest – Cook County, IL|date=November 21, 2015|website=Mugshots.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232950/https://mugshots.com/US-Counties/Illinois/Cook-County-IL/Dayvon-Bennett.123203677.html|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref> Hy het ses halfbroers en susters van sy pa, Walter E. Bennett, gehad en drie broers en susters van sy ma, Taesha. Hy is meestal deur sy ma grootgemaak; sy verhouding met sy pa was inkonsekwent weens sy pa se opsluitings. Toe Von 11 jaar oud was, is sy pa deur 'n ongesiene gewapende man vermoor. Von sou later in verskeie liedjies hulde bring aan hom.<ref>{{Cite web|url=https://thenetline.com/the-truth-about-king-von-parents-and-his-kids/|title=The truth about King Von's parents and his kids|date=January 29, 2021|website=thenetline.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227151340/https://thenetline.com/the-truth-about-king-von-parents-and-his-kids/|archive-date=February 27, 2021|access-date=March 4, 2021}}</ref> Op 16-jarige ouderdom is Von vir die eerste keer tronk toe gestuur. In 2014 is hy aangekla van een aanklag van eerstegraadse moord en twee aanklagte van poging tot moord in verband met 'n skietery wat een dood en twee ander gewond het.<ref>{{Cite web|url=https://chicago.cbslocal.com/2014/07/24/second-man-charged-with-may-shooting-that-killed-man-wounded-two-others/|title=Second Man Charged with May Shooting That Killed Man, Wounded Two Others|date=July 24, 2014|website=[[CBS News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123183557/https://chicago.cbslocal.com/2014/07/24/second-man-charged-with-may-shooting-that-killed-man-wounded-two-others/|archive-date=23 Januarie 2021|access-date=August 2, 2023|url-status=live}}</ref> Nadat hy van alle aanklagte vrygespreek is, het Von op sy musiekloopbaan begin fokus en met Lil Durk saamgewerk. Voor sy arrestasie vir die aanklagte het hy die South Suburban College in Suid-Holland, Illinois, bygewoon. Hy het sy GED verdien terwyl hy in jeugdetensie was. Gedurende hierdie tyd het hy by die Black Disciples straatbende aangesluit. == Loopbaan == Nadat mede-rapper Lil Durk King Von by sy Only the Family-etiket onderteken het, het Von sy enkelsnit "Crazy Story" op 6 Desember 2018 vrygestel<ref>{{Cite web|url=https://music.apple.com/ai/album/crazy-story-single/1445596490|title=Crazy Story – Single by King Von|date=December 6, 2018|via=[[Apple Music]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124204552/https://music.apple.com/ai/album/crazy-story-single/1445596490|archive-date=January 24, 2021|access-date=November 8, 2020}}</ref> en dit het sy wegbreek-enkelsnit geword. <ref>{{Cite web|url=https://pitchfork.com/levels/king-von-crazy-story-new-song-listen/|title=The Ones: King Von's "Crazy Story"|date=February 6, 2019|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232942/https://pitchfork.com/levels/king-von-crazy-story-new-song-listen/|archive-date=November 7, 2019|access-date=November 7, 2019}}</ref> Op Valentynsdag 2019 het Von se vriendin, die rapper Asian Doll, 'n musiekvideo vir haar snit oor die kunstenaar, "Grandson", vrygestel waarin Von verskyn het.<ref>{{Cite web|url=https://www.sohh.com/watch-gucci-mane-protege-asian-doll-celebrates-v-day-w-new-grandson-video/|title=Watch: Gucci Mane Protégé Asian Doll Celebrates V-Day W/ New GRANDSON Video|last=Langhorne|first=Cyrus|date=February 14, 2019|website=[[SOHH]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110192559/https://www.sohh.com/watch-gucci-mane-protege-asian-doll-celebrates-v-day-w-new-grandson-video/|archive-date=November 10, 2020|access-date=November 10, 2020}}</ref> In Mei 2019 is "Crazy Story 2.0" met Lil Durk vrygestel, en 'n daaropvolgende musiekvideo is later op 20 Mei 2021 vrygestel en het 'n hoogtepunt bereik op nommer vier op die Bubbling Under Hot 100-lys.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/lil-durk|title=Lil Durk Crazy Story 2.0 Chart History|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=November 17, 2019|archive-date=November 19, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191119090654/https://www.billboard.com/music/lil-durk|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hypebeast.com/2019/5/king-von-crazy-story-2-0-lil-durk-music-video-stream|title=King Von & Lil Durk Showcase the OTF Movement for ''Crazy Story 2.0'' Video|website=Hypebeast|date=May 20, 2019|access-date=October 18, 2019|archive-date=June 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618033458/https://hypebeast.com/2019/5/king-von-crazy-story-2-0-lil-durk-music-video-stream|url-status=live}}</ref> Op 13 September 2019 is 'n derde weergawe van die enkelsnit genaamd "Crazy Story, Pt. 3" vrygestel. <ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/otfs-king-von-returns-with-crazy-story-pt-3-new-song.1984488.html|title=OTF's King Von Returns With "Crazy Story Pt. 3"|date=September 14, 2019|website=HotNewHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232938/https://www.hotnewhiphop.com/otfs-king-von-returns-with-crazy-story-pt-3-new-song.1984488.html|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref> Op 9 Julie 2019 het Lil Durk en King Von hul samewerkende enkelsnit "Like That" vrygestel.<ref>{{Cite web|url=https://www.thefader.com/2019/07/09/lil-durk-new-album-love-songs-4-the-streets-2-listen-2019|title=Lil Durk announces new album, drops single ''Like That'' feat. King Von|website=The Fader|archive-url=https://web.archive.org/web/20191030100027/http://www.thefader.com/2019/07/09/lil-durk-new-album-love-songs-4-the-streets-2-listen-2019|archive-date=October 30, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref> === Grandson, Vol. 1 === Op 2 September 2019 het Von sy enkelsnit "What It's Like" vrygestel, soos die enkelsnitvoorloper van sy eerste mixtape-album in September 2019 aangekondig het<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/otfs-king-von-details-the-reality-of-the-streets-on-what-its-like-new-song.1984368.html|title=OTF's King Von Details The Reality Of The Streets On ''What It's Like''|date=September 4, 2019|website=HotNewHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906042040/https://www.hotnewhiphop.com/otfs-king-von-details-the-reality-of-the-streets-on-what-its-like-new-song.1984368.html|archive-date=September 6, 2019|access-date=November 7, 2019}}</ref> Die mixtape is 'n paar weke later op 19 September 2019 vrygestel, dit bestaan uit 13 'n snitte mixtape, en dit word ''Grandson, Vol. 1'', wat uitgevoer word deur Chopsquad DJ, bevat drie kenmerke daarop, wat verteenwoordig word deur Lil Durk op "Twin Nem" en op die Remix van "Crazy Story"; die ander treffer bestaan uit die samewerking met die Chicago-kunstenaar en OTF-geaffilieerde Booka600 op "Jet". Die mixtape bevat ook snitte "Crazy Story", "Crazy Story, Pt. 3", en sy tweede enkelsnit ooit "War With Us" wat terugdateer na 18 Oktober 2018.''Grandson, Vol. 1'' het gedebuteer op nommer 75 en het later 'n hoogtepunt bereik op nommer 53, op die Billboard 200, en dit het ook nommer 27 op die Hip Hop/R&B-albumkaart bereik, en nommer 9 op die Independent-albumgrafiek.<ref name="Chart History King Von">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/artist/king-von/chart-history/ind/|title=Chart History King Von|date=May 10, 2019|website=Billboard|access-date=July 9, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/artist/king-von-mn0003831585/biography|title=King Von {{!}} Biography & History|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232930/https://www.allmusic.com/artist/king-von-mn0003831585/biography|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.52881/title.king-von-shares-grandson-vol-1-mixtape|title=King Von Shares "Grandson Vol. 1" Mixtape|date=September 19, 2019|website=HipHopDX|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232936/https://hiphopdx.com/news/id.52881/title.king-von-shares-grandson-vol-1-mixtape|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8531978/samantha-fish-king-von-gashi-emerging-artists-chart|title=Samantha Fish, King Von & Gashi Debut on Emerging Artists Chart|magazine=Billboard|access-date=November 7, 2019|archive-date=November 7, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232935/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8531978/samantha-fish-king-von-gashi-emerging-artists-chart|url-status=live}}</ref> === Levon James === Op 16 November 2019 het Von sy enkelsnit "2 AM" vrygestel, gevolg deur 'n ooreenstemmende video wat dieselfde dag vrygestel is.<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/otfs-king-von-drops-off-2-am-new-song.1985253.html|title=OTF's King Von Drops Off "2 AM"|date=November 19, 2019|website=HotNewHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20201031232713/https://www.hotnewhiphop.com/otfs-king-von-drops-off-2-am-new-song.1985253.html|archive-date=October 31, 2020|access-date=November 29, 2019}}</ref> Op 29 November 2019 het Von sy enkelsnit "Rollin" met YNW Melly vrygestel, vergesel van 'n musiekvideo.<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/ynw-melly-joins-king-von-on-new-song-rolling-new-song.1985371.html|title=YNW Melly Joins King Von On New Song "Rollin"|date=November 30, 2019|website=HotNewHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206062217/https://www.hotnewhiphop.com/ynw-melly-joins-king-von-on-new-song-rolling-new-song.1985371.html|archive-date=December 6, 2019|access-date=December 6, 2019}}</ref> Hy stel later, op 21 Februarie 2020, "Took Her to the O" vry, met 'n musiekvideo, wat sy suksesvolste enkelsnit sou word.<ref>{{Cite web|url=https://rap24horas.com.br/2020/02/21/king-von-divulga-nova-musica-took-her-to-the-o/|title=King Von divulga nova música "Took Her To The O" com clipe|date=February 21, 2020|website=24 Horas|access-date=July 9, 2023}}</ref> "Took Her to the O" en "Rollin" is later ingesluit op sy tweede mixtape, ''Levon James'', wat op 6 Maart 2020 vrygestel is, wat op nommer 63 gedebuteer het en later 'n hoogtepunt bereik het op nommer 40 op die ''Billboard'' 200.<ref name="Block">{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/2020/10/king-von-new-album-welcome-to-o-block|title=King Von Shares New Album 'Welcome To O'Block' f/ Lil Durk, Polo G, and More|last=Cowen|first=Trace William|date=October 30, 2020|website=Complex|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103232820/https://www.complex.com/music/2020/10/king-von-new-album-welcome-to-o-block|archive-date=November 3, 2020|access-date=November 7, 2020}}</ref> Dit is vrygestel deur Only the Family Entertainment / Empire en bestaan uit 'n 16 snit mixtape wat uitgevoer word deur Chopsquad DJ, met verse van NLE Choppa, Tee Grizzley, G Herbo, Lil Durk, YNW Melly, Booka600 en Yungeen Ace.<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/sada-baby-and-king-von-join-forces-on-pressin-new-song.1985768.html|title=Sada Baby & King Von Join Forces On "Pressin"|date=January 11, 2020|website=HotNewHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207055941/https://www.hotnewhiphop.com/sada-baby-and-king-von-join-forces-on-pressin-new-song.1985768.html|archive-date=February 7, 2020|access-date=February 7, 2020}}</ref> 'n Amptelike video vir "On Yo Ass" is vrygestel wat saamval met die album-vrystellingsdatum op 6 Maart 2020, die liedjie is 'n verskyning met die Chicago-kunstenaar G Herbo, met 'n produksie van Chopsquad DJ.<ref>{{Cite web|url=https://audibletreats.com/king-von_pr16/|title=Project: King Von – LeVon James|date=February 23, 2020|website=audibletreats.com|access-date=August 14, 2023}}</ref> Later is 'n amptelike video vrygestel vir "Trust Issues"-liedjie met die Florida-rapper Yungeen Ace, op 20 Maart 2020; in die liedjie het Von sy gangsta-fokus verander om sy sagter kant te wys.<ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.55054/title.king-von-yungeen-ace-navigate-an-icy-love-triangle-in-trust-issues|title=KING VON & YUNGEEN ACE NAVIGATE AN ICY LOVE TRIANGLE IN 'TRUST ISSUES' VIDEO|date=March 21, 2020|website=HipHopDx|access-date=August 14, 2023|archive-date=11 Augustus 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230811003527/https://hiphopdx.com/news/id.55054/title.king-von-yungeen-ace-navigate-an-icy-love-triangle-in-trust-issues|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kazimagazine.com/uncategorized/king-von-yungeen-ace-connect-on-trust-issues/|title=King Von & Yungeen Ace Connect On "Trust Issues"|date=March 27, 2020|website=kazimagazine.com|access-date=August 14, 2023}}</ref> Op 6 April 2020 stel Bennett 'n amptelike musiekvideo vir 03:00 op [[YouTube]] vry,<ref>{{Cite web|url=https://hiphopsince1987.com/2020/music/king-von-dramatizes-a-robbery-at-3-a-m-in-new-vid/|title=King Von dramatizes a robbery at “3 A.M.” in new video|date=April 6, 2020|website=hiphopsince1987.com|language=en-US|access-date=August 6, 2023}}</ref> volg op 29 April 2020, die vrystelling van sy enkelsnit "Grandson for President" wat later as 'n enkelsnit vir ''What It Means to Be King'' geakkordateer sal word ''Wees Koning'' album. Hy het die enkelsnit noukeurig opgevolg met 'n musiekvideovrystelling vir "Broke Opps", nog 'n liedjie wat uit ''Levon James'' -album onttrek is. Eindig met die laaste video uit die projek wat betrekking het op "Down Me"-liedjie, met die Chicago-rapper Lil Durk, waarin Durk nie verskyn het nie, en wat deur CrownSoHeavy geregisseer is.<ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/videos/id.28368/title.king-von-lil-durk-ask-haters-to-pull-up-in-down-me|title=KING VON & LIL DURK ASK HATERS TO PULL UP IN 'DOWN ME'|date=July 13, 2020|website=HipHopDx|access-date=August 14, 2023|archive-date=10 Augustus 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230810232410/https://hiphopdx.com/videos/id.28368/title.king-von-lil-durk-ask-haters-to-pull-up-in-down-me|url-status=dead}}</ref> === Welcome to O'Block === In 2020 het King Von aan die projek gewerk wat later sy eerste ateljee-album sou blyk te wees.<ref name="hotnewhiphop.com">{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/293726-king-von-delivers-welcome-to-o-block-ft-lil-durk-moneybagg-yo-fivio-foreign-polo-g-new-mixtape|title=King Von Delivers "Welcome To O Block" Ft. Lil Durk, Moneybagg Yo, Fivio Foreign, Polo G|date=2020-07-24|website=HotNewHipHop|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207024450/https://www.hotnewhiphop.com/293726-king-von-delivers-welcome-to-o-block-ft-lil-durk-moneybagg-yo-fivio-foreign-polo-g-new-mixtape|archive-date=December 7, 2022|access-date=August 2, 2023}}</ref> Hy stel eers 'n enkelsnit getiteld "Why He Told" op 27 Julie 2020 vry, geassosieer met 'n musiekvideo wat op YouTube geplaas is, en het dit opgevolg met die enkelsnit, "All These Niggas", met die Chicago-rapper Lil Durk, in watter video, wat dieselfde dag gepubliseer is, Banks weens wetlike redes nie kon verskyn nie; dit het 24 miljoen kyke in 2 maande op [[YouTube]]-platform gekry.<ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/king-von-why-he-told-video/|title=King Von Condemns Snitching In His Hair-Raising 'Why He Told' Video|date=2020-07-24|website=Uproxx|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20230726155646/https://uproxx.com/music/king-von-why-he-told-video/|archive-date=July 26, 2023|access-date=2020-11-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.57188/title.king-von-drops-video-for-lil-durk-assisted-all-these-ngas-follwing-fbg-ducks-murder|title=King Von Drops Video For Lil Durk-Assisted 'All These N**gas' Following FBG Duck's Murder|last=|first=|date=2020-08-05|website=HipHopDX|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113121007/https://hiphopdx.com/news/id.57188/title.king-von-drops-video-for-lil-durk-assisted-all-these-ngas-follwing-fbg-ducks-murder|archive-date=January 13, 2021|access-date=August 2, 2023}}</ref><ref name="hotnewhiphop.com" /><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=dLkQiaOMB00|title=King Von on Why Legally He Can't Be Around Lil Durk|date=October 27, 2020|website=[[YouTube]]|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209082234/https://www.youtube.com/watch?v=dLkQiaOMB00&feature=emb_title|archive-date=December 9, 2020|access-date=August 2, 2023}}</ref><ref name="Uproxx">{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/king-von-interview-welcome-to-oblock/|title=A Final Conversation With King Von|date=Nov 19, 2020|website=Uproxx|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303123734/https://uproxx.com/music/king-von-interview-welcome-to-oblock/|archive-date=March 3, 2021|access-date=August 2, 2023}}</ref> Hy het toe nog 'n enkelsnit vrygestel, getiteld "How It Go ", saam met 'n ander musiekvideo, op 26 Augustus 2020. <ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/king-von-how-it-go-video/|title=King Von Condemns The Justice System In His Fiery 'How It Go' Video|date=2020-08-28|website=Uproxx|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114074237/https://uproxx.com/music/king-von-how-it-go-video/|archive-date=January 14, 2021|access-date=August 2, 2023}}</ref>Op 9 Oktober 2020 het King Von " I Am What I Am " vrygestel, met die New Yorkse rapper Fivio Foreign met 'n musiekvideo wat aangeheg is. <ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/king-von-adds-fivio-foreign-to-drill-influenced-single-i-am-what-i-am-new-song.1988920.html|title=King Von Adds Fivio Foreign To Drill-Influenced Single "I Am What I Am"|website=HotNewHipHop|language=en|access-date=Nov 22, 2020|archive-date=23 Oktober 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201023050251/https://www.hotnewhiphop.com/king-von-adds-fivio-foreign-to-drill-influenced-single-i-am-what-i-am-new-song.1988920.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.revolt.tv/article/2020-10-12/68306/king-von-and-fivio-foreign-link-up-for-i-am-what-i-am-visual/|title=King Von and Fivio Foreign link up for "I Am What I Am" visual|website=Revolt Tv|language=en|access-date=July 13, 2023}}</ref> Twee weke later stel Bennett "Gleesh Place" in kombinasie met 'n ander musiekvideo op sy amptelike kanaal vry, hierdie vrystelling was in afwagting van die amptelike vrystelling van ''Welcome to O'Block'', wat op 30 Oktober 2020 verskyn het. Die 16-snit album bevat produksie Chopsquad DJ,&nbsp;Tay Keith, Wheezy en Hitmaka, onder andere; dit bevat ook kunstenaars Prince Dre, Lil Durk, Dreezy, Moneybagg Yo . Die album bevat die Polo G- samewerking " The Code ", wat saam met 'n musiekvideo vrygestel is.<ref name="Source">{{Cite web|url=https://thesource.com/2020/10/31/king-von-releases-welcome-to-o-block-project-and-new-video-the-code/|title=King Von Releases 'Welcome To O-Block' Project and New Video 'The Code'|last=Grant|first=Shawn|date=October 30, 2020|website=[[The Source]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201105194124/https://thesource.com/2020/10/31/king-von-releases-welcome-to-o-block-project-and-new-video-the-code/|archive-date=November 5, 2020|access-date=November 6, 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/king-von-drops-off-new-single-gleesh-place-new-song.1989106.html|title=King Von Drops Off New Single "Gleesh Place"|website=HotNewHipHop|language=en|access-date=2020-11-22}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.revolt.tv/article/2020-10-29/67068/king-von-drops-video-for-gleesh-place/|title=King Von drops video for "Gleesh Place"|website=Revolt Tv|language=en|access-date=July 13, 2023}}</ref> Die projek het 'n hoogtepunt bereik op nommer 5 op Billboard vir Amerikaanse Top 200 albums, nommer 1 vir Top R&B/Hip Hop albums, nommer 1 vir Top Independents album en 'n hoogtepunt 12de vir Top 100 Kanadese albums.<ref name="Chart History King Von" /> In 'n onderhoud vir Complex het Bennett sy visie oor die nuwe komende projek en die belangrikste verskille van sy vorige werk, ''Levon James'', geopenbaar en verklaar: "As jy iets doen en aanhou om dit te doen, gaan jy beter resultate kry. Alles beter." Dit is werklik die een, ek het hard gewerk.” In 'n ander onderhoud vir Uproxx het hy verklaar dat hy die projek aan sy woonbuurt wil opdra, en aan al die mense wat daar gewoon en daar gesukkel het.<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/2020/10/king-von-new-album-welcome-to-o-block|title=King Von Shares New Album 'Welcome To O'Block' f/ Lil Durk, Polo G, and More|last=Cowen|first=Trace William|date=October 30, 2020|website=Complex|access-date=November 7, 2020}}</ref><ref name="Uproxx" /> Hy is dood een week nadat die album vrygestel is.<ref>{{Cite web|url=https://chicago.suntimes.com/2020/11/6/21549717/king-von-drill-chief-keef-polo-pacman-chicago-king-louie-sasha-fbg-duck-herbo-durk-forrest-stuart|title=A ‘dark cloud’ follows Chicago’s drill scene|date=2020-08-28|website=Chicago Sun-Times|language=en-US|access-date=July 7, 2023}}</ref> Na sy dood is die musiekvideo's vir "Wayne's Story", "Armed & Dangerous", "Mine Too" en " Demon " vrygestel.<ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/king-von-waynes-story-video/|title=King Von’s Bone-Chilling ‘Wayne’s Story’ Video Details A Cycle Of Violence|date=Dec 8, 2020|website=Uproxx|language=en-US|access-date=July 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/a/fnr-tigg/king-von-new-video-armed-and-dangerous|title=Watch King Von’s Posthumous "Armed & Dangerous" Video|date=2020-08-28|website=Complex|language=en-US|access-date=July 27, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/a/fnr-tigg/king-von-releases-video-for-new-single-mine-too|title=King Von's New Video for 'Mine Too' Released|date=Jan 11, 2021|website=Complex|language=en-US|access-date=July 7, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/a/brad-callas/king-von-demon-video-birthday|title=King Von Music Video "Demon" Released on What Would Have Been His 27th Birthday|date=Aug 9, 2021|website=Complex|language=en-US|access-date=July 27, 2023}}</ref> == Postuum vrystellings == Op 24 Desember 2020 het Lil Durk sy album ''The Voice'' vrygestel as 'n huldeblyk aan King Von, wat op die albumomslag en op die liedjie "Still Trappin' " verskyn.<ref>{{Cite web|url=https://www.pitchfork.com/news/lil-durk-releases-new-album-the-voice-listen|title=Lil Durk Releases New Album The Voice|last=Bloom|first=Madison|date=December 24, 2020|website=Pitchfork|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224180259/https://pitchfork.com/news/lil-durk-releases-new-album-the-voice-listen/|archive-date=December 24, 2020|access-date=December 25, 2020}}</ref> === What It Means to Be King === Op 4 Februarie 2022 is die enkelsnit "Don't Play That" vrygestel, met die Amerikaanse rapper "21 Savage", na die vrystelling van sy tweede uittreksel genaamd " War " op 2 Maart 2022. Hierdie twee liedjies het kommersiële sukses behaal.<ref>{{Cite web|url=https://audibletreats.com/king-vons_pr34/|title=King Von's Estate Shares "War", A Breathlessly Intense Single From What It Means To Be King|website=audibletreats.com|access-date=June 21, 2023}}</ref>Op 4 Maart 2022 het King Von se bestuurspan sy eerste postuum album, ''What It Means to Be King'', vrygestel. Dit het 'n hoogtepunt bereik op nommer twee op die ''Billboard 200''.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/billboard-200/2022-03-19/|title=Billboard 200 week of march 19, 2022|magazine=Billboard |access-date= 28 Oktober 2022}}</ref> Kort daarna is die musiekvideo's vir twee uittreksels uit sy skyfies vrygestel; "Too Real" is op 7 Maart 2022 vrygestel; die ander een "Get it Done" op die dag van sy verjaardag, 9 Augustus 2022.<ref>{{cite magazine|url=https://www.thefader.com/2022/03/07/watch-the-video-for-king-vons-too-real-what-it-means-to-be-king|title=Watch the video for King Von’s "Too Real"|magazine=The Fader |access-date= July 3, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.revolt.tv/article/2022-03-07/155836/king-von-too-real-video/|title=Check out King Von's visual for "Too Real"|magazine=Revolt Tv |access-date= July 3, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://hypebeast.com/2022/8/king-von-omb-peezy-get-it-done-music-video-watch|title=King Von’s Estate Releases "Get It Done" Music Video|magazine=Hypebeast |access-date= July 3, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.complex.com/music/a/brad-callas/king-von-get-it-done-video-birthday|title=King Von's Estate Shares "Get It Done" Video to Celebrate Late Rapper's 28th Birthday|magazine=Complex |access-date= July 3, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://www.vibe.com/music/videos/king-vons-posthumous-get-it-done-video-1234685304/|title=King Von’s Estate Drops "Get It Done" Video For His 28th Birthday|magazine=Vibe |access-date= July 3, 2023}}</ref> === ''Grandson'' === In Januarie 2023 het King Von se bestuurder met 'n plasing op Instagram aangekondig, die vrystelling van 'n nuwe postuum projek deur die rapper, wat vir dieselfde jaar geskeduleer is.<ref>{{cite magazine|title=Another Posthumous King Von Album Is On The Way, According To His Manager|url=https://uproxx.com/music/king-von-posthumous-album/|magazine=Uproxx|access-date=July 3, 2023|date= Jan 24, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|title=KING VON POSTHUMOUS ALBUM REPORTEDLY IN THE WORKS|url=https://hiphopdx.com/news/king-von-second-posthumous-album-coming-soon|magazine=HipHopDX|access-date=July 3, 2023|date=Jan 24, 2023|archive-date=21 Junie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230621132256/https://hiphopdx.com/news/king-von-second-posthumous-album-coming-soon|url-status=dead}}</ref> In Junie is aangekondig dat die album se titel ''"Grandson"'' is.<ref>{{cite magazine|title=King Von Fans Hope His Estate Doesn't 'Mess Up' Newly Announced ''Grandson'' Album|url=https://hiphopdx.com/news/king-von-grandson-album-announcement|magazine=HipHopDX|access-date=July 3, 2023|date=Jun 30, 2023|archive-date=22 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722033912/https://hiphopdx.com/news/king-von-grandson-album-announcement|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|title=King Von's Upcoming Posthumous Album "Grandson" Divides Fans|url=https://www.hotnewhiphop.com/691960-king-von-grandson-album-fan-reactions|magazine=HotNewHipHop|access-date=July 3, 2023|date= Jun 30, 2023}}</ref>Twee enkelsnitte is in die aanloop tot die album vrygestel. Die eerste, " Robberies ", is op 23 Junie 2023 vrygestel;<ref>{{cite magazine|title=King Von's Estate Shares "Robberies" Produced By ATL Jacob|url=https://www.rap-up.com/2023/06/25/king-von-estate-shares-robberies-by-atl-jacob/|magazine=Rap-Up|access-date=July 3, 2023|date= Jun 25, 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=Check out King Von's latest video for "Robberies"|url=https://www.revolt.tv/article/2023-06-28/312199/king-von-robberies-video/|website=Revolt Tv|access-date=July 8, 2023|date= June 28, 2023}}</ref><ref>{{cite web|title=Video: King Von "Robberies"|url=https://rapradar.com/2023/06/23/video-king-von-robberies/|website=Rap Radar|access-date=July 8, 2023|date= June 23, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|title=King Von – Robberies|url=https://www.thehypemagazine.com/videogallery/king-von-robberies/|website=The Hype Magazine|access-date=July 8, 2023|date=June 23, 2023|archive-date= 9 Julie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230709021459/https://www.thehypemagazine.com/videogallery/king-von-robberies/|url-status=dead}}</ref> die tweede, " Heartless" , het Tee Grizzley vertoon en is op 7 Julie 2023 vrygestel <ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/693674-king-von-tee-grizzley-heartless-new-single|title=King Von & Tee Grizzley Grew Up "Heartless" On New Single|date=July 7, 2023|website=HotNewHipHop|access-date=July 7, 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://rapradar.com/2023/07/07/king-von-ft-tee-grizzley-heartless/|title=King Von ft. Tee Grizzley "Heartless"|date=July 7, 2023|website=Rap Radar|access-date=July 7, 2023}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/singles/king-von-heartless-f-tee-grizzley|title=King Von – Heartless f. Tee Grizzley|date=July 8, 2023|website=HipHopDX|access-date=July 8, 2023}}{{Dooie skakel|date=Januarie 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://hiphopcanada.com/king-von-tee-grizzley-heartless-visualizer/|title=Visualizer released for Tee Grizzley-assisted King Von single "Heartless"|date=July 7, 2023|website=hiphopcanada.com|access-date=July 8, 2023}}</ref> Die album self is op 14 Julie 2023 vrygestel, saam met 'n musiekvideo vir die liedjie "Don't Miss" en 'n amptelike visualiseerder vir elke snit op die album.<ref>{{cite magazine|title=Video released for "Don't Miss" by King Von in support of Grandson album|url=https://hiphopcanada.com/king-von-dont-miss-video/|magazine=hiphopcanada|access-date=July 14, 2023|date= July 14, 2023}}</ref> == Persoonlike lewe == === Regskwessies === Op 21 November 2012 is Bennett gearresteer en in die Cook County -tronk geboek vir die onwettige besit van 'n vuurwapen. <ref>{{Cite web|url=https://mugshots.com/US-Counties/Illinois/Cook-County-IL/Dayvon-Bennett.28941141.html|title=Dayvon Bennett Mugshot 28941141 – Dayvon Bennett Arrest – Cook County, IL – Booked on 11/21/2012|date=November 22, 2012|website=Mugshots.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232936/https://mugshots.com/US-Counties/Illinois/Cook-County-IL/Dayvon-Bennett.28941141.html|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref>In April 2014 is Bennett deur die polisie ondervra as 'n persoon van belang in die noodlottige skietery van die 17-jarige Gangster Disciples-lid Gakirah "KI" Barnes, maar die polisie kon hom nie aankla nie weens teenstrydighede in getuieverklarings.<ref>{{Cite web|url=https://thesource.com/2021/07/13/king-von-named-in-2014-fatal-shooting-of-gakirah-barnes/|title=KING VON NAMED IN 2014 FATAL SHOOTING OF GAKIRAH BARNES|last=B|first=Mira|date=July 13, 2021|website=The Source|access-date=January 10, 2022}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.vladtv.com/article/273979/police-release-documents-confirming-king-von-murdered-notorious-killer|title=Police Release Documents Confirming King Von Murdered Notorious Killer|website=VladTV|access-date=July 12, 2021}}</ref>Op 24 Julie 2014 is Bennett in hegtenis geneem in verband met 'n skietery in Mei 2014, wat gelei het tot die dood van Malcolm Stuckey en die besering van twee ander mans. Bennett is aangekla van een aanklag van eerstegraadse moord en twee aanklagte van poging tot moord. Die skietery het in Englewood, Chicago, plaasgevind.<ref>{{Cite web|url=https://chicago.cbslocal.com/2014/07/24/second-man-charged-with-may-shooting-that-killed-man-wounded-two-others/|title=Second Man Charged With May Shooting That Killed Man, Wounded Two Others|date=July 24, 2014|website=CBS News|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232934/https://chicago.cbslocal.com/2014/07/24/second-man-charged-with-may-shooting-that-killed-man-wounded-two-others/|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://homicides.suntimes.com/2014/07/24/dayvon-bennett-charged-with-murder-in-englewood-shooting-death-of-malcolm-stuckey/|title=Dayvon Bennett charged with murder in Englewood shooting death of Malcolm Stuckey|last=Chicago|first=Homicide Watch|website=Homicide Watch Chicago|archive-url=https://web.archive.org/web/20170413114013/http://homicides.suntimes.com/2014/07/24/dayvon-bennett-charged-with-murder-in-englewood-shooting-death-of-malcolm-stuckey/|archive-date=April 13, 2017|access-date=October 18, 2019}}</ref> Nadat getuies in 2017 versuim het om te getuig, is Bennett onskuldig bevind.<ref>{{cite news|first = Frank|last = Main|date = November 13, 2020|title = Rapper King Von's killing puts a spotlight on Chicago gang ties to Atlanta|url = https://chicago.suntimes.com/2020/11/13/21561328/king-von-atlanta-chicago-gang-ties-black-disciples-oblock-o-block|work = Chicago Sun Times|access-date = June 25, 2021}}</ref> In Junie 2019 is Bennett en mede-rapper Lil Durk, regte naam Durk Banks, gearresteer in verband met 'n skietery in [[Atlanta]]. Bennett en sy medebeskuldigde Banks het voor 'n regter in 'n Fulton County- hofsaal verskyn vir 'n waarskynlike saakverhoor. Aanklaers het beweer dat die twee rappers Alexander Witherspoon op 5 Februarie 2019 buite 'n gewilde inry beroof en geskiet het <ref>{{Cite web|url=https://www.fox10phoenix.com/news/judge-rules-case-against-rappers-lil-durk-von-king-can-move-forward|title=Judge rules case against rappers Lil Durk, Von King can move forward|date=June 15, 2019|website=FOX 10 Phoenix|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107232937/https://www.fox10phoenix.com/news/judge-rules-case-against-rappers-lil-durk-von-king-can-move-forward|archive-date=November 7, 2019|access-date=October 18, 2019}}</ref> Na weke in die tronk is Durk vrygelaat op borg van $250 000,<ref>{{cite news|first = Asia|last = Burns|date = June 21, 2019|title = Rapper Lil Durk posts $250K bond in Varsity shooting|url = https://www.ajc.com/news/crime--law/rapper-lil-durk-granted-250k-bond-varsity-shooting/|work = The Atlanta Journal-Constitution|access-date = June 27, 2021}}{{Dead link|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> terwyl Von vrygelaat is op borg van $300 000.<ref>{{Cite web|url=https://kollegekidd.com/news/king-von-released-from-jail/|title=King Von Released From Jail|date=June 23, 2019|website=KollegeKidd.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514104632/https://kollegekidd.com/news/king-von-released-from-jail/|archive-date=May 14, 2021|access-date=June 27, 2021}}</ref>In Augustus 2022 het die Chicago-polisie dokumente vrygestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat Bennett die een was wat die 17-jarige Modell McCambry op 13 Oktober 2012 noodlottig geskiet het <ref>{{Cite web|url=https://www.hiphoplately.com/chicago-police-department-now-says-that-king-von-was-a-three-time-murderer/amp|title=Chicago Police Department Now Says That King Von Was A Three Time Murderer|date=August 17, 2022|website=Hip Hop Lately|access-date=June 24, 2023}}</ref> === Reeksmoordenaarbewerings === In April 2023, meer as 2 jaar na Bennett se dood, is 'n vier uur lange dokumentêr getiteld ''King Von: Rap's First Serial Killer'' op [[YouTube]] vrygestel deur die [[YouTuber]] Trap Lore Ross, waarin beweer word dat Bennett 'n [[reeksmoordenaar]] was wat betrokke was by minstens tien moorde, insluitend die moorde op P5, Modell, Malcolm Stuckey en Gakirah "KI" Barnes; Bennett is vrygespreek vir die moord op Stuckey terwyl hy gelewe het en daar is deur Chicago-owerhede tot die slotsom gekom dat hy verantwoordelik was vir die moord op Barnes in 2021. Benewens die tien moorde wat hy na bewering gepleeg het, is hy ook gedokumenteer as die mandaat van verskeie ander bendeverwante moorde. Volgens die dokumentêr was Bennett se primêre motief om moord te pleeg aanvanklik 'n gevolg van bendegeskille, maar is later gepleeg om persoonlike redes wat ons dalk nooit sal weet nie, tensy daar meer inligting hier bygevoeg kan word uit ander bronne. Die dokumentêr is deur baie geprys, maar is gou van YouTube afgehaal ná klagtes van sy familie en aanhangers van Bennett.<ref>{{Cite web|url=https://www.vibe.com/news/entertainment/king-von-raps-first-serial-killer-documentary-removed-youtube-1234747803/|title='King Von: Rap's First Serial Killer' Documentary Removed From YouTube|last=Brown|first=Preezy|date=2023-04-10|website=[[Vibe (magazine)|Vibe]]|language=en-US|access-date=2023-04-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.xxlmag.com/king-von-youtube-video-rap-first-serial-killer-removed/|title=King Von YouTube Video Calling Him 'Rap's First Serial Killer' Removed, Creator Trap Lore Ross Sells Access on Patreon|last=Fitzgerald|first=Trent|website=[[XXL (magazine)|XXL Mag]]|language=en|access-date=2023-04-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/657511-king-von-rap-first-serial-killer-video-removed|title="King Von: Rap's First Serial Killer" Video Removed From YouTube|last=Grant|first=Noah|date=2023-04-10|website=[[HotNewHipHop]]|language=en-US|access-date=2023-04-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hiphopwired.com/1388188/king-von-documentary-deplatformed-youtube/|title=Doc Framing King Von As Hip-Hop's First Serial Killer Deplatformed|last=Chandler|first=D.L.|date=2023-04-11|website=Hip-Hop Wired|language=en-US|access-date=2023-04-12}}</ref> Die dokumentêr is later weer opgelaai. <ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/king-von-serial-killer-documentary-youtube|title=King Von 'Serial Killer' Documentary Returns To Youtube After Being Removed|last=Saponara|first=Michael|date=2023-04-11|website=[[HipHopDX]]|language=en|access-date=2023-04-12|archive-date=2023-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230411233846/https://hiphopdx.com/news/king-von-serial-killer-documentary-youtube|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://clutchpoints.com/king-von-serial-killer-documentary-gets-shocking-youtube-reversal|title=King Von 'Serial Killer' Documentary Gets Shocking YouTube Reversal|last=Hawkins|first=Autumn|date=2023-04-12|website=[[ClutchPoints]]|language=en|access-date=2023-04-12}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mAfwToVGh1s&t=5664s&ab_channel=TrapLoreRoss|title=King Von: Rap's First Serial Killer|last=Lore Ross|first=Trap|date=2023-04-11|website=[[YouTube]]|language=en|access-date=2023-08-10}}</ref> == Dood == Op 6 November 2020, omstreeks 2:15&nbsp;vm, was Bennett en sy groep betrokke in 'n onderonsie met Quando Rondo se groep buite die Monaco-hookah-sitkamer in Atlanta, Georgia.<ref name=":0">{{cite web |title=King Von Reportedly In Critical Condition After Shoot Out With Quando Rondo's Crew |url=https://www.hotnewhiphop.com/king-von-rumored-to-be-in-critical-condition-after-shooting-report-news.120836.html |website=[[HotNewHipHop]] |date=November 6, 2020 |access-date=December 6, 2020 |archive-date=November 6, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201106153834/https://www.hotnewhiphop.com/king-von-rumored-to-be-in-critical-condition-after-shooting-report-news.120836.html |url-status=live }}</ref> Die dispuut het vinnig in geweervuur geëskaleer, en Bennett is verskeie kere geskiet.<ref name=":1">{{cite web|title=Rapper King Von fatally shot in Atlanta|url=https://www.nbcnews.com/news/us-news/rapper-king-von-2-others-fatally-shot-atlanta-n1246807|access-date=December 6, 2020|website=NBC News|archive-date=November 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106193353/https://www.nbcnews.com/news/us-news/rapper-king-von-2-others-fatally-shot-atlanta-n1246807|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Blistein|first=Jon|date=November 6, 2020|title=Rising Rapper King Von Dead at 26 After Shooting in Atlanta|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/king-von-shot-dead-obituary-1086987/|access-date=November 8, 2020|magazine=Rolling Stone|archive-date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107073551/https://www.rollingstone.com/music/music-news/king-von-shot-dead-obituary-1086987/|url-status=live}}</ref> Hy is in 'n kritieke toestand na 'n hospitaal vervoer en is later die dag daar dood. Hy was 26 jaar oud.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2020/nov/06/king-von-rapper-shot-deashooting|title=Rapper King Von shot dead outside Atlanta nightclub|date=November 6, 2020|publisher=theguardian.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20201110160831/https://www.theguardian.com/us-news/2020/nov/06/king-von-rapper-shot-dead-atlanta-shooting|archive-date=November 10, 2020|access-date=November 10, 2020}}</ref> Die Georgia Buro vir Ondersoek het berig dat twee mense dood en ses gewond is.<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/11/06/us/atlanta-king-von-killed-in-shootout/index.html|title=Rapper King Von shot and killed outside Atlanta nightclub|last=Riess|first=Rebekah|last2=Almasy|first2=Steve|date=November 7, 2020|website=CNN|archive-url=https://web.archive.org/web/20201114124140/https://www.cnn.com/2020/11/06/us/atlanta-king-von-killed-in-shootout/index.html|archive-date=November 14, 2020|access-date=November 13, 2020}}</ref> Een van hulle is in polisie-aanhouding geplaas vir die moord op King Von terwyl hy vir 'n skietwond behandel is.<ref>{{Cite web|url=https://www.thethinkera.com/current-affairs/international-news/america/american-rapper-king-von-shot-dead-outside-atlanta-nightclub/|title=American Rapper King Von shot dead outside Atlanta nightclub – The Thinkera|date=November 7, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107083141/https://www.thethinkera.com/current-affairs/international-news/america/american-rapper-king-von-shot-dead-outside-atlanta-nightclub/|archive-date=November 7, 2020|access-date=March 9, 2021}}</ref> Die verdagte is geïdentifiseer as Timothy Leeks (22), 'n rapper ook bekend as Lul Timm wat met Quando Rondo geaffilieer is.<ref>{{Cite web|url=https://allhiphop.com/news/police-charge-rapper-lul-timm-with-murdering-king-von/|title=Police Charge Rapper Lul Timm With Murdering King also "claimed police killed king von"Von|date=November 8, 2020|website=AllHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107203902/https://allhiphop.com/news/police-charge-rapper-lul-timm-with-murdering-king-von/|archive-date=January 7, 2021|access-date=December 24, 2020}}</ref> Op 14 November 2020 is King Von in Chicago, Illinois, begrawe.<ref>{{Cite web|url=https://www.hotnewhiphop.com/king-vons-family-holds-private-funeral-service-fans-offer-prayers-news.121285.html|title=King Von's Family Holds Private Funeral Service, Fans Offer Prayers|last=Cole|first=Alexander|date=December 14, 2020|website=HotNewHipHop|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107144813/https://www.hotnewhiphop.com/king-vons-family-holds-private-funeral-service-fans-offer-prayers-news.121285.html|archive-date=January 7, 2021|access-date=December 24, 2020}}</ref> === Herinnering === Tydens die 64ste jaarlikse Grammy-toekennings is Bennett by die ''In Memoriam''-montage ingesluit.<ref>{{Cite magazine|last1=Hudak|first1=Joseph|date=March 15, 2021|title=Brandi Carlile, Lionel Richie Lead Grammys 'In Memoriam' Tribute to John Prine, Kenny Rogers|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/brandi-carlile-chris-martin-perform-grammys-in-memoriam-john-prine-1140312/|access-date=August 18, 2021|magazine=Rolling Stone|language=en-US}}</ref> In Augustus 2021 is 'n muurskildery wat King Von uitbeeld, geskilder deur kunstenaar Chris Devins, in die Parkway Gardens-kompleks waar Von grootgeword het.<ref>{{Cite web|url=https://thesource.com/2021/08/09/king-von-gets-new-mural-in-chicagos-o-block/|title=KING VON GETS NEW MURAL IN CHICAGO'S O-BLOCK|date=August 9, 2021|website=The Source|access-date=January 8, 2022}}</ref> Die muurskildery het omstredenheid onder Chicago-inwoners ontlok: sommige van hulle het aangevoer dat dit bendeverwante misdaad na die gebied sal lok, en dat dit 'n verheerliking van bendegeweld is.<ref>{{Cite web|url=https://blockclubchicago.org/2021/08/18/king-von-mural-near-parkways-gardens-sparked-debate-threats-and-harassment-now-neighbors-to-vote-on-its-fate/|title=King Von Mural Near Parkway Gardens Sparked Debate, Threats And Harassment. Now, Neighbors To Vote On Its Fate|last=Evans|first=Maxwell|date=August 18, 2021|website=Block Club Chicago|access-date=January 8, 2022}}</ref> == Diskografie == === Ateljee-albums === * ''Welcome to O'Block'' (2020) * ''[[:en:What_It_Means_to_Be_King|What It Means to Be King]]''(2022) * ''[[:en:Grandson_(album)|Grandson]]''(2023) == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://kingvonofficial.com/}} * {{Instagram|kingvonfrmdao}} * {{Twitter|KingVonFrmdaWic}} * {{IMDb name|id=11372806|name=King Von}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] [[Kategorie:Amerikaanse sangers]] 5nly6exgm1my0e495eqcxr2c5gqurzp 0 406399 2970218 2789164 2026-09-23T18:00:57Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970218 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |formule= {{chem|Cu|3|(|P|O|4|)|2}} |CASNo=7798-23-4<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Copper_II_-phosphate|title=MSDS|publisher=PbChem|access-date=20 September 2023|archive-date=19 November 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231119040737/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Copper_II_-phosphate|url-status=dead}}</ref> |Voorkoms= ligblou of blougroen vastestof<ref name="PC"/> |Reuk= |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar |MolereMassa=380,58 [g/mol]<ref name="PC"/> |Kookpunt= (ontbind)<ref name="Bamb"/> |Digtheid= 4,503 [g/cm{{sup|3}}]<ref name="Shoe"/> |Smeltpunt= 1020&nbsp;°C<ref name="Bamb"/> |Oplosbaarheid= onoplosbaar in water<ref name="PC"/> |LD50= |struktuur12=Copper(II) phosphate (2).JPG |struktuur2= |Selparms= a=485,37 pm; b=528,55 pm; c=618,21 pm; α=72,35°; β=86,99°; γ=68,54°<ref name="Shoe">{{cite journal|authors=Shoemaker, G. L., Anderson, J. B. & Kostiner, E.|year=1977|title= Copper(II) phosphate|journal=Acta Cryst. |volume=B33|pages=2969–2972}}</ref> |Ruimtegroep=P{{bostreep|1}}<ref name="Shoe"/> |Ruimtegroepnommer=2|HenryKonstante = }} '''Koper(II)fosfaat''' is 'n [[sout (chemiese stof)|soutagtige]] verbinding met formule {{chem|Cu|3|(|P|O|4|)|2}} wat beskou kan word as die sout van [[koper]] in sy +2 [[oksidasietoestand]] met [[fosforsuur]]. Dit is oplosbaar in ammoniumhidroksied en sure; enigsins oplosbaar in asetoon en onoplosbaar in [[etanol]]. Dit word as swamdoder en katalisator gebruik. As bron van [[koper]] aan [[kunsmis]] bygevoeg en dit word gebruik om korrosie deur fosforsuur te verhoed. Dit kan uit oplossings van {{chem|(N|H|4|)|2|H|P|O|4}} en [[koper(II)sulfaat]] vervaardig word, maar die neerslae is dikwels hidrate of basiese hidrate. Die trihidraat het blou rombiese kristalle<ref name="PC"/> Kristalle van die watervrye fosfaat is vervaardig deur {{chem|(N|H|4|)|2|H|P|O|4}} met CuO herhaaldelik te verhit teen 1000 °C en die produk hidrotermaal tot 450 °C onder 'n druk van 2-3 kbar in 'n oplossing van fosforsuur te verhit.<ref name="Shoe"/> Bamberger et al.<ref name="Bamb">{{cite journal|authors=Bamberger, C.E., Specht, E.D. and Anovitz, L.M. |year=1997|title=Crystalline Copper Phosphates: Synthesis and Thermal Stability|journal=Journal of the American Ceramic Society|volume=80|pages=3133-3138|doi=10.1111/j.1151-2916.1997.tb03241.x}}</ref> het gemeld dat die stof ook op ander maniere vervaardig kan word, soos: :<math>3CuO + 2(NH_4)_2HPO_4 \xrightarrow{850-900C; in lug}Cu_3(PO_4)_2 + 4NH_3 \uparrow + 3H_2O \uparrow</math> of: :<math>3CuO + 2BPO_4 \xrightarrow{950C; 24h; in lug} Cu_3(PO_4)_2 + B_2O_3</math> Die booroksied kan na afkoeling maklik verwyder word omdat dit in water oplos. Watervrye koper(II)fosfaat is termies taamlik stabiel. [[Termogravimetrie]]se eksperimente wys dat dit geen massa verloor tot 1020°C nie. Teen hierdie temperatuur begin dit om te smelt en te ontbind. Ontbindingsprodukte soos koper en koperfosfiede is aangetref. Dit beteken dalk dat suurstof vrygestel word.==Kristalstruktuur== Watervrye koperfosfaat kristalliseer in 'n trikliniese struktuur wat isomorfies is met die mineraal stranskiïet s'n ({{chem|Zn|2|Cu|(|As|O|4|)|2}}). Die forfaatione vorm effens verwronge tetraëders. Daar is twee koperposisies. Cu(I) lê op 'n inversiesentrum in 'n effens verwonge plat vierkante omringing met Cu-O-afstande 192,4 pm en 198,2 pm. Cu(II) het 'n onreëlmatige vyfvoudige koördinasie. Vier suurstofatome lê op 'n gemiddelde afstand van 196,5 pm en 'n vyfde op 226,5 pm.<ref name="Shoe"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van koper|fosfaat]] fszvt6slth7p24rmuylbomba505dty1 0 406780 2970254 2665969 2026-09-23T18:56:41Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970254 wikitext text/x-wiki '''Bob van Asperen''' (* [[8 Oktober]] [[1947]], [[Amsterdam]]) is 'n [[Nederlanders|Nederlandse]] [[klavesimbel]]- en Vroeë-Klawerbord-speler sowel as 'n [[dirigent]].<ref>https://www.discogs.com/artist/898398-Bob-van-Asperen Opgespoor en besoek op 30 September 2023</ref><ref>https://bach-cantatas.com/Bio/Asperen-Bob.htm Opgespoor en besoek op 30 September 2023</ref> Hy het in 1971 aan die [[Amsterdam]]se Konservatorium gegradueer waar hy die klavesimbel gestudeer het onder Gustav Leonhardt, en [[orrel|pyporrel]] onder Albert de Klerk. Sedertdien gee hy gereeld opvoerings in Europa en die res van die wêreld as solis en begeleier/dirigent. Benewens sy regstreekse opvoerings het hy ook vir verskeie [[plaatetiket|plate-etikette]] opnames gemaak, insluitende Sony, [[EMI]], Teldec, Virgin en Deutsche Harmonia Mundi. Hy spesialiseer in die klawerbordrepertorium van die 16de tot 18de eeue, soos die musiek vir klavesimbel van Froberger, [[Johann Sebastian Bach|Bach]] en [[Händel]]. Een van die belangrikste opnameprojekte wat hy onderneem het is die volledige werke vir klawerbord deur [[Carl Philipp Emanuel Bach|C.P.E. Bach]] en ook die volledige sonates van die [[Katalonië|Katalaanse]] komponis Antonio Soler (Astrée, 1992). Verskeie ander projekte is in die pyplyn, terwyl baie van sy opnames verskeie pryse verower het, soos die Preis der Deutschen Schallplattenkritik en die [[Diapason d'Or]]. Bob van Asperen het klasgegee aan die Koninklike Konservatorium van [[Den Haag]] en die [[Amsterdam]]se Konservatorium. Hy gee vir die afgelope dertig jaar meestersklasse in Europa, die VSA en elders. Benewens sy werk as [[lektor|dosent]], het hy bygedra as musikoloog en redakteur van verskeie moderne uitgawes van die werke van J. S. Bach en Jan Pieterszoon Sweelinck, sowel as ander vroeë Nederlandse komponiste. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://oxfordindex.oup.com/view/10.1093/gmo/9781561592630.article.43297?rskey=vVrFu9&result=1&q=bob%20van%20asperen Biografie by die Oxford Index] * [http://www.allmusic.com/artist/bob-van-asperen-mn0001179745 Biografie by allmusic.com] * [http://www.piccolaaccademia.org/bob-van-asperen/ Biografie by Piccola Academia di Montisi] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Asperen, Bob}} [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Nederlandse dirigente]] [[Kategorie:Nederlandse musici]] [[Kategorie:Klavesimbelspelers]] 9f1m5cl0kjdr4tl99rv58o3cx1qpl47 0 406997 2970179 2774158 2026-09-23T13:42:25Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970179 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Egiptiese grafkelder | bgcolor = | naam = KV17 | breed = Grafkelder van [[Seti I]] | beeld = KV17, the tomb of Pharaoh Seti I of the Nineteenth Dynasty, Valley of the Kings, Egypt (49846343021).jpg | breedte = 260 | onderskrif = Binnekant van Seti I se grafkelder (boonste pilaarsaal). | ligging = [[Vallei van die Konings]] | land = {{vlagland|Egipte}} | ontdek = 16 Oktober 1817 | uitgrawings= Giovanni Belzoni | versier = [[Mondopeningseremonie]], [[Boek van Poorte]], Klaaglied van Re, [[Egiptiese Dodeboek|Dodeboek]], [[Amdoeat]], Boek van die Hemelse Koei | uitleg = | vor = KV16 | volg = KV18 }} '''KV17''' is 'n grafkelder in die [[Vallei van die Konings]] by [[Thebe, Egipte|Thebe]], naby die moderne stad [[Luxor]] in [[Egipte]]. Dit is die begraafplek van farao [[Seti I]] van die [[19de Dinastie van Egipte|19de Dinastie]]. Dit is een van die bes versierde, grootste en diepste grafkelders in die vallei.<ref name=":0">{{Cite web |title=KV17 (Tomb of Seti I) – Madain Project (en) |url=https://madainproject.com/kv17_(tomb_of_seti_i)#references |access-date=2023-02-20 |website=madainproject.com}}</ref> Dit is op 16 Oktober 1817 deur die Italiaanse argeoloog Giovanni Belzoni ontdek. ==Ontwerp== Tot met die ontdekking van [[KV5]] is die grafkelder van 137,19 meter beskou as die langste een in die vallei.<ref>{{cite news |last=Bossone |first=Andrew |title=Pharaoh Seti I's Tomb Bigger Than Thought |date=April 17, 2008 |publisher=National Geographic News |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080417-seti-tomb.html |access-date=2008-04-19 |archive-date=2008-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080420142208/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/04/080417-seti-tomb.html |url-status=dead}}</ref> Dit bevat goed bewaarde reliëfs in al die kamers en sykamers, buiten twee van die sewentien. 'n Deel, bekend as gang K, word steeds uitgegrawe. Dit lei van die grafkamer na verder binne die heuwels. 'n Groot deel was met puin gevul.<ref name=":1">{{Cite web |title=Sety I {{!}} Theban Mapping Project |url=https://thebanmappingproject.com/tombs/kv-17-sety-i |access-date=2023-02-21 |website=thebanmappingproject.com |language=en |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130210542/https://thebanmappingproject.com/tombs/kv-17-sety-i |url-status=dead }}</ref> [[Beeld:La tombe de Sethi 1er (KV.17) (Vallée des Rois, Thèbes ouest) -7.jpg|thumb|200px|links|'n Skildery van [[Osiris]] in Seti I se grafkelder.]] Die ontwerp het 'n kinkel in die as.<ref>{{Cite web |title=Tomb of Sety I (KV17) |url=https://egymonuments.gov.eg/monuments/tomb-of-sety-i-kv17/ |access-date=2023-03-12 |website=egymonuments.gov.eg |language=en |archive-date=2023-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313173002/https://egymonuments.gov.eg/monuments/tomb-of-sety-i-kv17/ |url-status=dead }}</ref>" Die opening na die grafkelder bestaan uit vier voorhowe (A-D), wat elk dieper ondergronds loop. Teen die mure is 'n paar skilderings wat tradisionele godsdienstige praktyke uitbeeld, asook illustrasies van Seti I voor [[Ra]]. Dieper in die grafkelder het kamers F, Fa, J, Jb, Jc en Jd ingewikkeld gekerfde steunpilare met goed bewaarde versierings. 'n Skag is in die vloer van kamer E gegrawe, maar die doel daarvan is onbekend.<ref name=":1"/> Party van die plafonne het geel sterre wat op 'n blou agtergrond geverf is: 'n algemene tema in tempels en grafkelder in Egipte. Die liggaam wat as Seti se [[mummie]] geïdentifiseer is, is nie hier gevind nie, maar in die koninklike bergplek [[DB320]] tussen 36 ander mummies.<ref>{{Cite web |last=Bart |first=Anneke |date=2004 |title=The Mummy Cache Found In DB320 |url=https://mathstat.slu.edu/~bart/egyptianhtml/mummycaches/DB320%20Cache.htm |access-date= 6 Oktober 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116211824/https://mathstat.slu.edu/~bart/egyptianhtml/mummycaches/DB320%20Cache.htm |url-status=dead }}</ref> Sy kis, dalk die binneste of tweede binneste een, was erg beskadig, en so ook sy mummie. Daar is voorgestel sy mummie is geskuif ná verskeie pogings om dit te herstel.<ref>{{Cite web |title=View 19'th Dynasty Royal Mummies from DB320 & KV35 |url=https://members.tripod.com/anubis4_2000/mummypages2/19A.htm#Seti%20I |access-date=2023-02-21 |website=members.tripod.com}}</ref> ===Versiering=== Die eerste drie gange (B-D) is swaar versier met simbole van die farao, soos [[Maät]], en 'n lys van Seti se koninklike name.<ref name=":1"/> Een van die agterkamers is versier met die [[Mondopeningseremonie]]. Dit gee 'n goeie blik op die prakyke wat gevolg is om 'n veilige reis na die [[hiernamaals]] te verseker.<ref>{{Cite web |title=Opening of the Mouth |url=https://www.ucl.ac.uk/museums-static/digitalegypt/religion/wpr.html |access-date=2023-02-21 |website=www.ucl.ac.uk}}</ref> Verder in die grafkelder is verskeie uitbeeldings van Seti saam met verskeie gode. Kamer&nbsp;F het beelde van Seti saam met [[Hathor]], [[Horus]] en [[Neith]],<ref name=":1"/> asook ongeskonde beelde uit die [[Boek van Poorte]]. Die grafkelder is van onder tot bo versier met skilderings en reliëfs. Benewens die sterre teen die plafonne is daar godsdienstige beelde, insluitende die Klaaglied van Re, [[Egiptiese Dodeboek|Dodeboek]], [[Amdoeat]] en Boek van die Hemelse Koei, asook uitbeeldings van Seti saam met verskeie gode. Daar is ook afbeeldings van die koning alleen.<ref name=":1" /> ==Galery== <gallery widths="200" heights="200"> Beeld:Pharaoh Seti I before Osiris, wall painting from the Tomb of Seti I at the Valley of the Kings, Western Thebes, Egypt. Neues Museum.jpg Beeld:Pharaoh Seti I, detail of a wall painting from the Tomb of Seti I at the Valley of the Kings, Western Thebes, Egypt. Neues Museum.jpg Beeld:Birth and Throne cartouches of pharaoh Seti I, from KV17 at the Valley of the Kings, Egypt. Neues Museum.jpg Beeld:Ceiling of Chamber I in the Tomb Of Seti I.jpg Beeld:StarsSeti1.jpg Beeld:Tomb With Graffiti.jpg </gallery> ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Skakels== * [https://thebanmappingproject.com/tombs/kv-17-sety-i Theban Mapping Project: KV17] {{CommonsKategorie-inlyn|KV17}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = KV17}} {{Vallei van die Konings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vallei van die Konings]] bynnz9biudlsacdc72fem3q6pedoeo2 0 407068 2970163 2954542 2026-09-23T12:46:41Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970163 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Marius Petipa | beeld = Marius Ivanovich Petipa -Feb. 14 1898.JPG | beeldonderskrif = Maestro Marius Ivanovich Petipa, ''premier maître de ballet'' van die Sint Petersburg Keiserlike Teaters. Sint Petersburg, 1887. | geboortenaam = Marius Alphonse Petipa | geboortedatum = {{geboortedatum|1818|3|11}} | geboorteplek = [[Marseille]], [[Frankryk]] | sterfdatum = {{sterfdatum en ouderdom|1818|3|11|1910|7|14}} | sterfplek = Goerzoef, [[Russiese Ryk]] | nasionaliteit = Frans-Russies }} '''Marius Ivanovich Petipa''' ({{lang-ru|Мариус Иванович Петипа}}), gebore as '''Victor Marius Alphonse Petipa'''<ref name=MPS>[https://petipasociety.com/about/ ''About Petipa''], Biografie van Marius Petipa by die webtuiste Marius Petipa Society (Engels; opgespoor en besoek op 1 Maart 2023)</ref><ref>[https://media-cdn.tripadvisor.com/media/photo-s/0b/ab/28/73/to-marius-petipa.jpg Petipa se grafsteen] by die Tichvin-begraafplaas in [[Sint Petersburg]]</ref><ref>Gisela Sonnenburg: [http://ballett-journal.de/diverse-compagnien-marius-petipa-200-geburtstag/ ''Petipa goes on and on!''] Artikel oor die 200ste herdenking van Petip se geboorte by ''ballett-journal.de'' opgespoor en besoek op 8 Maart 2018 </ref> ([[11 Maart]] [[1818]]<ref name=MPS />{{spaced ndash}}[[14 Julie]] ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|1 Julie]]) [[1910]]<ref name="БИО">{{Cite web |url=http://funeral-spb.ru/necropols/tihvinskoe/petipa/ |title=Биография |access-date=2 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234928/http://funeral-spb.ru/necropols/tihvinskoe/petipa/ |archive-date=3 March 2016 |url-status=dead }}</ref>) was 'n Russiese en Franse balletdanser, -pedagoog en -choreograaf. Petipa was een van die invloedrykste balletmeesters en choreograwe in die geskiedenis van [[ballet]]. Petipa is veral bekend as die destydse ''Premier maître de ballet'' (''Eerste Balletmeester'') van die Sint Petersburg Keiserlike Teaters, waar hy 'n lang loopbaan geniet het. Hy was balletmeester en hoofchoreograaf van die Keiserlike-ballet (op hede die Mariinskiballet), 'n pos wat hy vanaf 1871 tot 1903 beklee het. Petipa het meer as vyftig ballette geskep, waarvan sommige as óf oorspronklike weergawes, óf weergawes wat geïnspireer is deur die oorspronklike, óf weergawes wat gerekonstrueer is uit die oorspronklike, oorleef het. Onder die werke tel veral ''Die Farao se Dogter'' (1862); ''Don Quijote'' (1869); ''La Bayadère'' (1877); ''Die Talisman'' (1889); ''Doringrosie'' (1890); ''Die Neutekraker'' (gechoreografeer saam met Lev Ivanov) (1892); ''Le Réveil de Flore'' (1894); ''La Halte de cavalerie'' (1896); ''Raymonda'' (1898); ''Les Saisons'' (1900) en ''Les Millions d'Arlequin'' (1900). Petipa het 'n aansienlike aantal werke wat deur ander choreograwe geskep is laat herleef. Baie van hierdie herlewings sou uiteindelik die definitiewe weergawes word waarop alle daaropvolgende produksies gebaseer is. Die bekendste van hierdie herlewings is ''Le Corsaire'', ''Giselle'', ''La Esmeralda'', ''Coppélia'', ''La Fille Mal Gardée'' (saam met Lev Ivanov), ''Die Klein Boggelrugperdjie'' en ''Swanemeer'' (saam met Lev Ivanov).<ref name="БИО"/> Baie stukke oorleef in onafhanklike vorm van Petipa se oorspronklike werke en die verwerkings daarvan, ten spyte daarvan dat die vollengte ballette waarop dit gebaseer is, verdwyn het uit die Keiserlike-ballet se repertorium. Baie van hierdie stukke leef voort in weergawes wat gebaseer is op die oorspronklike of wat opnuut gechoreografeer is deur andere – die ''Grand Pas classique'', ''Pas de trois'' en ''Mazurka des enfants'' uit ''Paquita''; ''Le Carnaval de Venise Pas de deux'' uit ''Satanella''; ''Die Talisman Pas de deux''; ''La Esmeralda Pas de deux''; die ''Diana en Actéon Pas de deux''; ''La Halte de Cavalerie Pas de deux''; die ''Don Quijote Pas de deux''; ''La Fille Mal Gardée Pas de deux''; en die ''Harlequinade Pas de deux''. Al die vollengtewerke en individuele stukke wat oorleef het en wat steeds aktief opgevoer word, word beskou as hoekstene van vandag se balletrepertorium. == Vroeë lewe en loopbaan == Marius Petipa is op 11 Maart 1818 gebore as Victor Marius Alphonse Petipa in [[Marseille]], Frankryk.<ref name=MPS /> Sy moeder, Victorine Morel-Grasseau, was 'n aktrise en dramaonderwyseres. Sy vader, Jean-Antoine Petipa, was een van die mees gerekende balletmeesters en pedagoë in Europa. Ten tyde van Marius se geboorte was Jean Petipa ''Premier danseur'' (Hoof mansdanser) vir die Salle Bauveau (vandag bekend as die Opéra de Marseille), en in 1819 is hy aangestel as ''Maître de ballet'' by dieselfde teater.<ref name=MPS /> Marius Petipa het in sy vroeë kinderjare saam met sy gesin deur Europa gereis, aangesien sy ouers se professionele verpligtinge hulle van stad tot stad geneem het. Op 6-jarige ouderdom het sy ouers hul in [[Brussel]] gevestig in wat destyds die [[Verenigde Koninkryk van die Nederlande]] was, waar sy vader aangestel is as ''Maître de ballet'' en ''Premier danseur'' van die Théâtre de la Monnaie.<ref name=MPS /> Die jong Marius het sy algemene opvoeding ontvang aan die Grand College in Brussel en terselfdertyd die Brusselse Konservatorium bygewoon waar hy musiek studeer het en geleer het om die [[viool]] te speel. [[Lêer:PetipaAsChild.JPG|duimnael|links|Portret van Marius Petipa rondom sy vyftiende lewensjaar, omstreeks 1833]] Net soos hy met sy ander kinders gedoen het, het Jean Petipa vir die jong Marius op 7-jarige ouderdom lesse in ballet begin gee. Aanvanklik het die jong seun weerstand gebied en baie min vir dans omgegee. Nietemin het hy gou geleer om lief te word vir die kunsvorm, wat in 'n groot mate die lewe en identiteit van sy gesin uitgemaak het, en hy het vinnig uitgeblink. Op negejarige ouderdom het Marius vir die eerste keer in 'n balletproduksie as 'n Savoyard opgetree in sy vader se opvoering van Pierre Gardel se 1800-ballet ''La Dansomanie'' in 1827. Op 25 Augustus 1830 het die [[Belgiese Revolusie]] uitgebreek ná 'n opvoering van Daniel Auber se opera ''La muette de Portici'' by die Théâtre de la Monnaie, waar Marius se vader aangestel was as ''Premier maître de ballet''. Die gevolglike gewelddadige straatgevegte het veroorsaak dat alle teaters vir 'n tyd gesluit is, en gevolglik het Jean Petipa homself sonder 'n betrekking bevind. Die Petipa-gesin is vir 'n paar jaar in erge nood gelaat. Die Petipa-gesin het in 1834 na [[Bordeaux]], Frankryk, verhuis waar Marius se vader aangestel is as ''Premier maître de ballet'' by die Grand Théâtre de Bordeaux.<ref name=MPS /> Terwyl hy in Bordeaux was, het Marius sy balletopleiding onder Auguste Vestris voltooi. Teen 1838 is hy aangestel as ''Premier danseur'' by die Ballet de Nantes in [[Nantes]], Frankryk.<ref name=MPS /> Gedurende sy tyd in Nantes het die jong Petipa sy hand aan choreografie probeer deur 'n aantal eenbedryf ballette en ''divertissements'' te skep. In Julie 1839 het die 21-jarige Petipa sy vader vergesel op 'n toer deur die Verenigde State saam met 'n groep Franse dansers. Een van die vele opvoerings van die toer was 'n opvoering van Jean Coralli se ''La tarentule '' by die Nasionale Teater te [[Broadway]]. Dit was die heel eerste balletopvoering wat in New York Stad gegee is. Die toer was 'n ramp, aangesien baie mense wat deel uitgemaak het van die ongekultiveerde Amerikaanse gehore van daardie tyd nog nooit ballet gesien het nie. Tot oormaat van ramp het die Amerikaanse impresario wat die opvoerings gereël het 'n groot gedeelte van die geld wat uit die kaartjieverkope verdien is gesteel en spoorloos verdwyn. Teen 1840 het Petipa sy buiging gemaak met die balletgeselskap van die Comédie Française in Parys. Sy eerste opvoering saam met hierdie groep was 'n benefietkonsert vir die aktrise Rachel Félix waartydens hy saam met die legendariese ballerina Carlotta Grisi gedans het. Petipa het ook deelgeneem aan opvoerings by die Paris Opéra waar sy broer Lucien Petipa ''Premier danseur'' was. === Bordeaux === [[Lêer:Grand Théâtre de Bordeaux c. 1860.jpg|duimnael|Die Grand Théâtre in Bordeaux (omstreeks 1850)]] In 1841 is Petipa die pos van ''Premier danseur'' by die Grand Théâtre in Bordeaux aangebied. Hier het hy verder onder Vestris gestudeer, terwyl hy die hoofrolle in ballette soos ''La Fille Mal Gardée'', ''La Péri'' en ''Giselle'' gedans het. Terwyl hy saam met die geselskap gedans het, het hy baie lof ontvang vir sy vaardighede as danser sowel as dansvennoot. Sy vennootskap met Carlotta Grisi tydens 'n uitvoering van ''La Péri'' het hoë lof ontvang. Die gehoor het na hul asem gesnak toe hy die ballerina menigte kere opgelig en weer gevang het. Terwyl hy in Bordeaux was, het Petipa sy eie oorspronklike vollengte-opvoerings saamgestel. Onder hierdie werke tel ''La Jolie Bordelaise'' (''Die skoonheid van Bordeaux''), ''La Vendange'' (''Die Druiweplukker''), ''L'Intrigue Amoureuse'' (''Die Intriges van Liefde'') en ''Le Langage des Fleurs'' (''Die Stem van die Blomme''). === Spanje === [[Lêer:Guy-Stephan by Lynch.jpg|duimnael|Marie Guy-Stéphan in 'n Spaanse dans, rondom 1845]] Petipa is hierna na [[Madrid]] waar hy in 1843 aangestel is as hoofdanser by die plaaslike Teatro del Circo, aanvanklik onder leiding van Jean Baptiste Barrez, en vanaf 1845 onder leiding van sy eie vader, Jean-Antoine Petipa.<ref name=MPS /> Vir die volgende drie jaar sou hy 'n diep kennis van tradisionele Spaanse danse opdoen, terwyl hy nuwe werke opgevoer het, gebaseer op Spaanse temas, soos ''Carmen et son toréro'' (''Carmen en die stiervegter''), ''La Perle de Séville'' (''Die Pêrel van Sevilla''), ''L'Aventure d'une fille de Madrid'' (''Die avonture van 'n Madrileña''), ''La Fleur de Grenade'' ( ''Die blom van Granada'') en ''Départ pour la course des taureaux'' (''Vertrek vir die Stiergevegte''). As dansvennoot van die bekende Franse ballerina Marie Guy-Stéphan het hy sukses behaal in die manlike hoofrolle in ballette soos ''Giselle'', Jean Coralli se ''La Tarentule,'' Joseph Mazilier se ''Le Diable amoureux'', en veral in Perrot se ''La Esmeralda'' en ''Ondine''.<ref name="MPS" /> In die lente van 1846 het Petipa en Guy-Stéphan 'n uitnodiging van Fernando Millet, die impresario van die Teatro Principal van [[Sevilla]], [[Andalusië]], aanvaar en op toer gegaan saam met Millet se geselskap, wat hulle na onder andere Cádiz, [[Málaga]] en [[Granada]] geneem het.<ref name="MPS" /> In Sanlúcar de Barrameda het hulle nie net 'n jaarlikse fees met stiergevegte bygewoon nie, maar ook egte Spaanse volksdanse gesien. Ervarings soos hierdie het Petipa se lewe beïnvloed en aanleiding gegee tot sy liefde vir Spaanse musiek en tradisionele danse.<ref name="MPS" /> Sy verblyf het egter in 1847 dramaties tot 'n einde gekom toe hy verlief geraak het op Carmen Mendoza y Castro, die dogter van 'n Spaanse Markies, wie se familie egter glad nie gelukkig was daarmee nie en stappe geneem het om die verhouding stop te sit. Uiteindelik het die egpaar saam probeer ontsnap, eers na [[Engeland]], en vandaar na Frankryk. Hulle is egter op 13 Maart 1847 naby [[Rouen]] deur die polisie opgespoor. Carmen moes na Spanje terugkeer en Petipa na sy familie in Parys;<ref name="MPS" /> en Petipa sou Spanje trouens nooit weer besoek nie. Terwyl hy in Parys was het hy deelgeneem aan 'n opvoering by die Théâtre de l'Académie Royale de Musique, waar hy saam met die ballerina Thérèse Elssler, suster van Fanny Elssler, gedans het. == Sint Petersburg, Rusland == In 1847 het Petipa nog 'n man se vrou verlei, en dié het weer aangedring op 'n tweegeveg. Tweegevegte was egter verbode, en die wolk van die dreigende hofgeding het dus oor Petipa gehang. Die gesin het derhalwe besluit dat dit beter vir hom sou wees om Frankryk te verlaat. Marius se broer, Lucien Petipa, wat bekend was met Rusland, het 'n navraag gerig aan Antoine Titus in St. Petersburg. Die versoek het, gelukkig vir Petipa, saamgeval met 'n behoefte om 'n sterk manlike hoofdanser te vind vir die Russiese Ballet se prima ballerina, Yelena Andreyanova. (sy was die minnares van die bestuurder van die Keiserlike Teaters, Alexandr Gedeonov). Antoine Titus kon sodoende beide partye se probleme oplos, en die twee is aan mekaar voorgestel, waarna Petipa en sy vader na Rusland genooi is. Marius Petipa het hom dus aan die einde van 1847 in [[Sint Petersburg]] bevind. Derhalwe het sy ongelooflike opgang begin, waartydens hy een van die mees invloedryke choreograwe in die geskiedenis sou word.<ref>{{cite book |last=Volkov |first=Solomon |date=1995 |title=St. Petersburg: A Cultural History |url=https://www.worldcat.org/oclc/243825848 |location=New York |publisher=Free Press |page=256 |isbn=0-02-874052-1|oclc=243825848 }}</ref> === Vroeë loopbaan === In 1847 is Petipa aangestel as ''premier danseur'' by die Keiserlike Teaters van [[Sint Petersburg]], wat toe die hoofstad van die [[Russiese Ryk]] was. Die pos van ''premier danseur'' het vakant geword toe die Franse danser Emile Gredlu die pos ontruim het, en Petipa het kort hierna na Rusland geëmigreer. Hy het op 5 Junie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|24 Mei]]) 1847 as nege-en-twintigjarige in die keiserlike hoofstad gearriveer. In 1848 het Petipa se vader ook na Sint Petersburg verhuis, waar hy van 1855 tot sy dood onderrig gegee het in die ''Classe de perfection'' aan die Keiserlike Balletskool. Vir sy debuut is Petipa deur die bestuurder van die Keiserlike Teaters, Alexander Gedeonov, en die balletmeester Pierre-Frédéric Malevergne, versoek om die eerste Russiese opvoering van Joseph Mazilier se gevierde ballet, ''Paquita'', aan te bied. Die ballet is die eerste keer opgevoer in 1846 by die Paris Opéra. Die ballet het op 8 Oktober ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|26 September]]) 1847 sy première ontvang met die ''Prima ballerina'' Yelena Andreyanova in die titelrol, en met Petipa wat die rol vertolk het van Lucien d’Hervilly, merendeels 'n [[mimiek]]rol. [[Lêer:Marius Petipa -1870.JPG|duimnael|Portret van Marius Petipa by sy aankoms in Rusland. [[Sint Petersburg]], omstreeks 1855.]] Die daaropvolgende seisoen het Petipa en sy vader 'n herlewing van Mazilier se 1840-ballet, ''Le Diable amoureux'', aangebied, wat sy premièr ontvang het op 22 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|10 Februarie]]) 1848 onder die titel ''Satanella''. Die ''prima ballerina'' Andreyonova het die titelrol gedans, met Petipa in die rol van Fabio. Toe Petipa in Sint Petersburg aankom, het die Keiserlike Ballet 'n aansienlike afname in gewildheid onder die publiek ervaar sedert die 1842-vertrek van Marie Taglioni, wat as gas-ballerina in die Keiserlike hoofstad gedans het. Die opvoerings van ''Paquita'' en ''Satanella'' het 'n mate van aansien vir die geselskap besorg. Dit is weerspieël in die woorde van die kritikus Raphael Zotov: "Ons lieflike balletgeselskap is hergebore met die opvoerings van ''Paquita'' en ''Satanella'', en sy uitstekende vertonings het die geselskap weer op sy vorige vlak van glorie en universele aanhang geplaas." In die winter van 1849 het die Franse balletmeester Jules Perrot in Sint Petersburg aangekom, nadat hy die pos van ''premier maître de ballet'' van die Sint Petersburg Keiserlike Teaters aanvaar het. Hy is vergesel deur sy hoofmedewerker, die produktiewe Italiaanse komponis Cesare Pugni, wat aangestel is as "Balletkomponis van die Keiserlike Teaters", 'n pos wat spesiaal vir hom geskep is. Behalwe om die hoofrolle in baie van Perrot se produksies te dans, het Petipa deurentyd ouer werke saam met die geselskap geoefen en Perrot gehelp om herlewings op te voer (soos ''Giselle'' in 1850 en ''Le Corsaire'' in 1858), terwyl hy terselfdertyd baie geleer het by die man wat op daardie stadium die bekendste choreograaf in Europa was. Alhoewel Petipa nie sy eie oorspronklike werke gedurende hierdie tydperk geskep het nie, het hy nietemin baie danse vir verskeie operas opgevoer, en by geleentheid verwerkte danse vir Perrot se vele herlewings van ouer werke. Teen 1850 is Petipa se eerste kind, 'n seun genaamd Marius Mariusovich Petipa (1850–1919), gebore.<ref name="Garafola, Lynn p.35-38">Garafola, Lynn. ''Legacies of Twentieth-Century Dance''. Wesleyan University Press: Middletown, CT, 2005 p.35-38</ref><ref name=MPS /> Sy moeder, Marie Thérèse Bourdin—met wie Petipa 'n kort romanse gehad het—het vyf jaar ná die geboorte van hul kind gesterf.<ref name="Garafola, Lynn p.35-38"/> In 1854 trou Petipa met die ''Prima ballerina'' Mariia Surovshchikova-Petipa.<ref name="Garafola, Lynn p.35-38"/> Saam het hulle twee kinders gehad: Marie Mariusovna Petipa (1857–1930), wat 'n gevierde danser in eie reg sou word, en Jean Mariusovich Petipa (1859–1871).<ref name="Garafola, Lynn p.35-38"/><ref name=MPS /> Op 21 Januarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|9 Januarie]]) 1855 het Petipa sy eerste oorspronklike ballet in meer as 6 jaar aangebied, 'n ''ballet-divertissement'' getiteld ''L’Étoile de Grenade'' (''Die Ster van Granada''), waartydens hy vir die eerste keer saamgewerk het met Cesare Pugni. Die werk is die eerste keer aangebied by die paleis van Groothertogin Elena Pavlovna, 'n fanatiese balletaanhanger en beskermheer van die kunste. ''L’Étoile de Grenade'' is in 1857 gevolg deur ''La Rose, la violette et le papillon'' (''Die Roos, die viooltjie en die Skoenlapper''), ''Un Mariage sous la Régence'' in 1858, ''Le Marché des parisien'' (''Die Paryse Mark'') in 1859, ''Le Dahlia Bleu'' (''Die Blou Dahlia'') in 1860 en ''Terpsichore'' in 1861. Al Petipa se werke gedurende hierdie tyd is spesiaal aangepas vir die vermoëns van sy vrou Maria, wat die titelrolle tot groot lof gedans het en gou aangestel is as ''Prima ballerina'' by die Sint Petersburg Keiserlike Teaters. Op 29 Mei 1861 het Petipa sy 1859-ballet, ''Le Marché des parisiens,'' by die ''Théâtre Impérial de l'Opéra'' in Parys aangebied as ''Le Marché des Innocents''. Petipa se vrou Maria het weereens die hoofrol van Lizetta (verander na "Gloriette") met groot sukses vertolk. In 1858 het Jules Perrot na sy geboorteland Frankryk teruggetrek; hy sou nooit weer na Rusland terugkeer nie. Petipa het verwag om Perrot as ''premier maître de ballet'' op te volg. Sy jare van diens as Perrot se assistent het hom baie geleer. Choreografie was 'n logiese alternatief tot dans vir die 41-jarige Petipa, wat binnekort van die verhoog sou [[aftree]]. Dié versugting het egter nie gerealiseer nie. In 1860 is die befaamde Franse balletmeester Arthur Saint-Léon in die pos aangestel deur Andrei Saburov, bestuurder van die Keiserlike Teaters. Gou het 'n gesonde en produktiewe wedywering tussen hom en Petipa ontstaan, wat die Keiserlike Ballet deur die loop van die 1860's tot nuwe hoogtes gevoer het. ===''Tweede maître de ballet'' van die Keiserlike Teaters === Die groot Italiaanse ballerina Carolina Rosati was sedert 1855 as gaskunstenaar by die Keiserlike Teaters aangestel. Teen 1861 sou haar kontrak met die geselskap verstryk, en by die terugkeer na haar geboorteland Italië was sy van plan om van die verhoog af te tree. Rosati se kontrak het bepaal dat sy 'n benefietkonsert in 'n nuwe opvoering gegee sou word, en aan die einde van 1861 het sy Saburov versoek dat daar met voorbereidings begin word. Saburov het aanvanklik geweier en as rede aangevoer dat daar nie genoeg fondse is nie, en dat so 'n opvoering nie betyds gereël kon word nie. Rosati het die hulp van Petipa ingeroep, wat Saburov daaraan herinner het dat die Keiserlike Teaters kontraktueel verplig was om die ballerina 'n nuwe opvoering te gee. Saburov het Petipa gevra of hy in slegs ses weke 'n nuwe vollengte ballet vir Rosati kon opvoer of nie. Met selfvertroue het Petipa geantwoord ''"Ja, ek sal probeer, en waarskynlik slaag."'' Saburov het dadelik alle ander repetisies op die langebaan geskuif sodat die geselskap op die produksie van die nuwe ballet kon konsentreer. Tydens Petipa se verblyf in Parys vir die opvoering van ''Le Marché des Innocents'' het hy 'n scenario van die dramaturg Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges gekry vir 'n ballet getiteld "Die Farao se Dogter" (''La Fille du Pharaon) '') wat geïnspireer is deur Théophile Gautier se ''Le Roman de la Momie''. In die Victoriaanse era was Europa gefassineer met die kuns en kultuur van antieke Egipte, en Petipa was seker dat 'n ballet met die onderwerp 'n dawerende sukses sou wees.<ref name="БИО"/> [[Lêer:The-pharaohs-daughter-grand-pas-des-chasseresses-1898.jpg|duimnael|350px|Die verhoog van die [[Mariinskiteater]] met die rolverdeling van bedryf I van Petipa se laaste herlewing van ''Die Farao se Dogter'', Sint Petersburg, 1898. In die middel is Mathilde Kschessinskaya as Prinses Aspicia (regs), en Anna Johannson as die slaaf Ramzé (links).]] Petipa het saamgewerk met die komponis Pugni, wat sy melodieuse musiek saam met Petipa geskryf het tydens repetisies. ''Die Farao se Dogter'' is op 30 Januarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|18 Januarie]]) 1862 met ongeëwenaarde sukses opgevoer. Die werk het selfs die kieskeurige smaak van die Tsaristiese gehoor oortref, aangesien so 'n weelderige en eksotiese ballet vir geruime tyd nie op 'n keiserlike-verhoog gesien is nie. Die werk het voortgegaan om die gewildste ballet in die hele repertorium van die keiserlike teaters te word—teen 1903 is dit reeds 203 keer opgevoer. Die groot sukses van ''Die Farao se Dogter'' het aan Petipa die pos van tweede ''Maître de ballet'' by die keiserlike teaters besorg. Saint-Léon het die sukses van Petipa se ''Die Farao se Dogter'' beantwoord met die fantastiese ballet, ''Die Klein Boggelrug Perdjie, of Die Tsaarmeisie'' (''Le Petit Cheval bossu, Ou La Tsar-Demoiselle''), 'n balletverwerking van Pyotr Yershov se beroemde Russiese gedig. Die werk was gemeet aan sy sukses gelykstaande aan ''Die Farao se Dogter'', met sy reeks fantastiese tonele wat onder die water en op 'n betowerde eiland geplaas is, sowel as die ballet se finale ''Grand divertissement'', wat 'n viering was van die Russiese Ryk se verskeidenheid volke. Alhoewel Arthur Saint-Léon volgens rang en op tegniese vlak Petipa se meerdere was, is die twee mans deur die kritici en balletaanhangsers van die dag as gelykes beskou, en die twee sou deur die loop van die 1860's meeding met uitstekende opvoerings. Nie net het Saint-Léon en Petipa hul eie onderskeie gehore en kritici gehad nie, maar ook hul eie ballerinas—Petipa het destyds die meerderheid van sy werke met sy vrou in oog beplan, die ''Prima ballerina'' Mariia Surovshchikova-Petipa, terwyl Saint-Léon die meeste van sy werke met ''Prima ballerina'' Marfa Muravieva in die oog beplan het. Ten spyte van hul wedywering, was byna elke ballet wat deur Petipa en Saint-Léon gedurende die 1860's opgevoer is gebaseer op die musiek van Cesare Pugni. Op 6 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|25 Januarie]]) 1868 het Petipa 'n weelderige herlewing van die ballet ''Le Corsaire'' vir die besoekende ballerina Adèle Grantzow aangebied, waarvoor hy die bekende toneel ''Le jardin animé'' ingesluit het op musiek deur [[Léo Delibes]]. Petipa het sy volgende nuwe ballet op 29 Oktober ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|17 Oktober]]) 1868 opgevoer. Dit was die ballet ''Le Roi Candaule'' (in Russies bekend as ''Tsaar Kandavl''), wat spesiaal vir die besoekende ballerina Henrietta D'or opgevoer is. Die ballet het die ''Pas de Vénus'' ingesluit, wat beskou is as een van Petipa se grootste meesterstukke van klassieke choreografie, met D'or wat vyf ''pirouettes'' uitgevoer het tydens haar piqué-draaie, wat in vinnige opeenvolging plaasgevind het. Die ballet het ook die ''pas'' ingesluit wat bekend staan as ''Les amours de Diane'', of bloot as die ''Pas de Diane'', wat later deur Agrippina Vaganova omskep sou word in die sogenaamde ''Diane en Actéon Pas de Deux'' vir Vaganova se 1935-herlewing van ''La Esmeralda''. ''Le Roi Candaule'' sou voortgaan om bywoningsrekords by die [[Bolsjoi-teater, Sint Petersburg|Sint Petersburgse Keiserlike Bolsjoi-Kamenni-teater]] te breek, en teen 1903 is die werk reeds 194 keer opgevoer. Petipa sou later in sy memoires kommentaar lewer dat ''Le Roi Candaule'' ''" ... die toegewing van my jeugjare was."'' Petipa se laaste werk uit die 1860's is vandag een van die hoekstene van die klassieke balletrepertorium. ''Don Quijote'' is aangebied vir die [[Bolsjoi-ballet|Moskouse Bolsjoiteater]], met die bekende ballerina Anna Sobeshchanskaya in the rol van Kitri. Die komponis Ludwig Minkus is versoek om die ballet se musiek te skryf, wat die begin was van 'n besonders vrugbare samewerking tussen hom en Petipa. === ''Premier maître de ballet'' van die Keiserlike Teaters === In 1869 het Saint-Léon se kontrak verstryk. Sy laaste werke vir die verhoog, ''Le Poisson doré'' (1866) en ''Le Lys'' (1869), het daartoe gelei dat die Minister van die Keiserlike Hof geweier het om sy kontrak te verleng. Saint-Léon het op 2 September 1870 aan 'n [[hartaanval]] beswyk. Hy was in die Café de Divan by die Avenue de l'Opéra in Parys tydens die hartaanval. 'n Ruk tevore het die komponis Cesare Pugni—vir baie jare een van Petipa se grootste samewerkers—op 2 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|26 Januarie]]) 1870 gesterf. Petipa is amptelik aangestel as die ''premier maître de ballet'' op 12 Maart ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|29 Februarie]]) 1871. Op 21 November ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|9 November]]) 1871 het hy 'n uitgebreide en uitspattige weergawe van ''Don Quijote'' opgevoer in Sint Petersburg. Ludwig Minke se musiek is as 'n meesterstuk van die balletmusiekrepertorium bestempel, waarna die komponis aangestel is as ''Balletkomponis van die Sint Petersburgse Keiserlike Teaters''. Petipa en Minkus het deur die loop van die 1870's 'n suksesvolle reeks oorspronklike werke en herlewings van ouer werke geskep, soos ''Camargo'' in 1872, [[Jacques Offenbach|Offenbach]] se ''Le Papillon'' in 1874, ''Les Brigands'' (''Die Bandiete'') in 1875, ''Les Aventures de Pélée'' (''Die Avonture van Peleus'') in 1876, ''Roxana'' in 1878, ''La Fille des Neiges'' (''Die Dogter van die Sneeu'') in 1879 en ''Mlada'', ook in 1879. [[Lêer:Raymonda-act-1-1898.jpg|duimnael|350px|Die verhoog van die [[Mariinskiteater]] met die dansers van bedryf I, toneel I, van die oorspronklike opvoering van Petipa se ''Raymonda'', Sint Petersburg, 1898. In die middel is Pierina Legnani, skepper van die titelrol. Aan die regterkant van die verhoog is (regs na links) Claudia Kulichevskaya as Clémence, Olga Preobrajenska Henriette, Pavel Gerdt as Abderakhman en Nikolai Legat as Béranger.]] [[Lêer:La Esmeralda act I 1899.jpg|duimnael|350px|Die verhoog van die [[Mariinskiteater]] met die dansers van die eerste bedryf van Petipa se laaste herlewing van Jules Perrot se ''La Esmeralda'', Sint Petersburg, 1899. In die middel is Mathilde Kschessinskaya in die titelrol]] [[Lêer:La-bayadere-kingdom-of-the-shades-1900.jpg|duimnael|350px|Die verhoog van die Mariinskiteater met die dansers van die toneel ''Die Koninkryk van Skaduwees'' uit Petipa se laaste herlewing van ''La Bayadère'', Sint Petersburg, 1900. In die middel is Mathilde Kschessinskaya as Nikiya, en Pavel Gerdt as Solor. Ook in die beeld is die drie soliste (in knielende posisie, van regs na links) Varvara Rhykliakova, Anna Pavlova en Julia Sedova.]] [[Lêer:Mariinsky camargo-1901.jpg|duimnael|350px|Die verhoog van die Mariinskiteater met die dansers van die derde bedryf van Lev Ivanov se herlewing van Petipa se ''La Camargo''. In die middel is Pierina Legnani in die titelrol en Nikolai Legat as Vestris. Sint Petersburg, 1901]] In 1877 het Petipa sy grootste meesterwerk tot op datum opgevoer, die eksotiese ''La Bayadère'', met musiek deur Minkus. Die première het plaasgevind op 4 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|23 Januarie]]) 1877 vir die benefietopvoering van die ''Prima ballerina'' Ekaterina Vazem. Die ballet het Petipa se gevierde toneel. bekend as ''Die Koninkryk van Skaduwees'', ingesluit, waarvoor die balletmeester van sy briljantste choreografie geskryf het. ''La Bayadère'' sou een van Petipa se mees blywende werke word. Tot vandag toe bly sy choreografie vir die toneel ''Die Koninkryk van Skaduwees'' een van die grootste uitdagings vir die klassieke ballerina, en veral vir die ''corps de ballet''. Petipa se oudste seun, ook Marius (Marius Mariusovich Petipa) was 'n bekende drama akteur, en sy seun Nikolai Radin was ook 'n bekende Russiese akteur. Petipa en sy vrou, die ''Prima ballerina'' Mariia Surovshchikova-Petipa, het in 1875 geskei, en in 1882 is sy dood aan [[pokke]] in [[Pjatigorsk]].<ref>Garafola, Lynn. ''Legacies of Twentieth-Century Dance''. Wesleyan University Press: Middletown, CT, 2005</ref> In 1876 is Petipa met die ballerina Lyubov Savitskaya getroud, wat voor sy met Petipa getroud is geboorte geskenk het aan hul eerste kind. Saam het hulle ses kinders gehad: Nadezhda Mariusovna Petipa (1874–1945), Evgeniia Mariusovna Petipa (1877–1892), Victor Mariusovich Petipa (1879–1939), Lyubov Mariusovna Petipa (1880–1917), Mariy Mariusovich Petipa (1884–1922) en Vera Mariusovna Petipa (1885–1961).<ref name="Garafola, Lynn p.35-38"/> <ref name=MPS />Met soveel kinders het Petipa aan die hoof van 'n groot gesin gestaan toe hy sy sewentigerjare bereik het, met baie kleinkinders en skoonouers daarby. Alhoewel daar goed vir hom voorsien is, was hy nie ryk nie, en hy het streng binne sy vermoë gelewe. Hy het boek gehou van al sy lewensonkoste in joernale. Hy was bekend vir sy vrygewigheid en het baie geskenke aan sy kinders en kleinkinders gegee, en was bekend daarvoor dat hy tee of middagete vir die dansers gekoop het tydens repetisies. Petipa het deur die 1880's met toenemende reëlmaat herlewings van ouer werke opgevoer. In 1880 het hy Mazilier se ''Le Corsaire'' opgevoer (met die ballerina Eugenia Sokolova), en in 1881 het hy ook Mazilier se ''Paquita'' (met die ''Prima ballerina'' Ekaterina Vazem) opgevoer. Vir hierdie opvoering het Petipa die gevierde ''Paquita Grand pas classique'' bygevoeg, sowel as die ''Paquita Pas de trois'' (of die ''Minkus Pas de trois'') en die ''Mazurka des enfants'' ('' Kinders se Mazurka''), alles op die musiek van Minkus. Die ''Paquita Grand pas classique'' is een van Petipa se mees gevierde bewegings, en is vandag ingesluit in die repertoriums van balletgeselskappe regoor die wêreld. In 1884 het Petipa opgevoer wat beskou word as sy definitiewe herlewing van die romantiese meesterwerk ''Giselle'', en in 1885 het hy 'n nuwe opvoering van Arthur Saint-Léon se ''Coppélia'' aangebied, 'n verwerking wat as basis sou dien vir byna elke weergawe wat daarna opgevoer sou word. Petipa het ook deur die 1880's baie nuwe werke opgevoer, insluitend ''Zoraiya'' in 1881 en ''Nuit et Jour'' (''Nag en Dag'' ), 'n werk wat spesiaal deur Petipa en Minkus geskep is vir die gala wat by die Moskouse [[Bolsjoi-teater]] gehou is ter ere van die kroning van [[Alexander III van Rusland|Tsaar Alexander III]]. Petipa het ook ''Pygmalion, ou La Statue de Chypre'' (''Pigmalion, of die standbeeld van Ciprus'') in 1883 opgevoer en in 1886 ''L'Offrandes à l'Amour'' (''Offerandes aan die Liefde''). Aan die einde van 1885 het die bekende Italiaanse ballerina Virginia Zucchi haar tweejaar-lange verbintenis met die Sint Petersburg Keiserlike Ballet begin, en haar debuut gemaak in 'n herlewing van Petipa se ''Die Farao se Dogter''. 'n Paar weke later het Zucchi verskyn as Lise in 'n herlewing van Paul Taglioni se 1864-weergawe van ''La Fille Mal Gardée'', wat deur Petipa en Lev Ivanov opgevoer is vir die benefietkonsert van Pavel Gerdt. Die Petipa/Ivanov-opvoering van ''La Fille Mal Gardée'' sou vir baie jare in die repertorium van die Sint Petersburg Ballet behou word, en sou as springbord dien vir bekende ballerinas soos Mathilde Kschessinskaya en Olga Preobrajenska. In 1886 het Petipa 'n herlewing van Jules Perrot se ''La Esmeralda'', met Zucchi in die titelrol, opgevoer, wat beskou word as sy definitiewe herlewing van daardie werk. Vir haar optrede het Petipa die beroemde ''La Esmeralda pas de six'' geïnterpoleer na die musiek van Riccardo Drigo, 'n dramatiese ''pas d'action'' wat Zucchi toegelaat het om haar onvergelyklike aanvoeling vir [[drama]] en [[mimiek]] te vertoon. Vir Zucchi se benefietkonsert in Februarie 1887 het Petipa die ballet ''L'Ordre du Roi'' (''Die Koning se Bevel'') opgevoer, 'n werk gebaseer op [[Léo Delibes|Delibes]] se operette ''Le roi l'a dit''. Zucchi het enorme sukses behaal in Petipa se hoofrol toe die ballet op 26 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|14 Februarie]]) 1886 begin het. Nietemin het baie kritici gekla dat die ballet 'n swak libretto en ''mise en scène'' gehad het. Petipa sou later in 1900 'n verkorte weergawe van ''L'Ordre du Roi'' (as ''Les Élèves de Dupré''); ''Die Leerlinge van Dupré'') opvoer vir 'n spesiale geleentheid wat by die Teater van die [[Hermitage]] aangebied is vir die Keiserlike familie en hul spesiale gas, [[Keiser Wilhelm II]]. Teen 1885 het die sewe-en-sestig-jarige Petipa aan 'n ernstige geval van wat vermoedelik Dermatitis was begin ly. Die pyn en lyding wat deur sy siekte veroorsaak is het die balletmeester begin aftakel en hom gedwing om vir lang tye van die werk afwesig te wees. In 1881 het die nuutgekroonde Russiese Keiser [[Alexander III van Rusland|Alexander III]] vir Ivan Vsevolozhsky as bestuurder van die Sint Petersburgse Keiserlike Teaters aangestel. In 1885 het die nuwe bestuurder die inspeksie van die [[Bolsjoi-teater, Sint Petersburg|Keiserlike Bolsjoi-Kamenni-teater]] aanbeveel nadat argitekte bevind het dat die gebou onveilig is. Eerder as om miljoene [[Russiese roebel|roebels]] aan opknappings te bestee, het die bestuurder beveel dat beide die ballet- en operageselskappe na die [[Mariinskiteater|Keiserlike Mariinskiteater]] van Sint Petersburg verskuif word, tot groot ergernis van die orkes en operasangers, wat gevind het dat dié teater se akoestiek swakker was.'n Weelderige gala-opvoering is vir Februarie 1886 beplan ter viering van die verskuiwing na die nuwe teater. Die opvoering het die Petipa/Minkus-werk ''Les Pilules magiques'' ingesluit. Die werk het drie danstonele ingesluit: die eerste het plaasgevind in 'n grot wat deur towenaars bewoon is, terwyl die tweede verskeie kaartspeletjies ingesluit het wat deur dans tot lewe gebring is. In die derde en laaste toneel is 'n ''Grand divertissement'' van nasionale danse uit België, Engeland, Spanje en Rusland opgevoer. === Die Goue jare van Russiese ballet === Gedurende die goue era van die Russiese Ryk het die Sint Petersburgse balletgeselskap gefloreer, met 'n publiek wat oor 'n hoë vlak van kennis oor ballet beskik het. Die tesourie van die Russiese Keiser—wat op daardie stadium die rykste persoon op aarde was—het miljoene roebels per jaar spandeer aan die Keiserlike Ballet, opera en die Keiserlike Balletskool (vandag bekend as die Vaganova Akademie vir Russiese Ballet). Elke seisoen moes Petipa 'n nuwe ''Grand Ballet'' met veelvuldige bedrywe skep. Hy is ook versoek om die dansstukke vir verskeie operas te choreografeer, en om galas en ''divertissements'' voor te berei vir hofvertonings en keiserlike huweliksherdenkings. Ballet het in die tipe omgewing gefloreer, en die laat 19de en vroeë 20ste eeu word derhalwe beskou as die "goue era" van Russiese ballet. Hierdie era het saamgeval met 'n belangrike verandering: met die aftrede van Ludwig Minkus in 1886 het die bestuurder Ivan Vsevolozhsky die amptelike pos van "Balletkomponis" afgeskaf, in 'n poging om die musiek wat vir nuwe werke verskaf word te diversifiseer. Petipa het sy kolossale ''Grande Ballet'' getiteld ''La Vestale'' wat in antieke Rome afspeel in 1888 aangebied. Dit is opgevoer vir die benefietkonsert van die besoekende Italiaanse ballerina, Elena Cornalba. Die ballet is gebaseer op die musiek van die komponis Mikhail Ivanov, 'n bekende musiekresensent. Die volgende jaar het Ivan Vsevolozhsky die Italianer Riccardo Drigo—hoofdirigent van die Keiserlike Ballet & Italiaanse Opera—opdrag gegee om die musiek vir Petipa se ''Le Talisman'' te komponeer, ook met Cornalba. Alhoewel die ballet nie 'n sukses was nie, is Drigo se musiek geprys deur kritici. [[Lêer:Marius Petipa -1.JPG|duimnael|Karikatuur van Marius Petipa deur die broers Nikolai en Sergei Legat uit hul gevierde boek, ''"The Russian Ballet in Caricatures"''. Petipa word uitgebeeld met 'n banier wat lees: ''Петербургскій Балетъ'', (Afr: ''Sint Petersburg Ballet''.]] Vsevolozhsky het vir [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski|Tsjaikofski]] opdrag gegee om die musiek te komponeer vir Petipa se ''Doringrosie'', wat op 15 Januarie 1890 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|3 Januarie]]) opgevoer is. Die ballet was een van Petipa se meesterstukke. ''Doringrosie'' was so gewild dat dit teen April 1903 100 keer opgevoer is, wat dit een van die gewildste werke in die Keiserlike Ballet se repertorium gemaak het, net tweede na Petipa se ''Die Farao se Dogter''. Petipa is in 1892 gediagnoseer met 'n ernstige geval van die velsiekte ''pemphigus''. Die konstante pyn en jeukerigheid wat deur hierdie siekte teweeggebring is het veroorsaak dat Petipa hom vir die hele teaterseisoen van 1893 tot 1893 van choreografiewerk vir die Keiserlike Ballet weerhou het. Dit is 'n algemene feit dat die verantwoordelikheid om Tsjaikofski se tweede werk vir die Keiserlike Ballet, ''Die Neutekraker'' op te voer, op die Keiserlike Teater se tweede balletmeester, Lev Ivanov, geval het. Met betrekking tot die vraag oor wie uiteindelik verantwoordelik was vir die choreografie vir ''Die Neutekraker'', bestaan daar teenstrydige bronne. Sommige beweer óf dat Petipa verantwoordelik was vir die opvoering van die hele ballet óf dat hy bloot toesig gehou het oor Ivanov se vordering. ''Die Neutekraker'' is op 18 Desember 1892 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|6 Desember]]) saam met Tsjaikofski se opera ''Iolanta'' by die Mariinski-teater vertoon. Verskeie destydse kritici het die werk nie as 'n ballet beskou nie omdat, volgens hul mening, daar gans te veel klem geplaas is op uitspattighede, wat des te meer onsuksesvol gemaak is sedert die ballerina se rol verminder is tot 'n ''Grand Pas de deux'' in die slottoneel. Die kritici het ook gekla dat Ivanov se choreografie vervelig was, met slegs enkele gedeeltes wat geslaagd was omdat Ivanov kwansuis Petipa se choreografie en danse uit ander werke nageboots het. Een so 'n stuk choreografie wat in resensies genoem is was die ''Valse des flocons de neige'' (''Wals van die sneeuvlokkies''), wat na bewering amper identies was aan 'n wals uit Petipa se 1879-ballet, ''La Fille des Neiges'' (''Die dogter van die sneeu''). Petipa se siekte het hom daarvan weerhou om vir byna die hele 1892-1893-seisoen te werk. Dit was gedurende hierdie tyd dat Enrico Cecchetti, die bekende Italiaanse danser en onderwyser, vir Lev Ivanov begin help het om in te staan vir Petipa. In 1893 het Petipa toesig gehou oor Cecchetti en Ivanov se opvoering van ''Aspoestertjie'', wat gebaseer was op die musiek van Baron Boris Fitinhof-Schell. Die Italiaanse ballerina Pierina Legnani het haar debuut in die titelrol gemaak, en tydens die première op 15 Desember 1893 ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|3 Desember]]) het haar perfekte tegniek en uitvoering 'n sensasie veroorsaak, met kritici en balletaanhangers wat haar as die grootste ballerina van haar generasie beskryf het. In die laaste bedryf het sy die gehoor verstom deur iets te verrig wat nog nooit tevore deur enige ballerina gedoen is nie: 32 fouettés en tournant. Petipa was so betower deur die ballerina dat hy aan haar die seldsame titel van ''Prima ballerina assoluta'' gegee het, en in die loop van die volgende agt jaar het Petipa baie nuwe ballette opgevoer, veral met haar in gedagte. Petipa het na 'n lang siekbed teruggekeer met die eenbedryfwerk ''Le Réveil de Flore'' (''Die ontwaking van Flora''), gebaseer op musiek deur Riccardo Drigo. Die ballet het sy première gehad op 9 Augustus ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|28 Julie]]) 1894 by die [[Peterhof (paleis)|Peterhofpaleis]]. Petipa het ''Le Réveil de Flore'' opgevoer vir die troue van tsaar Alexander III se dogter, die Groothertogin Xenia met [[Groothertog Aleksander Michailowitsj van Rusland]]. Die ballet is kort daarna na die Mariinskiteater oorgeplaas. In 1893 is Tsjaikofski oorlede, en in Februarie 1894 is 'n gala ter ere van hom by die Mariinskiteater aangebied. Vir die geleentheid het Lev Ivanov die tweede toneel uit Tsjaikofski se ''Swanemeer'', vir die eerste keer in 1877 in Moskou opgevoer, opgevoer. Die gala was 'n sukses, met die stuk uit ''Swanemeer'' wat die grootste sukses was van die program. Daar is gou besluit dat 'n herlewing van die vollengte werk vir die 1894–1895-seisoen opgevoer sou word, met Ivanov wat die tweede en vierde tonele opgevoer het en Petipa die eerste en derde tonele. Riccardo Drigo sou Tsjaikofski se 1877-partituur in ooreenstemming met Petipa se instruksies hersien, en Tsjaikofski se broer Modeste sou die ballet se verhaal hersien. Die première op 27 Januarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|15 Januarie]]) 1895, met Legnani in die dubbele rol van Odette/Odile, was 'n triomf, en in Petipa en Ivanov se vorm sou ''Swanemeer'' mettertyd een van die gewildste van alle ballette word, en dit is steeds een van die grootste toetse vir die klassieke ballerina en die ''corps de ballet''. ===Die draai van die 20ste eeu=== Petipa het 'n groot deel van sy laaste jare daaraan spandeer om ouer ballette te laat herleef. In die winter van 1895 het Petipa weelderige herlewings aangebied van 1889 se ''Le Talisman'', en Saint-Léon se ''Die Klein Boggelrugperdjie'' van 1864 (as ''La Tsar-Demoiselle''), albei met Legnani in die hoofrolle. Met die draai van die 20ste eeu het Petipa meer herlewings aangebied: ''Die Farao se Dogter'' in 1898; ''La Esmeralda'', ''Giselle'' en ''Le Corsaire'' in 1899; ''La Bayadère'' in 1900 en ''Le Roi Candaule'' in 1903. Hierdie herlewings was Petipa se "afronding" van die werke. Petipa het ook nuwe werke opgevoer. Vir die vieringe wat gehou is by die [[Bolsjoi-teater|Moskouse Keiserlike Teater]] ter ere van die kroning van [[Nikolaas II van Rusland|Keiser Nikolaas II]], het Petipa 'n eenbedryfballet gebaseer op Drigo se musiek aangebied, getiteld ''Le Perle'' (''Die Pêrel''), wat tydens die gala van 29 Mei ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|17 Mei]]) 1896 die grootste sukses was. ''Le Perle'' was werklik 'n ''ballet à grand spectacle'': en is gebaseer op die onopgevoerde danstoneel ''La Pérégrina'' uit [[Giuseppe Verdi|Verdi]]] se opera ''Don Carlos'', wat deur Petipa se broer [[Lucien Petipa|Lucien]] gechoreografeer is. Die ballet was van Petipa se uitstekendste choreografieë vir 'n rolverdeling van 200 lede, gebaseer op Drigo se [[Richard Wagner|Wagneriaanse]] musiek. In 1896 is 'n benefietkonsert vir Petipa opgevoer om 50 jaar diens aan die Sint Petersburg Keiserlike Teaters te vier. Vir die geleentheid het Petipa een van die weelderigste ballette geskep wat hy ooit opgevoer het: ''Barbe-Bleue'' (''Bloubaard''), gebaseer op die Perrault-sprokie op die musiek van Pjotr Schenk. Die werk het sy première op 20 Desember ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|8 Desember]]) 1896 gehad. Baie kritici het gevoel dat die ballet bloot 'n reuse-verskoning vir 'n uitspattige skouspel was, iets wat des te meer duidelik gemaak is met die skouspelagtige vertoning van Pierina Legnani in die hoofrol van Ysaure. Die laaste toneel het bestaan uit 'n drie-delige astrologiese beweging getiteld ''Die Tempel van die Verlede, die Teenswoordige en die Toekoms''. Die ''Tempel van die Toekoms'' het die toneel voltooi, met die ''Pas de deux éléctrique'', wat deur Legnani en Nikolai Legat gedans is, onder entoesiastiese gelukwensing van die gehoor. Ten spyte van die kritiek op ''Bloubaard'' het die kritici eenparig die agt-en-sewentig-jarige Petipa se oënskynlik onbeperkte verbeelding in die skepping van klassieke dans geprys, wat weereens bewys het dat geen ander choreograaf in Europa kan beweer dat hy sy mededinger is nie. Op 19 Januarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|7 Januarie]]) 1898 het die byna tagtigjarige Petipa een van sy grootste ballette opgevoer naamlik, ''Raymonda'', wat in [[Hongarye]] afspeel tydens die [[Middeleeue]] en gebaseer is op musiek deur [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]. Petipa se ''"Pas classique hongrois"'' uit die laaste bedryf van die ballet het met verloop van tyd een van sy mees gevierde en blywende skeppings geword.<ref name=MPS /> Dit bevat van die moeilikste choreografie (wat Legnani in die titelrol, gedans het) en is een van die strengste toetse vir die klassieke ballerina. Petipa het op 23 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|10 Februarie]]) 1900 by die Hermitage Teater die ballet ''Les Millions d'Arlequin'' (ook bekend as ''Harlequinade'') aangebied, wat sy laaste meesterstuk sou wees. Dit is gebaseer op Drigo se musiek. ''Harlequinade'' is deur beide Drigo en Petipa opgedra aan die nuwe keiserin, [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt]]. ===Laaste jare met die Keiserlike Ballet=== Ten spyte van sy groot prestasies, was Petipa se laaste jare by die Keiserlike Ballet 'n moeilike tydperk. Teen die draai van die 20ste eeu het nuwe innovasies in klassieke dans begin oorneem. Benewens dit het Petipa se moeilike verhouding met die nuwe bestuurder van die Keiserlike Teaters, Vladimir Telyakovsky, wat in 1901 in die pos aangestel is, as 'n katalisator gedien om die einde van die balletmeester se sprankelende loopbaan te bespoedig. Telyakovsky het geen poging aangewend om sy afkeer van Petipa se werk weg te steek nie, aangesien hy gevoel het dat die kuns van klassieke ballet onder hom gestagneer het, en ook gevoel het dat ander choreograwe 'n kans moes kry. Maar selfs op die ouderdom van drie-en-tagtig, en met die konstante pyn wat teweeggebring is deur 'n ernstige geval van die velsiekte pemphigus, het die ou Maestro geen tekens van verlangsaming getoon nie, tot Telyakovsky se ergernis. Een voorbeeld van Telyakovsky se pogings om Petipa te "onttroon" het in 1902 gebeur toe hy Alexander Gorsky, voormalige hoofdanser van die Keiserlike Ballet, uitgenooi het om sy eie weergawe van Petipa se 1869-ballet, ''Don Quijote'', op te voer. Gorsky het 'n betrekking gehad as balletmeester van die [[Bolshoi-ballet]], en in 1900 het hy 'n volledige en hersiene weergawe van ''Don Quijote'' opgevoer wat radikaal verskil het van Petipa se oorspronklike werk. Petipa het woedend geraak toe hy verneem het dat die nuwe weergawe in Sint Peterburg opgevoer sou word, aangesien hy nie eens geraadpleeg is oor die produksie van 'n ballet, wat oorspronklik sy skepping was nie. Terwyl hy na 'n repetisie van Gorsky se produksie by die Mariinski-teater gekyk het, het Petipa uitgeroep ''"Sal iemand vir daardie jong man sê dat ek nog nie dood is nie?"''. Petipa was verder gefrustreerd deur die feit dat die Keiserlike Teater se nuut-aangestelde bestuurder, Nicholas Sergeyev, groot bedrae ontvang het om deur die [[Russiese Ryk]] te reis en van die ouer balletmeester se werke op te voer. [[Lêer:Marie Petipa -funeral -1910.JPG|duimnael|350px|Begrafnisoptog vir Marius Petipa, 17 Julie 1910, Sint Petersburg, Rusland]] [[Lêer:GrafmonumentPetipa.jpg|duimnael|Petipa se graf in die Alexander Nevsky-klooster, Sint Petersburg, Rusland]] Aan die einde van 1902 het Petipa begin werk aan 'n balletverwerking van die verhaal ''Sneeuwitjie en die Sewe Dwerge'' getiteld ''Die Magiese Spieël''. Petipa het die werk vir sy eie voordeel opgevoer, en dit sou 'n "semi-aftrede" vir die balletmeester wees. Die ballet, gebaseer op die musiek van die avant-garde komponis Arsenii Koreshchenko, is op 22 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|9 Februarie]]) 1903 by die Mariinski-teater opgevoer, met die gehoor wat saamgestel was uit die hele keiserlike familie, asook baie lede van die Sint Petersburgse adel. Die opvoering het gebruik gemaak van bisarre dekor en kostuums wat as ongeskik vir klassieke ballet beskou is. Ten spyte hiervan het Petipa aan die einde van die uitvoering 'n brullende gelukwensing van die gehoor ontvang. ''Le Miroir magique'' is beskou as 'n algehele mislukking, hoewel Petipa se choreografie nie gekritiseer is nie. Nie lank daarna nie het gerugte die rondte begin doen dat Petipa vervang gaan word, en Telyakovsky het selfs 'n aankondiging aan die ''Stock Trade Bulletin'', 'n Sint Petersburgse [[koerant]], gemaak dat ''"...die balletgeselskap gewoond sal moet word aan 'n nuwe balletmeester – Alexander Gorsky. Hy sal sy eie weergawes van 'Die Klein Boggelrugperdie' en 'Swanemeer' opvoer. Hy het albei ballette (vir die Moskou Bolsjoi-teater) heeltemal anders en op 'n baie meer oorspronklike manier opgevoer. "'' Op die ou end het Gorsky Petipa nooit as ''premier maître de ballet'' opgevolg nie. Die gesogte pos sou later aan [[Mikhail Fokine]] gaan. Telyakovsky het geweet dat hy nie wettiglik Petipa se diens kon beëindig nie, aangesien hy steeds gekontrakteer was as ''premier maître de ballet'', daarom het hy 'n veldtog begin om die ou meester uit die teater te verdryf. In 1902 het Telyakovsky 'n komitee bestaande uit invloedryke lede van die Keiserlike Teaters op die been gebring in 'n klaarblyklike poging om Petipa sy magte ten opsigte van rolverdeling, repertorium en die aanstelling van dansers weg te neem, hoewel die lede van die komitee Petipa as voorsitter aangestel het, tot Telyakovsky se ergernis. Telyakovsky het egter kort hierna doelbewus begin om nie waens te stuur om Petipa vir spesifieke repetisies te gaan haal nie, of nie vir hom lyste van rolverdelings vir verskeie ballette te stuur nie, en selfs nie vir Petipa in kennis te stel van verskeie repetisies wat plaasvind nie, inligting wat die balletmeester wetlik moes hê. Nietemin het Petipa se gevorderde ouderdom en swak gesondheid hom met min energie gelaat om die direkteur teen te staan. Petipa is in Maart 1904 deur familielede van Jules-Henri Vernoy de Saint-Georges uitgenooi om ''Die Farao se Dogter'', waarvan die libretto deur Saint-Georges geskryf is, by die Parys Opéra (die Palais Garnier) op te voer, maar sy gesondheid het hom daarvan weerhou. Ten spyte van rusies met Telyakovsky en sy swak gesondheid, het Petipa steeds daarin geslaag om te werk, aangesien hy voortdurend deur die dansers van die Keiserlike Ballet om raad en bystand versoek is, en hy het selfs daarin geslaag om van die danse in sy ouer werke te hersien. In 1904 het Petipa die groot ballerina [[Anna Pavlova]] afgerig vir haar optredes in ''Giselle'' en haar debuut in ''Paquita''. Petipa se dagboeke weerspieël sy voortdurende vrees vir veroudering en die feit dat hy min tyd gehad het om te lewe. In die lig hiervan het die balletmeester byna elke minuut tot sy beskikking daaraan spandeer om variasies te skep en verskeie van die danse in sy ouer werke te verwerk en te hersien. In 1903 het Petipa splinternuwe choreografie geskep vir verskeie van die ''pas'' in sy 1868-ballet, ''Le Roi Candaule''. Vir hierdie herlewing het Petipa 'n nuwe weergawe van die gevierde ''Pas de Diane'' geskep, wat later deur [[Agrippina Vaganova]] omskep sou word in die beroemde ''Diane en Actéon Pas de Deux''. Sulke werk het die balletmeester aangespoor om in sy dagboeke op te merk: ''"Ek is onverbeterlik."'' Petipa het hierna begin met werk aan wat sy laaste ballet sou wees. ''La Romance d'un Bouton de rose et d'un Papillon'', gebaseer op die musiek van Drigo, was volgens Olga Preobrajenska, ''" ... 'n klein meesterstuk."'' Die werk was geskeduleer om op 5 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|23 Januarie]]) 1904 opgevoer te word by die Keiserlike Teaters, maar Telyakovsky het die opvoering twee weke voor die première skielik gekanselleer. Die amptelike rede hiervoor was die uitbreking van die [[Russies-Japannese Oorlog]]. Vir Petipa was dit die laaste strooi, en hierna het hy selde weer die teater of die Keiserlike Balletskool, waar repetisies gehou is, besoek. Die minister van die Keiserlike Hof (die aristokraat Baron Fredericks) het aan Petipa die titel "Lewenslange Balletmeester" gegee en aan hom 'n jaarlikse pensioen van 9 000 roebels toegestaan. == Oorblywende jare en afsterwe == Petipa het op 17 Januarie 1905 sy laaste komposisie in sy dagboek opgeteken: 'n variasie op die musiek van Cesare Pugni vir die ''Prima ballerina'' Olga Preobrajenska uit die ballet ''La Prima Ballerina'' (''La Danseuse en voyage''). Petipa het langsaan sy nota geskryf ''" ... dis klaar!"''. Petipa het tot 1907 in Sint Petersburg gebly. Op voorstel van sy dokters het hy saam met sy gesin na [[Jalta]] in Suid-Rusland vertrek, waar die vars lug beter was vir sy gesondheid, en kort hierna het die Petipa-gesin na [[Goerzoef]] in die [[Krim]]skiereiland vertrek, waar die balletmeester sy oorblywende jare deurgebring het. In 1907 skryf Petipa in sy dagboek ''"Ek kan verklaar dat ek 'n balletgeselskap geskep het waarvan almal gesê het: Sint Petersburg het die grootste ballet in die hele Europa."'' Petipa is op 14 Julie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|1 Julie]]) 1910 op die ouderdom van twee-en-negentig oorlede en drie dae later in die Alexander Nevsky-klooster in Sint Petersburg ter ruste gelê. == Ballette == === Nantes, Frankryk === * ''Le Droit du seigneur'' (1838) * ''La Petite Bohémienne'' (1838) * ''La Noce à Nantes'' (1838) === Bordeaux, Frankryk === * ''La Jolie Bordelaise'' (1840) * ''L’Intrigue amoureuse'' (1841) * ''La Vendange'' (1842) * ''Le Langage des fleurs'' (1844) === Madrid, Spanje === * ''Carmen et son toréro'' (1845) * ''La Perle de Séville'' (1845) * ''L’Aventure d’une fille de Madrid'' (1845) * ''Départ pour la course des taureaux'' (1845) * ''La Fleur de Grenade'' (1846) * ''Forfasella ó la hija del infierno'' (1846) * ''Alba-Flor la pesarosa'' (1847) === Rusland === '''[[Bolsjoi-teater, Sint Petersburg|Keiserlike Bolsjoi-Kammeni-teater]], Sint Petersburg''' * ''Paquita'' (herlewing, ná J. Mazilier). Opgevoer saam met Frédéric Malevergne. Musiek deur Edouard Deldevez en Ludwig Minkus. 8 Oktober ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|26 September]]) 1847. * ''Le Diable amoureux'' (as ''Satanella'') (herlewing ná J. Mazilier. Opgevoer saam met Jean Petipa. Musiek deur Napoléon Henri Reber, François Benoist en Konstantin Liadov. 22 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|10 Februarie]]) 1848. * ''Léda, ou la Laitière Suisse'' (herlewing ná F. Taglioni. Opgevoer saam met Jules Perrot en Jean Petipa. Musiek deur Adalbert Gyrowetz, Michele Carafa en Cesare Pugni. 16 Desember ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|4 Desember]]) 1849. * ''Giselle'' (herlewing ná Jean Coralli en J. Perrot). Opgevoer saam met Jules Perrot. Musiek deur [[Adolphe Adam]] en Cesare Pugni. 7 Februarie ([[Ou Styl- en Nuwe Styl-datums|OSD]] 26 Januarie) 1850. * ''Le Corsaire'' (herlewing ná J. Mazilier). Opgevoer saam met Jules Perrot. Musiek deur Adolphe Adam en Cesare Pugni. 24 Januarie (OSD 12 Januarie) 1858. * ''Un Mariage sous la Régence''. Musiek deur Cesare Pugni. 30 Desember (OSD 18 Desember) 1858. * ''La Carnaval de Venise'' (''pas de deux'' vir Amalia Ferraris). Musiek deur Cesare Pugni op 'n tema deur [[Niccolò Paganini]]. 24 Februarie (OSD 12 Februarie) 1859. * ''Le Marché des parisien''. Musiek deur Cesare Pugni. 30 April (OSD 23 April) 1859. *''La Somnambule'' (herlewing ná Jean-Pierre Aumer). Musiek deur Ferdinand Hérold en Cesare Pugni. 21 Desember (OSD 19 Desember) 1859. * ''Le Dahlia Bleu''. Musiek deur Cesare Pugni. 24 April (OSD 12 April) 1860. * ''Die Farao se Dogter''. Musiek deur Cesare Pugni. 30 Januarie (OSD 18 Januarie) 1862. * ''La Beauté du Liban, ou l’Esprit des montagnes''. Musiek deur Cesare Pugni. 24 Desember (OSD 12 Desember) 1863. * ''La Danseuse en voyage'' (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 16 November (OSD 4 November) 1865. * ''Florida''. Musiek deur Cesare Pugni. 22 Januarie (10 Januarie) 1866. * ''Faust'' (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Giacomo Panizza, Michael Costa, Niccolò Bajetti en Cesare Pugni. 19 November (OSD 7 November) 1867. * ''Tsaar Kandavl of Le Roi Candaule'' (''Le Roi Candaule''). Musiek deur Cesare Pugni. 31 Oktober (OSD 17 Oktober) 1868. * ''Catarina of La Fille du Bandit'' (herlewing ná Jules Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 13 November (OSD 1 November) 1870. * ''Les Deux étoiles''. Musiek deur Cesare Pugni. 31 Januarie (OSD 12 Januarie) 1871. * ''La Camargo''. Musiek deur Ludwig Minkus. 29 Desember (OSD 17 Desember) 1872. * ''Le Papillon'' (herlewing ná M. Taglioni). Musiek deur [[Jacques Offenbach]] en Ludwig Minkus. 19 Januarie (OSD 7 Januarie) 1874. * ''Ondine'' (''La Naïade et le Pêcheur'') (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 7 November (OSD 27 Oktober) 1874. * ''Les Brigands''. Musiek deur Ludwig Minkus. 6 Februarie (OSD 26 Januarie) 1875. * ''Les Aventures de Pélée''. Musiek deur Ludwig Minkus en [[Léo Delibes]]. 30 Januarie (OSD 18 Januarie) 1876. * ''A Midsummer Night's Dream'' (Mendelssohn) (Frans: ''Le Songe d’une nuit d’été''). Musiek deur Ludwig Minkus en [[Felix Mendelssohn]]. 26 Julie (OSD 14 Julie) 1876. * ''La Bayadère''. Musiek deur Ludwig Minkus. 4 Februarie (OSD 23 Januarie) 1877. * ''Roxana, la beauté du Monténégro''. Musiek deur Ludwig Minkus. 10 Februarie (OSD 29 Januarie) 1878. * ''La Fille des Neiges''. Musiek deur Ludwig Minkus. 19 Januarie (OSD 7 Januarie) 1879. * ''Frisac, ou la Double Noce''. Musiek verwerk deur Ludwig Minkus ná [[Giacomo Meyerbeer]], [[Giuseppe Verdi]], [[Vincenzo Bellini]] en [[Gioachino Rossini]]. 23 Maart (OSD 11 Maart) 1879. * ''Mlada''. Musiek deur Ludwig Minkus. 14 Desember (OSD 2 Desember) 1879. * ''La Fille du Danube'' (herlewing ná F. Taglioni). Musiek deur Adolphe Adam en Ludwig Minkus. 8 Maart (OSD 24 Februarie) 1880. * ''Zoraïa, ou la Maure en Espagne''. Musiek deur Ludwig Minkus. 13 Februarie (OSD 1 Februarie) 1881. * ''La Vivandière'' (as ''Markitenka'') (herlewing ná Saint-Léon). Musiek deur Cesare Pugni. 20 Oktober (OSD 8 Oktober) 1881. * ''Pâquerette'' (herlewing ná Saint-Léon). Musiek deur François Benoist en Ludwig Minkus. 22 Januarie (OSD 10 Januarie) 1882. * ''Pygmalion, ou La statue de Chypre''. Musiek deur Prins Nikita Trubestkoi. 23 Desember (OSD 11 Desember) 1883. * ''Coppélia'' (herlewing ná A. Saint-Léon). Musiek deur [[Léo Delibes]]. 7 Desember (OSD 25 November) 1884. * ''Le Diable à Quatre'' (as ''La Femme capricieuse'') (herlewing ná J. Mazilier). Musiek deur Adolphe Adam, Cesare Pugni en Ludwig Minkus. 5 Februarie (OSD 23 Januarie) 1885. * ''La Fille Mal Gardée'' (as ''La Précaution inutile'') (herlewing ná Paul Taglioni). Opgevoer saam met Lev Ivanov en Virginia Zucchi. Musiek deur Peter Ludwig Hertel, Ferdinand Hérold en Cesare Pugni. 27 Desember (OSD 15 Desember) 1885. '''[[Mariinskiteater]], Sint Petersburg''' * ''Les Pilules magiques''. Musiek deur Ludwig Minkus. 21 Februarie (OSD 9 Februarie) 1886. * ''L’Ordre du Roi''. Musiek verwerk deur Albert Vizentini ná [[Johann Strauss II]], [[Léo Delibes]], Daniel Auber, [[Jules Massenet]] en [[Anton Rubinstein]]. 26 Februarie (OSD 14 Februarie) 1886. * ''La Esmeralda'' (herlewing ná J. Perrot). Musiek deur Cesare Pugni. 29 Desember (OSD 17 Desember) 1886. * ''Fiametta'' (herlewing ná Saint-Léon). Musiek deur Ludwig Minkus. 18 Desember (OSD 6 Desember) 1887. * ''La Vestale''. Musiek deur Mikhail Ivanov. 1 Maart (OSD 17 Februarie) 1888. * ''Le Talisman''. Musiek deur Riccardo Drigo. 6 Februarie (OSD 25 Januarie) 1889. * ''Doringrosie''. Musiek deur [[Pjotr Iljitsj Tsjaikofski|Tsjaikofski]]. 15 Januarie (OSD 3 Januarie) 1890. * ''Nénuphar''. Musiek deur Nikolai Krotkov. 23 November (OSD 11 November) 1890. * ''Kalkabrino''. Musiek deur Ludwig Minkus. 25 Februarie (OSD 13 Februarie) 1891. * ''La Sylphide'' (herlewing ná F. Taglioni). Musiek deur Jean Madeleine Schneitzhoeffer en Riccardo Drigo. 31 Januarie (OSD 19 Januarie) 1892. * ''Die Neutekraker''. Opgevoer deur Petipa en Lev Ivanov. Musiek deur Tsjaikofski. 18 Desember (OSD 6 Desember) 1892. * ''Cendrillon'' (as ''Zolushka''). Opgevoer deur Lev Ivanov en Enrico Cecchetti onder toesig van Petipa. Musiek deur Baron Boris Fitinhof-Schell. 17 Desember (OSD 5 Desember) 1893. * ''Swanemeer'' (herlewing ná J. Reisinger). Opgevoer saam met Lev Ivanov. Musiek deur P. Tsjaikofski, verwerk deur Riccardo Drigo. 27 Januarie (OSD 15 Januarie) 1895. * '' Die Klein Boggelrugperdjie'' (as ''La Tsar-Demoiselle'') (herlewing ná A. Saint-Léon). Musiek deur Cesare Pugni en Riccardo Drigo. 18 Desember (OSD 6 Desember) 1895. * ''La Halte de la cavalerie''. Musiek deur Johann Armsheimer. 2 Februarie (OSD 21 Januarie) 1896. * ''Barbe-bleue''. Musiek deur Pjotr Schenck. 20 Desember (OSD 8 Desember) 1896. * ''Raymonda''. Musiek deur [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]. 19 Januarie (OSD 7 Januarie) 1898. * ''Die Towerspieël''. Musiek deur Arseny Koreshchenko. 22 Februarie (OSD 9 Februarie) 1903. '''Ander venues in Rusland''' * ''L’Étoile de Grenade''. Musiek deur Cesare Pugni. 21 Januarie (OSD 9 Januarie) 1855. Paleis van Groothertogin Elena Pavlovna, Sint Petersburg. * ''La Rose, la Violette et le Papillon''. Musiek deur Prins Pjotr Georgijewitsj van Oldenburg. 20 Oktober (OSD 8 Oktober 1857. Landgoed van Prins Prins Pjotr Georgijewitsj van Oldenburg, Tsarskoye Selo. * ''Terpsichore''. Musiek deur Cesare Pugni. 28 November (OSD 16 November) 1861. Keiserlike Teater, Tsarskoye Selo. * ''Titania''. Musiek deur Cesare Pugni. 30 November (OSD 18 November) 1866. Paleis van Groothertogin Elena Pavlovna, Sint Petersburg. * ''L’Amour bienfaiteur''. Musiek deur Cesare Pugni. 18 Maart (OSD 6 Maart) 1868. Vir studente van die Vaganova Akademie van Russiese Ballet, Sint Petersburg. * ''L’Esclave''. Musiek deur Cesare Pugni. 11 Mei (OSD 29 April) 1869. Keiserlike Teater, Tsarskoye Selo. * ''Don Quijote''. Musiek deur Ludwig Minkus. 26 Desember (OSD 14 Desember) 1869. [[Bolsjoi-teater]], Moskou. * ''Trilby''. Musiek deur Yuli Gerber. 6 Februarie (OSD 25 Januarie) 1870. Bolsjoi-teater, Moskou. *''Ariadne'' (herlewing ná J. Reisinger). Musiek deur Yuli Gerber. 26 Desember (OSD 14 Desember) 1878. Bolsjoi-teater, Moskou. * ''La Nuit et le Jour''. Musiek deur Ludwig Minkus. 30 Mei (OSD 18 Mei) 1883. Bolsjoi-teater, Moskou. Vir die kroningsplegtigheid van [[Alexander III van Rusland|Tsaar Alexander III]] en [[Prinses Dagmar van Denemarke]]. * ''L’Offrande à l’Amour''. Musiek deur Ludwig Minkus. 3 Augustus (OSD 22 Julie) 1886. Opgevoer ter er ere van Keiserin (Tsarina) Maria Fyodorovna. Keiserlike Teater, [[Peterhof-paleis|Peterhof]]. * ''Les Caprices du papillon''. Musiek deur Nikolai Krotkov. 17 Junie (OSD 5 Junie) 1889. Keiserlike Teater, Peterhof. Vir die huwelik van [[Alexandra van Griekeland (1870-1891)|Alexandra van Griekeland]] aan [[Groothertog Paul Aleksandrowitsj van Rusland]]. * ''La Forêt enchantée'' (herlewing ná Lev Ivanov). Musiek deur Riccardo Drigo. 25 Julie (OSD 13 Julie) 1889. Olga-eiland, Peterhof. * ''Un conte de fées''. Musiek deur (?) Richter. 16 April (OSD 4 April) 1891. Vir studente van die Keiserlike Balletskool, Sint Petersburg. * ''Le Réveil de Flore''. Musiek deur Riccardo Drigo. 9 Augustus (OSD 28 Julie) 1894. Keiserlike Teater, Peterhof. Vir die troue van Xenia Aleksandrovna van Rusland met [[Groothertog Aleksander Michailowitsj van Rusland]]. * ''La Perle''. Musiek deur Riccardo Drigo. 29 Mei (OSD 17 Mei) 1896, Bolsjoi-teater, Moskou. Vir die kroningsplegtigheid van [[Nikolaas II van Rusland|Tsaar Nikolaas II]] en [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt]]. * ''Les Noces de Thétis et Pélée'' (eenbedryfweergawe van ''Les Aventures de Pélée''). Musiek deur Ludwig Minkus en Riccardo Drigo. 9 Augustus (OSD 28 Julie) 1897. Olga-eiland, Peterhof. * ''Les Ruses d'Amour''. Musiek deur [[Aleksander K. Glazoenof|Glazoenof]]. 30 Januarie (OSD 17 Januarie) 1900. Keiserlike Teater van die [[Hermitage]], [[Winterpaleis]], Sint Petersburg. * ''Les Saisons''. Musiek deur A. Glazoenof. 20 Februarie (OSD 7 Februarie) 1900. Keiserlike Teater van die [[Hermitage]], [[Winterpaleis]], Sint Petersburg. * ''Les Millions d'Arlequin''. Musiek deur Riccardo Drigo. 23 Februarie (OSD 10 Februarie) 1900. Keiserlike Teater van die [[Hermitage]], [[Winterpaleis]], Sint Petersburg. *''Les Elèves de Dupré'' (eenbedryfweergawe van ''L’Ordre du roi''). Musiek deur Riccardo Drigo, gebaseer op die pastiche rangskik deur Albert Vinzentini. 27 Februarie (OSD 14 Februarie) 1900. Keiserlike Teater van die [[Hermitage]], [[Winterpaleis]], Sint Petersburg. * ''Le Cœur de la marquise''. Musiek deur Ernest Guiraud, met gesproke verse deur Frédéric Febvre. 7 Maart (OSD 22 Februarie) 1902. Keiserlike Teaters van die [[Hermitage]], [[Winterpaleis]], Sint Petersburg. * ''La Romance d'un Bouton de rose et d'un Papillon''. Musiek deur Riccardo Drigo. Nooit opgevoer nie (was geskeduleer om opgevoer te word op 5 Februarie (OSD 23 Januarie) 1904 by die Keiserlike Teater van die [[Hermitage]], [[Winterpaleis]], Sint Petersburg). == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = en | il = Marius_Petipa }} {{vertaalvanaf | taalafk = de | il = Marius_Petipa }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Beaumont, Cyrl W. ''Complete Book of Ballets''. * Garafola, Lynn / Petipa, Marius. ''The Diaries of Marius Petipa''. Vertaalde uitgawe, met 'n voorwoord deur Lynn Garafola. Gepubliseer in ''Studies in Dance History.'' 3.1 (1992). * Guest, Ivor Forbes. ''Jules Perrot – Master of the Romantic Ballet''. * Guest, Ivor Forbes. ''Letters from a Ballet Master – The Correspondence of Arthur Saint-Léon''. Met 'n voorwoord deur Ivor Guest (redakteur). * Nekhendzi, A. (comp.) "Marius Petipa, Materials, recollections, articles" ({{Lang|ru|Marius Petipa, Materialy, vospominaniya, stat'i}}) Ed. Yuri Slonimsky ''et al.'' (Leningrad Staatsteater-museum 1971). * Petipa, Marius. ''Memuary Mariusa Petipa solista ego imperatorskogo velichestva i baletmeistera imperatorskikh teatrov'' (''Die Memoirs van Marius Petipa, Solis van Sy Keiserlike Majesteit en Balletmeester van die Keiserlike Teaters''). * Wiley, Roland John. ''Dances from Russia: An Introduction to the Sergeyev Collection'' Gepubliseer in ''The Harvard Library Bulletin''. * Wiley, Roland John, redakteur en vertaler. ''A Century of Russian Ballet: Documents and Eyewitness Accounts 1810–1910''. * Wiley, Roland John. ''The Life and Ballets of Lev Ivanov''. * Wiley, Roland John. ''Tchaikovsky's Ballets''. * [https://web.archive.org/web/20070224011836/http://www.articlemyriad.com/24.htm Biografiese/analitiese artikel oor Petipa] == Eksterne skakels == {{commons category|Marius Petipa}} *{{IMDb name|0677535}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Petipa, Marius}} [[Kategorie:Geboortes in 1818]] [[Kategorie:Sterftes in 1910]] [[Kategorie:Dansers]] [[Kategorie:Ballet]] mgggrovjpe9t08r0dx0lowush8hpuz0 0 407243 2970217 2789161 2026-09-23T18:00:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970217 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Chemiekas2 |Formule= {{chem|Cu|C|N}} |CASNo=544-92-3<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Copper_I_-cyanide|title=Compound summary|publisher=PubChem NIH|access-date=12 Oktober 2023|archive-date=30 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231230004046/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Copper_I_-cyanide|url-status=dead}}</ref> |Voorkoms= wit, room vastestof<ref name="PC"/> |Reuk=Reukloos <ref name="PC"/> |Reukdrempel= |Flitspunt=nie-brandbaar |MolereMassa=89.56 [g/mol]<ref name="PC"/> |Kookpunt= ontbind<ref name="PC"/> |Digtheid= 2,9<ref name="PC"/> |Smeltpunt= 474[[Celsius|&nbsp;°C]]<ref name="PC"/> |Oplosbaarheid= amper onoplosbaar<ref name="PC"/> |Ksp=3,2 10{{sup|-20}}<ref>{{cite web|url=https://www.chm.uri.edu/weuler/chm112/refmater/KspTable.html|publisher=University of Rhode Island|title=Solubility Product Constants near 25 °C.}}</ref> |LD50= |struktuur=Copper(I) cyanide A.jpg |struktuur2=Structure_of_LT-CuCN_(dissorderd_CN).jpg |HenryKonstante = |Ruimtegroep=C222{{sub|1}}<ref name="Hibb">{{cite journal|authors=Hibble, S.J., Eversfield, S.G., Cowley, A.R. and Chippindale, A.M.|year=2004|title= Copper(I) Cyanide: A Simple Compound with a Complicated Structure and Surprising Room-Temperature Reactivity|journal=Angewandte Chemie International Edition|volume=43|pages= 628-630|doi=10.1002/anie.200352844}}</ref> |Ruimtegroepnommer=20 |Selparms=@293 K:a=784,18(6),b=1280,45(10),c=1814,50(14)pm<ref name="Hibb"/> |DeltaHfus= }} '''Koper(I)sianied''' is 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[koper]] in sy +1 [[oksidasietoestand]] en [[blousuur]]. Dit is onoplosbaar in water en [[etanol]], maar los op in kaliumsianiedoplossings. Met sure ontbind dit en vorm [[blousuur]]. Dit vorm wanneer koperafval met ammoniumkarbonaat uitgeloog word en kaliumsianied bygevoeg word. Dit word vervaardig deur 'n alkalisianied en natriumbisulfiet by 'n oplossing van [[koper(II)sulfaat]] te voeg. Die sulfiet reduseer koper(II) na koper(I) wat dan neerslaan as sianied. <ref name="PC"/> :<math>2CuSO_4 + NaHSO_3 + H_2O + 2NaCN \rightarrow 2CuCN + 3NaHSO_4</math> ==Kristalstrukture== Koper(I)sianied kristalliseer in twee strukture. Die stabiele struktuur by kamertemperatuur (LT-CuCN) is ortorombies. Dit het oneindige -Cu-CN-Cu-CN-Cu-kettings wat 'n golfpatroon wys. Die kettings se golflengte is 9 CuCN-eenhede en dit bevat 5 onafhanklike kristallografiese koperposisies. Die kettings lê ewewydig aan mekaar in die ac-vlak en vorm lae. Die volgende laag in die b-rigting is gedraai oor 49°. Die oriëntasie van die CN-ione is wanordelik.<ref name="Hibb"/> LT-CuCN wys 'n faseoorgang na die hoëtemperatuurvorm (HT-CuCN) teen 563K, maar dié vorm kan ook metastabiel teen laer temperature vervaardig word en het die AgCN-struktuur. Dit bevat lineêre -Cu-CN-Cu-CN-Cu-kettings het sonder golfpatroon.<ref name="Hibb"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van koper|sianied]] 495r0zod0sxe7nktvlqdvgpqis2tnu2 0 408819 2970164 2925272 2026-09-23T12:46:49Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970164 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hitchin70.jpg|duimnael|Hitchin in 2016]] '''Nigel James Hitchin''' [[Fellow of the Royal Society|FRS]] (gebore 2 Augustus 1946) is 'n Britse wiskundige wat spesialiseer in differensiële meetkunde, peilteorie, algebraïese meetkunde en wiskundige fisika. Hy is 'n emeritusprofessor in [[Wiskunde]] aan die [[Universiteit van Oxford]]. == Akademiese loopbaan == Hitchin het studeer aan die Ecclesbourne-skool, Duffield, en sy [[Baccalaureus Artium|B.A.-graad]] in wiskunde aan Jesus College, Oxford, in 1968 voltooi.<ref name="Jesus">''Fellows' News'', Jesus College Record (1998/9) (p.12)</ref> Nadat hy na Wolfson College verhuis het, verwerf hy sy D.Phil. in 1972. Van 1971 tot 1973 besoek hy die Instituut vir Gevorderde Studie en in 1973/74 die Courant Instituut vir Wiskundige Wetenskappe van die Universiteit van New York. Hy was toe 'n navorsingsgenoot in Oxford en begin in 1979 as tutor en later dosent en genoot van St. Catherine's College. In 1990 het hy 'n professor aan die Universiteit van Warwick geword en in 1994 die Rouse Ball Professor in Wiskunde aan die [[Universiteit van Cambridge]]. In 1997 is hy aangestel as die Savilian Leerstoel vir Meetkunde aan die [[Universiteit van Oxford]], 'n pos wat hy beklee het tot sy aftrede in 2016. Van sy mees noemenswaardige ontdekkings is die Hitchin-Thorpe-ongelykheid; Hitchin se plat projeksiekonneksie oor Teichmüller-ruimte; die Atiyah-Hitchin monopool metriek; die Atiyah–Hitchin–Singer-stelling; die ADHM-konstruksie van instantons (van Michael Atiyah, Vladimir Drinfeld, Hitchin en Yuri Manin); die hyperkähler-kwosiënt (van Hitchin, Anders Karlhede, Ulf Lindström en Martin Roček); Higgs-bundels, wat as oplossings vir die Hitchin-vergelykings ontstaan, 'n 2-dimensionele reduksie van die selfdubbele Yang–Mills-vergelykings; en die Hitchin-stelsel, 'n algebraïes volledig integreerbare Hamiltoniaanse stelsel wat geassosieer word met die data van 'n [[Algebraïese kromme|algebraïese kurwe]] en 'n komplekse reduktiewe groep. Hy en Shoshichi Kobayashi het onafhanklik die Kobayashi-Hitchin-korrespondensie uitgedink. Higgs-bundels, wat ook in die werk van Carlos Simpson ontwikkel is, is nou verwant aan die Hitchin-stelsel, wat 'n interpretasie het as 'n moduli-ruimte van semi-stabiele Higgs-bundels oor 'n kompakte Riemann-oppervlak of algebraïese kurwe. Hierdie moduli-ruimte het na vore gekom as 'n fokuspunt vir diep verbande tussen algebraïese [[meetkunde]], differensiële meetkunde, hyperkähler-meetkunde, wiskundige fisika en voorstellingsteorie. In sy artikel<ref name="gCYm">{{Verwysing|title=Generalized Calabi–Yau manifolds}}</ref> oor veralgemeende Calabi-Yau-spruitstukke, het hy die idee van veralgemeende komplekse spruitstukke bekendgestel, wat 'n enkele struktuur verskaf wat, as voorbeelde, Poisson-spruitstukke, simpektiese spruitstukke en komplekse spruitstukke insluit. Dit het wye toepassings gevind as die geometrieë van vloedkompaktifikasies in [[snaarteorie]] en ook in topologiese snaarteorie. Oor sy loopbaan het Hitchin 37 navorsingstudente gelei, insluitend Simon Donaldson (gedeeltelik saam met Atiyah toesig gehou). == Eerbewyse en toekennings == In 1991 is hy verkies as 'n [[Fellow of the Royal Society|genoot van die Royal Society]].<ref>{{Cite web|url=http://royalsociety.org/about-us/fellowship/fellows/|title=fellows|publisher=Royal Society|access-date=20 November 2010}}</ref> In 2003 is 'n Eregraad (Dokter in Natuurwetenskappe) aan hom toegeken deur die [[Universiteit van Bath]]. Hitchin is in 1998 as 'n Eregenoot van Jesus College verkies,<ref name="Jesus">''Fellows' News'', Jesus College Record (1998/9) (p.12)</ref> en die Senior Berwick-prys (1990), die Sylvester-medalje (2000) en die Pólya-prys (2002) is aan hom toegeken ter ere van sy verreikende werk. 'n Konferensie is gehou ter ere van sy 60ste verjaardag, in samewerking met die 2006 Internasionale Kongres van Wiskundiges in Spanje. In 2012 het hy 'n genoot van die American Mathematical Society geword.<ref>[https://www.ams.org/profession/fellows-list List of Fellows of the American Mathematical Society]. Retrieved 21 January 2013.</ref> In 2014 is nog 'n eregraad (doktor in die wetenskap) aan die Universiteit van Warwick aan hom toegeken. In 2016 het hy die Shaw-prys in Wiskundige Wetenskappe ontvang. <ref>{{Cite web|url=http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=256&fourid=466|title=Shaw Prize 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019210510/http://www.shawprize.org/en/shaw.php?tmp=3&twoid=102&threeid=256&fourid=466|archive-date=19 October 2016|access-date=31 May 2016}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Fellow of the Royal Society]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1946]] gcayldt4npvuqiwugns4ghd553sqyqq 0 409320 2970195 2683802 2026-09-23T14:14:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970195 wikitext text/x-wiki {{Chemiekas2 |struktuur12=Calcium-sulfide-3D-ionic.png |struktuur2= |naam=Kaliumsulfied |formule={{ch2|CaS}} |CASNo=12015-71-3<ref name="PC">{{cite web|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Calcium-sulfide-_CaS|publisher=PubChem|title=Calcium Surfie|access-date= 7 Desember 2023|archive-date= 7 Desember 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180723/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/Calcium-sulfide-_CaS|url-status=dead}}</ref> |LD50= |Flitspunt= |pKa= |Reuk= soos [[waterstofsulfied|{{ch2|H2S}}]] in vogtige lug. |MolereMassa=72,15 g/mol<ref name="PC"/> |Smeltpunt=2000&nbsp;°C<ref name="CB">{{cite web|url=https://www.chemicalbook.com/ChemicalProductProperty_EN_CB3391370.htm|publisher=Chemical book|title=Calcium sulfide properties}}</ref> |Kookpunt= |Digtheid=2,6 <ref name="CB"/> |Oplosbaarheid=effens oplosbaar<ref name="CB"/> |Voorkoms= gelerig wit vastestof <ref name="CB"/> |Brekingsindeks=2,12 <ref name="CB"/> |Strukturbericht=B1 |Selparms= a=569 pm |Ruimtegroep= Fm{{bostreep|3}}m |Ruimtegroepnommer=225 |DeltaHf=-473,21 [kJ/mol]<ref name="NIST">{{Cite web|url=https://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C20548543&Units=SI&Mask=2#Thermo-Condensed|publisher=NIST|title=Condensed phase thermodynamic data}}</ref> |Sf_s=56,54 [j/molK]<ref name="NIST"/> }} '''Kalsiumsulfied''' in 'n [[sout (chemiese stof)|sout]] van [[kalsium]] met [[waterstofsulfied]] met die chemiese formule {{ch2|CaS}}. Dit kom in die natuur voor as die [[mineraal]] [[oldhamiet]].<ref name="PC"/> ==Kristalstruktuur== Kasliumsulfied kristalliseer in die kubiese [[haliet]]struktuur.<ref name="CB"/> (B1 in die [[strukturbericht-klassifikasie]]) ==Chemiese eienskappe== Kalsiumsulfied is min oplosbaar in water en onoplosbaar in alkohol. Die stof is [[higroskopie]]s en hidroliseer tot {{ch2|H2S}}. Dit reageer met sure om hierdie onwelriekende gas vry te stel.<ref name="CB"/> ==Vervaardiging== Onder 'n inerte atmosfeer kan kalsiumsulfied uit die elemente berei word:<ref name="CB"/> :<math>Ca(s) + S(s) \xrightarrow{hitte} CaS(s) </math> 'n Reduksie van [[kalsiumsulfaat]] met [[koolstof]] kan dit ook lewer: :<math>CaSO_4 + 2C \rightarrow CaS(s) + CO_2 \uparrow</math> ==Gebruike== Kalsiumsulfied word in fosfors, ligverf en vernis gebruik. Kalsiumsulfied word ook gebruik as 'n bymiddel vir smeermiddels en as 'n flotasiemiddel in ertsontginning.<ref name="CB"/> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Sulfiede}} [[Kategorie:Anorganiese verbindings]] [[Kategorie:Verbindings van kalsium]] 32l2tfdhz2qyz3ul7wjkefcqjlpxptv 0 411592 2970260 2759031 2026-09-23T18:57:28Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970260 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Karakter | naam = Jack Sparrow | beeld = Johnny Depp as Captain Jack Sparrow in Queensland, Australia.jpg | beeldonderskrif = Johnny Depp as Jack Sparrow, 2015. | verskyning1 = ''The Curse of the Black Pearl'' (2003) | geskep = Ted Elliott<br />Terry Rossio<br />[[Johnny Depp]] | uitbeelding = [[Johnny Depp]]<br />[[Anthony De La Torre]] (jonk) | stem = Johnny Depp (2006)<br />Jared Butler (2007-tans)<br />[[James Arnold Taylor]] (2006) | byname = Jackie/Jacky, Jackie boy/Jacky boy, Jack the Sparrow, Smith/Smithy, Justice Smith | spesie = Mens | geslag = Manlik | beroep = [[Seerower]] | familie = Edward Teague (vader)<br />Jack Teague (oom) | nasionaliteit = Engels }} '''Kaptein Jack Sparrow''' is 'n [[Fiksie|fiktiewe karakter]] en die hoofkarakter van die ''Pirates of the Caribbean''-rolprentreeks en {{nowrap|-franchise}}. 'n Vroeë weergawe van Sparrow is deur die draaiboekskrywers Ted Elliott en Terry Rossio geskep, maar die finale karakter is geskep deur die akteur [[Johnny Depp]], wat ook die rol vertolk.<ref>{{Cite web |date=2018-10-14 |title=Johnny Depp Explained How He Created Captain Jack Sparrow |url=https://geektyrant.com/news/johnny-depp-explained-how-he-created-captain-jack-sparrow |access-date=2023-09-07 |website=GeekTyrant |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-11-16 |title=Johnny Depp created Captain Jack Sparrow by turning up sauna to '1000 degrees' until it affected him mentally |url=https://www.ladbible.com/entertainment/johnny-depp-captain-jack-sparrow-sauna-20221116 |access-date=2023-09-07 |website=LADbible |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=updated |first=Dirk Libbey last |date=2016-02-09 |title=How Cartoons Inspired Johnny Depp As He Created Captain Jack Sparrow |url=https://www.cinemablend.com/new/How-Cartoons-Inspired-Johnny-Depp-He-Created-Captain-Jack-Sparrow-111157.html |access-date=2023-09-07 |website=CINEMABLEND |language=en}}</ref> [[Lêer:Rolling Stones 01.jpg|duimnael|150px|links|Keith Richards in 1982.]] Die karakter, 'n [[Seerowery|seerower]], is geskoei op 'n kombinasie van [[The Rolling Stones]] se kitaarspeler [[Keith Richards]] en Looney Tunes-strokiesprente, veral die karakters [[Bugs Bunny]] en [[Pepé Le Pew]]. Hy verskyn die eerste keer in die rolprent van 2003 ''[[Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl]]'', en later in die opvolgprente ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest|Dead Man's Chest]]'' (2006), ''[[Pirates of the Caribbean: At World's End|At World's End]]'' (2007), ''[[Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides|On Stranger Tides]]'' (2011) en ''[[Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales|Dead Men Tell No Tales]]'' (2017). In die rolprente is Sparrow een van die seerowerlords in die Brethren Court, die Seerowerlords van die [[Sewe Seë]]. Hy kan verraderlik wees en oorleef hoofsaaklik deur sy brein te gebruik en te onderhandel, eerder as deur krag. Hy vlug van die gevaarlikste situasies en veg net indien nodig. Sparrow word bekendgestel waar hy sy skip, die Black Pearl, probeer terugkry van sy muitsugtige eerste stuurman, Hector Barbossa. Nadat hy geslaag het, probeer hy ontsnap van sy slegte skuld aan die legendariese Davy Jones, terwyl hy teen die [[Britse Oos-Indiese Kompanjie|Oos-Indiese Kompanjie]] veg. Later, toe hy na die [[Fontein van Jeug]] soek, word hy ontvoer en op [[Swartbaard]] se [[Queen Anne's Revenge]] geneem, waar hy gedwing word om hom na die Fontein te lei terwyl die Black Pearl in 'n bottel vasgekeer is. In 'n latere avontuur, toe die Spaanse spookkaptein Armando Salazar hom jaag, soek hy na die Drietandvurk van [[Poseidon]] terwyl hy ook probeer om die Pearl tot sy oorspronklike vorm te herstel. Die ''Pirates of the Caribbean''-reeks is geïnspireer deur die [[Disney]]-temaparkrit met dieselfde naam. Toe die rit in 2006 opgeknap is, is die karakter Jack Sparrow bygevoeg. Hy is die onderwerp van ander boeke, onder meer die kinderreeks ''Pirates of the Caribbean: Jack Sparrow'', wat van sy kinderjare vertel. == Konsep en skepping == === Karakter === Toe hulle die draaiboek vir ''The Curse of the Black Pearl'' skryf, het Ted Elliott en Terry Rossio kaptein Jack Sparrow gevisualiseer as 'n ondersteunende karakter soos [[Bugs Bunny]] en [[Groucho Marx]].<ref name="writers curse">{{cite video | people = Ted Elliott, Terry Rossio, Stuart Beattie, Jay Wolpert | title = Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl: Audio Commentary | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2003}}</ref> Die vervaardigers het hom hulle voorgestel as 'n jong [[Burt Lancaster]].<ref name="depp gold">{{cite news|author=Sean Smith |title=A Pirate's Life |work=Newsweek |date=June 26, 2006 |url=http://www.newsweek.com/pirates-life-111141 |access-date=May 30, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140110083047/http://www.newsweek.com/pirates-life-111141 |archive-date=January 10, 2014 }}</ref> Sparrow het 'n sedelike seerower verteenwoordig, met kaptein Barbossa as sy korrupte eweknie, maar albei was swendelaars.<ref name="writers curse" /> Sparrow se ware motiewe bly gewoonlik duister, en of hy eerbaar of boos is, hang van die gehoor se perspektief af.<ref>{{cite web|title=Shipload of Characters Both New and Familiar |publisher=Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest Production Notes |url=http://madeinatlantis.com/pirates/production/production3.htm |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927203635/http://madeinatlantis.com/pirates/production/production3.htm |archive-date=September 27, 2007 }}</ref> Ná die sukses van ''The Curse of the Black Pearl'', was die uitdaging volgens die regisseur, Gore Verbinski: "Jy wil nie net die Jack Sparrow-fliek hê nie. Dit is soos 'n knoffelmelkskommel. Hy is die spesery en jy het baie ander mans nodig... Laat ons hulle nie te veel Jack gee nie. Dit is soos te veel nagereg of te veel van 'n goeie ding."<ref name="chest verb">{{cite web|author=Jeff Otto |title=IGN Interviews Gore Verbinski |website=IGN |date=June 28, 2006 |url=http://uk.movies.ign.com/articles/714/714964p1.html |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119141047/http://uk.movies.ign.com/articles/714/714964p1.html |archive-date=January 19, 2012 }}</ref> Hoewel ''Dead Man's Chest'' geskryf is om die storielyn van die trilogie voort te dryf,<ref name="desperate" /> raak Sparrow se geestesgesteldheid terwyl hy deur Davy Jones agtervolg word, toenemend gespanne, en die skrywers het die [[Kannibalisme|kanibaalstorielyn]] uitgedink om te wys hy was in gevaar terwyl hy ter see of op land was. Sparrow is dronkgeslaan oor sy aangetrokkenheid tot Elizabeth Swann, en hy probeer dit deur die hele prent regverdig. [[Lêer:Jack Sparrow's head - drawing.jpg|duimnael|links|200px|'n Tekening van Jack Sparrow se kop.]] ''At World's End'' was bedoel om dit weer 'n karakterstuk te maak. Sparrow is op die punt van waansin ná sy lang eensame opsluiting deur Davy Jones,<ref name="desperate">{{cite news | author=Ian Nathan | title = Pirates 3 | work=Empire | pages = 88–92 | date = April 27, 2007}}</ref> en begeer nou onsterflikheid.<ref name="immortality">{{cite web|title=Characters (video) |publisher=Pirates of the Caribbean: At World's End Official site |url=http://pirates.disney.com/pirates-of-the-caribbean-at-worlds-end |access-date=May 31, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019173126/http://pirates.disney.com/pirates-of-the-caribbean-at-worlds-end |archive-date=October 19, 2013 }}</ref> Sparrow het 'n stryd met wat dit vat om 'n morele mens te wees<ref name="success">{{cite web |title=Success Can Be a Tough Taskmaster |work=Pirates of the Caribbean: At World's End Production Notes |url=http://numberonestars.com/pirates3/production1.htm |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070519042434/http://numberonestars.com/pirates3/production1.htm |archive-date=May 19, 2007 |df=mdy-all }}</ref> nadat sy eerlike streep in die tweede rolprent amper tot sy ondergang gelei het. Dit is duidelik uit sy toenemend wisselvallige gedrag en sy hallusinasies, waar dit lyk of dosyne "Jack Sparrows" die skip beman in sy afwesigheid, maar dan word die hallusinasies belangriker en daar is hoofsaaklik twee "Jacks" wat voortuderend stry oor watter pad om te volg: die onsterflike of die sterflike. Die laaste hallusinasie vind plaas terwyl Jack op die Dutchman gevange gehou word, en waar sy eerlike streep wen.<ref>{{cite web|title=Chapter 3 – Revealing the True Nature of all the Characters |work=Pirates of the Caribbean: At World's End Production Notes |url=http://numberonestars.com/pirates3/production3.htm |access-date=June 2, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711221541/http://numberonestars.com/pirates3/production3.htm |archive-date=July 11, 2012 }}</ref> Teen die einde van ''At World's End'' seil Sparrow na die Fontein van Jeug, 'n vroeë konsep vir die tweede prent.<ref>{{cite video | title = Charting the Return | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Rossio het in 2007 gesê 'n vierde prent is moontlik,<ref>{{cite news | title = Exclusive interview: Terry Rossio | publisher=Moviehole | date = February 12, 2007 | url = http://www.moviehole.net/interviews/20070212_exclusive_interview_terry_ross.html | access-date =February 12, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163402/http://www.moviehole.net/interviews/20070212_exclusive_interview_terry_ross.html |archive-date=October 11, 2007 }}</ref> en die vervaardiger, Jerry Bruckheimer. het sy belangstelling in 'n splinterreeks laat blyk.<ref>{{cite news | title = Bruckheimer talks Pirates spin-off | work=Moviehole | date = 10 Mei 2007 | url = http://www.moviehole.net/news/20070510_bruckheimer_talks_pirates_spin.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070512134248/http://www.moviehole.net/news/20070510_bruckheimer_talks_pirates_spin.html |archive-date=12 Mei 2007}}</ref> Verbinski het gesê "al die stories wat in die eerste prent begin het, is klaargemaak. As daar ooit nog 'n ''Pirates of the Caribbean''-rolprent is, sal ek van voor af begin en op die verdere avonture van kaptein Jack Sparrow fokus."<ref>{{cite news | author=Steve Fritz | title = Talking Pirates with Gore Verbinski | work=Newsarama | date = 30 November 2007 | url = http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=137989 | access-date=December 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090828033013/http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=137989|archive-date=28 Augustus 2009|url-status=dead}}</ref> ''On Stranger Tides'' is op 28 September 2008 die eerste keer aangekondig, tydens 'n Disneygeleentheid in die [[Dolby-teater|Kodakteater]]. Verbinski het nie die vierde prent geregisseer nie en is deur Rob Marshall vervang. Die fliek gebruik elemente van Tim Powers se roman van dieselfde naam, veral Swartbaard en die Fontein van Jeug, maar die prent is nie 'n regstreekse verwerking van die roman nie.<ref>{{cite news|url=http://herocomplex.latimes.com/uncategorized/johnny-depp-jack-sparrow-disney-costume/ |title=Johnny Depp (in Captain Jack Sparrow costume) surprises Disney D23 Expo audience |work=Los Angeles Times |date=September 11, 2009 |access-date=May 11, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701195008/http://herocomplex.latimes.com/uncategorized/johnny-depp-jack-sparrow-disney-costume/ |archive-date=July 1, 2013 }}</ref> Die mederegisseurs van die vyfde rolprent, ''Dead Men Tell No Tales'', was Joachim Rønning en Espen Sandberg.<ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.uk/pirates-caribbean-5-orlando-bloom-teases-plot-film-will-keira-knightley-return-complete-1479866 |title=Pirates of the Caribbean 5 Plot: Will Orlando Bloom and Keira Knightley reunite with Captain Jack Sparrow? |newspaper=International Business Times |author=Varma, Arjun |date=December 21, 2014 |access-date=December 21, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221032021/http://www.ibtimes.co.uk/pirates-caribbean-5-orlando-bloom-teases-plot-film-will-keira-knightley-return-complete-1479866 |archive-date=December 21, 2014 }}</ref> === Johnny Depp === Johnny Depp was op soek na 'n gesinsfliek om te maak toe hy die Walt Disney-ateljee in 2001 besoek en hoor van planne om die Pirates of the Caribbean-pretparkrit in 'n rolprent te verwerk. Hy was opgewonde oor die moontlikheid om 'n ou Hollywoodgenre te laat herleef.<ref name="depp gold" /> Hy het die draaiboek in die hande gekry en daarvan gehou. Die vervaardiger Jerry Bruckheimer het gevoel Depp sal aan die rolprent 'n skerpte gee wat jong en volwasse gehore sal lok ondanks Disney se reputasie vir kindervermaak.<ref name="talk" /> Volgens verskeie berigte en onderhoude het Depp vir die rol voorberei in die stoomkamer van 'n sauna. Soms het hy na bewering die temperatuur tot die maksimum verhoog. Die akteur is aangehaal waar hy sê: "Kaptein Jack is eintlik in 'n sauna gebore – my sauna. Ek het gemeen dit is 'n ou wat moontlik sy hele lewe lank op see was, of minstens vir die grootste deel van sy lewe, en hy het dus 'n groot mate van onontsnapte hitte aan sy brein ervaar."<ref>[https://www.eonline.com/news/984803/um-did-johnny-depp-boil-his-brain-in-a-1-000-degree-sauna Um, Did Johnny Depp ''Boil His Brain'' in a 1000-Degree Sauna? – E! Online]</ref> Depp se dogter was toe klein en hy het ook baie kinderprente gekyk.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ptkJKeTyuFg A Conversation with… Johnny Depp at Zurich Film Festival – YouTube]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=98m6wkLgoWI Johnny Depp on Creating Jack Sparrow and Fighting Disney – YouTube]</ref> Met die eerste leessessie het Depp die ander spelers verbaas met sy ongewone uitbeelding.<ref name="cocky">{{cite magazine | author=Ian Nathan | title = Pirates of the Caribbean 2 | pages = 66–69 | magazine=Empire | date = July 1, 2006}}</ref> Hy het 18de-eeuse seerowers nagevors en ooreenkomste met moderne rocksterre gesien; hy het dus sy spel op Keith Richards geskoei.<ref name="talk">{{cite web|author=Stax |title=Depp & Bruckheimer Talk Pirates |website=IGN |date=June 25, 2003 |url=http://uk.movies.ign.com/articles/425/425848p1.html |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102184110/http://uk.movies.ign.com/articles/425/425848p1.html |archive-date=January 2, 2008 }}</ref> Richards het later in twee kameerolle verskyn as Jack se vader, kaptein Teague: in ''At World's End'' en ''On Stranger Tides''. Verbinski en Bruckheimer het vertroue in Depp gehad, deels omdat [[Orlando Bloom]] die tradisionele Errol Flynn-tipe karakter sou speel. Disney se uitvoerende beamptes was aanvanklik verward oor Depp se spel, en het gevra of die karakter dronk of gay is. Disney se uitvoerende beampte, Michael Eisner, het verklaar Depp ruïneer die prent.<ref name="cocky" /> Depp het geantwoord Disney moet hom óf vertrou óf in die pad steek.<ref name="talk" /> Baie mense in die rolprentbedryf het Depp in die rol bevraagteken, want hy was 'n onkonvensionele akteur wat nie bekend daarvoor was dat hy in die tradisionele ateljeestelsel gewerk het nie.<ref>{{cite magazine|author=Chris Nashawaty |title=Box Office Buccaneer |magazine=Entertainment Weekly |url=http://ew.com/article/2003/07/25/how-pirates-fits-johnny-depps-quirky-career/ |access-date=May 18, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017212258/http://www.ew.com/article/2003/07/25/how-pirates-fits-johnny-depps-quirky-career |archive-date=October 17, 2015 }}</ref> Depp se toneelspel het byval gevind by die resensente. Alan Morrison het gedink dit is "heerlik ekstreem... Wat presisie en verbale inset betref, is dit 'n meestersklas in komedietoneelspel."<ref>{{cite magazine|author=Alan Morrison |title=Pirates Of The Caribbean: The Curse Of The Black Pearl |magazine=Empire |url=http://www.empireonline.com/movies/pirates-caribbean-curse-black-pearl/ |access-date=May 21, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161014173629/http://www.empireonline.com/movies/pirates-caribbean-curse-black-pearl/ |archive-date=October 14, 2016 }}</ref> [[Roger Ebert]] het Depp geprys omdat hy die karakter anders vertolk het as hoe dit geskryf is en het gedink Depp se spel is uiters oorspronklik. "Daar was nog nooit so 'n seerower, of eintlik enige mens, in enige ander fliek nie;... sy optrede toon 'n leeftyd van inoefening."<ref name=Ebert2003>{{cite news|author=Roger Ebert |title=Pirates Of The Caribbean: The Curse Of The Black Pearl |work=Chicago Sun-Times |date=July 9, 2003 |url=http://www.rogerebert.com/reviews/pirates-of-the-caribbean-the-curse-of-the-black-pearl-2003 |access-date=May 21, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141206033540/http://www.rogerebert.com/reviews/pirates-of-the-caribbean-the-curse-of-the-black-pearl-2003 |archive-date=December 6, 2014 |author-link=Roger Ebert }}</ref> Depp het 'n Screen Actor's Guild-prys vir sy toneelspel gewen, asook 'n benoeming vir 'n [[Golden Globe]]<ref>{{cite web |title=Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl Awards |website=Allmovie |url=http://www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&sql=1:281052~T4 |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080112201918/http://www.allmovie.com/cg/avg.dll?p=avg&sql=1%3A281052~T4 |archive-date=January 12, 2008 |df=mdy-all }}</ref> en 'n [[Oscar]] vir beste akteur, die eerste in sy loopbaan.<ref name="farewell?">{{cite news |title=Pirates World's End: Johnny Depp's Farewell? |publisher=Emanuel Levy |year=2007 |url=http://www.emanuellevy.com/article.php?articleID=5729 |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071009180548/http://www.emanuellevy.com/article.php?articleID=5729 |archive-date=October 9, 2007 }}</ref> Depp se terugkeer in ''Dead Man's Chest'' was die eerste keer dat hy in 'n opvolgprent gespeel het.<ref name="cocky" /> Hy het 'n MTV Movie Award<ref>{{cite news|author=MTV |title=The MTV Movie Awards Winners! |publisher=Comingsoon.net |date=June 4, 2007 |url=http://www.comingsoon.net/movies/news/20777-the-mtv-movie-awards-winners |access-date=June 4, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220220901/http://www.comingsoon.net/movies/news/20777-the-mtv-movie-awards-winners |archive-date=December 20, 2014 }}</ref> en 'n Teen Choice Award gewen vir ''Dead Man's Chest'', en is benoem vir 'n Empire Award en nog 'n Golden Globe.<ref>{{cite web|title=Awards for Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest (2006) |website=Internet Movie Database |url=https://www.imdb.com/title/tt0383574/awards |access-date=May 31, 2007 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319003230/http://www.imdb.com/title/tt0383574/awards |archive-date=March 19, 2012 }}</ref> Vir sy spel in ''At World's End'' het Depp 'n MTV Movie Award, People's Choice Award, Kids' Choice Award en nog 'n Teen Choice Award gewen. === Grimering en kostuums === [[Lêer:Johnny depp blurry CC-BY-cropped.jpg|duimnael|links|200px|Johnny Depp tydens verfilming, met Jack se bokbaard wat tydens die grimeringsessies aangesit is.]] Depp dra 'n pruik met rastalokke in 'n [[Rockmusiek|ruk-en-rol]]-benadering tot die seerowervoorkoms.<ref>{{cite video | title = Jack's Scarf And Wig | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Hy dra 'n rooi bandana en verskeie voorwerpe in sy hare, wat beïnvloed is deur Keith Richards se gewoonte om herdenkings van sy reise te versamel;<ref>{{cite video | title = Jack's Dingles | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Sparrow se versierings sluit sy "''[[Spaanse mat (munt)|piece of eight]]''" in.<ref name="world" /> Hy dra kohl om sy oë, wat geïnspireer is deur Depp se bestudering van [[nomade]]s, wat hy met seerowers vergelyk het,<ref>{{cite video | title = Jack's Eye Make-Up | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> en kontaklense.<ref name="epic">{{cite video | title = An Epic At Sea: The Making of Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2003}}</ref> Sparrow het verskeie goue tande en hy dra sy bokbaard in twee vlegsels.<ref>{{cite video | title = Jack's Beard | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Hy het verskeie [[tatoe]]s.<ref name="world">{{cite video | people = Gore Verbinski (regisseur) | title = Pirates of the Caribbean: At World's End | type = Film | publisher=Walt Disney Pictures |year=2007}}</ref> Depp het met die kostuumontwerper Penny Rose saamgewerk om die karakter se voorkoms te skep en het 'n driepunthoed as Sparrow se leerhoed gekies; om Sparrow uniek te maak dra die ander karakters nie leerhoede nie.<ref name="hat">{{cite video | title = Jack's Hat | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Depp het daarvan gehou om net een kostuum tydens verfilming te dra: 'n liggewig-sy-tweed-jas.<ref>{{cite video | title = Jack's Pirate Coat | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Sparrow se wapens was egte 18de-eeuse stukke: Sy [[swaard]] dateer van die 1740's en sy [[pistool]] van die 1760's. Albei is in [[Londen]] gemaak.<ref name="epic" /><ref>{{cite video | title = Jack's Sword | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> Depp het twee pistole op die stel gebruik; die een was van [[rubber]]. Sparrow se towerkompas is ook deur die hele reeks gebruik. Sparrow dra vier ringe, waarvan twee aan Depp behoort. Onder Depp se bykomede idees was die halssnoer van menslike tone wat Sparrow dra toe die Pelegosto voorberei om hom te eet,<ref>{{cite video | title = Jack's Cannibal Toe Necklace | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> en die septer is geskoei op een wat aan 'n vriend van Depp behoort het.<ref>{{cite video | title = Jack's Cannibal Scepter | type = DVD | publisher=Buena Vista |year=2006}}</ref> == Fiktiewe karakterbiografie == === Voor die flieks === ''Pirates of the Caribbean: The Complete Visual Guide'' gee 'n agtergrond vir Jack Sparrow waarin hy tydens 'n [[Tropiese sikloon|tifoon]] in die [[Indiese Oseaan]] op 'n seerowerskip gebore is en deur 'n [[Italianers|Italianer]] in die [[Skermsport|skermkuns]] opgelei is.<ref>{{cite book | author=Richard Platt |author2=Glenn Dakin | title = Pirates of the Caribbean: The Complete Visual Guide | publisher=Dorling Kindersley | year = 2007 | pages = 12–15 | isbn = 978-0-7566-2676-1}}</ref> Boeke wat Jack Sparrow se avonture volg voordat die flieks verfilm is, sluit in 'n reeks van 12 boeke wat op sy tienerjare fokus met die titel ''Pirates of the Caribbean: Jack Sparrow'',<ref>{{cite web|url=http://www.goodreads.com/series/50050-pirates-of-the-caribbean-jack-sparrow |title=Pirates of the Caribbean: Jack Sparrow series |publisher=Goodreads |access-date=December 7, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141124122909/http://www.goodreads.com/series/50050-pirates-of-the-caribbean-jack-sparrow |archive-date=November 24, 2014 }}</ref> en 'n reeks van 5 boeke, ''Pirates of the Caribbean: Legends of the Brethren Court''.<ref>{{cite web | url = http://www.goodreads.com/search?utf8=%E2%9C%93&query=Pirates+of+the+Caribbean%3A+Legends+of+the+Brethren+Court | title = Pirates of the Caribbean: Legends of the Brethren Court | publisher = Goodreads | access-date = December 7, 2014 | archive-date = June 9, 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150609033529/http://www.goodreads.com/search?utf8=%E2%9C%93&query=Pirates+of+the+Caribbean%3A+Legends+of+the+Brethren+Court | url-status = live }}</ref> In 2011 het Ann&nbsp;C. Crispin 'n roman met die titel ''Pirates of the Caribbean: The Price of Freedom'' geskryf wat meer op die rolprente fokus as op die vorige boeke. Dit volg Sparrow se avonture as 'n handelaarskaptein in diens van die Oos-Indiese Kompanjie, waarop in ''At World's End'' geskimp is. Crispin het die draaiboek voor die tyd gelees, maar die tonele is eindelik uit die prent gesny.<ref>{{cite web|url=http://www.goodreads.com/book/show/4558004-pirates-of-the-caribbean |title=Pirates of the Caribbean: The Price of Freedom |publisher=Goodreads |access-date=December 7, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150609033536/http://www.goodreads.com/book/show/4558004-pirates-of-the-caribbean |archive-date=June 9, 2015 }}</ref><ref>A.C. Crispin, ''Pirates of the Caribbean: The Price of Freedom'', 2011</ref> Die Wicked Wench was 'n seerowerslip onder bevel van 'n kaptein met die naam Morgan, wat dood is in 'n geveg met die Spaanse vlootkaptein Armando Salazar. Die stuurman, Jack Sparrow, word kaptein van die Wicked Wench nadat hy die bemanning tydens 'n geveg gered het. Sparrow vervoer later vir Cutler Beckett verskillende vragte, maar weier om [[Slawerny|slawe]] te vervoer. In die hoop om Sparrow aan te stel as een van die "operateurs", sien Beckett wat hy beskou as 'n "sondetjie" van Sparrow oor die hoof: Beckett het Sparrow gestuur om die verlore eiland Kerma te vind, asook die skat in die middel van die eiland. Sparrow het egter gesê hy kon nie die eiland opspoor nie. Beckett het vermoed dat Sparrow wel die eiland en die skat opgespoor het, maar hy het nie vir hom die presiese ligging gegee nie. Beckett het toe geëis dat die jong kaptein 'n vrag slawe na die Nuwe Wêreld vervoer. Sparrow het aanvanklik ingestem, maar toe hy besef hy verraai die Wicked Wench, sowel as homself, het hy in opstand gekom en die slawe bevry en na Kerma geneem. Woedend omdat Sparrow sy bevele veronagsaam het en die skat gesteel het, laat Beckett vir Sparrow in die tronk gooi. Ná 'n paar maande in die tronk vergesel Beckett vir Sparrow na waar die Wicked Wench voor anker lê, aan die kus van Wes-Afrika. Nadat hy Sparrow persoonlik met die "P"-merk gebrandmerk het, sodat hy vir altyd as 'n seerower (''pirate'') identifiseerbaar sal wees, gee Beckett opdrag dat die Wicked Wench afgebrand word. Sparrow bevry hom van sy wagte, duik in die see in en probeer sy skip red, maar hy is te laat. Die Wicked Wench sink, en Jack daarmee saam. Terwyl hy sterf, doen hy egter 'n beroep op [[Satan|Davy Jones]] om hom te red en vir nog 13 jaar toe te laat om 'n kaptein te wees, in ruil vir sy siel en 100 jaar diens aan boord van die [[Vlieënde Hollander|Flying Dutchman]]. Hy vra ook dat die Wicked Wench gered word en in die vinnigste, gevaarlikste seerowerskip op die sewe seë omskep word. Jones stem in en hys die skip van die seebodem op. Dit is nou verbrand en het die beeld van 'n engel op sy boeg.<ref>{{Cite web |date=2017-04-11 |title=The Legend of the Black Pearl |url=https://www.pirateshowcancun.com/blog/famous-buccaneer-blaggards/legend-black-pearl/ |access-date=2022-06-09 |website=Pirate Show Cancun |language=en-US |archive-date=2023-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230624041612/https://www.pirateshowcancun.com/blog/famous-buccaneer-blaggards/legend-black-pearl/ |url-status=dead }}</ref> Na aanleiding van die verbrande voorkoms, verf Jack die skip swart en voeg swart seile by. Hy herdoop dit die "Black Pearl". === Rolprente === ==== ''The Curse of the Black Pearl'' ==== Kaptein Jack Sparrow verskyn die eerste keer in ''The Curse of the Black Pearl'' (2003). In sy debuuttoneel kom Sparrow in Port Royal, [[Jamaika]], aan in 'n sinkende skip, en soek 'n nuwe skip om aan te voer. Hy red Elizabeth Swann, die dogter van goewerneur Weatherby Swann, van verdrinking, maar word vir seerowery tronk toe gestuur. Daardie nag val 'n vervloekte skip met die naam die Black Pearl Port Royal aan en Elizabeth word ontvoer. Die Black Pearl se kaptein, Hector Barbossa, soek desperaat een laaste goue munt om 'n antieke [[Asteke|Asteekse]] vloek te verbreek waaronder hy en sy bemanning is. [[Lêer:Jack Sparrow - Street art.jpg|duimnael|240px|Straatkuns van Jack Sparrow in [[Chili]].]] 'n Grofsmid met die naam Will Turner bevry Sparrow om hom te help om Elizabeth te red. Hulle gebruik die skip Interceptor en kry 'n deurmekaar bemanning byeen in Tortuga, [[Haïti]], voordat hulle vertrek na Isla de Muerta, waar Elizabeth aangehou word. Op pad verneem Will dat Sparrow die Black Pearl se oorspronklike kaptein was totdat Barbossa 10 jaar tevore 'n muitery gelei en die skip oorgeneem het, waarna hy Sparrow op 'n eiland agtergelaat het om te sterf. Sparrow vertel vir Will sy pa was 'n seerower bekend as "Bootstrap" Bill Turner.<ref name="curse">{{cite video | people = Gore Verbinski (regisseur) | title = Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl | type = Film | publisher=Walt Disney Pictures |year=2003}}</ref> Die reddingspoging misluk en Barbossa laat Jack en Elizabeth op dieselfde eiland agter waarop hy Sparrow vroeër gelos het. Elizabeth skep 'n vuursein en hulle word deur die vloot gered. Sparrow wil 'n ooreenkoms met kommandeur James Norrington sluit om Norrington na die Black Pearl te lei. Norrington weier totdat Elizabeth, wat desperaat is om Will te red, skielik Norrington se vroeëre huweliksaanbod aanvaar. Net voor die rolprent se klimaksgeveg met die seerowers by Isla de Muerta, haal Sparrow 'n vervloekte munt uit die skatkis, en maak homself onsterflik en in staat om teen Barbossa te veg. Hy skiet sy vyand dood met die pistool wat hy al 10 jaar lank dra, net toe Will die vloek verbreek. Al het Sparrow die vloot gehelp, word hy gevonnis om te hang.<ref name="curse" /> By Sparrow se teregstelling in Port Royal red Will hom, maar hulle word gou gevang. Elizabeth tree tussenbeide en verklaar haar liefde vir Will. Hy word begenadig, maar Sparrow ontsnap deur in die see te spring. Die Black Pearl en sy bemanning daag betyds op om hom te red en hy word weer die skip se kaptein. Norrington is beïndruk deur die seerower, en gee hom 'n dag voorsprong voordat hy hom agternasit.<ref name="curse" /> ==== ''Dead Man's Chest'' ==== 'n Jaar ná die gebeure van die eerste rolprent soek Sparrow die Dead Man's Chest, wat die hart van Davy Jones bevat. Dertien jaar voor die gebeure in die prent het Sparrow 'n ooreenkoms met Jones aangegaan om die gesinkte Black Pearl te red en Sparrow vir 13 jaar kaptein te maak. Die skuld moet nou betaal word. Jack glo as hy die Dead Man's Chest kan opspoor, kan hy sy siel bevry en Jones en die seë beheer.<ref name="chest">{{cite video | people = Gore Verbinski (regisseur) | title = Pirates of the Caribbean: Dead Man's Chest | type = Film | publisher=Walt Disney Pictures |year=2006}}</ref> Intussen wil lord Cutler Beckett van die Oos-Indiese Kompanjie self die kis hê. Beckett neem Will Turner en Elizabeth Swann in hegtenis en dwing Will om na Sparrow en sy towerkompas te soek. Will spoor Sparrow se bemanning op Pelegosto op, wat deur kannibale oorgeneem is wat Sparrow wil eet. Hulle ontsnap en reis na Tia Dalma ('n toweragtige vrou onthul later sy is die godin [[Kalipso (mitologie)|Kalipso]], wat as Dalma in 'n menslike vorm gevange gehou word, en die voormalige minnares van Jones). Dalma gee vir Sparrow 'n fles met grond – Jones kan net elke 10 jaar aan land kom, en omdat die land die plek is waar Sparrow veilig is, stel Dalma met die grond voor hy neem die land saam met hom. Sparrow gaan 'n nuwe ooreenkoms met Jones aan dat hy 100 siele aan hom sal lewer in ruil vir sy eie. Jones hou Will se siel as die eerste een. Sparrow maak matrose in Tortuga bymekaar toe hy Elizabeth Swann en James Norrington teenkom. Laasgenoemde het hom aan alkohol oorgegee. Sparrow oortuig Elizabeth dat Will bevry kan word deur die towerkompas te gebruik om die kis op te spoor. Die twee gaan na Isla Cruces en vind Will, wat van Jones se skip ontsnap en die sleutel van die kis gesteel het. Will wil Jones deur die hart steek en sy vader uit Jones se diens bevry, terwyl Norrington beplan om sy loopbaan te herstel deur die hart aan Beckett te besorg. Sparrow wil dit hê om Jones te oorreed om die [[Koppotiges|Kraken]] weg te hou wat hy stuur om mense te vang.<ref name="chest" /> Norrington ontsnap met die hart te midde van 'n geveg met Jones se bemanning en Jones roep die Kraken. Elizabeth, wat besef Sparrow is die teiken, keer die Kraken aan boord van die Black Pearl vas terwyl die bemanning dit verlaat, en sy soen hom terwyl sy hom aan die mas vasmaak. Toe verorber die monster vir Sparrow en sleep die skip en Sparrow se siel na ''[[Davy Jones's locker]]''. Die oorblywende bemanning soek skuiling by Tia Dalma, wat te voorskyn kom met 'n kaptein wat sê hy kan Sparrow red: 'n ontwaakte Hector Barbossa.<ref name="chest" /> ==== ''At World's End'' ==== Twee maande ná die gebeure in die tweede prent begin Cutler Beckett, met Davy Jones se hart in sy besit en die Flying Dutchman onder sy bevel, om alle seerowers te vermoor. Om hom te keer kom die nege seerowerlords van die Brethren Court byeen by Shipwreck Cove. Net Jack Sparrow is nie daar nie; hy is aan die einde van die vorige prent vermoor en na ''Davy Jones's locker'' gestuur. Sparrow, as seerowerlord van die [[Karibiese See]], moet egter teenwoordig wees, want hy het nie sy ''[[Spaanse mat (munt)|piece of eight]]'', 'n seerower se kenteken, aan 'n aangewese opvolger gegee nie. Al nege ''pieces of eight'' is nodig om die seegodin [[Kalipso (mitologie)|Kalipso]] te bevry om Beckett te verslaan. Saam met Elizabeth en Will lei Barbossa Sparrow se bemanning na ''Davy Jones's locker'' met gesteelde kaarte van die seerowerlord Sao Feng. Nadat die bemanning vir Sparrow opgespoor het, ontsyfer Sparrow 'n leidraad op die kaarte wat hulle uit die Locker help ontsnap.<ref name="world"/> By die Brethren Court volg Elizabeth kaptein Sao Feng op as seerowerlord en word sy gekies as "Pirate King" nadat Sparrow se stem 'n dooie punt beëindig het. Sparrow word vir 'n kort ruk met sy vader herenig. Tydens 'n onderhandeling met Beckett en Jones word Sparrow geruil vir Will, vir wie Jones en Beckett gevange geneem het. Die Black Pearl veg tydens 'n maalstroom wat Kalipso geskep het, met die Flying Dutchman. Sparrow veg teen Jones vir die kis sodat hy Jones se hart kan bekom om onsterflik te word. Toe Jones Will noodlottig wond, verkies Sparrow egter om Will te red deur hom te help om die hart te steek, wat Jones doodmaak en Will die Dutchman se kaptein maak. Saam vernietig die Pearl en die Dutchman Beckett se skip. Op die ou end voer Barbossa weer die bevel op die Pearl met Sao Feng se kaarte, en hy laat Sparrow en Joshamee Gibbs in Tortuga agter. Sparrow het egter die navigasiedeel van die kaarte uitgesny en begin na die [[Fontein van Jeug]] soek.<ref name="world" /> ==== ''On Stranger Tides'' ==== Voor die gebeure in die rolprent word Jack Sparrow taamlik bekend as die seerower wat die ligging van die Fontein van Jeug ken en dit gememoriseer het. In die prent word Joshamee Gibbs in Londen verhoor totdat Sparrow self arriveer om hom te red, vermom as 'n regter. Hulle word egter by die [[Sint James-paleis]] gevang. Jack word gesleep na 'n gedwonge oudiënsie met [[George II van Groot-Brittanje|koning George&nbsp;II]], wat wil hê Sparrow moet 'n ekspedisie na die Fontein lei. Hector Barbossa, nou 'n [[Seerowery#Kaapvaarders|kaapvaarder]] met 'n kunsbeen in diens van die Britte, onthul aan Jack dat hy sy been en die Black Pearl verloor het, en hy dink laasgenoemde het gesink. Jack Sparrow ontsnap en sy pad kruis met dié van 'n "Jack Sparrow"-nabootser, Angelica, 'n vrou uit Sparrow se verlede en 'n roekelose bedrieër. Angelica ontvoer Jack na die [[Queen Anne's Revenge]], die skip van [[Swartbaard]].<ref name="stranger">{{cite video | people = Rob Marshall (regisseur) | title = Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides | type = Film | publisher=Walt Disney Pictures |year=2011}}</ref> Angelica sê vir Jack sy gee voor sy is Swartbaard se dogter, maar onthul later sy is wel sy dogter, en dat Swartbaard die Fontein wil ontdek om sy voorspelde dood vry te spring. Hoewel Jack 'n muitery inisieer, 'n sendeling met die naam Philip Swift red en teen [[zombie]]manskappe veg, onderdruk Swartbaard self die muiters met 'n swaard wat skepe beheer, 'n mag waarvan Jack se muiters onbewus was. Swartbaard beoefen ook [[voedoeïsme]] en maak 'n voedoepop om Jack se wil te beheer. Jack hoor by Angelica die ritueel vir die Fontein vereis 'n traan van 'n [[meermin]] en twee silwerkelke op [[Juan Ponce de León|Ponce de León]] se skip, die Santiago. Die persoon wat die water met die traan dink, kry al die lewensjare van die ander een. Angelica wys vir Jack ook Swartbaard se versameling skepe in bottels, insluitende die Black Pearl. Nadat Swartbaard die meermin Syrena by Whitecap Bay gevang het, stuur hy vir Jack om die kelke te kry. Hy vat Jack se towerkompas en dreig sy eie dogter met 'n geweer. Aan boord van die Santiago ontmoet Jack vir Barbossa. Voordat Barbossa die kelke gaan haal, onthul hy sy ware agenda: wraak teen Swartbaard vir die aanval op die Black Pearl, wat Barbossa glo gesink het; hy weet nie die skip is in 'n bottel nie. Jack gee die kelke vir Swartbaard in ruil vir Angelica se veiligheid en Jack se kompas, waarmee Jack vir Gibbs wegstuur.<ref name="stranger" /> Nadat hulle die Fontein van Jeug gevind het, ontstaan 'n geveg totdat Angelica haar hand sny in 'n poging om Barbossa se vergiftigde swaard uit Swartbaard se bors te kry. Jack kry die kelke van Syrena, wat vir hom sê hy moenie haar traan mors nie. Sparrow vul die kelke met die oorblywende waterdruppels van die Fontein en kul Swartbaard om uit die kelk sonder die meermin se traan te drink. Al wou Swartbaard haar doodmaak sodat hy kon lewe, is Angelica kwaad vir Jack oor haar pa se dood. Hulle beken hulle gevoelens vir mekaar en Jack laat Angelica agter op 'n klein eiland, Sola Fide Beach, onseker of hy haar kan vertrou. Die woedende Angelica gebruik die een skoot van haar pistool om Jack dood te maak toe hy wegvaar, maar sy skiet mis. Jack sluit weer by Gibbs aan, en dié gebruik Sparrow se kompas om die gekrimpte Black Pearl op te spoor. Hoewel hy die geleentheid misgeloop het om onsterflik te word, vertel Sparrow vir Gibbs dis vir hom genoeg om beroemd te wees as die een wat die Fontein van Jeug opgespoor het, en hy belowe om aan te hou om die lewe van 'n seerower te lei. Nadat die rolprent se krediete aan die einde verbygerol het, word gewys hoe die Jack Sparrow-voedoepop na die eiland dryf waarop Angelica agtergebly het.<ref name="stranger" /> ==== ''Dead Men Tell No Tales'' ==== Voor die gebeure in die rolprent het Jack Sparrow se teenstander Hector Barbossa die rykste en magtigste seerower van die sewe seë geword, en die aanvoerder van 10 skepe. Intussen het Sparrow die Black Pearl teruggekry, steeds in 'n bottel. Sparrow se nuwe skip, die Dying Gull, het nooit sy ankerplek verlaat nie en sy jongste planne het misluk.<ref name="salazar">{{cite video | people = Joachim Rønning en Espen Sandberg (regisseurs) | title = Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales | type = Film | publisher=Walt Disney Pictures |year=2017}}</ref> Sparrow en sy bemanning probeer die nuwe bank van [[Sint Maartin]] beroof. Die rooftog is 'n sukses, maar al die goud in die sluitkas val uit toe hulle dit wegsleep, en Sparrow se bemanning verlaat hom. Die moedelose Jack ruil sy towerkompas vir 'n drankie. Dié verraad teenoor die kompas ontsluit egter 'n ou vyand, wat 'n enrstige wrok teen Sparrow het: die roekelose seerowerjagter kaptein Armando Salazar. Jare tevore het Sparrow vir Salazar verslaan deur hom te kul om sy skip na die Duiwel se Driehoek te vaar, waar hy en sy bemanning vervloek is om as die ondooies te lewe. Salazar sê Jack het in die skip se touwerk gaan sit soos 'n "voëltjie", en dit het hom die naam "Jack the Sparrow" besorg.<ref name="salazar" /> Terwyl hy in die tronk is, word Sparrow gekontak deur Henry Turner, die seun van Will Turner en Elizabeth Swann. Hy vra hulp om die Drietandvurk van Poseidon op te spoor, want Sparrow en Will het albei sy mag nodig om vloeke te verbreek wat met die see te doen het: Die vurk sal Sparrow help red van die wraak van Salazar en Will bevry van die Flying Dutchman. Sparrow huiwer eers, maar stem dan in. Die volgende dag word Jack gevonnis om onder die valbyl te sterf, maar hy word deur sy bemanning gered. Met die hulp van die aspirerende [[sterrekundige]] Carina probeer Jack en Henry die vurk opspoor. Barbossa stel die Pearl uit die bottel vry en gee hulle 'n kans om vir Salazar weg te vaar. Hulle spoor die Drietandvurk op. Hoewel Salazar amper vir Sparrow doodmaak, is hulle in staat om die vurk te vernietig. Met die vernietiging van die vurk word Salazar en sy bemanning weer lewend. Jack, Henry en Carina ontsnap terwyl Barbossa homself opoffer om Salazar dood te maak. Ondanks hulle verskille, treur Sparrow oor Barbossa se dood. Later sien Sparrow hoe Will en Elizabeth herenig word voordat hy vertrek, met die Black Pearl en sy kompas weer in sy besit.<ref name="salazar" /> == Karakterisering == Volgens die draaiboekskrywers Ted Elliott en Terry Rossio is Sparrow 'n swendelaar wat vernuf en misleiding gebruik om sy doeleindes te bereik. Hy verkies om verskille verbaal op te los, eerder as deur krag.<ref name="iconic">{{cite news |title=Pirates Dead Man's Chest: Depp's Iconic Role |publisher=Emanuel Levy |year=2006 |url=http://www.emanuellevy.com/article.php?articleID=2688 |access-date=May 31, 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927184450/http://www.emanuellevy.com/article.php?articleID=2688 |archive-date=September 27, 2007 }}</ref><ref name="DMCPressKit">[https://web.archive.org/web/20060902043515/http://adisney.go.com/disneypictures/pirates/downloads/POTC2_PressKit_Final.pdf POTC2 Presskit]</ref><ref>[https://www.dvdizzy.com/pirates-tedandterry-interview.html An Interview with Ted Elliott and Terry Rossio, writers of Pirates of the Caribbean – DVDizzy.com]</ref> Hy loop met 'n windmakerige, effens dronk stappie, praat onduidelik en het swaaiende handgebare. Sparrow is uitgeslape, berekenend en eksentriek. Hoewel Sparrow bekwaam met die swaard is, verkies hy om sy intelligensie te gebruik tydens gevegte, en hy gebruik die omgewing om die oorhand oor sy vyande te kry. Hy redeneer: "Hoekom veg as jy kan onderhandel?" Hy gebruik strategieë van niegewelddadige onderhandelings en steek sy vyande teen mekaar op.<ref name="chest" /> Hy laat sy vyande afsien van hulle moorddadige bedoelings en spoor hulle aan om die groter prentjie te sien, soos toe hy Barbossa oorreed om uit te stel om na sy sterflike vorm terug te keer sodat hy teen die vloot kan veg.<ref name="curse" /> Hy gebruik dikwels ingewikkelde woordspelings en woordeskat om sy vyande te verwar.<ref name="curse" /><ref name="chest" /> Daar word gesuggereer dat sy passifisme een van die redes is dat Barbossa en die bemanning van die Black Pearl gemuit het.<ref name="curse" /> {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | "Gentlemen, m'lady, you will always remember this as the day that you almost caught Captain Jack Sparrow." |- | style="text-align: left;" |– Jack ontsnap amper uit nog 'n moeilike situasie<ref name="curse" /> |} Die karakter word uitgebeeld as dat hy sy eie reputasie geskep, of minstens daartoe bygedra, het. Toe Gibbs vir Will vertel dat Sparrow van 'n woestyneiland ontsnap het deur twee seeskilpaaie aan mekaar vas te bind, smuk Sparrow die storie op deur te vertel die tou was gemaak van hare op sy rug, terwyl Sparrow eintlik ontsnap het deur met rumhandelaars te onderhandel. Toe Norrington hom daarvan beskuldig dat hy die swakste seerower is waarvan hy nog gehoor het, antwoord Jack: "Maar jy hét van my gehoor."<ref name="curse" /> Ondanks sy mooidoenery is Sparrow 'n seerower en moreel 'n dubbelsinnige karakter.<ref name="success" /> Toe hy instem om 100 siele, onder andere dié van Will, aan Davy Jones te lewer in ruil vir sy vryheid, vra Jones hom of hy 'n "onskuldige man – 'n vriend – aan 'n leeftyd van diens kan oorgee sodat jy kan vry rondloop". Ná 'n oomblik van weifeling sê Jack vrolik: "Jip! Ek is oukei daarmee!"<ref name="chest" /> Tog gee hy vir ander om, soos vir Angelica. Hy erken aan die einde van ''On Stranger Tides'' dat hy haar liefhet. Hy red ook die sendeling Phillip Swift, wie hy nog nooit voorheen ontmoet het nie. == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * [https://web.archive.org/web/20170730221343/http://www.imdb.com/character/ch0001274/ Jack Sparrow] op [[IMDb]] {{CommonsKategorie-inlyn|Jack Sparrow}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Jack Sparrow}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} {{DEFAULTSORT:Sparrow, Jack}} [[Kategorie:Fiktiewe karakters]] g6j4qcaam00mpo00adh1uqcv3b5hs9k 0 412054 2970261 2695601 2026-09-23T18:57:36Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970261 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Skuinse titel}} '''''Peppermint Frappé''''' is 'n 1967 [[Spaanse]] sielkundige riller geregisseer deur Carlos Saura, met [[Geraldine Chaplin]], José Luis López Vázquez en Alfredo Mayo in die hoofrolle. Die draaiboek is geskryf deur Saura, Rafael Azcona en Angelino Fons, gebaseer op 'n storie deur Carlos Saura. Die storie sentreer rondom 'n man wat obsessief raak met die vrou van 'n ou vriend en glo dat sy 'n geheimsinnige tromspeler is op wie hy eenkeer by 'n fees verlief geraak het. Hy agtervolg haar net om verskeie kere afgewys te word. Die film was Geraldine Chaplin se debuut in Spaanse rolprente, haar derde rol in Europese rolprente en die begin van haar lang en vrugbare vennootskap met Saura wat vir 'n dekade sou duur tot ''Ma Word Honderd Jaar Oud'' (1979). == Storielyn == 'n Paar hande sny beelde uit 'n modetydskrif noukeurig vir 'n persoonlike plakboek. Die hande is die van 'n beskeie en konserwatiewe geneesheer genaamd Julián. Hy bestuur 'n radiologiekliniek vanuit sy persoonlike woning, bygestaan deur 'n skaam, saggeaarde verpleegster genaamd Ana. Een middag word Julián genooi na die huis van die ma van sy vriend Pablo, waar 'n reünie van die twee kinderjare vriende gereël is. Pablo is 'n charismatiese en gesofistikeerde avonturier wat onlangs van [[Afrika]] af teruggekeer het met die onverwagte nuus dat hy met 'n pragtige en sorgvrye jong vrou met die naam Elena getrou het. Pablo gee vir Julián 'n drankie, sy gunsteling skemerkelkie, peperment frappe, terwyl die groep op die ingang van Elena wag, wat bo aantrek. Die gesig van die boeiende Elena verstom Julián sigbaar, aangesien Elena hom herinner aan 'n geheimsinnige vrou wat hy gesien het tromme slaan tydens die beroemde Heilige Week-ritueel in die dorpie Calanda. Sy hou vol dat sy hom nog nooit vantevore gesien het nie, en ook nog nooit in Calanda was nie. Ten spyte van haar teregwysings, vind Julián hom dadelik aangetrokke tot Elena se kosmopolitiese houding. Gedurende die dae na hul eerste ontmoeting, raak Julián al hoe meer verlief op Pablo se bruid en vind voorwendsel om tyd saam met haar deur te bring. Terwyl Pablo besig is, neem Julián vir Elena op besienswaardighede na Cuenca. Ten spyte van haar onverskilligheid teenoor sy aandag, verminder Julián se obsessie met Elena nie. Gefrustreerd deur sy onvermoë om Elena se liefde te wen, vestig Julián sy aandag op sy laboratoriumassistent, Ana, wat in die geheim op Julián verlief was. ’n Seksuele verhouding tussen die twee ontstaan. Julián manipuleer Ana en dwing haar om haarself aan te trek en te versorg soos Elena doen. Terwyl hy by Ana betrokke is, gaan Julián voort om die ontwykende Elena te agtervolg, maar sy weerstaan sy aangetrokkenheid met openlike bespotting. Julián nooi Pablo en Elena na sy huisie op die platteland om die naweek deur te bring. Hy neem hulle op 'n toer van die terrein van die verlate spa waar hy en Pablo as kinders gespeel het. Na 'n praktiese poets deur Pablo en Elena, wat daarop gemik is om Julián te verneder, begin Julián 'n uitgebreide wraak teen die egpaar beplan. Terwyl hy Elena se nuuskierigheid oor sy verhouding met Ana waarneem, nooi Julián Elena en Pablo om by hom en Ana in sy plattelandse huis aan te sluit. Voordat Pablo en Elena aankom, plaas Julián wat lyk soos gif in 'n karaf wat peperment frappe bevat. Wanneer Pablo en Elena aankom, vertel Julián vir hulle dat Ana 'n bietjie laat sal wees en bied hulle die drankie aan. Ná ’n paar slukkies begin die egpaar weer Julián belaglik maak. Wanneer hulle aan die gif beswyk, dra Julián hul liggame na hul motor wat hy van 'n krans af laat rol, wat die voorkoms gee dat die egpaar in 'n motorongeluk dood is. Terugkeer na sy plattelandse huis, vind Julián Ana nou geklee as die vrou van Calanda. Die film eindig as die twee omhels. == Inligting == * Oorspronklike titel: '''''Peppermint Frappé''''' * Adres: Carlos Saura * Produksie: Elías Querejeta * Teks: Rafael Azcona, Angelino Fons en Carlos Saura, gebaseer op 'n storie deur Carlos Saura * Musiek = Teddy Bautista en Luis de Pablo * Fotografie: Luis Cuadrado * Redigering: Pablo González del Amo * Rolverdeling = [[Geraldine Chaplin]]<br />[[José Luis López Vázquez]]<br />[[Alfredo Mayo]]<br />[[Emiliano Redondo]]<br />[[María José Charfole]]<br />[[Francisco Venegas]]<br />[[Pedro Luis Lozano]]<br />[[Víctor Manuel Moreno]]<br />[[Ana María Custodio]]<br />[[Fernando Sánchez Polack]] * Succession_criterion = [[Bylae:CEC-medalje vir die beste film|CEC-medalje vir die beste film]] * Preceded_by = [[The Hunt (film)|The Hunt]] * Gebeurde_deur = [[Las Vegas, 500 miljoen]] * Criterion_succession2 = [[Bylae: Sant Jordi-toekenning vir die beste Spaanse film|Saint George-toekenning]] * Preceded_by2 = [[The Hunt (fliek)|The Hunt]] * Gebeurde_deur2 = [[Las Vegas, 500 miljoen]] * Land = Spanje * Jaar = 1967 * Genre = Sielkundige riller * Duur = 92 minute * Produksiemaatskappy = [[Elías Querejeta Producciones Cinematografías S.L.]] * Verspreiding = [[Bocaccio Distribución S.A.]] * Begroting = * Versameling = * Imdb =0062113 * Filmaffiniteit = 326621 == Rolverdeling == * [[Geraldine Chaplin]] – Elena/ Ana/ Vrou van Calanda * [[José Luis López Vázquez]] – Julián * [[Alfredo Mayo]] – Pablo * Ana Maria Custodio – Pablo se ma * [[Emiliano Redondo]] – Arturo * [[Fernando Sánchez Polack]] – Geduldig == Ontvangs == Die film was Saura se eerste beduidende kommersiële sukses. '''''Peppermint Frappé''''' het die Silwer Beer vir Beste Regisseur - toekenning by die 18de Berlynse Internasionale Filmfees gewen. Dit is gelys om aan die [[Cannes-rolprentfees 1968|1968 Cannes-rolprentfees]] deel te neem, wat gekanselleer is weens die gebeure van Mei 1968 in Frankryk. == Ontleding == As 'n direkte eerbetoon aan '''''Vertigo''''', gebruik '''''Peppermint Frappé''''', Julián se obsessie met die Hitchcock-blonde vrou om Spanje se onderdrukte fassinasie met die "vreemde" Weste sowel as onderdrukte begeertes onder die nasionalistiese en isolasionistiese regime van [[Francisco Franco]] te illustreer. Verder is die film 'n ondersoek na onderdrukking en obsessie tydens Franco se era in [[Spanje]]. Daarbenewens dien die karakter van Julián se verpleegster, ook vertolk deur Chaplin, as 'n interessante voorbeeld van hoe 'n passiewe vroulike karakter 'n meer selfgeldende chauvinis kan beheer deur sy begeertes te manipuleer. In '''''Peppermint Frappé''''' skep 'n enkele aktrise en 'n handvol motiewe 'n ketting van assosiasies waarvan die stilistiese sofistikasie die skynbare eenvoud van die film se liniêre plotlyn weerlê. Saura het bedoel dat die film 'n eerbetoon moet wees aan sy mentor, regisseur [[Luis Buñuel]], wat van [[Calanda]] was. == Kritiek == Die rolprent is goed ontvang toe dit vrygestel is, en vandag het dit meer lof gekry en homself gevestig as een van Saura en Chaplin se beste werke en 'n klassieke meesterstuk van Spaanse film. Op die Brasiliaanse resensiewebwerf '''''Plano Crítico''''' het resensent Luiz Santiago die film 'n telling van 4,5/5 gegee met die benaming van "uitstekend" en veral Saura se regie en die vertonings van Geraldine Chaplin en José Luis López Vázquez geprys. In die ontleding sê hy: "Die beste van die twee huldeblyke wat Carlos Saura aan Luis Buñuel gemaak het, Peppermint Frappé (1967) is 'n meesterstuk van Spaanse film, en was die beginpunt vir die filmmaker se erkenning buite sy land. [… ] Die toekoms is egter onseker; sodra die fantasie verwesenlik is, koel die intensiteit daarvan af. Hierdie onsekerheid wat so latent uitgedruk word, is nog 'n punt wat ons toelaat om hierdie film as 'n meesterstuk te kwalifiseer, nie net as gevolg van die manier waarop dit onthul en aan die kaak stel nie. hierdie kwessies, maar deur die gebruik wat dit maak van al die onmiddellike verhoudings, van wat in die lewe van enige gewone burger is, vatbaar, soos die karakters in die film, vir dieselfde passies en begeertes". == Toekennings == '''''23ste uitgawe van die Medals of the Circle of Cinematographic Writers''''' {| class=wikitable ! Kategorie || Kandidate || Resultaat |- |colspan=2|[[Bylae:CEC-medalje vir beste rolprent|beste rolprent]] || {{sel|Wenner}} |- |[[Bylae:CEC-medalje vir beste akteur|Beste akteur]] || [[José Luis López Vázquez]] || {{sel|Wenner}} |- |[[Bylae:CEC-medalje vir beste fotografie|Beste fotografie]] || [[Luis Cuadrado]] || {{sel|Wenner}} |- |[[Bylae: CEC-medalje vir beste draaiboek|Beste draaiboek]] || [[Rafael Azcona]]<br />[[Angelino Fons]]<br />[[Carlos Saura]] || {{sel|Wenners}} |} '''''Saint George-Toekennings'''''. {| class=wikitable ! Kategorie || Kandidate || Resultaat |} Berlynse Internasionale Filmfees-toekenning – Silwer Beer 1968 as beste regisseur. == DVD vrystelling == '''''Peppermint Frappé''''' is beskikbaar in Streek 2 DVD in Spaans sonder Engelse onderskrifte. Daar is geen Streek 1 DVD beskikbaar nie. == Bronnelys == * [http://www.rottentomatoes.com/m/peppermint_frappe/| Peppermint Frappe - Fliekresensies, lokprente, prente - Rotten Tomatoes]. * [http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1968/03_preistr_ger_1968/03_Preistraeger_1968.html| "Berlinale 1968: Pryswenners"]. berlinale.de. Op 5 Maart 2010 onttrek. * [http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/2668/year/1968.html| "Fees de Cannes: Peppermint Frappé"]. festival-cannes.com. Onttrek op 4 April 2009 . * [https://web.archive.org/web/20100105054647/http://filmref.com/directors/dirpages/saura.html| "Carlos Saura"]. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 5 Januarie 2010. Onttrek 29 Desember 2009. * [http://tell.fll.purdue.edu/RLA-Archive/1998/spanish-html/Willem,%20Linda.htm| Vertelling van The National Identity: Myth, Power, And Dissidence]. Archived 2011-06-11 at the [[Wayback Machine]]. == Eksterne skakels == * [https://www.imdb.com/title/tt0062113/| Peppermint Frappé] op [[IMDb]]. {{Normdata}} es3leiyhenm2c4zewy9smmv8yrymtjw 0 412639 2970165 2905217 2026-09-23T12:46:57Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970165 wikitext text/x-wiki '''Bevrydingsteologie''' is 'n [[teologie]]se benadering wat die "bevryding van die onderdruktes" beklemtoon. Dit is betrokke by sosio-ekonomiese ontledings, met sosiale besorgdheid oor die armes en politieke bevryding vir onderdrukte mense<ref>''Dictionary of Historical Terms'' (1998), 2nd ed., Chris Cook, ed., bl. 203.</ref> en spreek ander vorme van waargenome ongelykheid aan. Bevrydingsteologie was invloedryk in [[Latyns-Amerika]],<ref>{{cite journal |author-last=Løland |author-first=Ole Jakob |date=Julie 2021 |title=The Solved Conflict: Pope Francis and Liberation Theology |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s41603-021-00137-3.pdf |editor-last=Usarski |editor-first=Frank |journal=International Journal of Latin American Religions |volume=5 |issue=2 |location=Berlyn |publisher=Springer Nature |pages=287–314 |doi=10.1007/s41603-021-00137-3 |doi-access=free |issn=2509-9957 |eissn=2509-9965 |access-date=31 Julie 2021 |archive-date=9 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210909175058/http://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s41603-021-00137-3.pdf |url-status=live }}</ref> veral binne die [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolisisme]] in die 1960's ná die Tweede Vatikaankonsilie, waar dit die politieke praktyk geword het van teoloë soos Frei Betto, Gustavo Gutiérrez, Leonardo Boff, en Jesuïete Juan Luis Segundo en Jon Sobrino, wat die frase "voorkeuropsie vir die [[Armoede|armes]]" gewild gemaak het. “Die opsie vir die armes is bloot die idee dat, soos weerspieël in die kanonieke reg, "Die Christengelowiges is ook verplig om sosiale geregtigheid te bevorder en, met inagneming van die voorskrif van die Here, die armes by te staan." Dit dui op 'n verpligting aan die kant van diegene wat hulself Christene sou noem, om in die eerste plek vir die armes en kwesbares om te sien.” <ref name="dault">{{Cite journal|last= Dault|first=Kira|date= 22 Januarie 2015 |title=What Is the Preferential Option for the Poor?|url= https://www.uscatholic.org/articles/201501/what-preferential-option-poor-29649|journal=U.S. Catholic |volume=80|page =46 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200710124100/https://www.uscatholic.org/articles/201501/what-preferential-option-poor-29649 |archive-date=10 Julie 2020}}</ref> Hierdie uitdrukking is eerste gebruik deur Jesuïet Fr. Generaal Pedro Arrupe het in 1968 en kort na die Wêreldsinode van Katolieke Biskoppe in 1971 as tema "Geregtigheid in die wêreld" gekies.<ref name="dault" /><ref>{{Cite web|last=Crosby|first= Michael|date=17 Oktober 2016 |title= In 1971, the Bishops Sounded a Call for Justice|url= https://www.ncronline.org/blogs/ncr-today/1971-bishops-sounded-call-justice |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20200803072135/https://www.ncronline.org/blogs/ncr-today/1971-bishops-sounded-call-justice |archive-date=3 Augustus 2020 |access-date=10 Julie 2020|website= National Catholic Reporter}}</ref> Latyns-Amerika het ook [[Protestantisme|Protestant]]se voorstanders van bevrydingsteologie opgelewer, soos [[Rubem Alves]],<ref>{{cite book |last= Alves |first= Rubem A. |url= https://books.google.com/books?id=jVVjngEACAAJ |title= Towards a Theology of Liberation |publisher= Princeton Theological Seminary |year= 1988 |access-date= 4 Mei 2021 |archive-date= 14 Junie 2022 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220614165239/https://books.google.com/books?id=jVVjngEACAAJ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web|date=21 Julie 2014 |title= Rubem Alves – Liberation Theology Pioneer|url= http://criticaltherapy.org/rubem-alves-liberation-theology-pioneer/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113221938/http://criticaltherapy.org/rubem-alves-liberation-theology-pioneer/ |archive-date=13 Januarie 2015|access-date=21 Mei 2020|website= Critical Therapy Center|location= New York, NY}}</ref>José Míguez Bonino, en C. René Padilla, wat in die 1970's 'n beroep gedoen het op integrale sending, uitdruklik evangelisasie en sosiale verantwoordelikheid. Teologieë van bevryding het ook in ander dele van die wêreld ontwikkel soos swart teologie in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] en [[Suid-Afrika]], Palestynse bevrydingsteologie, Dalit-teologie in Indië, Minjung-teologie in Suid-Korea, asook bevrydingsteologie in [[Ierland]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Christelike strominge]] atrlklt3xgbq8tpgbm4ikdkj0m46qka 0 414151 2970458 2967403 2026-09-24T10:28:48Z HUEDBJ 214692 2970458 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Peter Nguyen Van Hung 2015-12-13 b.jpg|duimnael|Peter Nguyen Van Hung op Ketagalan Boulevard]] '''Peter Nguyen Van Hung''' ([[Viëtnamees]]: Phêrô Nguyễn Văn Hùng; [[Chinees]]: 阮文雄; [[pinyin]]: Ruǎn Wénxióng; gebore 1958) is 'n [[Viëtnamese]]-[[Australië|Australiese]] [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] [[priester]] en menseregte-aktivis in [[Republiek China|Taiwan]]. Hy is deur die [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] departement van buitelandse sake erken as 'n "held wat optree om moderne slawerny te beëindig".<ref name="state.gov" /><ref name="ET" /><ref name="vietbao" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="state.gov">{{cite book|chapter=III. Heroes Acting To End Modern Day Slavery|title=Trafficking in Persons Report|publisher=Office to Monitor and Combat Trafficking in Persons, United States Department of State|date=2006-06-05|access-date=2008-01-22|chapter-url=https://2001-2009.state.gov/g/tip/rls/tiprpt/2006/67020.htm}}</ref> <ref name="ET">{{cite news|work=Eastern Television News|url=http://www.bhr.com.tw/web/news/news_detail.asp?news_id=399|date=2005-08-15|access-date=2018-03-31|title=外籍神父博愛無私 為外勞及外籍新娘點燃希望之光 ("Foreign priests' selfless love - lighting the spark of hope for foreign workers and brides")|last=Fan|first=Wen-pin|language=zh}}</ref> <ref name="vietbao">{{cite news|url=http://www.vietbao.com/?ppid=45&pid=5&nid=106134|work=[[Việt Báo Daily News]]|title=Mời Dự Buổi Nói Chuyện Của Linh Mục Nguyễn Văn Hùng|date=2007-04-16|access-date=2008-01-22|language=vi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221150351/http://www.vietbao.com/?ppid=45&pid=5&nid=106134|archive-date=2009-02-21}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commonscat|Peter Nguyen Van Hung}} * {{Facebook|ChaHungVMWIO}} * {{Twitter|nvh2025}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Nguyen Van Hung, Peter}} [[Kategorie:Rooms-Katolieke priesters]] [[Kategorie:Menseregte-aktiviste]] [[Kategorie:Geboortes in 1958]] [[Kategorie:Lewende mense]] cjw55cv1xqa4fj3ltw18tqkzumuyapy 0 419726 2970155 2969511 2026-09-23T12:43:38Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970155 wikitext text/x-wiki [[Lêer:John Hopfield 2016.jpg|duimnael|John Hopfield in 2016.]] '''John Joseph Hopfield''' (gebore [[15 Julie]] [[1933]])<ref name="history.aip.org">{{Cite web |title=Hopfield, John J. |url=https://history.aip.org/phn/11501013.html |access-date=2024-10-08 |website=Physics History Network American Institute of Physics |archive-date=2024-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241008105302/https://history.aip.org/phn/11501013.html |url-status=dead }}</ref> is 'n Amerikaanse [[fisikus]] en emeritusprofessor van [[Princeton-universiteit]], veral bekend vir sy studie van assosiatiewe [[Neurale netwerk|neurale netwerke]] in 1982. Hy is bekend vir die ontwikkeling van die Hopfield-netwerk. In 2024 is hy saam met [[Geoffrey Hinton]] met die [[Nobelprys vir Fisika]] bekroon vir sy werk oor kunsmatige neurale netwerke vir [[masjienleer]].<ref>{{Cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/press-release/ |access-date=2024-10-08 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref><ref name=Nobel.Physics.2024>{{citation |last1=Taylor |first1=D.B. |display-authors=et al. |title=Nobel Physics Prize Awarded for Pioneering A.I. Research by 2 Scientists |url=https://www.nytimes.com/2024/10/08/science/nobel-prize-physics.html |journal=The New York Times |date=2024-10-08 |access-date=2024-10-08 }}</ref> Hy is bekroon met verskeie groot fisika-toekennings vir sy werk in multidissiplinêre velde, insluitend gekondenseerde materie-fisika, statistiese fisika en [[biofisika]]. ==Biografie== Vroeë lewe en opvoeding John Joseph Hopfield is in 1933 in [[Chicago]].<ref name="history.aip.org" /> gebore vir fisici John Joseph Hopfield en Helen Hopfield.<ref name="Lindsay-2021">{{Cite book |last=Lindsay |first=Grace |url=https://books.google.com/books?id=ieYdEAAAQBAJ&dq=john+hopfield+biography&pg=PA90 |title=Models of the Mind: How Physics, Engineering and Mathematics Have Shaped Our Understanding of the Brain |date=2021-03-04 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4729-6645-2 |language=en}}</ref> Hopfield het 'n [[Baccalaureus Artium]] met 'n hoofvak in [[fisika]] van Swarthmore Kollege in [[Pennsilvanië]] in 1954 en 'n Doktor in Filosofie in fisika van [[Cornell-universiteit]] in 1958 ontvang.<ref name="history.aip.org" /> Sy doktorale proefskrif was getiteld "'n Kwantummeganiese teorie van die bydrae van eksitone tot die komplekse diëlektriese konstante van kristalle".<ref>{{Cite web |title=A quantum-mechanical theory of the contribution of excitons to the complex dielectric constant of crystals |url=https://www.proquest.com/docview/301894791/ |access-date=2024-10-08 |website=proquest.com |language=en}}</ref> Sy doktorale adviseur was Albert Overhauser.<ref name="history.aip.org" /> ==Loopbaan== Hy het twee jaar in die teoriegroep by Bell Laboratories gewerk aan die struktuur van [[hemoglobien]],<ref name="history.aip.org" /><ref name="Lindsay-2021" /> en was daarna 'n fakulteitslid aan die Universiteit van Kalifornië, Berkeley (fisika, 1961–1964),<ref name=Nobel.Physics.2024/> Princeton Universiteit ( fisika, 1964–1980),<ref name=Nobel.Physics.2024/> [[California Institute of Technology]] (chemie en biologie, 1980–1997)<ref name=Nobel.Physics.2024/> en weer in Princeton (1997–),<ref name=Nobel.Physics.2024/><ref name="history.aip.org"/> waar hy die Howard A. Prior Professor is van Molekulêre Biologie, emeritus. <ref>{{Cite web |last=Office of Communications |date=8 Oktober 2024 |title=Princeton's John Hopfield receives Nobel Prize in physics |url=https://www.princeton.edu/news/2024/10/08/princetons-john-hopfield-receives-nobel-prize-physics |access-date=2024-10-08 |website=Princeton University |language=en}}</ref> In 1986 was hy 'n medestigter van die PhD-program vir Berekening en Neurale Stelsels by Caltech.<ref>{{Cite web |title=Caltech Celebrates 30 Years of its Computation and Neural Systems Option {{!}} Caltech Alumni |url=https://alumni.caltech.edu/caltech-celebrates-30-years-of-its-computation-and-neural-systems-option/ |access-date=2024-10-08 |language=en-US}}</ref> ==Werk== In sy doktorale werk van 1958 het hy geskryf oor die interaksie van eksitone in [[kristal]]le, en die term polariton geskep vir 'n kwasideeltjie wat in vastestoffisika voorkom.<ref>{{Cite journal |last=Hopfield |first=J. J. |date=1958-12-01 |title=Theory of the Contribution of Excitons to the Complex Dielectric Constant of Crystals |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRev.112.1555 |journal=Physical Review |language=en |volume=112 |issue=5 |pages=1555–1567 |doi=10.1103/PhysRev.112.1555 |bibcode=1958PhRv..112.1555H |issn=0031-899X}}</ref><ref name="Agranovich-2009">{{Cite book |last=Agranovich |first=Vladimir M. |url=https://books.google.com/books?id=dYePg7KvyIIC&dq=history+of+polariton+hopfield&pg=PA106 |title=Excitations in Organic Solids |date=2009-02-12 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-155291-5 |language=en}}</ref> Hy het geskryf: "Die polarisasieveld 'deeltjies' analoog aan [[foton]]e sal 'polaritone' genoem word."<ref name="Agranovich-2009" /> Sy polaritonmodel staan soms bekend as die Hopfield-diëlektrikum.<ref>{{Cite journal |last=Huttner |first=B. |last2=Barnett |first2=S. M. |date=1992 |title=Dispersion and Loss in a Hopfield Dielectric |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1209/0295-5075/18/6/003 |journal=Europhysics Letters |language=en |volume=18 |issue=6 |pages=487 |doi=10.1209/0295-5075/18/6/003 |issn=0295-5075}}</ref> In 1974 het hy 'n meganisme vir foutkorreksie in biochemiese reaksies bekendgestel, bekend as kinetiese proeflees om die akkuraatheid van [[DNS]]-replikasie te verduidelik.<ref>{{Cite journal |last=Hopfield |first=J. J. |date=1974 |title=Kinetic Proofreading: A New Mechanism for Reducing Errors in Biosynthetic Processes Requiring High Specificity |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1974-10_71_10/page/4135 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=71 |issue=10 |pages=4135–4139 |doi=10.1073/pnas.71.10.4135 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=434344 |pmid=4530290|bibcode=1974PNAS...71.4135H }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Flyvbjerg |first1=Henrik |url=https://books.google.com/books?id=QSVKAAAAQBAJ&dq=biography+hopfield+kinetic+proofreading&pg=PA449 |title=Physics of Bio-Molecules and Cells: Les Houches Session LXXV, 2–27 July 2001 |last2=Jülicher |first2=Frank |last3=Ormos |first3=Pal |last4=David |first4=Francois |date=2003-07-01 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-540-45701-5 |language=en}}</ref> Hopfield het sy eerste referaat in [[neurowetenskap]] in 1982 gepubliseer, getiteld "Neurale netwerke en fisiese stelsels met ontluikende kollektiewe berekeningsvermoëns" waar hy bekendgestel het wat nou bekend staan as Hopfield-netwerk, 'n tipe kunsmatige netwerk wat kan dien as 'n inhoud-adresseerbare geheue, gemaak van binêre neurone wat 'aan' of 'af' kan wees.<ref>{{Cite journal |last=Hopfield |first=J J |date=April 1982 |title=Neural networks and physical systems with emergent collective computational abilities. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1982-04_79_8/page/2554 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=79 |issue=8 |pages=2554–2558 |doi=10.1073/pnas.79.8.2554 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmid=6953413|pmc=346238 |bibcode=1982PNAS...79.2554H }}</ref><ref name="Lindsay-2021" /> Die oorspronklike netwerk het 'n beperkte geheue gehad, hierdie probleem is in 2016 deur Hopfield en Dimitry Krotov aangespreek.<ref name="The Nobel Committee for Physics-2024" /><ref>{{Cite journal |last1=Krotov |first1=Dmitry |last2=Hopfield |first2=John J. |date=2016 |title=Dense Associative Memory for Pattern Recognition |url=https://papers.nips.cc/paper_files/paper/2016/hash/eaae339c4d89fc102edd9dbdb6a28915-Abstract.html |journal=Advances in Neural Information Processing Systems |publisher=Curran Associates, Inc. |volume=29|arxiv=1606.01164 }}</ref> Groot geheue stoor Hopfield netwerke staan nou bekend as moderne Hopfield netwerke. Saam met David W. Tank het Hopfield in 1985–1986<ref>{{Cite journal |last1=Hopfield |first1=J. J. |last2=Tank |first2=D. W. |date=1985-07-01 |title="Neural" computation of decisions in optimization problems |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00339943 |journal=Biological Cybernetics |language=en |volume=52 |issue=3 |pages=141–152 |doi=10.1007/BF00339943 |pmid=4027280 |issn=1432-0770}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hopfield |first1=John J. |last2=Tank |first2=David W. |date=1986-08-08 |title=Computing with Neural Circuits: A Model |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.3755256 |journal=Science |language=en |volume=233 |issue=4764 |pages=625–633 |doi=10.1126/science.3755256 |pmid=3755256 |bibcode=1986Sci...233..625H |issn=0036-8075}}</ref> 'n metode ontwikkel om diskrete optimaliseringsprobleme op te los wat gebaseer is op die kontinuetyddinamika met behulp van 'n analoogmodel. Die optimaliseringsprobleem is in die interaksieparameters (gewigte) van die netwerk geënkodeer. Die effektiewe temperatuur van die analoogstelsel is geleidelik verlaag, soos in globale optimalisering met gesimuleerde uitgloeiing.<ref name="The Nobel Committee for Physics-2024">{{Cite journal |last=The Nobel Committee for Physics |date=8 October 2024 |title=Scientifc Background to the Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/uploads/2024/09/advanced-physicsprize2024.pdf |journal=The Royal Swedish Academy of Sciences}}</ref> ==Toekennings en eerbewyse== In 1969 is Hopfield en David Gilbert Thomas met die Oliver E. Buckley-prys vir gekondenseerde materie-fisika bekroon "vir hul gesamentlike werk wat teorie en eksperiment kombineer wat die begrip van die interaksie van lig met vaste stowwe bevorder het".<ref>{{Cite web |title=Honors and Award Winners |url=https://www.aps.org/funding-recognition/winners?award_recipients%5Bpage%5D=1265 |access-date=8 Oktober 2024 |website=American Physical Society}}</ref> Hy is in 2001 met die Dirac-medalje van die Internasionale Sentrum vir Teoretiese Fisika bekroon "vir belangrike bydraes in 'n indrukwekkende breë spektrum van wetenskaplike vakke"<ref>{{Cite web |title=Dirac Medallist 2001 {{!}} ICTP |url=https://www.ictp.it/home/dirac-medallist-2001 |access-date=2023-10-20 |website=www.ictp.it}}</ref><ref name="Physics Today-2001">{{Cite journal |date=2001-10-01 |title=Princeton Physicist Garners Dirac Medal |url=https://pubs.aip.org/physicstoday/article/54/10/85/935313/Princeton-Physicist-Garners-Dirac-Medal |journal=Physics Today |language=en |volume=54 |issue=10 |pages=85 |doi=10.1063/1.1420565 |issn=0031-9228 |doi-access=free|bibcode=2001PhT....54S..85. }}</ref> insluitend "'n heeltemal ander [kollektiewe] organiserende beginsel in reuk" en "a nuwe beginsel waarin neurale funksie voordeel kan trek uit die temporele struktuur van die 'spitsende' interne kommunikasie".<ref name="Physics Today-2001" /> Hopfield is verkies as 'n lid van die National Academy of Sciences in 1973, 'n lid van die American Academy of Arts and Sciences in 1975, en 'n lid van die American Philosophical Society in 1988.<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|title=John J. Hopfield|website=www.nasonline.org|access-date= 8 Oktober 2024|archive-date=24 Maart 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324140236/http://www.nasonline.org/member-directory/members/54422.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.amacad.org/person/john-joseph-hopfield|title=John Joseph Hopfield|website=American Academy of Arts & Sciences|date=October 12, 2023 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Hopfield+&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|access-date= 8 Oktober 2024|archive-date=18 Oktober 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018060406/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=John+Hopfield+&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> In 1985 het Hopfield die Goue Plaat-toekenning van die American Academy of Achievement ontvang.<ref>{{cite web|title= Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |website=www.achievement.org|publisher=American Academy of Achievement|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}</ref> Hy het die Albert Einstein World Award of Science in 2005 op die gebied van lewenswetenskappe ontvang.<ref>{{cite web|title=Albert Einstein World Award of Science 2005|url=http://www.consejoculturalmundial.org/winners-science-johnj.php|access-date=August 13, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023001446/http://www.consejoculturalmundial.org/winners-science-johnj.php|archive-date=23 Oktober 2013}}</ref> Hy was die president van die American Physical Society in 2006.<ref>{{Cite web |url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?hopfieldj |title=John Hopfield, Array of Contemporary Physicists |access-date=19 Oktober 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019172143/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?hopfieldj |archive-date=19 Oktober 2013 |url-status=dead }}</ref> Hopfield het die 2022 Boltzmann-medalje-toekenning in statistiese fisika met Deepak Dhar gedeel.<ref>{{Cite web |title=STATPHYS28 |url=https://statphys28.org/boltzmannmedal.html |access-date=2024-10-08 |website=statphys28.org}}</ref> Hy is gesamentlik bekroon met die 2024 Nobelprys in Fisika saam met Geoffrey E. Hinton vir "fundamentele ontdekkings en uitvindings wat masjienleer met kunsmatige neurale netwerke moontlik maak".<ref>{{cite web |title=The Nobel Prize in Physics 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2024/summary/ |accessdate=8 October 2024 |publisher=Nobel Media AB}}</ref><ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=SBGG4WNweEc |title=Announcement of the 2024 Nobel Prize in Physics |date=2024-09-11 |last=Nobel Prize |access-date=2024-10-08 |via=YouTube}}</ref> ==Doktorale studente== Sy voormalige PhD-studente sluit in Bertrand Halperin (PhD in 1965), Steven Girvin (1977), Terry Sejnowski (1978), Erik Winfree (1998), José Onuchic (1987) en David J. C. MacKay (1991).<ref>MathGenealogy, id=15862, John Joseph Hopfield</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Nobelprys vir Fisika}} {{Nobelpryswenners van 2024}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Hopfield, John}} [[Kategorie:Nobelprys vir Fisika wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] q0kcno589q813bksa84df5ditgz6bv3 0 420032 2970166 2893154 2026-09-23T12:47:04Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970166 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Simon_Johnson,_2024_Nobel_Prize_Laureate_in_Economics_4_(cropped).jpg|duimnael|Simon Johnson]] '''Simon H. Johnson''' (gebore [[16 Januarie]] [[1963]])<ref>''U.S. Public Records Index'' Vol 1 (Provo, UT: Ancestry.com Operations, Inc.), 2010.</ref> is 'n Brits-Amerikaanse [[ekonoom]]. Hy is die Ronald A. Kurtz Professor in Entrepreneurskap aan die MIT Sloan School of Management<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=101360253|title=Simon Johnson On Bank Bailout Plan|website=NPR.org}}</ref> en 'n senior genoot by die Peterson Institute for International Economics.<ref>{{Cite web|url=https://www.piie.com/experts/senior-research-staff/simon-johnson|title=Simon Johnson|date=2 Maart 2016|website=PIIE}}</ref> Hy het 'n wye verskeidenheid akademiese en beleidsverwante poste beklee, insluitend medeprofessor in ekonomie aan die Duke-universiteit se Fuqua School of Business (1991-1997).<ref>''LA Times'', 29 November 1991, [http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911129&slug=1320104 "Muscovites: Want Shares In Boeing For 44 ½?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120919223738/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911129&slug=1320104 |date=19 September 2012 }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mitsloan.mit.edu/shared/ods/documents?PersonID=41226&DocID=11324&|title=Simon Johnson CV|date=14 Oktober 2024|website=mitsloan.mit.edu}}</ref> Van Maart 2007 tot einde Augustus 2008 was hy Hoofekonoom van die [[Internasionale Monetêre Fonds]].<ref name=MITbio>{{Cite web|url=http://mitsloan.mit.edu/faculty/detail.php?in_spseqno=198&co_list=F|title=Simon Johnson's biography at MIT|access-date=15 Oktober 2024|archive-date=28 Augustus 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120828122618/http://mitsloan.mit.edu/faculty/detail.php?in_spseqno=198&co_list=F|url-status=dead}}</ref> In 2024 is Johnson, [[Daron Acemoglu]] en [[James A. Robinson]] met die [[Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe]] toegeken vir hul vergelykende studies in welvaart tussen nasies.<ref>{{Cite web |title=The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2024 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/economic-sciences/2024/press-release/ |access-date=2024-10-14 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> ==Opleiding== Johnson se eerste graad was 'n BA van die [[Universiteit van Oxford]], wat gevolg is deur 'n MA van die Universiteit van Manchester,<ref>{{Cite web |title=Simon Johnson -- Biographical Information |url=https://www.imf.org/external/np/bio/eng/sj.htm |access-date=2024-03-08 |website=www.imf.org}}</ref> en uiteindelik in 1989 het hy 'n Ph.D. in ekonomie van MIT, met 'n verhandeling getiteld "[[Inflasie]], bemiddeling en ekonomiese aktiwiteit".<ref>{{cite web | url =http://library.mit.edu/item/000403287 | title = Inflation, intermediation and economic activity | publisher = MIT library}}</ref> == Loopbaan == In November 2020 is Johnson aangewys as 'n vrywillige lid van die [[Joe Biden]] presidensiële oorgang ''Agency Review Team'' om oorgangspogings te ondersteun wat verband hou met die Verenigde State se departement van tesourie en die Federale Reserweraad.<ref>{{cite web |title=Agency Review Teams |url=https://buildbackbetter.com/the-transition/agency-review-teams/ |website=President-Elect Joe Biden |accessdate=10 November 2020 |archive-date=28 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828180800/https://www.whitehouse.gov/ |url-status=dead }}</ref> ==Affiliasies== Hy is onder meer 'n navorsingsgenoot by die Nasionale Buro vir Ekonomiese Navorsing, 'n navorsingsgenoot by die Sentrum vir Ekonomiese Beleidsnavorsing,<ref name="CEPR">{{Cite web|url=http://www.cepr.org/research/resfel_long.asp|title=List of Center for Economic Policy Research Fellows|access-date=15 Oktober 2024|archive-date=12 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512004244/http://www.cepr.org/research/resfel_long.asp|url-status=dead}}</ref> en 'n lid van die Internasionale Adviesraad by die Sentrum vir Sosiale en Ekonomiese Navorsing (CASE). Hy is ook 'n lid van die Congressional Budget Office se Paneel van Ekonomiese Adviseurs.<ref name=MITbio/> Van 2006 tot 2007 was hy 'n besoekende genoot by die Peterson Institute for International Economics, waar hy tans 'n senior genoot is. <ref name=MITbio/> Hy is op die redaksie van vier akademiese ekonomiese joernale.<ref name=MITbio/> Hy het sedert 2007 bygedra tot Project Syndicate. ==Navorsing en publikasies== Simon Johnson is die skrywer van die 2010-boek ''13 Bankers: The Wall Street Takeover and the Next Financial Meltdown'' ({{ISBN|978-0307379054}}), saam met James Kwak, saam met wie hy ook medestigter en gereeld bydra tot die ekonomiese [[webjoernaal]] ''The Baseline Scenario''.<ref>{{Cite web|url=https://baselinescenario.com/about/|title=About|date=25 September 2008}}</ref> Hy is ook skrywer van ''White House Burning: Our National Debt and Why It Matters to You'' (2013); ''Jump-Starting America: How Breakthrough Science Can Revive Economic Growth and the American Dream'' (2019), met Jonathan Gruber; en ''Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle About Technology and Prosperity'' (2023), met Daron Acemoglu. ===''Power and Progress''=== Gepubliseer in 2023, ''Power and Progress'' is 'n boek oor die historiese ontwikkeling van [[tegnologie]] en die sosiale en politieke gevolge van tegnologie.<ref>Daron Acemoglu and Simon Johnson, ''Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity.'' New York: PublicAffairs, 2023.</ref> Die boek spreek drie vrae aan, oor die verhouding tussen nuwe masjiene en produksietegnieke en lone, oor die manier waarop tegnologie ingespan kan word vir sosiale goedere, en oor die rede vir die entoesiasme rondom [[kunsmatige intelligensie]] (KI). ''Power and Progress'' voer aan dat tegnologie nie outomaties sosiale goedere lewer nie, die voordele daarvan gaan na 'n eng elite. Dit bied 'n taamlik kritiese siening van kunsmatige intelligensie, wat die grootliks negatiewe impak daarvan op werke en lone en op [[demokrasie]] beklemtoon. Acemoglu en Johnson verskaf ook 'n visie oor hoe nuwe tegnologieë tot maatskaplike voordeel kan wees. Hulle sien die Progressiewe Era as 'n model. En hulle bespreek 'n lys beleidsvoorstelle vir die herleiding van tegnologie wat die volgende insluit: (1) markaansporings, (2) die opbreek van groot tegnologie, (3) belastinghervorming, (4) belegging in werkers, (5) privaatheidsbeskerming en data-eienaarskap, en (6) 'n digitale advertensiebelasting.<ref>Daron Acemoglu and Simon Johnson, ''Power and Progress: Our Thousand-Year Struggle Over Technology and Prosperity.'' New York: PublicAffairs, 2023, Hfs. 11.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Nobelpryswenners van 2024}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Johnson, Simon }} [[Kategorie:Ekonome]] [[Kategorie:Nobelprys vir Ekonomiese Wetenskappe-wenners]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] 8je0mrkwwbnnjuxi6nupy4w42se392j 0 420803 2970167 2913028 2026-09-23T12:47:12Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970167 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Official portrait of Kemi Badenoch MP crop 2, 2024 (cropped).jpg|duimnael|Kemi Badenoch]] '''Olukemi Olufunto Adegoke Badenoch''' (/ˈkɛmi ˈbeɪdənɒk/ KEM-ee BAY-də-nok;<ref>{{cite web |title=Pupil Parliament: Kemi Badenoch MP reacts to New Hall School, Chelmsford |url=https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |author=UK Parliament |publisher=YouTube |date=29 Mei 2018 |access-date=31 Desember 2020 |archive-date=8 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708235023/https://www.youtube.com/watch?v=MMTEqFEBqpE |url-status=live }}</ref><ref name="Hamish">{{Cite news |last=Badenoch |first=Hamish |date=23 Julie 2022 |title=My life as a political spouse |url=https://www.spectator.co.uk/article/my-life-as-a-political-spouse/ |access-date=29 Oktober 2024 |work=The Spectator}}</ref><ref>Haar van kom van die Skotse distrik Badenoch, wat uitgespreek word {{IPAc-en|ˈ|b|æ|d|ə|n|ɒ|x}}.</ref><ref name="Hamish" /><ref>{{cite book|title=BBC Pronouncing Dictionary of British Names|date=1990|editor-last=Pointon|editor-first=Graham|edition=2nd|location=Oxford|publisher=The University Press|isbn=0-19-282745-6|url=https://archive.org/details/bbcpronouncingdi00gepo}}</ref> née Adegoke; gebore [[2 Januarie]] [[1980]])<ref>{{cite book |last=Brunskill |first=Ian |title=The Times guide to the House of Commons 2019: the definitive record of Britain's historic 2019 General Election |url=http://worldcat.org/oclc/1129682574 |date=19 Maart 2020 |pages=319 |publisher=HarperCollins Publishers Limited |isbn=978-0-00-839258-1 |oclc=1129682574 |access-date=23 Junie 2021 |archive-date=9 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211109125548/https://www.worldcat.org/title/times-guide-to-the-house-of-commons-2019-the-definitive-record-of-britains-historic-2019-general-election/oclc/1129682574 |url-status=live }}</ref> is 'n Britse [[politikus]] wat sedert 2 November 2024 as leier van die opposisie en Leier van die [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]] dien.<ref>{{Cite web |last=Cecil |first=Nicholas |date=2 November 2024 |title=Kemi Badenoch becomes Tory leader following win over Robert Jenrick |url=https://www.standard.co.uk/news/politics/kemi-badenoch-tory-leader-elected-robert-jenrick-rishi-sunak-b1191529.html |access-date=2 November 2024 |website=The Standard |language=en}}</ref> Sy het voorheen in die Kabinet gedien onder [[Liz Truss]] en [[Rishi Sunak]] van 2022 tot 2024. Sy het sedert 2024 as Parlementslid (LP) vir Noordwes Essex gedien, en het voorheen Saffron Walden van 2017 tot 2024 verteenwoordig.<ref>{{Cite web |last=Coyle |first=Simon |date=4 Julie 2024 |title=North West Essex general election 2024 results in full |url=https://www.manchestereveningnews.co.uk/news/uk-news/north-west-essex-general-election-29336292 |access-date=30 September 2024 |website=Manchester Evening News |language=en |issn=0962-2276}}</ref> In 2012 het Badenoch onsuksesvol 'n setel in die Londense Vergadering betwis, maar het 'n lid van die Londense Vergadering geword nadat Victoria Borwick in 2015 as 'n LP verkies is. As 'n ondersteuner van [[Brexit]] in die 2016-referendum, is Badenoch tot die [[Britse Laerhuis]] verkies in die 2017 algemene verkiesing. Nadat [[Boris Johnson]] in Julie 2019 premier geword het, is Badenoch aangestel as parlementêre onderminister van buitelandse sake vir kinders en gesinne. In die herskommeling van Februarie 2020 is sy aangestel as die minister van finansies van die tesourie en die parlementêre onderstaatsekretaris vir gelykhede. In September 2021 is sy bevorder tot Minister van Staat vir Gelykhede en aangestel as Minister van Staat vir Plaaslike Regering, Geloof en Gemeenskappe. In Julie 2022 het Badenoch uit die regering bedank in protes teen Johnson se leierskap; sy het onsuksesvol gestaan om hom te vervang in die Julie-September 2022 Konserwatiewe Party-leierskapsverkiesing.<ref name=":1">{{Cite web |last=McFadden |first=Brendan |date=8 Julie 2022 |title=Former equalities minister Kemi Badenoch announces Tory leadership bid |url=https://inews.co.uk/news/former-equalities-minister-kemi-badenoch-announced-tory-leadership-bid-1733814 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220708233909/https://inews.co.uk/news/former-equalities-minister-kemi-badenoch-announced-tory-leadership-bid-1733814 |archive-date=8 Julie 2022 |access-date=8 Julie 2022 |website=inews.co.uk |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 Julie 2022 |title=Conservative leadership latest: Badenoch out as Sunak wins fourth Tory vote |url=https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-62216697 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719141713/https://www.bbc.co.uk/news/live/uk-politics-62216697 |archive-date=19 Julie 2022 |access-date=19 Julie 2022 |website=[[BBC News]] |language=en-gb}}</ref> Nadat Liz Truss in September 2022 as eerste minister aangestel is, is Badenoch aangestel as Staatsekretaris vir Internasionale Handel en President van die Raad van Handel en is aangestel in die Geheime Raad;<ref>{{Cite news |last=Tilbrook |first=Richard |date=13 September 2022 |title=Orders Approved and Business Transacted at ahe Privy Council Held by the King at Buckingham Palace on 13th September 2022 |pages=2 |work=The List of Business |url=https://privycouncil.independent.gov.uk/wp-content/uploads/2022/09/2022-09-13-The-List-of-Business.pdf |access-date=13 September 2022 }}{{Dooie skakel|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> sy is heraangestel as Handelssekretaris deur Truss se opvolger, Rishi Sunak, die volgende maand, ook Minister vir Vroue en Gelykheid geword. In die kabinetskommeling van Februarie 2023 het Badenoch die pos van Staatsekretaris vir Besigheid en Handel aanvaar ná die samesmelting van die Departement vir Internasionale Handel met elemente van die Departement vir Besigheid, Energie en Nywerheidstrategie. Badenoch het die verantwoordelikhede van die minister van vroue en gelykheid behou.<ref name="Feb 23 Appointment">{{cite web |last=Nevett |first=Joshua |date=7 February 2023 |title=Sunak reshuffle: Shapps named energy secretary in department shake-up |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-64552127 |access-date=7 February 2023 |website=[[BBC News]]}}</ref> Na die konserwatiewes se nederlaag in die algemene verkiesing van 2024, is Badenoch aangestel as skadu-staatsekretaris vir behuising, gemeenskappe en plaaslike regering in Sunak se skadukabinet en het later haar poging geloods om leier van die Konserwatiewe Party in die 2024-leiersverkiesing te word. Sy het Robert Jenrick in die ledestembrief verslaan en partyleier en leier van die opposisie geword. Badenoch is in lyn met [[Regs (politiek)|regse]] standpunte oor sistemiese rassisme,<ref>{{Cite web |date=2024-11-04 |title=Tories pick first Black woman to lead a major UK political party |url=https://www.politico.eu/article/tories-pick-kemi-badenoch-first-black-woman-to-lead-a-major-uk-political-party/ |access-date=2024-11-05 |website=POLITICO |language=en-GB}}</ref> die integrasie van migrante en trans-selfidentifikasie. In 2024 is sy van afknouery beskuldig terwyl sy verantwoordelik was vir die Departement vir Besigheid en Handel.<ref name=":3">{{Cite web |last=Lynch |first=David |date=30 Julie 2024 |title=Kemi Badenoch dismisses accusations she bullied civil service staff |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/kemi-badenoch-bullying-civil-service-b2588496.html |access-date=1 Augustus 2024 |website=[[The Independent]] |language=en |issn=1741-9743}}</ref><ref name=":4">{{Cite news |last=Crerar |first=Pippa |date=30 Julie 2024 |title=Kemi Badenoch accused of 'bullying and traumatising' staff |url=https://www.theguardian.com/politics/article/2024/jul/30/kemi-badenoch-accused-of-bullying-and-traumatising-staff |access-date=1 Augustus 2024 |work=[[The Guardian]] |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Badenoch, Kemi}} [[Kategorie:Britse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] hqxosr2anis868bqi9xkanrroar4l4v 0 423317 2970281 2733900 2026-09-23T19:10:12Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970281 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''L'Arroseur Arrosé''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = L'Arroseur Arrosé | beeld = Cinématographe Lumière.jpg | regisseur = Louis Lumière | produksieleier = Louis Lumière | draaiboekskrywer = | met = {{Plainlist| * François Clerc * Benoît Duval}} | kinematografie = Louis Lumière | musiek = | redigeerder = | verspreider = | ateljee = | vrystelling = [[10 Junie]] [[1895]] | speeltyd = 45 sek | land = {{FRA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0000014 }} '''''L'Arroseur Arrosé''''' ([[Frans]]: [la.ʁo.zœʁ a.ʁo.ze]; ook bekend as ''''''The Waterer Watered'''''' en '''''The Sprinkler Sprinkled''''') is 'n [[1895]] Franse kort swart-en-wit stilkomediefilm geregisseer en vervaardig deur Louis Lumière <ref>[https://letterboxd.com/film/the-sprinkler-sprinkled/ The Sprinkler Sprinkled]</ref><ref>Donna Kornhaber. ''Silent Film: A Very Short Introduction''</ref> Die hoofrolspelers is François Clerc en Benoît Duval. ==Storielyn== [[Lêer:Le Jardinier (l'Arroseur arrosé) (1895).webm|duimnael|''l'Arroseur arrosé'' (1895).]] Die film, wat in die lente van 1895 in [[Lyon]] geskiet is, beeld 'n eenvoudige praktiese grap uit waarin 'n grap op ‘n tuinier gespeel word deur 'n seun wat op die tuinslang trap wat die tuinier gebruik om sy plante nat te lei, wat die watervloei afsny. Wanneer die tuinier die spuitkop draai om dit te inspekteer, los die seun die tuinslang, wat veroorsaak dat die water op hom spuit. Die tuinier is verstom, sopnat en sy hoed is afgespuit, maar hy besef gou wat aangaan. ’n Jaagtog volg, beide op en van die skerm af (die kamera beweeg nooit van sy oorspronklike posisie nie) totdat die tuinier die seun vang en ’n pak slae toedien. Die hele film duur net 45 sekondes, maar hierdie eenvoudige bietjie “slapstick” is dalk die voorloper van alle daaropvolgende filmkomedie.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://www.filmreference.com/Films-Am-Aw/L-Arroseur-Arrose.html|title=L'Arroseur Arrose – Film (Movie) Plot and Review – Publications|website=www.filmreference.com|language=en|access-date=2017-04-01}}</ref> Die 1896-rolprentweergawe vervang die seun met 'n tiener en die pak slae word met 'n skop op die boud vervang. ==Produksie== In die vroegste jare van die geskiedenis van film is die bioskoop deur pioniers soos [[Thomas Edison]] en die Lumières gebruik om te vermaak deur die pure nuwigheid van die uitvinding, en die meeste films was kort opnames van alledaagse gebeure, soos 'n nies, of die aankoms van 'n [[trein]]. Die Lumières het van die eerste stappe in die rigting van verhalende film geneem met L'Arroseur arrosé. Gegewe die dokumentêre aard van bestaande films tot op hierdie stadium, was 'n geskrewe, komiese rolprent wat onder hierdie vertoon is, onverwags deur 'n gehoor, wat die komiese verrassingswaarde daarvan verhoog het.<ref name=autogenerated1 /> Dit is verfilm deur middel van die ''Cinématographe'', ('n uitvinding wat deur die [[Auguste en Louis Lumière|Lumière-broers]] geskep is) 'n alles-in-een kamera, wat ook dien as 'n filmprojektor en ontwikkelaar. Soos met alle vroeë Lumière-rolprente, is hierdie film in 'n 35 mm-formaat gemaak met 'n aspekverhouding van 1.33:1.<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0000014/technical |title=Technical Specifications |work=Internet Movie Database |accessdate=2007-03-28 }}</ref> Met hul uitvinding het die Lumière-broers meegeding met Thomas Alva Edison, in wie se laboratoriums 'n filmkamera reeds in 1891 met die Kinetograaf ontwikkel is en wat sedert 1893 kommersieel films vir die Kinetoskoop, 'n beeldkyktoestel, vervaardig het. == Hoofrolspelers == Louis Lumière het sy eie tuinier, François Clerc, gebruik om die tuinier uit te beeld. Vir die ondeunde seun het Lumière 'n jong leerling-timmerman van die Lumière-fabriek gebruik wat op verskillende maniere gekrediteer word as Daniel Duval en Benoît Duval (gebore 1881).<ref>{{Cite web|url=http://www.terramedia.co.uk/Chronomedia/years/1895.htm|title=Chronomedia: 1895|website=www.terramedia.co.uk|access-date=2017-04-01}}</ref> Maar dit lyk of Léon Trotobas die eerste seun was wat die rol in La Ciotat vertolk het.<ref>{{Cite web|url=http://www.museeciotaden.org/cinema/cinematographe.htm|title=Le Cinématographe|website=www.museeciotaden.org|access-date=2017-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216144056/http://www.museeciotaden.org/cinema/cinematographe.htm|archive-date=2013-02-16|url-status=dead}}</ref> *François Clerc as die Tuinier *Léon Trotobas, dan Benoît Duval as seun (soms aangedui as Daniel Duval) ==Vertoning geskiedenis== Die eerste vertoning van ''L'Arroseur arrosé'' het op 10 Junie 1895 plaasgevind, toe [[Auguste en Louis Lumière|Louis en Auguste Lumière]] vir die eerste keer 'n keur van hul films in 'n groter omgewing aangebied het tydens 'n kongres van die Franse Fotograwevereniging in Lyon, wat ‘n paar dae geduur het. In die daaropvolgende maande is verdere private vertonings van die Lumière-rolprente gehou vir lede van fotografiese en wetenskaplike verenigings, insluitend die eerste in [[België]] in November 1895. ''L'Arroseur arrosé'', toe nog aangekondig onder die titel ''Le Jardinier'' (Die Tuinier), was een van die rolprente wat by byna alle vertonings aangebied is.<ref>{{Cite web |date=2009-02-11 |title=Institut Lumiere - Musee - Cinematographe |url=http://www.institut-lumiere.org/english/lumiere/sprojections.html |access-date=2024-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211084224/http://www.institut-lumiere.org/english/lumiere/sprojections.html |archive-date=11 Februarie 2009 }}</ref> Berigte van hierdie gebeure in die vaktydskrifte het groot belangstelling in die ''Cinématographe'' gewek. ==Plakaat== Die plakkaat vir ''L'Arroseur arrosé'' het die onderskeiding dat dit die eerste plakkaat is wat ontwerp is om 'n individuele film te bemark. Alhoewel plakkate sedert 1890 gebruik is om rolprentprojeksievertonings te adverteer, was vroeë plakkate tipies daaraan gewy om die kwaliteit van die opnames te beskryf en om die tegnologiese nuwigheid van hierdie vertonings voor te stel.<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://www.learnaboutmovieposters.com:80/NewSite/HISTORY/history.asp#firstposters |title=History of the Movie Poster |website=LearnAboutMoviePosters.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20070714052238/http://www.learnaboutmovieposters.com/NewSite/HISTORY/history.asp |archive-date=2007-07-14 |url-status=dead |access-date=2017-04-01 }}</ref> Die plakkaat vir ''L'Arroseur'', geïllustreer deur Marcellin Auzolle, beeld 'n gehoor (op die voorgrond) uit wat lag terwyl die film (in die agtergrond) teen 'n skerm geprojekteer word. Dit beeld die oomblik uit wat die tuinier in die gesig gespuit word, en is dus ook die eerste filmplakkaat wat 'n werklike toneel uit 'n film uitbeeld.<ref name="autogenerated2" /> ==Kopieë en nabootsings== Aangesien kopieregwette nie afgedwing of nog goed gedefinieer is vir die opkomende kuns van rolprentkuns nie, was dit algemeen dat mededingende rolprentvervaardigers 'n gewilde kortfilm heropneem en vir verspreiders om 'n filmafdruk te dupliseer om as hul eie te wys. Deur hierdie praktyke is ''L'Arroseur Arrosé'' verskeie kere gekopieer en onder 'n aantal verskillende titels in beide Frankryk en die Verenigde State vrygestel, insluitend ten minste een hervervaardiging deur die Lumières self.<ref>{{cite web |url = http://www.let.uu.nl/imr/domitor/2004/more.php?id=25_0_5_0_M|title=Early Cinema: Heyday of Copying|work=Domitor 2004 Utrecht Conference|accessdate=2007-07-25|author = Jane Gaines }}</ref> Min is bekend oor die meeste van hierdie kopieë, alhoewel een kopie deur [[Georges Méliès]], getiteld ''L'Arroseur'', in 1896 verfilm is.<ref name=autogenerated1 /> In Brittanje is ''The Biter Bit'' in 1899 bekendgestel. Die Franse New Wave-regisseur [[François Truffaut]] het later 'n eerbetoon aan die grap in sy 1958-film, ''Les Mistons'', ingesluit.<ref name=autogenerated1 /> Fragmente van die film is ingesluit in 'n Sowjet-komedie-western "A Man from the Boulevard des Capucines". ==Huidige status== Gegewe sy ouderdom is hierdie kortfilm beskikbaar om vrylik van die [[internet]] af te laai. Dit het ook in 'n aantal filmversamelings verskyn, insluitend ''Landmarks of Early Film Volume 1''.<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0000014/dvd |title=DVD |work=Internet Movie Database |accessdate=2007-03-28 }} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0000014}} {{Normdata}} [[Kategorie:Franse rolprente]] 3p0tymncg3nrdr5w4zi4gp1lx54cu5n 0 424120 2970316 2865030 2026-09-23T20:17:32Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Le_Voyage_dans_la_lune_(black_and_white,_1902).webm" met "Le_Voyage_dans_la_Lune_(1902).webm" omrede: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:Le Voyage d 2970316 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Le voyage dans la lune''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Le voyage dans la lune | beeld = Le Voyage dans la lune.jpg | regisseur = [[Georges Méliès]] | produksieleier = Georges Méliès | draaiboekskrywer = Georges Méliès | met = {{Plainlist| * Georges Méliès * Bleuette Bernon }} | kinematografie = | musiek = | redigeerder = Georges Méliès | verspreider = | ateljee = Star Film Company | vrystelling = 1 September 1902 | speeltyd = 260 meter film (ongeveer 18 minute) | land = {{FRA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 00000417 }} '''''Le voyage dans la lune''''' ([[Afrikaans]]: '''''Die reis na die maan''''')<ref>Hammond, Paul (1974), Marvellous Méliès, London: Gordon Fraser, bl. 141, {{ISBN|0-900406-38-0}}</ref> is 'n 1902 [[Franse]] [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]]-avontuur-truukrolprent geskryf, geregisseer en vervaardig deur [[Georges Méliès]]. Geïnspireer deur die [[Jules Verne]]-roman ''From the Earth to the Moon'' (1865) en die opvolg daarvan ''Around the Moon'' (1870), volg die film 'n groep sterrekundiges wat in 'n kanonaangedrewe kapsule na die [[Maan]] reis, die Maan se oppervlak verken, ontsnap uit 'n ondergrondse groep Seleniete (maanbewoners met 'n gevangene Aarde) en terugkeer na die [[Aarde]]. Méliès lei 'n ensemble-groep van Franse teaterkunstenaars as die hoofkarakter Professor Barbenfouillis. Alhoewel die rolprent in die nietigheid verdwyn het ná Méliès se uittrede uit die rolprentbedryf, is dit omstreeks 1930 herontdek, toe Méliès se belangrikheid vir die geskiedenis van rolprentkuns deur rolprentliefhebbers begin erken het. ’n Oorspronklike handgekleurde druk is in 1993 ontdek en in 2011 gerestoureer. ''Le voyage dans la lune'' was 84ste onder die 100 beste rolprente van die 20ste eeu deur ''The Village Voice'' gerangskik.<ref>{{citation|author=Village Voice Critics' Poll|title=100 Best Films|work=filmsite.org|publisher=American Movie Classics|year=2001|url=http://www.filmsite.org/villvoice.html|access-date=2013-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160613044825/http://www.filmsite.org/villvoice.html|archive-date=2016-06-13}}</ref> Die rolprent bly Méliès se bekendste, en die oomblik wanneer die kapsule in die maan se oog beland, bly een van die mees ikoniese en gereeld verwysde beelde in die geskiedenis van die rolprent. ==Storielyn== [[Lêer:Voyage dans la lune title card.png|links|duimnael|Titelkaart van die rolprent.]] Tydens 'n vergadering van die Sterrekundeklub, stel sy president, professor Barbenfouillis, 'n ekspedisie na die maan voor. Nadat hulle 'n mate van meningsverskil aangespreek het, stem vyf ander dapper sterrekundiges in—Nostradamus, Alcofrisbas, Omega, Micromegas en Parafaragaramus—in tot die plan. ’n Ruimtekapsule in die vorm van ’n koeël word gebou, saam met ’n yslike [[kanon]] om dit in die [[ruimte]] in te skiet. Die sterrekundiges gaan aan boord en hul kapsule word uit die kanon geskiet met die hulp van "marines", waarvan die meeste deur jong vroue in matrose se uitrustings gespeel word. Die man in die maan hou die kapsule dop terwyl dit naderkom, en in 'n ikoniese skoot tref dit hom in die oog. As hulle veilig op die Maan land, klim die sterrekundiges uit die kapsule (sonder die behoefte aan [[ruimtepak]]ke of asemhalingsapparaat) en kyk hoe die Aarde in die verte styg. Uitgeput deur hul reis, rol hulle hul komberse af en slaap. Terwyl hulle slaap, kom 'n [[komeet]] verby, die [[Groot Beer]] verskyn met menslike gesigte wat by elke ster uitkyk, ou Saturnus leun by 'n venster in sy omringde planeet, en Phoebe, godin van die Maan, verskyn in 'n sekelmaanswaai. Phoebe veroorsaak 'n sneeuval wat die sterrekundiges wakker maak, en hulle soek skuiling in 'n grot waar hulle reuse-sampioene ontdek. Een sterrekundige maak sy sambreel oop; dit skiet dadelik wortel en verander self in 'n reuse-sampioen. [[Lêer:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|duimnael|Die gerestoureerde swart-en-wit afdruk van ''Le Voyage dans la lune''; speeltyd 00:12:47.]] Op hierdie stadium verskyn 'n Seleniet ('n insekagtige uitheemse inwoner van die Maan, vernoem na een van die Griekse maangodinne, Selene), maar dit word maklik deur 'n sterrekundige doodgemaak, aangesien die wesens ontplof as hulle met geweld getref word. Meer Seleniete verskyn, en dit word al hoe moeiliker vir die sterrekundiges om hulle te vernietig soos hulle omring word. Die Seleniete vang die sterrekundiges en neem hulle na die paleis van hul koning. ’n Sterrekundige lig die Selenitiese koning van sy troon af en gooi hom op die grond, wat hom laat ontplof. Die sterrekundiges hardloop terug na hul kapsule terwyl hulle voortgaan om die agtervolgende Seleniete te tref, en vyf klim binne. Die sesde sterrekundige, Barbenfouillis self, gebruik 'n tou om die kapsule oor 'n rand op die Maan en die ruimte in te kantel. 'n Seleniet probeer op die laaste oomblik om op die kapsule beslag te lê. Die sterrekundige, kapsule en Seleniet val deur die ruimte en land in 'n oseaan op Aarde, waar hulle deur 'n skip gered en aan wal gesleep word. Die laaste volgorde (ontbreek in sommige afdrukke van die film) beeld 'n feestelike parade uit ter ere van die reisigers se terugkeer, insluitend 'n vertoning van die gevange Seleniet en die onthulling van 'n gedenkbeeld met die leuse "''Labor omnia vincit''".<ref>"''Labor omnia vincit''" is [[Latyn]] vir "werk oorwin alles".</ref><ref name=Frazer98>{{Harvnb|Frazer|1979|p=98}}</ref> ==Rolspelers== Toe ''Le voyage dans la lune'' gemaak is, het rolprentakteurs anoniem opgetree en geen krediet is gegee nie; die praktyk om openings- en slotkrediete in rolprente te verskaf, was 'n latere innovasie.<ref name=Ezra13>{{Harvnb|Ezra|2000|p=13}}</ref> Die volgende rolverdeling kan gerekonstrueer word uit beskikbare bewyse: *Georges Méliès as professor Barbenfouillis en Die Maan.<ref name=Technicolor186>{{Harvnb|Wemaere|Duval|2011|p=186}}</ref><ref name=Malthete125>{{Harvnb|Malthête|Mannoni|2008|p=125}}</ref> Méliès, 'n baanbreker Franse filmvervaardiger en towenaar wat nou algemeen beskou word as een van die eerste mense wat die potensiaal van verhalende film erken het,<ref>Cook, David A. (2004), ''A History of Narrative Film'', New York: W. W. Norton & Company, {{ISBN|0-393-97868-0}}</ref> het reeds aansienlike sukses behaal met sy filmweergawes van ''[[Cendrillon]]'' (1899) en [[Jeanne d'Arc (1900-rolprent)|''Jeanne d'Arc'' (1900)]].<ref>{{Harvnb|Malthête|Mannoni|2008|p=106}}</ref> Sy uitgebreide betrokkenheid by al sy rolprente as regisseur, vervaardiger, skrywer, ontwerper, tegnikus, publisist, redigeerder en dikwels akteur maak hom een van die eerste rolprent-outeurs.<ref>{{Harvnb|Ezra|2000|p=17}}</ref> Méliès het oor sy werk laat in sy lewe gepraat en gesê: "Die grootste moeilikheid om my eie idees te verwesenlik het my gedwing om soms die hoofrol in my rolprente te speel ... ek was 'n ster sonder om te weet ek was een, aangesien die term nog nie bestaan het nie."<ref>{{Harvnb|Wemaere|Duval|2011|p=166}}</ref> Alles gesê, Méliès het 'n waarnemende rol in ten minste 300 van sy 520 films geneem.<ref name=Malthete88>{{Harvnb|Malthête|Mannoni|2008|p=88}}</ref> *Bleuette Bernon as Phoebe (die vrou op die sekelmaan). Méliès het Bernon in die 1890's ontdek toe sy as sangeres by die kabaret ''L'Enfer'' opgetree het. Sy het ook verskyn in sy 1899-verwerking van ''Aspoestertjie'' (''Cendrillon'').<ref name=Technicolor165>{{Harvnb|Wemaere|Duval|2011|p=165}}</ref> *François Lallement as die offisier van die mariniers. Lallement was een van die gesalarieerde kamera-operateurs vir die Star Film Company.<ref name=Technicolor165/> *Henri Delannoy as die kaptein van die [[vuurpyl]].<ref name=Technicolor186/> *Jules-Eugène Legris as die paradeleier. Legris was 'n towenaar wat by Méliès se teater van verhoogillusies, die Théâtre Robert-Houdin in Parys, opgetree het.<ref name=Solomon2>{{Harvnb|Solomon|2011|p=2}}</ref> *Victor André, Delpierre, Farjaux, Kelm en Brunnet as die sterrekundiges. André het by die Théâtre de Cluny gewerk; die ander was sangers in Franse musieksale.<ref name=MeliesCast>{{Harvnb|Méliès|2011b|p=234}}: "Ek onthou dat in "Le voyage dans la lune" die Maan (die vrou in 'n halfmaan) was Bleuette Bernon, musieksaalsangeres, die Stars was balletmeisies, van theater du Châtelet - en die mans (hoofs) Victor André, van Cluny-teater, Delpierre, Farjaux-Kelm-Brunnet, musieksaal-sangers van Bergère-sangers, en ek self ."</ref> *[[Ballet]] dansers van die Théâtre du Châtelet as sterre<ref name=MeliesCast/> en as kanonwerker.<ref name=Essai111>{{Harvnb|''Essai de reconstitution''|p=111}}</ref> *Akrobate van die Folies Bergère as Seleniete.<ref name=MeliesCast/> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Franse rolprente]] dqjn5v28uakjaaubk508farv3hgd0jn 0 428132 2970243 2764275 2026-09-23T18:49:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970243 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Qyteti Kukes ne vere.JPG|duimnael|Die stad Kukës in die somer. Foto geneem uit die 9-verdieping Drini-gebou.]] '''Kukës''' ([[Albanees]] uitspraak: [ˈkukəs]; Albanese definitiewe vorm: Kukësi) is 'n stad in [[Albanië]]. Die stad is die hoofstad van die omliggende munisipaliteit Kukës en graafskap Kukës, een van 12 samestellende graafskappe van die republiek. Dit strek oor 8,2 km2 (3,2 vierkante myl) en het vanaf 2023 'n totale bevolking van 15 643 mense gehad.<ref name="census2023">{{cite web |url=https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |title=Population and Housing Census, Kukës 2023 |page=107 |access-date=8 November 2024 |publisher=Institute of Statistics (Albania), INSTAT |archive-date=22 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122102441/https://www.instat.gov.al/media/14334/cens-2023-kukesi.pdf |url-status=dead }}</ref> Geologies word die omliggende gebied deur bergagtige en hoë terrein oorheers. Die stad sprei oor die Luma-vlakte binne die Albanese Alpe tussen die oewer van die Fierza-meer en die heuwels van die mees noordelike Korab-berge en die westelikste Sharr-berge. By die samevloeiing van die Swart en Wit Drin ontspring die Drinrivier naby die stad se grondgebied. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Albanië]] 3f7aj51zp1cbl3khucifkl6a48j3efi 0 428228 2970334 2866167 2026-09-23T22:05:40Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970334 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''F for Fake'' || 1973 || [[Orson Welles]]|| <ref>https://books.google.be/books?id=cRsuCwAAQBAJ&pg=PT301&lpg=PT301&dq=f+for+fake+cult+classic&source=bl&ots=E5rlf79EXJ&sig=WFJ5HWXfgGT4uZ0k2PWx2QrCQ3o&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwif7NX-kvXJAhWHfw8KHZ6QBIUQ6AEIRDAG#v=onepage&q=f%20for%20fake%20cult%20classic&f=false</ref><ref>http://www.wellesnet.com/clifford-irving-recalls-f-for-fake/</ref> |- | ''Fa Thalai Chon'' (''Tears of the Black Tiger'') || 2000 || Wisit Sasanatieng || <ref>{{cite web |last=Zacharek |first=Stephanie |title=Tears of theBlackTiger |url=http://www.salon.com/2007/01/12/tears_3/ |work=Salon |access-date=16 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011053/https://www.salon.com/2007/01/12/tears_3/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Le Fabuleux Destin d'Amélie Poulain'' (''Amélie'') || 2001 || Jean-Pierre Jeunet || <ref>{{cite news |last=Sciolino |first=Elaine |url=http://www.nytimes.com/2003/08/10/travel/cinematography-meets-geography-in-montmartre.html?pagewanted=all |title=Cinematography Meets Geography In Montmartre |location=France; Montmartre (France) |publisher=NYTimes.com |date=10 Augustus 2003 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211326/https://www.nytimes.com/2003/08/10/travel/cinematography-meets-geography-in-montmartre.html?pagewanted=all |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Faces of Death'' || 1978 || Conan LeCilaire || <ref>{{cite news|last=O'Neill|first=Helen|title=Secret of Lost Dog Trail Haunts a Friendship|url=http://articles.latimes.com/2002/dec/15/news/adna-secret15|accessdate=13 April 2013|newspaper=LA Times|date=15 December 2002}}</ref> |- | ''Fair Game'' || 1986 || Mario Andreacchio|| <ref>{{cite web |url=http://www.fangirlmag.com/fair-game-1986/ |title=Fair Game (1986) |publisher=Fangirl Magazine |date=2015-05-29 |accessdate=2015-12-18 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://archive.today/20160307215342/http://www.fangirlmag.com/fair-game-1986/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Fall'' || 2006 || Tarsem Singh || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Fall |url=http://www.avclub.com/articles/the-fall,38060/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131112135649/http://www.avclub.com/articles/the-fall,38060/ |archive-date=12 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Der Fan'' (''The Fan'') || 1982 || Eckhardt Schmidt || <ref>{{Cite web |url=http://www.vice.com/read/der-fan-horror-film-118 |title=argiefkopie |access-date=18 April 2025 |archive-date=27 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927173856/http://www.vice.com/read/der-fan-horror-film-118 |url-status=dead}}</ref><ref>http://www.mondo-digital.com/fan.html</ref> |- | ''Fantasia'' || 1940 || Ben Sharpsteen ||<ref name="Peary1" /><ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=xUHHAAAAQBAJ&pg=PA184&lpg=PA184&dq=fantasia+disney+cult+classic&source=bl&ots=U4DbU3mwAI&sig=eo0ugpatoiEn6nc6MJyflk8lFfA&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjYkLXjgaHJAhWCQxoKHV4EDyY4FBDoAQg5MAc#v=onepage&q=fantasia%20disney%20cult%20classic&f=false |title=Musical Metropolis: Los Angeles and the Creation of a Music Culture, 1880–1940 – Kenneth Marcus – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date=2004-12-17 |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''[[Fargo (rolprent)|Fargo]]'' || 1995 || [[Coen-broers]]|| <ref>{{cite web |last=Moran |first=Michael |url=http://www.telegraph.co.uk/sponsored/entertainment/fargo/11085459/fargo-tv-series.html |title=This is a true story... how a cult movie got a hit TV reboot |publisher=Telegraph |date=15 September 2014 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171203041834/http://www.telegraph.co.uk/sponsored/entertainment/fargo/11085459/fargo-tv-series.html |archive-date=3 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Fast, Cheap & Out of Control'' || 1997 || Errol Morris || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Fast, Cheap & Out of Control |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-fast-cheap-out-of-control,2309/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530110527/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-fast-cheap-out-of-control%2C2309/ |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Fast Times At Ridgemont High'' || 1982 || Cameron Crowe || <ref>{{cite web |url=http://www.tcm.com/this-month/article/97178%7c0/Fast-Times-at-Ridgemont-High.html |title=Fast Times at Ridgemont High |publisher=Tcm.com |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006181706/http://www.tcm.com/this-month/article/97178%7C0/Fast-Times-at-Ridgemont-High.html |archive-date= 6 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Faster, Pussycat! Kill! Kill'' || 1965 || Russ Meyer || <ref name="Peary3" /><ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2013/08/18/arts/haji-an-actress-featured-in-cult-films-by-russ-meyer-dies-at-67.html?_r=0 |title=Haji, an Actress Featured in Cult Films by Russ Meyer, Dies at 67 |last=Slotnik |first=Daniel E. |work=The New York Times |date=17 Augustus 2013 |access-date=20 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203030119/http://www.nytimes.com/2013/08/18/arts/haji-an-actress-featured-in-cult-films-by-russ-meyer-dies-at-67.html?_r=0 |archive-date=3 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Fateful Findings'' || 2014 || Neil Breen || <ref name="influxmagazine1" /> |- | ''Le Fatiche di Ercole'' (''Hercules'') || 1958 || Pietro Francisci || <ref>{{Cite web |url=https://books.google.be/books?id=RvvWCQAAQBAJ&pg=PA76&lpg=PA76&dq=blazing+saddles+cult+film&source=bl&ots=tWUd2I58IP&sig=Fm-ktOCjnOsd4OHDXVZdxd6VR1E&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-t3S-YjKAhVKSRoKHV7ZByYQ6AEIPzAF#v=onepage&q=blazing%20saddles%20cult%20film&f=false |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 9 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240709192610/https://books.google.be/books?id=RvvWCQAAQBAJ&pg=PA76&lpg=PA76&dq=blazing+saddles+cult+film&source=bl&ots=tWUd2I58IP&sig=Fm-ktOCjnOsd4OHDXVZdxd6VR1E&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-t3S-YjKAhVKSRoKHV7ZByYQ6AEIPzAF#v=onepage&q=blazing%20saddles%20cult%20film&f=false |url-status=live }}</ref> |- | ''Fear and Loathing in Las Vegas'' || 1998 || Terry Gilliam || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Fear and Loathing in Las Vegas |url=http://www.avclub.com/articles/fear-and-loathing-in-las-vegas,52308/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130913222804/http://www.avclub.com/articles/fear-and-loathing-in-las-vegas,52308/ |archive-date=13 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Fearless Vampire Killers'' || 1967 || [[Roman Polanski]]|| <ref name="news.bbc.co.uk" /> |- | ''Felicity'' || 1978 || John D. Lamond || <ref name="autogenerated1" /> |- | ''Felidae'' || 1994 || Michael Schaack || <ref>http://www.spoilerfreemoviesleuth.com/2015/09/FelidaeReview.html</ref><ref>{{Cite web |url=http://balzertown.com/cinemaknifefight/2015/08/27/showing-bills-bizarre-bijou-felidae-1994/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=15 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151215174702/http://balzertown.com/cinemaknifefight/2015/08/27/showing-bills-bizarre-bijou-felidae-1994/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Fellini Satyricon'' || 1969 || [[Federico Fellini]] || <ref>{{cite web |url=http://dvd.netflix.com/RoleDisplay/Federico_Fellini/29461?lnkce=mdp-award |title=Rent Federico Fellini Movies on DVD and Blu-ray – Netflix DVD |publisher=Dvd.netflix.com |date=20 Januarie 1920 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053244/http://dvd.netflix.com/RoleDisplay/Federico_Fellini/29461?lnkce=mdp-award |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>J.P. Telotte, "The Cult Film Experience: Beyond All Reason", University of Texas Press, 1991, page 180.</ref> |- | ''Female Prisoner: Cage'' || 1983 || Masaru Konuma || <ref>{{cite web |author=This article was first posted on December 16, 2013 |url=http://whatculture.com/film/10-exotic-cult-movies-around-world.php/5 |title=10 Exotic Cult Movies From Around The World – Page 5 |publisher=Whatculture.com |date=16 Desember 2013 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304043720/http://whatculture.com/film/10-exotic-cult-movies-around-world.php/5 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Female Trouble'' || 1974 || John Waters || <ref>{{cite web |last=Berman |first=Judy |url=http://flavorwire.com/207433/10-cult-filmmakers-everyone-should-know |title=10 Cult Filmmakers Everyone Should Know |publisher=Flavorwire |date=9 September 2011 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190210065523/http://flavorwire.com/207433/10-cult-filmmakers-everyone-should-know |archive-date=10 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=j4KsBwAAQBAJ&pg=PA862&lpg=PA862&dq=grateful+dead+movie+cult+movie&source=bl&ots=w7qYdupwdO&sig=RJasW0UF2AcJIwJomkkpqB9ODDw&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiFlZCml-PJAhWCuhoKHX26ADQQ6AEIaTAM#v=onepage&q=grateful%20dead%20movie%20cult%20movie&f=false |title=American Countercultures: An Encyclopedia of Nonconformists, Alternative … - Gina Misiroglu – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date=2015-03-26 |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''La Femme du Boulanger'' (''The Baker's Wife'') || 1938 || [[Marcel Pagnol]] || <ref>{{cite web |url=http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/article/5-article-5-raimu |title=Le Castellet, décor du film culte de Pagnol "La femme du boulanger" &#124; visitvar |publisher=Visitvar.fr |date=27 Desember 2013 |access-date=17 Desember 2015 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190710/http://www.visitvar.fr/provence-cote-azur/le-var/article/5-article-5-raimu |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Femme Fatale'' || 2002 || Brian De Palma || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-femme-fatale,24663/ |title=The New Cult Canon: Femme Fatale |work=The A.V. Club |date=5 Maart 2009 |access-date=16 April 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105174300/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-femme-fatale,24663/ |archive-date=5 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Ferris Bueller's Day Off'' || 1986 || John Hughes || <ref>https://books.google.be/books?id=RvvWCQAAQBAJ&pg=PA76&lpg=PA76&dq=blazing+saddles+cult+film&source=bl&ots=tWUd2I58IP&sig=Fm-ktOCjnOsd4OHDXVZdxd6VR1E&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiZ-t3S-YjKAhVKSRoKHV7ZByYQ6AEIPzAF#v=onepage&q=blazing%20saddles%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Festen'' (''The Celebration'') || 1998 || Thomas Vinterberg || <ref>{{cite web |url=http://www.visitdenmark.com/guide/best-danish-films |title=Danish films guide &#124; The Hunt, A Royal Affair and Lars von Trier films |publisher=Visitdenmark.com |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208101626/http://www.visitdenmark.com/guide/best-danish-films |archive-date= 8 Desember 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Die Feuerzangenbowle'' || 1944 || Helmut Weiss || <ref>{{cite web |first=Britta |last=Mersch |url=http://www.spiegel.de/unispiegel/wunderbar/0,1518,454719,00.html |title=Uni-Kultfilm "Feuerzangenbowle" |work=Spiegel Online |date=18 Desember 2006 |access-date=20 Oktober 2013 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121024024/http://www.spiegel.de/unispiegel/wunderbar/0,1518,454719,00.html |archive-date=21 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Fido'' || 2006 || Andrew Currie || <ref>{{cite news|last=Walton|first=Allan|title='Fido' is the best zombie spoof ever!|url=http://www.post-gazette.com/stories/ae/movie-reviews/fido-is-the-best-zombie-spoof-ever-507746/|work=Pittsburgh Post-Gazette|accessdate=23 April 2013|date=25 October 2007|archive-date=19 Desember 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219003731/http://www.post-gazette.com/ae/2007/10/25/Fido-is-the-best-zombie-spoof-ever/stories/200710250475|url-status=dead}}</ref> |- | ''The Fifth Element'' || 1997 || Luc Besson || <ref>{{cite news |last=Honeybone |first=Nigel |title=Film Review: The Fifth Element |url=http://horrornews.net/84308/film-review-fifth-element-1997/ |date=19 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920075455/https://horrornews.net/84308/film-review-fifth-element-1997/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Fight Club'' || 1999 || David Fincher || <ref name="Boston" /><ref>http://www.rollingstone.com/movies/pictures/readers-poll-the-25-best-cult-movies-of-all-time-20140507/16-fight-club-0609837</ref> |- | ''The Final Countdown'' || 1980 || Don Taylor || <ref>{{cite web |url=http://www.dvdtalk.com/reviews/35190/final-countdown-the/ |title=The Final Countdown (Blu-ray) |last=Tyner |first=Adam |work=DVD Talk |date=4 November 2008 |access-date=24 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011455/https://www.dvdtalk.com/reviews/35190/final-countdown-the/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Fire and Ice'' || 1983 || Ralph Bakshi || <ref>{{cite web |url=http://www.avclub.com/article/robert-rodriguez-to-remake-bakshis-and-frazettas-e-41376 |title=Robert Rodriguez to remake Bakshi's and Frazetta's epic flop, Fire And Ice |last=Heller |first=Jason |work=AV Club |date=20 Mei 2010 |access-date=14 November 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161113020135/http://www.avclub.com/article/robert-rodriguez-to-remake-bakshis-and-frazettas-e-41376 |archive-date=13 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The First Nudie Musical'' || 1976 || Mark Haggard, Bruce Kimmel || <ref name="Peary2" /> |- | ''The First Wives Club'' || 1996 || Hugh Wilson || <ref>Elizabeth Gleick. "Hell Hath No Fury" ''Time (magazine)|Time'' magazine. Retrieved on 2015-03-24.</ref> |- | ''The Fisher King'' || 1991 || Terry Gilliam || <ref name="uiowa1" /> |- | ''Fist of Fury'' || 1972 || Lo Wei || <ref name="google1" /> |- | ''Fist of Legend'' || 1994|| Gordon Chan || <ref>https://books.google.be/books?id=36vMAQPlPRoC&pg=PA228&lpg=PA228&dq=a+touch+of+zen+cult&source=bl&ots=561K_j9SmT&sig=4jPRRTeQUDHe0Eh4cpmJqAMFuZE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiol5m7vPXJAhXFFg8KHcGoCpA4ChDoAQgmMAI#v=onepage&q=a%20touch%20of%20zen%20cult&f=false</ref> |- | ''Fitzcarraldo'' || 1982 || [[Werner Herzog]]|| <ref>{{cite news |url=http://www.metroactive.com/metro/12.06.06/cult-0649.html |title=Jungle Rumble—Herzog vs. Coppola: Bet on 'Fitzcarraldo' |last=Palopoli |first=Steve |work=Metroactive |access-date=16 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211317/http://www.metroactive.com/metro/12.06.06/cult-0649.html |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Five Deadly Venoms'' || 1978 || Chang Cheh || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Five Deadly Venoms |url=http://www.avclub.com/articles/the-five-deadly-venoms,31583/ |work=AV Club |access-date=14 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130207201401/http://www.avclub.com/articles/the-five-deadly-venoms,31583/ |archive-date= 7 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Flash Gordon'' || 1980 || Mike Hodges || <ref>{{cite news |last=Singh |first=Anita |title=Flash Gordon goes big budget for Hollywood |url=http://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2001491/Flash-Gordon-goes-big-budget-for-Hollywood.html |work=The Telegraph |access-date=22 April 2013 |location=London |date=21 Mei 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011137/https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/2001491/Flash-Gordon-goes-big-budget-for-Hollywood.html |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Flaming Creatures'' || 1963 || Jack Smith || <ref name="cultographies.com" /> |- | ''Flesh Gordon'' || 1974 || Michael Benveniste, Howard Ziehm || <ref>{{cite web |author=Donald Liebenson |url=http://articles.chicagotribune.com/1996-03-22/entertainment/9603220286_1_flash-gordon-flesh-gordon-midnight-movies |title=`Flesh Gordon' Still Offers A Zany World – tribunedigital-chicagotribune |publisher=Articles.chicagotribune.com |date=22 Maart 1996 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205251/http://articles.chicagotribune.com/1996-03-22/entertainment/9603220286_1_flash-gordon-flesh-gordon-midnight-movies |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Fletch'' || 1985 || Michael Ritchie || <ref>{{cite news |last=Foreman |first=Jonathan |url=http://nypost.com/1999/05/12/fletch-fanatics-a-modest-1985-film-builds-a-cult-following/ |title=FLETCH FANATICS – A MODEST 1985 FILM BUILDS A CULT FOLLOWING |publisher=New York Post |access-date=8 Mei 2014 |date=12 Mei 1999 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119125641/https://nypost.com/1999/05/12/fletch-fanatics-a-modest-1985-film-builds-a-cult-following/ |archive-date=19 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Flodder'' || 1986 || Dick Maas || <ref>{{cite web |url=http://www.tasteofcinema.com/2014/20-essential-films-for-an-introduction-to-dutch-cinema/ |title=20 Essential Films For An Introduction To Dutch Cinema « Taste of Cinema |publisher=Tasteofcinema.com |date=18 Oktober 2014 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020154408/http://www.tasteofcinema.com/2014/20-essential-films-for-an-introduction-to-dutch-cinema/ |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Fly'' || 1958|| Kurt Neumann || <ref>{{cite web |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/75222/The-Fly/home-video-reviews.html |title=The Fly (1958) – Home Video Reviews |publisher=TCM.com |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181011005659/http://www.tcm.com/tcmdb/title/75222/The-Fly/home-video-reviews.html |archive-date=11 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Fly'' || 1986|| David Cronenberg || <ref>http://www.critic.co.nz/culture/article/3996/the-fly-1986</ref> |- | ''The Fog'' || 1980 || John Carpenter || <ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=OxEEAAAAMBAJ&pg=PA24&lpg=PA24&dq=abba:the+movie+cult+classic&source=bl&ots=pUXYR2utBb&sig=-RwpcFh4ruB0ZX0JUuErcbmqp8g&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjatdOPuLDJAhVFJw8KHXECBng4HhDoAQhlMAk#v=onepage&q=abba%3Athe%20movie%20cult%20classic&f=false |title=Billboard – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date=2000-12-16 |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''For Your Height Only'' || 1981 || Eddie Nicart || <ref>{{cite web |author=This article was first posted on December 16, 2013 |url=http://whatculture.com/film/10-exotic-cult-movies-around-world.php/1 |title=10 Exotic Cult Movies From Around The World |publisher=Whatculture.com |date=16 Desember 2013 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303232651/http://whatculture.com/film/10-exotic-cult-movies-around-world.php/1 |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Forbidden Planet'' || 1956 || Fred M. Wilcox ||<ref name="cultographies.com" /><ref name="Peary1" /> |- | ''Forbidden Zone'' || 1980 || Richard Elfman || <ref name="Ferrante">{{cite web | url=http://www.ifmagazine.com/feature.asp?article=2834 | title=Exclusive Profile: Legend Films' Bob Pollack Rescues Classics from the Paramount Vault | accessdate=9 July 2008 | last=Ferrante | first=A.C. | date=11 June 2008 | work=iF Magazine | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080701184720/http://www.ifmagazine.com/feature.asp?article=2834 | archivedate= 1 Julie 2008 | url-status=live }}</ref> |- | ''Forbrydelsens element'' (''The Element of Crime'') || 1994 || [[Lars von Trier]]|| <ref>{{Cite web |url=http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2004spring/vontrier.html |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185529/http://hcl.harvard.edu/hfa/films/2004spring/vontrier.html |url-status=dead }}</ref> |- | ''Force of Evil'' || 1948 || Abraham Polonsky || <ref name="Peary1" /> |- | ''The Fountain'' || 2006 || Darren Aronofsky || <ref>{{Cite web |url=http://moviemezzanine.com/the-darren-aronofsky-retrospective-fountain/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=12 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123751/http://moviemezzanine.com/the-darren-aronofsky-retrospective-fountain/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.soundonsight.org/unsung-gems-the-fountain-features-one-of-the-most-unforgettable-film-climaxes-of-all-time/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 9 Mei 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150509220637/http://www.soundonsight.org/unsung-gems-the-fountain-features-one-of-the-most-unforgettable-film-climaxes-of-all-time/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Foxy Brown (film)|Foxy Brown'' || 1974 || Jack Hill || <ref name="filmmonthly1" /> |- | ''Frankenhooker'' || 1990 || Frank Henenlotter || <ref>{{cite web|last=Gingold|first=Michael|title=Final "FRANKENHOOKER" Blu-ray details|url=http://www.fangoria.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5485:final-frankenhooker-blu-ray-details&catid=1:latest-news&Itemid=167|work=Fangoria|accessdate=21 April 2013|archive-date=20 Oktober 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020232207/http://www.fangoria.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5485:final-frankenhooker-blu-ray-details&catid=1:latest-news&Itemid=167|url-status=dead}}</ref> |- | ''Freaks'' || 1932 || Tod Browning || <ref name="Peary1" /><ref>{{cite news |last=Davis |first=Laura |title=BANNED: The most controversial films |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/banned-the-most-controversial-films-1768299.html?action=gallery&ino=9 |access-date=14 April 2013 |newspaper=The Independent |date=5 Oktober 2010 |location=London |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181205005705/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/banned-the-most-controversial-films-1768299.html?action=gallery |archive-date=5 Desember 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Freddy Got Fingered'' || 2001 || Tom Green || <ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/lifestyle/style/comedian-tom-green-mtvs-original-court-jester-is-now-a-real-stand-up-guy/2011/08/15/gIQAoF4PQJ_story.html |title=Comedian Tom Green, MTV's original court jester, is now a real stand-up guy |last=Leitko|first=Aaron|work=The Washington Post|date=15 August 2011|accessdate=3 May 2014}}</ref> |- | ''Freeway'' || 1996 || Matthew Bright || <ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=fZfcAAAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |title=Why Fairy Tales Stick: The Evolution and Relevance of a Genre |author=Jack Zipes |publisher=Routledge |location=New York |date=2006 |accessdate=6 July 2014}}</ref> |- | ''Die freudlosse Gasse'' (''Joyless Street'') || 1925 || Georg Wilhelm Pabst || <ref>https://books.google.be/books?id=34smFjA9v9AC&pg=PT69&lpg=PT69&dq=cult+film+die+freudlose+gasse&source=bl&ots=6K6jAQidsX&sig=8n8QIMQVE-Sq4XvnpHi3YhyCHN0&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi92p6y1rnKAhXCmw4KHZllB2cQ6AEIPTAE#v=onepage&q=cult%20film%20die%20freudlose%20gasse&f=false</ref> |- | ''Friday'' || 1995 || F. Gary Gray || <ref>{{cite web |last1=Johnson |first1=Kevin |title=Older, better Chris Tucker gets 'real' on tour |url=http://www.stltoday.com/entertainment/music/older-better-chris-tucker-gets-real-on-tour/article_db03501d-a3a1-5503-b9fc-afdb56d9e2c6.html |website=stltoday.com |access-date=19 Februarie 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180709034600/https://www.stltoday.com/entertainment/music/older-better-chris-tucker-gets-real-on-tour/article_db03501d-a3a1-5503-b9fc-afdb56d9e2c6.html |archive-date=9 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.buzzfeed.com/kelleylcarter/after-20-years-friday-is-still-the-most-important-film-ever#.cn0mmj7vMZ |title=After 20 Years, "Friday" Is (Still) The Most Important Film Ever Made About The Hood – BuzzFeed News |publisher=Buzzfeed.com |date=5 Oktober 2014 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161019023718/https://www.buzzfeed.com/kelleylcarter/after-20-years-friday-is-still-the-most-important-film-ever |archive-date=19 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Friday the 13th'' || 1980 || Sean S. Cunningham || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=zTFSAAAAQBAJ&pg=PT546&lpg=PT546&dq=friday+the+13th+1980+cult+film&source=bl&ots=f-3S0gtVdF&sig=v5fOPTHn_yXYBfulmkTW5Uf4gHw&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjT8a7fi-PJAhVHthQKHRdzCiU4ChDoAQheMAo#v=onepage&q=friday%20the%2013th%201980%20cult%20film&f=false |title=Halloween: Everything Important About The Most Popular Secular Holiday – Leonard R. N. Ashley – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date=2012-06-21 |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''Fright Night'' || 1985 || Tom Holland || <ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/1669347/fright-night-reviews/ |title='Fright Night': The Reviews Are In! |first=Kara |last=Warner |work=MTV News |access-date=29 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211449/http://www.mtv.com/news/1669347/fright-night-reviews/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Fritz the Cat'' || 1972 || Ralph Bakshi || <ref>{{cite web |url=http://www.cultcinema.net/2010/07/fritz-cat-1972.html |title=Quality Cult Cinema: Fritz the Cat |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211504/http://www.cultcinema.net/2010/07/fritz-cat-1972.html |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''From Dusk Till Dawn'' || 1996 || Robert Rodriguez || <ref>{{cite web |url=http://www.joe.ie/movies/cult-classics/cult-classic-from-dusk-till-dawn-0026808-1 |title=Cult Classic: From Dusk Till Dawn |first=Emmet |last=Purcell |work=JOE.ie |access-date=20 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130209150141/http://www.joe.ie/movies/cult-classics/cult-classic-from-dusk-till-dawn-0026808-1 |archive-date=9 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''FUBAR'' || 2002 || Michael Dowse || <ref>{{cite web|last1=McNeil|first1=Colin|title=Just give'r: Fubar and Canadian mockumentaries|url=http://www.metronews.ca/entertainment/2014/06/10/just-giver-fubar-and-the-best-in-canadian-mockumentaries.html|website=Metro News|accessdate=6 November 2015|archive-date= 3 Februarie 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160203030119/http://www.metronews.ca/entertainment/2014/06/10/just-giver-fubar-and-the-best-in-canadian-mockumentaries.html|url-status=dead}}</ref> |- | ''Funny Games'' || 1997 || Michael Haneke || <ref>{{cite web |author=Peter Bradshaw |url=http://www.theguardian.com/film/2008/apr/04/drama.horror |title=Funny Games &#124; Film |publisher=The Guardian |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200321120632/https://www.theguardian.com/film/2008/apr/04/drama.horror |archive-date=21 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Furankenshutain no Kaijū: Sanda tai Gaira'' (''The War of the Gargantuas'') || 1966 || Ishirō Honda || <ref>{{cite web |url=http://www.dvddrive-in.com/reviews/n-s/rodanwargargantuas576670.htm |title=Rodan/War of the Gargantuas |publisher=Dvddrive-in.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113001129/http://www.dvddrive-in.com/reviews/n-s/rodanwargargantuas576670.htm |archive-date=13 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">Danny Peary|Peary, Danny. ''Cult Movies (book)|Cult Movies'', Delta Books, 1981. {{ISBN|0-517-20185-2}}</ref> }} 2x0mx735d6frwtjjg92cesqr9qwiqrz 0 428341 2970335 2922239 2026-09-23T22:08:22Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970335 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''I'm Not There'' || 2007 || Todd Haynes || <ref>http://www.eveningtimes.co.uk/entertainment/13308885.Eight_actors_who_could_play_Paolo_Nutini_in_the_movie_of_his_life/</ref> |- | ''I Bought a Vampire Motorcycle'' || 1990 || Dirk Campbell || <ref name="theelectric.co.uk">{{Cite web |url=https://www.theelectric.co.uk/news.php?story=255 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=23 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151223022847/https://www.theelectric.co.uk/news.php?story=255 |url-status=dead }}</ref> |- | ''I Bury the Living'' || 1958 || Albert Band || <ref>{{cite web|last=Berriman|first=Ian|title=FREAKSHOW I Bury The Living|url=http://www.sfx.co.uk/2011/02/21/freakshow-i-bury-the-living/|work=SFX Magazine|accessdate=23 April 2013|archive-date= 5 Mei 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110505202054/http://www.sfx.co.uk/2011/02/21/freakshow-i-bury-the-living/|url-status=dead}}</ref> |- | ''I Drink Your Blood'' || 1970 || David E. Durston || <ref>{{cite news |title=Horrormeister Durston dies at 88 |url=http://variety.com/2010/film/news/horrormeister-durston-dies-at-88-1118019543/ |work=Variety |access-date=22 April 2013 |first=Ashley |last=Reich |date=18 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211558/https://variety.com/2010/film/news/horrormeister-durston-dies-at-88-1118019543/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''I Heart Huckabees'' || 2004 || David O. Russell || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=I Heart Huckabees |url=http://www.avclub.com/articles/i-heart-huckabees,29640/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105025435/http://www.avclub.com/articles/i-heart-huckabees,29640/ |archive-date=5 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''I Married a Monster from Outer Space'' || 1958 || Gene Fowler || <ref name="Peary1" /> |- | ''I Spit on Your Grave'' || 1978 || Meir Zarchi || <ref>{{cite web |url=http://bloody-disgusting.com/news/3279565/theres-going-to-be-a-i-spit-on-your-grave-documentary/ |title=There's Going To Be A 'I Spit On Your Grave' Documentary! |last=Miska |first=Brad |work=Bloody Disgusting |date=20 Februarie 2014 |access-date=19 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045552/https://bloody-disgusting.com/news/3279565/theres-going-to-be-a-i-spit-on-your-grave-documentary/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''I Walked with a Zombie'' || 1943 || Jacques Tourneur || <ref name="Peary1" /> |- | ''I Was a Teenage Werewolf'' || 1957 || Gene Fowler || <ref>https://books.google.be/books?id=yANOA9ujJY4C&pg=PA149&lpg=PA149&dq=20+million+miles+to+earth+cult+classic+1957&source=bl&ots=jAEQRjcuQB&sig=ZpKR05V9O7-h5iNMiG68Z-vGj-w&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi5t6qHjvbJAhXB6w4KHXeSC744ChDoAQgqMAM#v=onepage&q=cult&f=false</ref> |- | ''Idiocracy'' || 2006 || Mike Judge || <ref name="NYTJoke">{{cite news |first=Rob |last=Walker |title=This Joke's for You |url=http://www.nytimes.com/2008/05/04/magazine/04wwln-consumed-t.html |work=The New York Times |date=4 Mei 2008 |access-date=26 Mei 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200515103644/https://www.nytimes.com/2008/05/04/magazine/04wwln-consumed-t.html |archive-date=15 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Idioterne'' (''The Idiots'') || 1998 || [[Lars von Trier]]|| <ref>http://www.fiftyfifty.eu/in-svandovo-theater-going-idiots-by-lars-von-trier.html#.VnzbWlLxuM8</ref> |- | ''Idle Hands'' || 1999 || Rodman Flender || <ref>{{cite web |last1=Hartmann |first1=Graham |title=The Offspring in 'Idle Hands' – Musician Movie Cameos |url=http://loudwire.com/the-offspring-idle-hands-cameo/ |website=Loudwire |access-date=7 September 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203140106/http://loudwire.com/the-offspring-idle-hands-cameo/ |archive-date= 3 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''if....'' || 1968 || Lindsay Anderson || <ref>{{cite web |author=03/20/2007 in 1960s, Teen rebellion |url=http://www.cinedelica.com/2007/03/lindsay_anderso.html |title=Lindsay Anderson's If... finally heads to DVD |publisher=Cinedelica |date=20 Maart 2007 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211528/http://www.cinedelica.com/2007/03/lindsay_anderso.html |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Ilsa: She Wolf of the SS'' || 1974 || Don Edmonds || <ref>{{cite web |url=http://www.fangoria.com/new/toronto-late-canadian-horror-legend-john-dunning-autobiography-release-party-this-week/ |title=Toronto: Late Canadian Horror Legend John Dunning Celebrated at Autobiography Release Party this Week &#124; FANGORIA® |publisher=Fangoria.com |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304044625/http://www.fangoria.com/new/toronto-late-canadian-horror-legend-john-dunning-autobiography-release-party-this-week/ |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>https://books.google.be/books?id=x5Xt50f7HZ0C&pg=PA148&lpg=PA148&dq=cult+classic+great+dictator&source=bl&ots=C398WBTRr1&sig=3SNSBYq_IkbFiE7lWi7Qw7c9V7Y&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwivzcjd6bnKAhXEkw8KHYl8Bzg4FBDoAQgqMAI#v=onepage&q=cult%20classic%20great%20dictator&f=false</ref> |- | ''Imitation of Life'' || 1959 || Douglas Sirk || <ref name="Peary3" /> |- | ''In a Lonely Place'' || 1950 || Nicholas Ray || <ref name="Peary3" /> |- | ''In Bruges'' || 2008 || Martin McDonagh || <ref>{{cite web |last=Mathijs |first=Ernest |title=You voted for the next cult classic |url=http://www.cultsurvey.org/in_bruges.shtml |work=The Centre For Cinema Studies |access-date=13 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170807234327/http://www.cultsurvey.org/in_bruges.shtml |archive-date= 7 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''In the Company of Men'' || 1997 || Neil LaBute || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=In the Company of Men |url=http://www.avclub.com/articles/in-the-company-of-men,35266/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017132817/http://www.avclub.com/articles/in-the-company-of-men,35266/ |archive-date=17 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Inauguration of the Pleasure Dome'' || 1954|| Kenneth Anger || <ref>{{Cite web |url=http://www.alldayeveryday.com/articles/inauguration-of-the-pleasure-dome-final-version-brian-butler-interview |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date=25 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151225155005/http://www.alldayeveryday.com/articles/inauguration-of-the-pleasure-dome-final-version-brian-butler-interview |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Incredible Shrinking Man'' || 1957 || Jack Arnold (director)|Jack Arnold || <ref name="books.google.be" /><ref>{{Cite web |url=http://genome.ch.bbc.co.uk/8fd84a2aa8f9401cb7d47a010d3c6632 |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date= 5 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205122151/http://genome.ch.bbc.co.uk/8fd84a2aa8f9401cb7d47a010d3c6632 |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Incredibly Strange Creatures Who Stopped Living And Became Mixed-Up Zombies'' || 1963 || Ray Dennis Steckler || <ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/movies/movie/63544/The-Incredibly-Strange-Creatures-Who-Stopped-Living-and-Became-Mixed-Up-Zombies-/overview |title=The-Incredibly-Strange-Creatures-Who-Stopped-Living-and-Became-Mixed-Up-Zombies- - Trailer – Cast – Showtimes |publisher=NYTimes.com |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160325115901/http://www.nytimes.com/movies/movie/63544/The-Incredibly-Strange-Creatures-Who-Stopped-Living-and-Became-Mixed-Up-Zombies-/overview |archive-date=25 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Incubus'' || 1966 || Leslie Stevens || <ref>{{cite web|author=DONALD LIEBENSON |url=http://articles.latimes.com/2001/jul/11/entertainment/ca-21040 |title=Eerie Cult Classic 'Incubus' Returns After Lengthy Exile – latimes |publisher=Articles.latimes.com |date=2001-07-11 |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''Inferno'' || 1980 || Dario Argento || <ref>http://scholars.wlu.ca/etd/7/</ref><ref>http://www.hollywoodreporter.com/news/veronica-lazar-dead-last-tango-711612</ref> |- | ''Inserts'' || 1975 || John Byrum || <ref>https://books.google.be/books?id=1aSM__nVScAC&pg=PA208&lpg=PA208&dq=johnny+got+his+gun+cult+film&source=bl&ots=n9TKDt9Xf-&sig=Gg5DA3oKQpMSbre8kI2DTY2i_1o&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjgw5TDzrnKAhUELA8KHZ0NCaE4ChDoAQg9MAU#v=onepage&q=johnny%20got%20his%20gun%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Intāsutera Fō Faibu'' (''Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem'') || 1957 || Kazuhisa Takenouchi || <ref name="filmmakermagazine1" /><ref>{{cite web |url=https://www.acmi.net.au/film/past-film-programs/2015/interstella-5555-the-5tory-of-the-5ecret-5tar-5ystem/ |title=Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem |publisher=ACMI |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203030120/https://www.acmi.net.au/film/past-film-programs/2015/interstella-5555-the-5tory-of-the-5ecret-5tar-5ystem/ |archive-date=3 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Intensive Care'' || 1991 || Dorna van Rouveroy || <ref>{{cite web |url=http://www.salonindien.nl/2008/intensive-care-1991/ |title=Salon Indien » Intensive Care (1991) |publisher=Salonindien.nl |date=22 November 2008 |access-date=17 Desember 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613070710/http://www.salonindien.nl/2008/intensive-care-1991/ |archive-date=13 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.veronicamagazine.nl/film/horror/intensive-care-829697/ |title=Intensive Care (1991) &#124; Premiere & Trailer – Veronica Magazine |publisher=Veronicamagazine.nl |date= |accessdate=2015-12-17 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208161402/http://www.veronicamagazine.nl/film/horror/intensive-care-829697/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Invaders from Mars'' || 1953 || William Cameron Menzies || <ref>{{Cite web |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/3761/Invaders-from-Mars/notes.html |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date=27 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161027144220/http://www.tcm.com/tcmdb/title/3761/Invaders-from-Mars/notes.html |url-status=dead}}</ref><ref>https://books.google.be/books?id=R-_4sXU5FsAC&pg=PA120&lpg=PA120&dq=them!+1953++cult+film&source=bl&ots=B7F3oLkFzM&sig=rVyk1XNW58-DsSbSlhO17PHTvIo&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjl4_ewlfbJAhVD9w4KHZP_BDwQ6AEIPTAF#v=onepage&q=them!%201953%20%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Invasion of the Body Snatchers'' || 1956 || Don Siegel || <ref name="Peary1" /> |- | ''Invocation of My Demon Brother'' || 1969 || Kenneth Anger || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=ev4BBAAAQBAJ&pg=PT127&lpg=PT127&dq=Invocation+of+my+demon+brother+cult+classic&source=bl&ots=wYSgnsfCMr&sig=o2TD0Q9E_m1uM3q0nzt2-fS2nEY&hl=nl&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Invocation%20of%20my%20demon%20brother%20cult%20classic&f=false |title=Sinister Forces—The Manson Secret: A Grimoire of American Political Witchcraft – Peter Levenda – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date= |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''Irma Vep'' || 1996 || Olivier Assayas || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Irma Vep |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-irma-vep,2196/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921122741/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-irma-vep,2196/ |archive-date=21 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Irréversible'' || 2002|| Gaspar Noé ||<ref name="avclub.com2">{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Alice |url=http://www.avclub.com/article/the-new-cult-canon-iirreversiblei-2497 |work=AV Club |access-date=6 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620185131/http://www.avclub.com/article/the-new-cult-canon-iirreversiblei-2497 |archive-date=20 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Iron Giant'' || 1999 || Brad Bird || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Iron Giant |url=http://www.avclub.com/articles/the-iron-giant,26074/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017120037/http://www.avclub.com/articles/the-iron-giant,26074/ |archive-date=17 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Ironiya sudby, ili S lyogkim parom!'' (''The Irony of Fate'', ook bekend as ''Enjoy Your Bath!'') || 1976 || Emil Braginsky, Eldar Ryazanov || <ref>{{Cite web |url=http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/4 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=15 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415020911/http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/4 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Ishtar'' || 1987 || Elaine May || <ref>{{cite news |last=Paciuszko |first=Owain |url=http://www.theargus.co.uk/news/4673073.print/ |title=Cult Classics: Ishtar |work=The Argus |location=Brighton |date=8 Oktober 2009 |access-date=4 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011307/https://www.theargus.co.uk/news/4673073.print/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''It Came From Beneath The Sea'' || 1955 || Robert Gordon || <ref>https://books.google.be/books?id=ZB9c84831WUC&pg=PT95&lpg=PT95&dq=ray+harryhausen+it+came+from+beneath+the+sea+cult+film&source=bl&ots=lmZo9EqS0x&sig=cyeryI6_x8z-YHAz-i-API7H9vw&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwja5p7E6ojKAhWCJw8KHXbtBDsQ6AEIQTAF#v=onepage&q=ray%20harryhausen%20it%20came%20from%20beneath%20the%20sea%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''It Came from Outer Space'' || 1953 || Jack Arnold|| <ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=k0bpAAAAIAAJ&pg=PA82&lpg=PA82&dq=it+came+from+outer+space+cult+classic&source=bl&ots=epRNczc7es&sig=jEhF8vtIvW-gmuBz9vGqdjIqHVY&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwikt6TuoaPJAhWJuBQKHb2KBkoQ6AEIQzAG#v=onepage&q=it%20came%20from%20outer%20space%20cult%20classic&f=false |title=Rational Fears: American Horror in the 1950s – Mark Jancovich – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2015-12-17}}</ref> |- | ''It's a Gift'' || 1934 || Norman McLeod ||<ref name="cultographies.com" /><ref name="Peary1" /> |- | ''It's a Mad, Mad, Mad, Mad World'' || 1963 || Stanley Kramer || <ref name="Peary3" /> |- | ''It's Such a Beautiful Day'' || 2012 || Don Hertzfeldt || <ref name="tasteofcinema2">{{cite web |url=http://www.tasteofcinema.com/2015/15-cult-animated-movies-you-might-not-have-seen/2/ |title=15 Cult Animated Movies You Might Not Have Seen « Taste of Cinema |publisher=Tasteofcinema.com |date=27 Julie 2015 |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028165832/http://www.tasteofcinema.com/2015/15-cult-animated-movies-you-might-not-have-seen/2/ |archive-date=28 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''It's A Wonderful Life'' || 1946 || Frank Capra || <ref name="Peary1" /> |- | ''It's Alive'' || 1974 || Larry Cohen || <ref>{{cite web|last=Kirst|first=Brian|title=Larry Cohen speaks; appearing live in Chicago|url=http://www.fangoria.com/index.php/home/all-news/1-latest-news/1029-larry-cohen-speaks-appearing-live-in-chicago|work=Fangoria|accessdate=21 April 2013|archive-date=15 Junie 2013|archive-url=https://archive.is/20130615090036/http://www.fangoria.com/index.php/home/all-news/1-latest-news/1029-larry-cohen-speaks-appearing-live-in-chicago|url-status=dead}}</ref> |- | ''It's All Gone Pete Tong'' || 2004 || Michael Dowse || <ref>{{cite web |url=http://www.fazemag.de/it-is-all-gone-pete-tong/ |title=FAZEmag –"It’s all gone, Pete Tong" – der Kultfilm erstmals in Deutschland auf DVD – FAZEmag |publisher=Fazemag.de |date=10 Oktober 2014 |access-date=17 Desember 2015 |language=de |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920185347/http://www.fazemag.de/it-is-all-gone-pete-tong/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Ivan Vasilyevich menyayet professiyu'' (''Ivan Vasilievich: Back to the Future'') || 1973 || Leonid Gaidai || <ref name="in.rbth.com" /> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">Danny Peary|Peary, Danny. ''Cult Movies (book)|Cult Movies'', Delta Books, 1981. {{ISBN|0-517-20185-2}}</ref> }} t6rqyp75hnymsp0jiq2zfbcxr291rhe 0 428345 2970336 2957169 2026-09-23T22:09:26Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970336 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''Labyrinth'' || 1986 || Jim Henson || <ref>{{cite web | last=Sparrow | first=A.E. | title=Return to Labyrinth Vol. 1 Review | publisher=IGN.com | url=http://comics.ign.com/articles/732/732053p1.html | date= 11 September 2006 | accessdate=10 July 2007}}</ref> |- | ''Ladies and Gentlemen, The Fabulous Stains'' || 1982 || Lou Adler || <ref>{{cite news |url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0CE3DF1E39F937A25750C0A9669D8B63 |title=FILM; The Girls Who Kicked In Rock's Door |last=Michel |first=Sia |work=The New York Times |date=14 Maart 2010 |access-date=7 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202194658/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0CE3DF1E39F937A25750C0A9669D8B63 |archive-date=2 Februarie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Lady from Shanghai'' || 1947 || [[Orson Welles]]|| <ref>{{Cite web |url=http://www.tcm.com/tcmdb/title/80637/The-Lady-from-Shanghai/articles.html |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date= 8 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008054919/http://www.tcm.com/tcmdb/title/80637/The-Lady-from-Shanghai/articles.html |url-status=dead}}</ref><ref>http://www.theguardian.com/film/2004/jun/02/2</ref> |- | ''Land of the Pharaohs'' || 1955 || Howard Hawks || <ref name="Peary1" /> |- | ''Laserblast'' || 1978 || Michael Rae || <ref>{{cite web |last=Moss |first=Joshua |title=Laserblast: Take That, Star Wars |publisher=Space.com |date=1 November 2000 |url=http://www.space.com/sciencefiction/movies/laserblast_001101.html |access-date=8 Desember 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20081013120631/http://www.space.com/sciencefiction/movies/laserblast_001101.html |archive-date=13 Oktober 2008 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Last Dragon'' || 1985 || Michael Schultz || <ref>{{Cite web |url=http://www.pastemagazine.com/articles/2015/01/the-100-best-martial-arts-movies-of-all-time.html?a=1 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 3 Maart 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170303202946/https://www.pastemagazine.com/articles/2015/01/the-100-best-martial-arts-movies-of-all-time.html?a=1 |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Last House on the Left'' || 1972 || Wes Craven || <ref>{{cite news |url=http://www.metroactive.com/metro/05.16.07/cult-0720.html |title=Cult Leader: Our 'House': David Hess looks back on 'Last House on the Left' |last=Palopoli |first=Steve |work=Metroactive |access-date=10 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920010912/http://www.metroactive.com/metro/05.16.07/cult-0720.html |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Last Picture Show'' || 1971 || Peter Bogdanovich || <ref>{{cite web |author=Foxlowe Arts Centre Leek |url=http://www.foxloweartscentre.org.uk/event/the-last-picture-show-15/ |title=The Last Picture Show (15) &#124; Foxlowe Arts Centre Leek |publisher=Foxloweartscentre.org.uk |date=30 Augustus 2012 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211334/http://www.foxloweartscentre.org.uk/event/the-last-picture-show-15/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Last Seduction'' || 1994 || John Dahl || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Last Seduction |url=http://www.avclub.com/articles/the-last-seduction,51617/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130923234120/http://www.avclub.com/articles/the-last-seduction,51617/ |archive-date=23 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Last Starfighter'' || 1984 || Nick Castle || <ref>{{cite web |last=Blevins |first=Joe |title=Enter a backstage history of The Last Starfighter |publisher=a.v. club |url=http://www.avclub.com/article/read-enter-backstage-history-last-starfighter-206817 |date=14 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030122359/http://www.avclub.com/article/read-enter-backstage-history-last-starfighter-206817 |archive-date=30 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Last Tango in Paris'' || 1972 || [[Bernardo Bertolucci]] || <ref name="Peary2" /> |- | ''The Last Unicorn'' || 1982 || Arthur Rankin jr., Jules Bass || <ref name="tasteofcinema1" /><ref>{{cite web |last1=Vaux |first1=Rob |title=THE LAST UNICORN Blu-ray Review |url=http://collider.com/the-last-unicorn-blu-ray-review/ |access-date=3 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191001073724/http://collider.com/the-last-unicorn-blu-ray-review/ |archive-date= 1 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Last Waltz'' || 1978 || [[Martin Scorsese]]|| <ref>{{Cite web |url=http://www.theweeklyreview.com.au/play/dan-sultan-revisits-the-last-waltz/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 4 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204093128/http://www.theweeklyreview.com.au/play/dan-sultan-revisits-the-last-waltz/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://highlineballroom.com/show/2014/04/27/the-last-waltz-live-2/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=17 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917135547/http://highlineballroom.com/show/2014/04/27/the-last-waltz-live-2/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Last Wave'' || 1977 || Peter Weir || <ref>{{Cite web |url=http://www.tcm.com/this-month/article/345402{{!}}0/The-Last-Wave.html |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date=16 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916090651/http://www.tcm.com/this-month/article/345402%7C0/The-Last-Wave.html |url-status=dead}}</ref> |- | ''Låt den rätte komma in'' (''Let the Right One In'') || 2008 || Tomas Alfredson || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Let the Right One In |url=http://www.avclub.com/articles/let-the-right-one-in,37845/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909015306/http://www.avclub.com/articles/let-the-right-one-in,37845/ |archive-date= 9 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |author=Janko Roettgers |url=http://variety.com/2015/digital/news/amc-beta-tests-streaming-service-for-horror-fans-exclusive-1201515550/ |title=AMC Beta-Tests Streaming Service for Horror Fans (Exclusive) |publisher=Variety |date=9 Junie 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122171448/https://variety.com/2015/digital/news/amc-beta-tests-streaming-service-for-horror-fans-exclusive-1201515550/ |archive-date=22 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Laura'' || 1944 || Otto Preminger || <ref name="Peary1" /> |- | ''The Lawnmower Man'' || 1992 || Brett Leonard || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=hv1dB-9CfNYC&pg=PT91&lpg=PT91&dq=the+lawnmower+man+cult+movie&source=bl&ots=Krer0YMiJH&sig=Mc1Tp3DLsA3cQe88fXJtPgtH4fc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjH7onIjLXJAhVDsxQKHXopCRU4ChDoAQgdMAA#v=onepage&q=the%20lawnmower%20man%20cult%20movie&f=false |title=Fangoria's 101 Best Horror Movies You've Never Seen: A Celebration of the … - Adam Lukeman – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date= |accessdate=2015-12-18}}</ref> |- | ''Legend'' || 1985 || [[Ridley Scott]]|| <ref>{{cite book|last=Clarke|first=James|title=Virgin Film: Ridley Scott|year=2002|publisher=Random House|location=London|isbn=978-0-7535-4708-3|url=http://books.google.com/books?id=3oy5RyfQ27YC&printsec=frontcover#v=onepage&q=%22cult%20following%22&f=false}}</ref> |- | ''The Legend of Billie Jean'' || 1985 || Matthew Robbins || <ref name="nytimes1985">{{cite news |title=Screen: 'the legend of billie jean' opens |first=Janet |last=Maslin |authorlink=Janet Maslin |newspaper=The New York Times |date=19 Julie 1985 |url=http://www.nytimes.com/1985/07/19/movies/screen-the-legend-of-billie-jean-opens.html |access-date=10 Oktober 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528202955/https://www.nytimes.com/1985/07/19/movies/screen-the-legend-of-billie-jean-opens.html |archive-date=28 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Legend of the 7 Golden Vampires'' || 1974 || Roy Ward Baker, Chang Cheh || <ref>{{cite web |url=http://www.intellectbooks.co.uk/journals/view-Article,id=12072/ |title=Intellect Ltd |publisher=Intellectbooks.co.uk |date=14 Desember 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011338/https://www.intellectbooks.co.uk/journals/view-Article,id=12072/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Die Legende von Paul und Paula'' (''The Legend of Paul and Paula'') || 1973 || Heiner Carow || <ref>http://www.jstor.org/stable/10.7722/j.ctt16314jf</ref> |- | ''Leningrad Cowboys Go America'' || 1994 || Aki Kaurismäki || <ref name="Paul Simpson 2010" /><ref>{{cite web |url=https://www.tynesidecinema.co.uk/whats-on/films/view/leningrad-cowboys-go-america |title=Leningrad Cowboys Go America ‹ What's On ‹ Tyneside Cinema |publisher=Tynesidecinema.co.uk |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120137/https://www.tynesidecinema.co.uk/whats-on/films/view/leningrad-cowboys-go-america |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/world-famous-rock-band-leningrad-cowboys-and-animation-studio-anima-vitae-created-a-short-film-around-christmas-in-new-york-183772111.html |title=World Famous Rock Band Leningrad Cowboys and Animation Studio Anima Vitae Created a... - HELSINKI, December 17, 2012 /PRNewswire/ |publisher=Prnewswire.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201131644/https://www.prnewswire.com/news-releases/world-famous-rock-band-leningrad-cowboys-and-animation-studio-anima-vitae-created-a-short-film-around-christmas-in-new-york-183772111.html |archive-date=1 Desember 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://genome.ch.bbc.co.uk/121a52b552ed412085e0d423df33d9b5 |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date= 5 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205144936/http://genome.ch.bbc.co.uk/121a52b552ed412085e0d423df33d9b5 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Léon'' (''Léon: The Professional'') || 1994 || Luc Besson ||<ref>{{cite web |url=http://www.orlandoweekly.com/orlando/cult-classics-leon-the-professional/Event?oid=2433888 |title=Cult Classics: Léon: The Professional &#124; Enzian Theater &#124; Film |publisher=Orlando Weekly |date=12 November 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011353/https://www.orlandoweekly.com/orlando/cult-classics-leon-the-professional/Event?oid=2433888 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.popentertainment.com/features_actors/jeanreno.htm |title=Jean Reno interview about 'The Last Face,' The Visitors 3'&#39; and 'Leon: The Professional.' |publisher=PopEntertainment.com |date=28 Oktober 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211357/http://www.popentertainment.com/features_actors/jeanreno.htm |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Leprechaun'' || 1993 || Mark Jones || <ref name="Kelleher">{{cite news |url=http://www.independent.ie/entertainment/movies/movie-news/jennifer-aniston-tells-of-mortifying-moment-fiance-justin-theroux-stumbled-across-her-first-film-leprechaun-30763437.html |title=Jennifer Aniston tells of 'mortifying moment' fiance Justin Theroux stumbled across her first film 'Leprechaun' |last=Kelleher |first=Lynne |work=The Irish Independent |date=21 November 2014 |access-date=18 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407110816/https://www.independent.ie/entertainment/movies/movie-news/jennifer-aniston-tells-of-mortifying-moment-fiance-justin-theroux-stumbled-across-her-first-film-leprechaun-30763437.html |archive-date=7 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Leprechaun 2'' || 1994 || Rodman Flender || <ref name="Kelleher" /> |- | ''Leprechaun 3'' || 1995 || Brian Trenchard-Smith || <ref name="Kelleher" /> |- | ''Leprechaun 4: In Space'' || 1997 || Brian Trenchard-Smith || <ref name="Kelleher" /> |- | ''Leprechaun: In the Hood'' || 2000 || Rob Spera || <ref name="Kelleher" /> |- | ''Let Me Die a Woman'' || 1978 || Doris Wishman || <ref name="flavorwire.com" /> |- | ''Let's Get Lost'' || 1988 || Bruce Weber || <ref>{{Cite web |url=http://www.jonathanrosenbaum.net/1989/07/cult-of-personality/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=31 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331025728/http://www.jonathanrosenbaum.net/1989/07/cult-of-personality/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Let's Scare Jessica to Death'' || 1971 || John D. Hancock || <ref>{{cite news |last=Rooney |first=David |title=First Run chows down on 'Animation' horror |url=http://variety.com/2003/film/news/first-run-chows-down-on-animation-horror-1117889599/ |work=Variety |access-date=22 April 2013 |date=21 Julie 2003 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211527/https://variety.com/2003/film/news/first-run-chows-down-on-animation-horror-1117889599/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Les Lèvres Rouges'' (''Daughters of Darkness'') || 1971 || Harry Kümel || <ref>{{cite web |url=http://www.enola.be/film/specials/24379:gruwel-van-eigen-bodem |title=Halloweenspecial: gruwel van eigen bodem – enola |publisher=Enola.be |access-date=17 Desember 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211402/http://www.enola.be/film/specials/24379:gruwel-van-eigen-bodem |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |author=Geoffrey Macnab |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/lesbian-vampires-back-from-the-dead-2087615.html |title=Lesbian vampires back from the dead &#124; Features &#124; Culture |publisher=The Independent |access-date=17 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919231243/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/lesbian-vampires-back-from-the-dead-2087615.html |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Lifeforce'' || 1985 || Tobe Hooper || <ref>{{cite web|last=Gardner|first=Lee|title=Lifeforce: A cult classic featuring naked space vampires.|url=http://citypaper.com/film/em-lifeforce-em-1.1378560|work=Baltimore City Paper|accessdate=21 April 2013|archive-date= 2 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121102035054/http://citypaper.com/film/em-lifeforce-em-1.1378560|url-status=dead}}</ref> |- | ''De Lift'' (''The Lift'') || 1983 || Dick Maas || <ref>{{cite news |last=Edmunds |first=Marlene |title='Elevator' lifts off: Maas, CLT-Ufa on board |url=http://variety.com/2000/film/news/elevator-lifts-off-maas-clt-ufa-on-board-1117783228/ |work=Variety |access-date=16 Mei 2013 |date=30 Junie 2000 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828024416/https://variety.com/2000/film/news/elevator-lifts-off-maas-clt-ufa-on-board-1117783228/ |archive-date=28 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Limite'' || 1930 || Mário Peixoto || <ref>{{Cite web |url=http://www.cinelatino.com.fr/sites/default/files/lesdocs/cinemas_damerique_latine_n16_2008.pdf |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date=23 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523182632/http://www.cinelatino.com.fr/sites/default/files/lesdocs/cinemas_damerique_latine_n16_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | ''Liquid Sky'' || 1982 || Slava Tsukerman || <ref>{{cite web |url=http://www.thedailybeast.com/articles/2014/06/02/punks-ufos-and-heroin-how-liquid-sky-became-a-cult-movie.html |work=The Daily Beast |title=Punks, UFOs, and Heroin: How 'Liquid Sky' Became a Cult Movie |access-date=13 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170505022352/http://www.thedailybeast.com/articles/2014/06/02/punks-ufos-and-heroin-how-liquid-sky-became-a-cult-movie.html |archive-date= 5 Mei 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Lisztomania'' || 1975 || Ken Russell || <ref>{{cite web |url=http://kubrickontheguillotine.com/2012/09/11/review-lisztomania-1975/ |title=Review: Lisztomania (1975) |publisher=Kubrick on the Guillotine |date=11 September 2012 |access-date=18 Desember 2015 |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813175226/https://kubrickontheguillotine.com/2012/09/11/review-lisztomania-1975/ |archive-date=13 Augustus 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Metzger |first=Richard |url=http://dangerousminds.net/comments/ken_russells_lisztomania_in_glorious_new_35mm_print |title=Ken Russell’s Lisztomania in glorious new 35 mm print |publisher=Dangerous Minds |date=14 Augustus 2012 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011218/https://dangerousminds.net/comments/ken_russells_lisztomania_in_glorious_new_35mm_print |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Little Shop of Horrors'' || 1960 || Roger Corman || <ref name="Peary1" /> |- | ''Little Shop of Horrors (film)|Little Shop of Horrors'' || 1986 || Frank Oz || <ref>http://www.tasteofcinema.com/2014/the-30-best-movie-musicals-of-all-time/</ref> |- | ''Living in Oblivion'' || 1995 || Tom DiCillo || <ref>{{cite news |title=DiCillo finds payoff in skewering biz |url=http://variety.com/1997/film/news/dicillo-finds-payoff-in-skewering-biz-1116676482/ |work=Variety |access-date=24 April 2013 |date=24 Julie 1997 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211609/https://variety.com/1997/film/news/dicillo-finds-payoff-in-skewering-biz-1116676482/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Logan's Run'' || 1976 || Michael Anderson || <ref>{{cite web |last=Vilkomerson |first=Sara |title=Ryan Gosling in 'Logan's Run' remake? |url=http://insidemovies.ew.com/2011/02/10/ryan-gosling-logans-run-remake/ |work=Entertainment Weekly |access-date=24 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210123038/http://insidemovies.ew.com/2011/02/10/ryan-gosling-logans-run-remake/ |archive-date=10 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Lola Montes'' || 1944 || Antonio Román || <ref name="Peary1" /> |- | ''[[Lola rennt]]'' || 1998 || Tom Tykwer || <ref name="Havis, Allan 2008" /><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=coDZAgAAQBAJ&pg=PA146&lpg=PA146&dq=lola+rennt+cult+classic&source=bl&ots=HPKWjvjMjn&sig=1xU5CX-psKh4h0P0dBYGiEse5E4&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj7ysPX4aXJAhUBVhQKHXZSCWwQ6AEIJDAB#v=onepage&q=lola%20rennt%20cult%20classic&f=false |title=Cinema and Social Change in Germany and Austria – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2015-12-18}}</ref> |- | ''The Long Goodbye'' || 1973 || Robert Altman || <ref name="Peary1" /> |- | ''Long Weekend'' || 1978 || Colin Eggleston || <ref>{{cite web |url=http://aso.gov.au/titles/features/long-weekend/notes/ |title=Curator's notes Long Weekend (1978) on ASO – Australia's audio and visual heritage online |publisher=Aso.gov.au |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011407/https://aso.gov.au/titles/features/long-weekend/notes/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Lord Love a Duck'' || 1966 || George Axelrod || <ref>http://www.kritzerland.com/How_Duck_Notes.pdf</ref> |- | ''Lords of Dogtown'' || 2005 || Catherine Hardwicke || <ref>{{Cite web |url=http://noisey.vice.com/blog/lords-of-dogtown-10-year-anniversary |title=argiefkopie |access-date=23 April 2025 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304053523/http://noisey.vice.com/blog/lords-of-dogtown-10-year-anniversary |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Lost Boys'' || 1987 || Joel Schumacher || <ref name=haim>{{cite web |url=http://moviesblog.mtv.com/2010/03/10/corey-haim-the-lost-boys-twilight/ |title=Corey Haim's 'The Lost Boys' Was The Original Teen Vampire Flick |work=MTV.com |first=Gil |last=Kaufman |date=10 Maart 2010 |access-date=9 Mei 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909032952/http://moviesblog.mtv.com/2010/03/10/corey-haim-the-lost-boys-twilight/ |archive-date=9 September 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Lost Highway'' || 1997 || [[David Lynch]]|| <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Lost Highway |url=http://www.avclub.com/articles/lost-highway,30147/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014083212/http://www.avclub.com/articles/lost-highway,30147/ |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Lost In America'' || 1985 || Albert Brooks || <ref>{{cite news |url=http://articles.chicagotribune.com/2006-01-05/news/0601050015_1_gambling-license-african-american-roulette-table |title=No sympathy |last=Thomas |first=Tim |work=Chicago Tribune |date=5 Januarie 2006 |access-date=11 Desember 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125111500/http://articles.chicagotribune.com/2006-01-05/news/0601050015_1_gambling-license-african-american-roulette-table |archive-date=25 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Love and Death'' || 1974 || [[Woody Allen]]|| <ref>{{cite web |author=Bill Treadway |url=http://www.ranthollywood.com/2015/07/18/solid-character-actor-aubrey-morris-sadly-passes-away-at-age-89/ |title=Solid Character Actor Aubrey Morris Sadly Passes Away At Age 89 |publisher=Ranthollywood.com |date=18 Julie 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072612/http://www.ranthollywood.com/2015/07/18/solid-character-actor-aubrey-morris-sadly-passes-away-at-age-89/ |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Love at First Bite'' || 1979 || Stan Dragoti || <ref>http://article.wn.com/view/2015/02/10/Scream_Factory_brings_Love_At_First_Bite_Once_Bitten_double_/</ref> |- | ''Love Jones'' || 1997 || Theodore Witcher || <ref>{{cite web |last=West |first=Abby |title='Love Jones': A love letter on the cult classic's 15th anniversary |url=http://popwatch.ew.com/2012/03/14/love-jones-a-love-letter-on-the-cult-classics-15th-anniversary/ |work=Entertainment Weekly |access-date=20 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324052240/http://popwatch.ew.com/2012/03/14/love-jones-a-love-letter-on-the-cult-classics-15th-anniversary/ |archive-date=24 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Love Story'' || 1970 || Arthur Hiller || <ref>{{cite web |url=http://www.gamesradar.com/34-best-cult-movies-all-time/ |title=The 34 best cult movies of all time |publisher=GamesRadar |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045406/https://www.gamesradar.com/34-best-cult-movies-all-time/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Love Streams'' || 1984 || John Cassavetes || <ref name="EWCult" /> |- | ''Lucifer Rising'' || 1972 || Kenneth Anger || <ref>https://books.google.be/books?id=6XcwCgAAQBAJ&pg=PA204&lpg=PA204&dq=lucifer+rising+cult+film&source=bl&ots=8yBTBawR4o&sig=wkph9LQ4CLcoyLhAnDauAq3_KnE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwj8yf_2rPbJAhVEjg8KHfmUBTUQ6AEIYDAJ#v=onepage&q=lucifer%20rising%20cult%20film&f=false</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1981 | title=Cult Movies: The Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmoviesclassi0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51647-7 }}</ref> <ref name="Peary2">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1983 | title=Cult Movies 2: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies250mor0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51632-3 }}</ref> }} ov2aro8yoqqwonsyg0whme7uftkoj2v 0 428764 2970339 2955998 2026-09-23T22:10:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970339 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''Observe and Report'' || 2009 || Jody Hill || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Observe And Report |url=http://www.avclub.com/articles/observe-and-report,69072/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528042523/http://www.avclub.com/articles/observe-and-report%2C69072/ |archive-date=28 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- |''Office Space'' || 1999 || Mike Judge || <ref name="Doty">{{cite news |last=Doty |first=Meriah |title=Film flops flourish on DVD, VHS |work=CNN |date=4 Maart 2003 |url=http://edition.cnn.com/2003/SHOWBIZ/Movies/03/04/second.wind/index.html |access-date=18 September 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180417034137/http://edition.cnn.com/2003/SHOWBIZ/Movies/03/04/second.wind/index.html |archive-date=17 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''[[Oldeuboi (2003 rolprent)|Oldeuboi]]'' (''Oldboy'') || 2003 || Park Chan-wook || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Oldboy |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-oldboy,2484/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121017011339/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-oldboy,2484/ |archive-date=17 Oktober 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Los Olvidados'' (''The Young and the Damned'') || 1950 || Luis Buñuel || <ref name="Peary3" /> |- | ''The Omega Man'' || 1971 || Boris Sagal || <ref>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2014/10/02/i-am-legend-reboot-in-the-works|title=I Am Legend Reboot in the Works|last=Collura|first=Scott|work=IGN|date=2 October 2014|accessdate=11 December 2014}}</ref> |- | ''On Her Majesty's Secret Service'' || 1969 || Peter R. Hunt || <ref name="Peary3" /> |- | ''One Million Years B.C.'' || 1966 || Don Chaffey || <ref>{{cite web |last=Berriman |first=Ian |title=FREAKSHOW One Million Years BC |url=http://www.sfx.co.uk/2011/02/14/freakshow-one-million-years-bc/ |work=SFX Magazine |access-date=23 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324050829/http://www.sfx.co.uk/2011/02/14/freakshow-one-million-years-bc/ |archive-date=24 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''One-Eyed Jacks'' || 1961 || [[Marlon Brando]] ||<ref name="Peary3" /><ref>https://books.google.be/books?id=vlF3ZW0RTQUC&pg=PA168&lpg=PA168&dq=lifeboat+cult+film&source=bl&ots=1v1efWQlVc&sig=9cIOQ62MYjnPzwL9g_U0-Iqlp8A&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjg--DNhcPKAhXBZQ8KHTx2AJ84HhDoAQhCMAY#v=onepage&q=lifeboat%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Operatsiya „Y“ i drugie priklyucheniya Shurika'' (''Operation Y and Shurik's Other Adventures'') || 1965 || Leonid Gaidai || <ref>{{Cite web |url=http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/10 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=15 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415022151/http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/10 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Orfeu Negro'' (''Black Orpheus'') || 1959 || Marcel Camus || <ref>http://www.cultcinema.net/2010/08/orfeu-negro-1959.html</ref><ref>{{Cite web |url=http://moon.com/2010/03/reacting-to-black-orpheus/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113543/http://moon.com/2010/03/reacting-to-black-orpheus/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Orphée'' (''Orpheus'') || 1950 || Jean Cocteau || <ref name="simpson" /> |- | ''Out of the Past'' || 1947 || Jacques Tourneur || <ref name="Peary1" /> |- | ''Outrageous!'' || 1977 || Richard Benner || <ref name="Peary1" /> |- | ''Over the Edge'' || 1979 || Jonathan Kaplan || <ref name="Peary3" /><ref name="Vice">{{cite journal|author=Mike Sacks|date=August 2009|title=Over the Edge: An Oral History of the Greatest Teen Rebellion Movie of All Time|journal=Vice (magazine)|volume=16|issue=9|url=http://www.vice.com/read/over-the-edge-134-v16n9|accessdate=2013-09-18|archive-date=2013-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001155304/http://www.vice.com/read/over-the-edge-134-v16n9|url-status=dead}}</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1981 | title=Cult Movies: The Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmoviesclassi0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51647-7 }}</ref> <!-- <ref name="Peary2">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1983 | title=Cult Movies 2: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies250mor0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51632-3 }}</ref> --> <ref name="Peary3">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1989 | title=Cult Movies 3: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies350mor0000dann | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-283-99806-5 }}</ref> <ref name="simpson">{{cite book | last=Simpson | first=Paul | year=2010 | title=The Rough Guide to Cult Movies: The Good, the Bad and the Very Weird | url=https://archive.org/details/roughguidetocult0000unse | edition=3rd | publisher=[[Rough Guides]] | isbn=978-1-84836-213-0 }}</ref> }} 6dbd0ddqffm8nozdgugoxsvd6rqcjnv 0 428804 2970341 2957259 2026-09-23T22:12:48Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970341 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''Le Salaire de la Peur'' (''The Wages of Fear'') || 1953 || Henri-Georges Clouzot || <ref>http://www.leblogtvnews.com/2015/01/a-voir-sur-arte-le-film-culte-le-salaire-de-la-peur-et-son-remake-americain.html</ref> |- | ''Salò o le 120 giornate di Sodoma'' (''Salò, or the 120 Days of Sodom'') || 1975 || Pier Paolo Pasolini || <ref name="cultographies1" /><ref>{{Cite web |url=http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58205 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 2 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802140213/http://www.cambridgescholars.com/download/sample/58205 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Salt of the Earth'' || 1954 || Herbert J. Biberman || <ref name="Peary2" /><ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/1986/04/10/movies/new-life-on-video-for-blacklisted-film.html |title=NEW LIFE ON VIDEO FOR BLACKLISTED FILM |last=Harmetz |first=Aljean |work=The New York Times |date=10 April 1986 |access-date=7 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211720/https://www.nytimes.com/1986/04/10/movies/new-life-on-video-for-blacklisted-film.html |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Samurai Cop'' || 1991 || Greg Hantanka || <ref>{{cite web |last=Azevedo |first=Jeremy |url=http://www.vice.com/en_uk/read/samurai-cop-matt-hannon-interview-908 |title=We Met the Star of 'Samurai Cop', One of the Best (and Worst) Action Movies of All Time &#124; VICE &#124; United Kingdom |publisher=VICE |date=10 September 2014 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010185830/http://www.vice.com/en_uk/read/samurai-cop-matt-hannon-interview-908 |archive-date=10 Oktober 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sankofa'' || 1993 || Haile Gerima || <ref>{{cite web |url=http://m.gicafrica.diplo.de/Vertretung/suedafrika-dz/en/__pr/2015/10/10-Spirit-of-the-Dead.html?archive=3707644 |title=German Information Centre Africa – Namibian Premiere of cult classic Sankofa |publisher=M.gicafrica.diplo.de |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101133/http://m.gicafrica.diplo.de/Vertretung/suedafrika-dz/en/__pr/2015/10/10-Spirit-of-the-Dead.html?archive=3707644 |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=2qcvQCbLsv4C&pg=PA79&lpg=PA79&dq=african+cult+film+sankofa&source=bl&ots=v0zU521DQj&sig=0bac8iGry1O95_7TYyYi5bUMGuE&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiOrM6vqr_JAhXGtRoKHZblCuEQ6AEIRTAF#v=onepage&q=african%20cult%20film%20sankofa&f=false |title=Encountering Modernity: Twentieth Century South African Cinemas – Keyan G. Tomaselli – Google Boeken |publisher=Books.google.com |date= |accessdate=2015-12-18}}</ref><ref>{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=IHaT0EAHlscC&pg=PA178&lpg=PA178&dq=african+cult+film+sankofa&source=bl&ots=F7fhZwzqyM&sig=OikZ4Dyb-gfWzy22alTG9vbgdVg&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiOrM6vqr_JAhXGtRoKHZblCuEQ6AEIUjAH#v=onepage&q=african%20cult%20film%20sankofa&f=false |title=Africans and the Politics of Popular Culture – Toyin Falola, Augustine Agwuele – Google Boeken |publisher=Books.google.com |access-date=18 Desember 2015 |language=nl |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409170600/https://books.google.com/books?id=IHaT0EAHlscC |archive-date=9 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Sandlot'' || 1993 || David M. Evans || <ref>{{cite web |last=Eakin |first=Marah |url=http://www.avclub.com/article/ithe-sandloti-ilittle-big-leaguei-and-irookie-of-t-63395 |title=The Sandlot, Little Big League, and Rookie Of The Year |date=14 Oktober 2011 |access-date=8 Junie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170611220039/http://www.avclub.com/article/ithe-sandloti-ilittle-big-leaguei-and-irookie-of-t-63395 |archive-date=11 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Santa Claus Conquers the Martians'' || 1964 || Nicholas Webster || <ref name="Bubbeo">{{cite news |last=Bubbeo |first=Daniel |title='Santa Claus Conquers the Martians': Cult favorite coming to Long Island theaters |work=Newsday |date=29 November 2013 |url=http://www.newsday.com/entertainment/movies/santa-claus-conquers-the-martians-cult-favorite-coming-to-long-island-theaters-1.6506396 |access-date=3 Maart 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045620/https://www.newsday.com/entertainment/movies/santa-claus-conquers-the-martians-cult-favorite-coming-to-long-island-theaters-1.6506396 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Santa Sangre'' || 1989 || Alejandro Jodorowsky || <ref>{{cite web|last=Buckley|first=Heather|title="SANTA SANGRE" (DVD/Blu-ray Review)|url=http://www.fangoria.com/index.php/reviews/movies/3235-santa-sangre-dvdblu-ray-review|work=Fangoria|accessdate=22 April 2013|archive-date=15 Junie 2013|archive-url=https://archive.is/20130615090524/http://www.fangoria.com/index.php/reviews/movies/3235-santa-sangre-dvdblu-ray-review|url-status=dead}}</ref> |- | ''Sátántangó'' (''Satan's Tango'') || 1994 || Béla Tarr || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Sátántangó |url=http://www.avclub.com/articles/satantango,41563/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908201155/http://www.avclub.com/articles/satantango,41563/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Say Anything...'' || 1989 || Cameron Crowe || <ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/1695094/jonh-cusack-say-anything/ |title=John Cusack (Almost) Re-Creates 'Say Anything' Boom Box Scene At Peter Gabriel Show |publisher=MTV |date=8 Oktober 2012 |first=Gil |last=Kaufman |access-date=10 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190914030636/http://www.mtv.com/news/1695094/jonh-cusack-say-anything/ |archive-date=14 September 2019 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sayonara CP'' (''Goodbye CP'') || 1972 || Kazuo Hara || <ref>http://www.conectas.org/en/actions/sur-journal/issue/14/1000410-a-porta-aberta-cinco-filmes-que-marcaram-e-fundaram-as-representacoes-dos-direitos-humanos-para-pessoas-com-deficiencia</ref> |- | ''Scarface'' || 1983 || Brian De Palma || <ref name="EWCult" /> |- | ''Scanners'' || 1981 || [[David Cronenberg]]|| <ref name="cultographies.com" /><ref>{{cite web |last=Belanger |first=Ashley |url=http://www.orlandoweekly.com/Blogs/archives/2015/10/08/david-cronenbergs-scanners-is-an-eye-popping-treat-for-sci-fi-lovers-at-the-enzian |title=David Cronenberg's 'Scanners' is an eye-popping treat for sci-fi lovers at the Enzian &#124; Blogs |publisher=Orlando Weekly |date=9 Oktober 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045420/https://www.orlandoweekly.com/Blogs/archives/2015/10/08/david-cronenbergs-scanners-is-an-eye-popping-treat-for-sci-fi-lovers-at-the-enzian |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Scarlet Empress'' || 1934 || Josef von Sternberg || <ref name="Peary1" /> |- | ''Schizopolis'' || 1996 || Steven Soderbergh || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Schizopolis |url=http://www.avclub.com/articles/schizopolis,57620/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130909015820/http://www.avclub.com/articles/schizopolis,57620/ |archive-date= 9 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Science of Sleep'' || 2002 || Michel Gondry || <ref>http://www.avclub.com/article/michel-gondrys-next-film-about-teenage-runaways-203225</ref> |- | ''Scorpio Rising'' || 1964 || Kenneth Anger || <ref name="Cult2" /> |- | ''Scott Pilgrim vs. the World'' || 2010 || Edgar Wright || <ref>{{cite web |last=Mercer |first=Benjamin |title='Scott Pilgrim vs. the World': From Box Office Flop to Cult Classic? |url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2010/11/scott-pilgrim-vs-the-world-from-box-office-flop-to-cult-classic/66453/ |work=The Atlantic |access-date=17 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626191220/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2010/11/scott-pilgrim-vs-the-world-from-box-office-flop-to-cult-classic/66453/ |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Scream'' || 1996 || Wes Craven || <ref>{{cite news |last=Webster |first=Paul |title=French link murders to cult film |url=http://www.guardian.co.uk/world/2002/jun/09/filmnews.paulwebster |work=The Guardian |access-date=25 April 2013 |location=London |date=10 Junie 2002 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427064806/http://www.guardian.co.uk/world/2002/jun/09/filmnews.paulwebster |archive-date=27 April 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Searchers'' || 1956 || John Ford || <ref name="Peary1" /> |- | ''Seconds'' || 1966 || John Frankenheimer || <ref name="Peary3" /><ref>{{cite news |last=Tenner |first=Edward |title=A Second Life for Seconds, the 1966 Cult Classic That Made Audiences Sick |url=http://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2013/08/a-second-life-for-em-seconds-em-the-1966-cult-classic-that-made-audiences-sick/278930/ |date=22 Augustus 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511094545/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2013/08/a-second-life-for-em-seconds-em-the-1966-cult-classic-that-made-audiences-sick/278930/ |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Secret of NIMH'' || 1982 || Don Bluth || <ref>{{cite web |url=http://www.cataroo.com/DBnimh.html |title=Don Bluth NIMH |publisher=Cataroo.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030190240/http://www.cataroo.com/DBnimh.html |archive-date=30 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Secretary'' || 2002 || Steven Shainberg || <ref>http://www.vanityfair.com/hollywood/2015/01/fifty-shades-of-grey-secretary-marketing-campaign</ref><ref>{{Cite web |url=http://bombmagazine.org/article/2848/steven-shainberg |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=25 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125180815/http://bombmagazine.org/article/2848/steven-shainberg |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sedmikrásky'' (''Daisies'') || 1966 || Věra Chytilová || <ref name="old.bfi.org.uk" /> |- | ''Sei donne per l'assassino'' (''Blood and Black Lace'') || 1964 || Mario Bava || <ref>{{Cite web |url=http://www.fashioninfilm.com/film/blood-and-black-lace-sei-donne-per-lassassino/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 9 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409031927/http://www.fashioninfilm.com/film/blood-and-black-lace-sei-donne-per-lassassino/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Seksmisja'' (''Sexmission'') || 1984 || Juliusz Machulski || <ref>{{Cite web |url=http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/9 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=15 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170415022201/http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/9 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sen to Chihiro no Kamikakushi'' (''Spirited Away'') || 2001 || [[Hayao Miyazaki]] || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Spirited Away |url=http://www.avclub.com/articles/spirited-away,26708/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131103114545/http://www.avclub.com/articles/spirited-away,26708/ |archive-date=3 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sennen Joyu'' (''Millennium Actress'') || 2001 || Satoshi Kon || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Millennium Actress |url=http://www.avclub.com/articles/millennium-actress,27341/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908193217/http://www.avclub.com/articles/millennium-actress,27341/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Serenity'' || 2005 || Joss Whedon || <ref>{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8157067/Joss-Whedon-The-man-behind-the-Buffy-series.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Daisy |last=Dunn |title=Joss Whedon: The man behind the Buffy series |date=24 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180705162657/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8157067/Joss-Whedon-The-man-behind-the-Buffy-series.html |archive-date=5 Julie 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Serial Mom'' || 1994 || John Waters || <ref>{{cite web |last=Vice |first=Jeff |title=John Waters on John Waters |url=http://www.deseretnews.com/article/650198227/John-Waters-on-John-Waters.html?pg=all |work=Deseret News |access-date=17 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920040209/https://www.deseretnews.com/article/650198227/John-Waters-on-John-Waters.html?pg=all |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Series 7: The Contenders'' || 2001 || Daniel Minahan || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The New Cult Canon Series 7: The Contenders |url=http://www.avclub.com/articles/series-7-the-contenders,50672/ |work=The A.V. Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002134948/http://www.avclub.com/articles/series-7-the-contenders,50672/ |archive-date=2 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Session 9'' || 2001 || Brad Anderson || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Session 9 |url=http://www.avclub.com/articles/session-9,48220/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121223042419/http://www.avclub.com/articles/session-9%2C48220/ |archive-date=23 Desember 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Seven Servants'' || 1996 || Daryush Shokof || <ref>{{Cite web |url=http://www.coreentertainment.ca/events/detail/smokey-joes-cafe |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 8 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108083925/http://www.coreentertainment.ca/events/detail/smokey-joes-cafe |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sextette'' || 1978 || Ken Hughes || <ref>{{cite web |url=http://westhollywoodwives.com/tag/sextette/ |title=Account Suspended |publisher=Westhollywoodwives.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064640/http://westhollywoodwives.com/tag/sextette/ |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rollingstone.com/culture/lists/cult-classics-a-z#index |title=Cult Classics: A to Z |publisher=Rollingstone.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171119084634/http://www.rollingstone.com/culture/lists/cult-classics-a-z#index |archive-date=19 November 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sexy Beast'' || 2000 || Jonathan Glazer || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Sexy Beast |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-sexy-beast,2411/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529213945/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-sexy-beast%2C2411/ |archive-date=29 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Shadows'' || 1959 || John Cassavetes || <ref>https://books.google.be/books?id=SRia-uAcQzMC&pg=PA13&lpg=PA13&dq=shadows+john+cassavetes+cult+film&source=bl&ots=f5_WKehr7m&sig=TafnC1NGLV21-iBcVRFA-djJjKk&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwi_noPdgInKAhULOxQKHb9bDaQ4ChDoAQgzMAQ#v=onepage&q=shadows%20john%20cassavetes%20cult%20film&f=false</ref><ref>http://fandomania.com/john-cassavetess-shadows-the-quintessential-independent-film/</ref> |- | ''Shadow of the Vampire'' || 2000 || E. Elias Merhige || <ref>http://www.theguardian.com/film/gallery/2013/aug/07/sirens-sinners-weimar-cinema-in-pictures</ref> |- | ''Shakes the Clown'' || 1992 || Bobcat Goldthwait || <ref>{{cite web |last=Rabin |first=Nathan |title=Interview: Bobcat Goldthwait |url=http://www.avclub.com/articles/bobcat-goldthwait,31890/ |work=AV Club |access-date=25 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921140815/http://www.avclub.com/articles/bobcat-goldthwait,31890/ |archive-date=21 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shallow Grave'' || 1994 || Danny Boyle || <ref>{{cite web |url=http://www.theskinny.co.uk/festivals/edinburgh-festivals/film/edinburgh-international-film-festival-2009 |title=Edinburgh International Film Festival 2009 |publisher=The Skinny |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011323/https://www.theskinny.co.uk/festivals/edinburgh-festivals/film/edinburgh-international-film-festival-2009 |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sharknado'' || 2013 || Anthony C. Ferrante || <ref>{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2013/08/03/entertainment-us-sharknado-idUSBRE97200H20130803 |title=TV film 'Sharknado' inches to cult status with midnight shofwings |last=Kelsey |first=Eric |work=Reuters |date=2 Augustus 2013 |access-date=31 Desember 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924183546/http://www.reuters.com/article/2013/08/03/entertainment-us-sharknado-idUSBRE97200H20130803 |archive-date=24 September 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shaun of the Dead'' || 2004 || Edgar Wright || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Shaun of the Dead |url=http://www.avclub.com/articles/shaun-of-the-dead,61446/ |work=AV Club |access-date=25 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131116013236/http://www.avclub.com/articles/shaun-of-the-dead,61446/ |archive-date=16 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''[[The Shawshank Redemption]]'' || 1994 || Frank Darabont || <ref name="EWCult" /> |- | ''Shin Seiki Evangerion Gekijō-ban: Ea/Magokoro o, Kimi ni'' (''The End of Evangelion'') || 1997 || Hideaki Anno, Kazuya Tsurumaki || <ref>{{Cite journal|url = http://intensitiescultmedia.files.wordpress.com/2013/07/producing-transnational-cult-media-neon-genesis-evangelion-and-ghost-in-the-shell-in-circulation-brian-ruh.pdf|title = Producing Transnational Cult Media: Neon Genesis Evangelion and Ghost in the Shell in Circulation|last = Ruh|first = Brian|date = 2013|journal = Intensities |accessdate = |doi = }}</ref> |- | ''[[The Shining (film)|The Shining]]'' || 1980 || [[Stanley Kubrick]]|| <ref>{{cite web|last=Rodriguez |first=Rene |url=http://www.miamiherald.com/entertainment/movies-news-reviews/reeling-with-rene-rodriguez/article1948854.html |title=The cult of ‘The Shining’ |publisher=Miami Herald |date=2013-04-06 |accessdate=2015-12-18}}</ref><ref>{{cite web |url=http://metro.co.uk/2015/10/23/the-hotel-that-inspired-the-shining-is-to-become-a-horror-museum-5458746/ |title=The Stanley Hotel that inspired The Shining to become horror museum &#124; Metro News |publisher=Metro.co.uk |date=23 Oktober 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920050001/https://metro.co.uk/2015/10/23/the-hotel-that-inspired-the-shining-is-to-become-a-horror-museum-5458746/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shivers'' || 1975 || [[David Cronenberg]]|| <ref>{{cite web |url=https://www.winnipegfilmgroup.com/event/canadian-horror-double-bill-shivers-and-prom-night/2014-10-31/ |title=Upcoming Events &#124; Canadian Horror Double Bill: Shivers and Prom Night |publisher=Winnipeg Film Group |date=31 Oktober 2014 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160220135937/https://www.winnipegfilmgroup.com/event/canadian-horror-double-bill-shivers-and-prom-night/2014-10-31/ |archive-date=20 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Shock Corridor'' || 1963 || Samuel Fuller || <ref name="Peary1" /> |- | ''Shock Treatment'' || 1981 || Jim Sharman || <ref>{{cite news |url=http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/markkermode/2011/09/shock_treatment.html |title=Shock Treatment |last=Kermode |first=Mark |authorlink=Mark Kermode |date=16 September 2011 |access-date=25 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140905043142/http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/markkermode/2011/09/shock_treatment.html |archive-date=5 September 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sholay'' || 1975 || Ramesh Sippy || <ref name="Cult2" /><ref>{{cite news |url=http://m.rediff.com/movies/2002/aug/09dinesh.htm |title=Why Sholay is a cult classic |last=Raheja |first=Dinesh |work=Rediff.com |date=9 Augustus 2002 |access-date=22 April 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191026035158/http://m.rediff.com/movies/2002/aug/09dinesh.htm |archive-date=26 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Shoot 'Em Up'' || 2007 || Michael Davis || <ref>{{cite web|url=http://www.screendaily.com/shoot-em-up/4034215.article|title=Shoot 'Em Up|last=Grierson|first=Tim|work=Screen Daily|date=30 August 2007|accessdate=19 July 2014}}</ref> |- | ''The Shooting'' || 1966 || Monte Hellman || <ref name="Peary1" /> |- | ''Shortbus'' || 2006 || John Cameron Mitchell || <ref>http://www.critic.co.nz/culture/article/3146/shortbus-2006</ref> |- | ''Shoto Pisu'' (''Short Peace'') || 2013 || Shuhei Morita, Katsuhiro Otomo, Hiroaki Ando, Hajime Katoki, en Yohei Kataoka || <ref name="tasteofcinema2" /> |- | ''Showdown in Little Tokyo'' || 1991 || Mark L. Lester || <ref>{{cite news|title= A Resurgence of Interest in Films of Brandon Lee|publisher= The Los Angeles Times|date=1993-04-09|url= http://articles.latimes.com/1993-04-09/entertainment/ca-20800_1_brandon-lee|accessdate=3 December 2010 |first=Dennis|last=Hunt}}</ref> |- | ''Showgirls'' || 1995 || Paul Verhoeven || <ref name="Boston" /><ref>http://www.vanityfair.com/culture/2015/05/showgirls-20-anniversary-las-vegas</ref> |- | ''Shurayuki-hime'' (''Lady Snowblood'') || 1973 || Toshiya Fujita || <ref>{{cite web |url=https://www.criterion.com/boxsets/1154-the-complete-lady-snowblood |title=The Complete Lady Snowblood – The Criterion Collection |publisher=Criterion.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190624104758/https://www.criterion.com/boxsets/1154-the-complete-lady-snowblood |archive-date=24 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sid & Nancy'' || 1986 || Alex Cox || <ref>http://www.shortlist.com/entertainment/music/10-best-music-biopics</ref> |- | ''The Signal'' || 2007 || David Bruckner, Dan Bush, Jacob Gentry || <ref>{{cite web|url=http://www.dreadcentral.com/news/40390/excl-video-and-photos-screamfest-premieres-tucker-dale-vs-evil-and-my-super-psycho-sweet-|title=Excl. Video and Photos: Screamfest Premieres of Tucker & Dale vs. Evil and My Super Psycho Sweet 16 Part 2|last=Decker|first=Sean|work=Dread Central|date=18 October 2010|accessdate=19 July 2014}}</ref> |- | ''Siin me oleme!'' (''Here we are!'') || 1979 || Sulev Nõmmik || <ref>{{Cite web |url=http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/14 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=14 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170414222453/http://flavorwire.com/514527/15-eastern-european-cult-classic-films-you-should-know-about/14 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Silent Night, Deadly Night'' || 1984 || Charles Sellier || <ref name="flavorwire3">{{cite web |last=Bailey |first=Jason |url=http://flavorwire.com/493459/so-bad-its-good-its-christmas-time-and-garbage-day-in-silent-night-deadly-night-part-2 |title=Silent Night, Deadly Night Part 2: So Bad It’s Good |publisher=Flavorwire |date=12 Desember 2014 |access-date=18 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916081039/http://flavorwire.com/493459/so-bad-its-good-its-christmas-time-and-garbage-day-in-silent-night-deadly-night-part-2 |archive-date=16 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Silent Night, Deadly Night Part 2'' || 1987 || Lee Harry || <ref name="flavorwire3" /><ref>{{cite web |last=Klein |first=Brennan |url=http://www.joblo.com/horror-movies/news/eric-freeman-has-plans-for-a-true-silent-night-deadly-night-sequel-541 |title=Eric Freeman has plans for a Silent Night Deadly Night 2 sequel – Horror Movie News &#124; Arrow in the Head |publisher=Joblo.com |date=12 Augustus 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211455/http://www.joblo.com/horror-movies/news/eric-freeman-has-plans-for-a-true-silent-night-deadly-night-sequel-541 |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Silent Running'' || 1972 || Douglas Trumbull || <ref>{{cite news |last=French |first=Philip |title=Silent Running |url=http://www.guardian.co.uk/film/2011/nov/27/silent-running-french-classic-dvd |work=The Guardian |access-date=23 April 2013 |location=London |date=27 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231201814/http://www.guardian.co.uk/film/2011/nov/27/silent-running-french-classic-dvd |archive-date=31 Desember 2011 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sin City'' || 2005 || Frank Miller, Robert Rodriguez, Quentin Tarantino || <ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/cinema-reviews/sin-city-a-dame-to-kill-for-movie-review/article6385720.ece|title=Sin City: A Dame to Kill For{{Spaced ndash}}censored city|last=Kamit|first=Sudish|accessdate=6 September 2014|date=15 Februarie 2015|location=Chennai, Indië|work=The Hindu}}</ref> |- | ''Singapore Sling: O Anthropos pou Agapise ena Ptoma'' (ook verkort tot ''Singapore Sling'') || 1990 || Nikos Nikolaidis || <ref>{{cite web |url=http://metro.co.uk/2008/06/22/singapore-sling-18-207547/ |title=Singapore Sling (18) |last=Rudd |first=Amy |work=Metro UK |date=22 Junie 2008 |access-date=7 Oktober 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011250/https://metro.co.uk/2008/06/22/singapore-sling-18-207547/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Un Singe en Hiver'' (''A Monkey in Winter'') || 1962 || Henri Verneuil || <ref>http://archives.lesoir.be/deces-henri-verneuil-realisateur-francais-est-mort-vend_t-20020112-Z0LDN1.html</ref> |- | ''Sint'' (''Saint (Nick)'') || 2010 || Dick Maas || <ref>{{cite web |author=Todd Brown |url=http://twitchfilm.com/2010/11/saint-nick-is-coming-and-hes-not-happy-new-tv-spot-for-dick-maas-sint.html |title=Saint Nick Is Coming. And He's Not Happy. New TV Spot For Dick Maas' SINT |publisher=Twitchfilm.com |date=2010-11-05 |accessdate=2015-12-18 |archive-date=2015-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208160150/http://twitchfilm.com/2010/11/saint-nick-is-coming-and-hes-not-happy-new-tv-spot-for-dick-maas-sint.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{nl}} http://www.parool.nl/parool/nl/21/FILM/article/detail/1070431/2010/12/08/Film-Sint-verkocht-aan-het-buitenland.dhtml</ref> |- | ''Sissi'' || 1955 || Ernst Marischka || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=GPUWPW3BRAUC&pg=PA341&lpg=PA341&dq=Sissi+romy+schneider+cult+classic&source=bl&ots=CJJi8bOntU&sig=kobvBTpxQiRQqIFVhXd2LR4YCdc&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwiGitXOz6jJAhXMtxQKHQyJBRAQ6AEIQjAF#v=onepage&q=Sissi%20romy%20schneider%20cult%20classic&f=false |title=A Companion to German Cinema – Terri Ginsberg, Andrea Mensch – Google Boeken |publisher=Books.google.be |date=2012-02-13 |accessdate=2015-12-18}}</ref> |- | ''Sisters'' || 1973 || Brian De Palma || <ref name="nerve.com" /> |- | ''Six-String Samurai'' || 1998 || Lance Mungia || <ref>{{cite web |last=Vice |first=Jeff |title=`Six-String Samurai' has its moments |url=http://www.deseretnews.com/article/658893/Six-String-Samurai-has-its-moments.html?pg=all |work=Deseret News |access-date=23 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920040207/https://www.deseretnews.com/article/658893/Six-String-Samurai-has-its-moments.html?pg=all |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Det sjunde inseglet'' (''The Seventh Seal'') || 1957 || [[Ingmar Bergman]]|| <ref name="Peary2" /> |- | ''Skidoo'' || 1968 || Otto Preminger || <ref>{{cite web|url=https://books.google.be/books?id=2xJMBAAAQBAJ&pg=PA22&lpg=PA22&dq=erich+von+stroheim+cult+film&source=bl&ots=o5mSD4Tmj0&sig=P36C1GkNfD0j1eSyeB_eFWefqBA&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwja1627geDJAhWDvxQKHduNA2UQ6AEIVzAI#v=onepage&q=erich%20von%20stroheim%20cult%20film&f=false |title=Film + Travel North America, South America: Traveling the World Through Your … - Museyon, - Google Boeken |publisher=Books.google.be |date= |accessdate=2015-12-18}}</ref> |- | ''Slacker'' || 1991 || Richard Linklater || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Slacker |url=http://www.avclub.com/articles/slacker,32471/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530073024/http://www.avclub.com/articles/slacker%2C32471/ |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Slap Shot'' || 1977 || George Roy Hill || <ref>{{cite news |last=Mandak |first=Joe |title=Hockey returning to Johnstown, Pa., inspiration for cult movie hit 'Slap Shot' |url=http://news.yahoo.com/hockey-returning-johnstown-pa-inspiration-cult-movie-hit-132837696--spt.html |access-date=14 April 2013 |newspaper=Yahoo News |date=3 Mei 2012 |agency=Associated Press |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003007/http://news.yahoo.com/hockey-returning-johnstown-pa-inspiration-cult-movie-hit-132837696--spt.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''SLC Punk!'' || 1998 || James Merendino || <ref>{{cite web |last=Mendyuk |first=Bridjet |title=SLC Punk! 2: Punk’s Dead to be released by the end of 2014, details |url=http://www.altpress.com/news/entry/slc_punk_2_punks_dead_to_be_released_by_the_end_of_2014_details |work=Alternative Press |access-date=10 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702201937/http://www.altpress.com/news/entry/slc_punk_2_punks_dead_to_be_released_by_the_end_of_2014_details |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sleepaway Camp'' || 1983 || Robert Hiltzik || <ref>{{cite web |author=Don Kaye |url=http://www.denofgeek.us/movies/sleepaway-camp/235963/robert-hiltzik-talks-the-making-of-slasher-classic-sleepaway-camp |title=Robert Hiltzik Talks the Making of Slasher Classic Sleepaway Camp &#124; Den of Geek |publisher=Denofgeek.us |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203030119/http://www.denofgeek.us/movies/sleepaway-camp/235963/robert-hiltzik-talks-the-making-of-slasher-classic-sleepaway-camp |archive-date=3 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sleeper'' || 1973 || [[Woody Allen]]|| <ref name="newsweek1" /> |- | ''Slither'' || 2006 || James Gunn || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Slither |url=http://www.avclub.com/articles/slither,54872/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014180728/http://www.avclub.com/articles/slither,54872/ |archive-date=14 Oktober 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Snakes On A Plane'' || 2006 || David R. Ellis || <ref>http://www.academia.edu/775936/Snakes_on_a_Plane_and_the_prefabricated_cult_film</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.ew.com/article/2006/04/07/how-did-snakes-plane-become-cult-movie-2006 |title=argiefkopie |access-date= 7 Mei 2025 |archive-date=11 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161111041552/http://www.ew.com/article/2006/04/07/how-did-snakes-plane-become-cult-movie-2006 |url-status=dead }}</ref> |- | ''Snatch'' || 2000 || [[Guy Ritchie]] || <ref>{{cite web |last=Ritt |first=Megan |title=Cinema Sounds: Snatch |url=http://consequenceofsound.net/2010/01/cinema-sounds-snatch/ |access-date=20 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920045432/https://consequenceofsound.net/2010/01/cinema-sounds-snatch/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''So I Married An Axe Murderer'' || 1993 || Thomas Schlamme || <ref>{{Cite web |url=https://tribecafilm.com/stories/20-years-of-love |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=26 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126220944/https://tribecafilm.com/stories/20-years-of-love |url-status=dead }}</ref> |- | ''Society'' || 1989 || Brian Yuzna || <ref>{{cite web|last=Kirst|first=Brian|title=Brian Yuzna: High on "SOCIETY"|url=http://www.fangoria.com/index.php/moviestv/fearful-features/8194-brian-yuzna-high-on-society|work=Fangoria|accessdate=21 April 2013|archive-date=11 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130411220657/http://fangoria.com/index.php/moviestv/fearful-features/8194-brian-yuzna-high-on-society|url-status=dead}}</ref> |- | ''Solaris'' || 1972 || Andrei Tarkovsky || <ref name="news.bbc.co.uk" /> |- | ''Sólo Con Tu Pareja'' (''Love in the Time of Hysteria'') || 1991 || Alfonso Cuarón || <ref>https://books.google.be/books?id=dWX4AAAAQBAJ&pg=PA278&lpg=PA278&dq=cult+film+amores+perros&source=bl&ots=PZJnjcJ-ub&sig=afZI2LBdz_jFLxdYybBWPjuR97o&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjr35e195LKAhUHLg8KHVQHATAQ6AEINDAD#v=onepage&q=cult%20film%20amores%20perros&f=false</ref> |- | ''Some Like It Hot'' || 1959 || Billy Wilder || <ref name="Peary3" /> |- | ''[[Somewhere in Time]]'' || 1980 || Jeannot Szwarc || <ref>{{cite web |url=http://www.tcm.com/this-month/article/18749%7c0/Somewhere-in-Time.html |title=Somewhere in Time |publisher=Tcm.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190720074556/http://www.tcm.com/this-month/article/18749%7C0/Somewhere-in-Time.html |archive-date=20 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sonachine'' (''Sonatine'') || 1993 || [[Takeshi Kitano]]|| <ref name="simpson" /><ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Sonatine |url=http://www.avclub.com/article/the-new-cult-canon-isonatinei-2418 |work=AV Club |access-date=6 Dec 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814062121/http://www.avclub.com/article/the-new-cult-canon-isonatinei-2418 |archive-date=14 Augustus 2017 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Song Remains the Same'' || 1976 || Peter Clifton and Joe Massot || <ref>http://ultimateclassicrock.com/led-zeppelin-the-song-remains-the-same-premieres/</ref> |- | ''Songs from the Second Floor'' || 2000 || Roy Andersson || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Songs from te Second Floor |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-songs-from-the-second-floor,2476/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130529152306/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-songs-from-the-second-floor%2C2476/ |archive-date=29 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Sonnenallee'' || 1999 || Leander Haußmann || <ref>https://books.google.be/books?id=vd99mw5j6fEC&pg=PA81&lpg=PA81&dq=die+blechtrommel+cult+film&source=bl&ots=RDD5yqCLHQ&sig=U4AqMGckYHnSWbShcS2xneYAUOY&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjSmJedlsPKAhXFIA8KHdHBDWkQ6AEISTAH#v=onepage&q=die%20blechtrommel%20cult%20film&f=false</ref> |- | ''Sons of the Desert'' || 1933 || William A. Seiter || <ref name="Peary3" /> |- | ''The Sound of Music'' || 1965 || Robert Wise || <ref name="cultographies1" /> |- | ''South Park: Bigger, Longer & Uncut'' || 1999 || Trey Parker || <ref name="simpson" /> |- | ''Soy Cuba'' (''I Am Cuba'') || 1964 || Mikhail Kalatozov || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=I Am Cuba |url=http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-i-am-cuba,2282/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528165722/http://www.avclub.com/articles/the-new-cult-canon-i-am-cuba%2C2282/ |archive-date=28 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Soylent Green'' || 1973 || Richard Fleischer || <ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/movies/person/94233/Charlton-Heston/biography |title=Charlton Heston |last=Brannan |first=Sandra |work=Rovi Corporation |access-date=11 Desember 2014 |via=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304234836/http://www.nytimes.com/movies/person/94233/Charlton-Heston/biography |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Space Is The Place'' || 1974 || John Coney || <ref>{{cite web |url=http://thekey.xpn.org/2015/05/20/sun-ra/ |title=Celebrating the 40th anniversary of Sun Ra's cult film, Space Is The Place &#124; The Key |publisher=Thekey.xpn.org |date=20 Mei 2015 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920010951/http://thekey.xpn.org/2015/05/20/sun-ra/ |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |last=Carlson |first=Russell |url=http://jazztimes.com/articles/14371-sun-ra-s-space-is-the-place-bad-and-beautiful |title=Jazz Articles: Sun Ra's Space is the Place: Bad and Beautiful – By Russell Carlson — Jazz Articles |publisher=Jazztimes.com |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161102205010/http://jazztimes.com/articles/14371-sun-ra-s-space-is-the-place-bad-and-beautiful |archive-date= 2 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Spaceballs'' || 1987 || [[Mel Brooks]]|| <ref>{{cite web |url=http://www.allmovie.com/work/spaceballs-45901 |title=Spaceballs – Cast, Reviews, Summary, and Awards – AllRovi |publisher=Allmovie.com |date=24 Junie 1987 |access-date=12 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207002632/http://allmovie.com/work/spaceballs-45901 |archive-date=7 Februarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Speed Racer'' || 2008 || The Wachowskis || <ref>{{cite web |last1=Groner |first1=Danny |title=5. 'Speed Racer – Biggest Movie Flops of All Time |url=http://thefw.com/speed-racer-movie-flops/ |website=The FW |access-date=16 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211334/http://thefw.com/speed-racer-movie-flops/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Spetters'' || 1980 || Paul Verhoeven || <ref>{{Cite web |url=http://www.elinea.nl/artikel/acteur-maarten-spanjer-ik-vind-aardigheid-geen-geweldige-eigenschap |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 7 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160207202757/http://www.elinea.nl/artikel/acteur-maarten-spanjer-ik-vind-aardigheid-geen-geweldige-eigenschap |url-status=dead }}</ref> |- | ''Spider Baby'' || 1968 || Jack Hill || <ref>{{cite web|last=Gingold|first=Michael|title=Argento series, "CARRIE" with Laurie, "SCALENE" and more in NYC|url=http://www.fangoria.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6423:argento-ser|work=Fangoria|accessdate=22 April 2013|archive-date=20 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011601/https://fangoria.com/index.php?option=com_content&view=article&id=6423:argento-ser|url-status=dead}}</ref> |- | ''Spalovač mrtvol'' (''The Cremator'') || 1989 || Juraj Herz || <ref>https://books.google.be/books?id=ifQ2Nu2iKcEC&pg=PA76&lpg=PA76&dq=great+dictator+cult+film&source=bl&ots=FsrxZrZ2Fu&sig=H5SszW_gZNQ0xHn-dG4DTq2I6po&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjys_TP47nKAhXBGA8KHZrGCDEQ6AEIMzAD#v=onepage&q=cult&f=false</ref> |- | ''Splice'' || 2009 || Vincenzo Natali || <ref name="cultsurvey.org" /> |- | ''Spoorloos'' (''The Vanishing'') || 1988 || George Sluizer || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Vanishing |url=http://www.avclub.com/articles/the-vanishing,56891/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925224437/http://www.avclub.com/articles/the-vanishing%2C56891/ |archive-date=25 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Spring Breakers'' || 2012 || Harmony Korine || <ref>{{cite web |date=18 Maart 2013 |url=http://www.contactmusic.com/news/spring-breakers-trailer-selena-gomez_3560943 |title=Is Record Breaking 'Spring Breakers' A Cult Movie In The Making? |work=Contactmusic.com |access-date=5 Julie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121042101/http://www.contactmusic.com/news/spring-breakers-trailer-selena-gomez_3560943 |archive-date=21 Januarie 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Srpski film'' (''A Serbian Film'') || 2011 || Srđan Spasojević || <ref name="cultsurvey.org">{{cite web |url=http://www.cultsurvey.org/most_polarizing_cults.shtml |title=British Film Institute: What is the Latest, Newest, Future Cult Film? And the Winner is...In Bruges! What are the most polarizing cults today? |publisher=Cultsurvey.org |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630033956/http://www.cultsurvey.org/most_polarizing_cults.shtml |archive-date=30 Junie 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''A Star Is Born'' || 1954 || Moss Hart || <ref name="Peary3" /> |- | ''Stardust Memories'' || 1980 || [[Woody Allen]]|| <ref>{{Cite web |url=http://genome.ch.bbc.co.uk/ea2c6bea94454037b19c22db8ce33f5d |title=argiefkopie |access-date= 7 Mei 2025 |archive-date= 5 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160205121755/http://genome.ch.bbc.co.uk/ea2c6bea94454037b19c22db8ce33f5d |url-status=dead }}</ref> |- | ''Starship Troopers'' || 1997 || Paul Verhoeven || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Starship Troopers |url=http://www.avclub.com/articles/starship-troopers,41966/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131116044259/http://www.avclub.com/articles/starship-troopers,41966/ |archive-date=16 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''Star Wars Holiday Special'' || 1978 || Steve Binder || <ref name="terl" /> |- | ''The Stepfather'' || 1987 || Joseph Ruben || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=The Stepfather |url=http://www.avclub.com/articles/the-stepfather,34123/ |work=AV Club |access-date=13 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908193237/http://www.avclub.com/articles/the-stepfather,34123/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Stepford Wives'' || 1975 || Bryan Forbes || <ref>{{cite web |url=http://www.theweek.co.uk/uk-news/52924/bryan-forbes-dies-stepford-wives |title=Bryan Forbes: british director behind cult classic movie Stepford Wives &#124; News &#124; The Week UK |publisher=Theweek.co.uk |date=9 Mei 2013 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042242/http://www.theweek.co.uk/uk-news/52924/bryan-forbes-dies-stepford-wives |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Stilyagi'' (''Hipsters'') || 2008 || Valery Todorovsky || <ref name="rbth.com" /> |- | ''Stone'' || 1974 || Sandy Harbutt || <ref name="autogenerated1" /> |- | ''Stop Making Sense'' || 1984 || Jonathan Demme || <ref name="nerve.com" /> |- | ''Strange Days'' || 1995 || Kathryn Bigelow || <ref>{{cite web |last=Ulaby |first=Neda |title=Female Directors, Still A Scarce Movie Commodity |url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106402458 |work=NPR |access-date=24 April 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210091826/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=106402458 |archive-date=10 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Stranger than Paradise'' || 1984 || Jim Jarmusch || <ref name="ftvstudy5" /><ref name="filmsite1" /><ref name="EWCult" /> |- | ''Straw Dogs'' || 1971 || Sam Peckinpah || <ref>{{cite web |url=http://emanuellevy.com/review/straw-dogs/ |title=Straw Dogs: Unnecessary Film |last=Levy |first=Emanuel |authorlink=Emanuel Levy |work=EmanuelLevy.com |date=13 September 2011 |access-date=10 Julie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211243/http://emanuellevy.com/review/straw-dogs/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Streets of Fire'' || 1984 || Walter Hill || <ref>{{cite news |last=Kilian |first=Michael |title=Once In Love With Acting |url=http://articles.chicagotribune.com/1992-07-12/features/9203030147_1_pare-classic-rock-film-street |work=Chicago Tribune |access-date=21 April 2013 |date=12 Julie 1992 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072101/http://articles.chicagotribune.com/1992-07-12/features/9203030147_1_pare-classic-rock-film-street |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Stuck'' || 2007 || Stuart Gordon || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Stuck |url=http://www.avclub.com/articles/stuck,31897/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130908201211/http://www.avclub.com/articles/stuck,31897/ |archive-date= 8 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- | ''The Stuff'' || 1985 || Larry Cohen || <ref>{{Cite web |url=http://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2014/05/the-100-best-b-movies-of-all-time.html?p=4 |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=23 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160323105259/http://www.pastemagazine.com/blogs/lists/2014/05/the-100-best-b-movies-of-all-time.html?p=4 |url-status=dead }}</ref> |- | ''The Stunt Man'' || 1980 || Richard Rush || <ref name="Peary3" /> |- | ''Suddenly'' || 1954 || Lewis Allen || <ref>{{Cite web |url=http://articles.latimes.com/2002/jul/24/entertainment/et-king24/3 |title=argiefkopie |access-date= 7 Mei 2025 |archive-date= 2 Februarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202062039/http://articles.latimes.com/2002/jul/24/entertainment/et-king24/3 |url-status=dead}}</ref> |- | ''Sullivan's Travels'' || 1942 || Preston Sturges || <ref name="Peary2" /> |- | ''Sundown: The Vampire in Retreat'' || 1989 || Anthony Hickox || <ref>{{cite web |url=http://www.film.com/movies/on-dvd-sundown-the-vampire-in-retreat-a-lost-campy-fave-rises-from-the-grave |title=On DVD: Sundown: The Vampire in Retreat — A Lost Campy Fave Rises from the Grave |last=Cargill |first=C. Robert |work=Film.com |date=3 Oktober 2008 |access-date=20 Oktober 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213932/http://www.film.com/movies/on-dvd-sundown-the-vampire-in-retreat-a-lost-campy-fave-rises-from-the-grave |archive-date=3 Maart 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sunset Boulevard'' || 1950 || Billy Wilder || <ref name="Peary1" /> |- | ''Sunshine Daydream'' || 1972 || John Norris || <ref>{{cite web |author=Mark Smotroff |url=http://audiophilereview.com/audiophile-music/basking-in-sunshine-legendary-1972-grateful-dead-concert-documentary-finally-released.html |title=Basking in Sunshine: Legendary 1972 Grateful Dead Concert / Documentary Finally Released |publisher=Audiophile Review |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181107154606/https://audiophilereview.com/audiophile-music/basking-in-sunshine-legendary-1972-grateful-dead-concert-documentary-finally-released.html |archive-date=7 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Super Fly'' || 1972 || Gordon Parks jr. || <ref name="Cult2" /> |- | ''Super Mario Bros.'' || 1993 || Rocky Morton, Annabel Jankel || <ref>{{cite web |last=O'Neal |first=Sean |title=Here's the Super Mario Bros. movie sequel someone wanted in comic form |url=http://www.avclub.com/article/heres-the-emsuper-mario-bros-emmovie-sequel-someon-102169 |access-date=26 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701012525/http://www.avclub.com/article/heres-the-emsuper-mario-bros-emmovie-sequel-someon-102169 |archive-date=1 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Super Troopers'' || 2001 || Jay Chandrasekhar || <ref>{{cite web |last=Anderton |first=Ethan |title='Super Troopers 2' Has a Script and Studio But Still Needs Financing |url=http://www.firstshowing.net/2014/super-troopers-2-has-a-script-studio-but-still-needs-financing/ |work=firstshowing.net |access-date=19 Mei 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211346/http://www.firstshowing.net/2014/super-troopers-2-has-a-script-studio-but-still-needs-financing/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Superstar: The Karen Carpenter Story'' || 1987 || Todd Haynes || <ref name="EWCult" /> |- | ''Supervixens'' || 1975 || Russ Meyer || <ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1472362/Russ-Meyer.html |title=Russ Meyer |publisher=Telegraph |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180920011242/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1472362/Russ-Meyer.html |archive-date=20 September 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Surakshaa'' (''Protection'') || 1979 || Ravikant Nagaich || <ref name="google1" /> |- | ''Suspiria'' || 1977 || Dario Argento || <ref>{{cite web|last=Berriman|first=Ian|title=FREAKSHOW Suspiria|url=http://www.sfx.co.uk/2010/06/07/freakshow-suspiria/|work=SFX Magazine|accessdate=22 April 2013|archive-date=24 Augustus 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100824102828/http://www.sfx.co.uk/2010/06/07/freakshow-suspiria/|url-status=dead}}</ref> |- | ''Swades'' (''We, the People'') || 2004 || Ashutosh Gowariker || <ref>{{cite news |url=http://www.thehindu.com/features/cinema/article2322557.ece |title=Intoxicated with second love! |last=Mahaan |first=Deepak |work=The Hindu |date=4 Augustus 2011 |access-date=22 April 2015 |location=Chennai, India |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125115617/http://www.thehindu.com/features/cinema/article2322557.ece |archive-date=25 November 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |- | ''The Swarm'' || 1978 || Irwin Allen || <ref name="player.todayfm.com">{{Cite web |url=http://player.todayfm.com/Our-Top-5-Creepy-Crawly-Movies |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=27 Mei 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170527112750/https://player.todayfm.com/Our-Top-5-Creepy-Crawly-Movies |url-status=dead }}</ref> |- | ''Sweet Sweetback's Baadasssss Song'' || 1971 || Melvin Van Peebles || <ref>{{cite web |last=Berman |first=Judy |url=http://flavorwire.com/207433/10-cult-filmmakers-everyone-should-know/8 |title=10 Cult Filmmakers Everyone Should Know &#124; Flavorwire &#124; Page 8 |publisher=Flavorwire |date=9 September 2011 |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211415/http://flavorwire.com/207433/10-cult-filmmakers-everyone-should-know/8 |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Swingers'' || 1996 || Doug Liman || <ref>http://screencrush.com/swingers-then-and-now/</ref> |- | ''Switchblade Sisters'' || 1975 || Jack Hill || <ref>{{cite web |url=http://thechronicleherald.ca/artslife/1229828-lots-of-laughs-in-lineup-at-fringe |title=Lots of laughs in lineup at Fringe &#124; The Chronicle Herald |publisher=Thechronicleherald.ca |access-date=18 Desember 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211654/http://www.thechronicleherald.ca/artslife/1229828-lots-of-laughs-in-lineup-at-fringe/ |archive-date=19 September 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |- | ''Sylvia Scarlett'' || 1935 || George Cukor || <ref name="Peary1" /> |- | ''Sympathy for the Devil'' (ook bekend as ''One Plus One'') || 1968 || Jean-Luc Godard || <ref>{{Cite web |url=http://canadianart.ca/must-sees/adam_pendleton/ |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=26 Desember 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226051830/http://canadianart.ca/must-sees/adam_pendleton/ |url-status=dead }}</ref> |- | ''Synecdoche, New York'' || 2008 || Charlie Kaufman || <ref>{{cite web |last=Tobias |first=Scott |title=Synecdoche, New York |url=http://www.avclub.com/articles/synecdoche-new-york,38324/ |work=AV Club |access-date=3 Mei 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530201922/http://www.avclub.com/articles/synecdoche-new-york%2C38324/ |archive-date=30 Mei 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Peary1">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1981 | title=Cult Movies: The Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmoviesclassi0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51647-7 }}</ref> <ref name="Peary2">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1983 | title=Cult Movies 2: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies250mor0000pear | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51632-3 }}</ref> <ref name="Peary3">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1989 | title=Cult Movies 3: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | url=https://archive.org/details/cultmovies350mor0000dann | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-283-99806-5 }}</ref> <ref name="simpson">{{cite book | last=Simpson | first=Paul | year=2010 | title=The Rough Guide to Cult Movies: The Good, the Bad and the Very Weird | url=https://archive.org/details/roughguidetocult0000unse | edition=3rd | publisher=[[Rough Guides]] | isbn=978-1-84836-213-0 }}</ref> }} 0t8z4ve137jf6ilg8yno1w442biw9ek 0 431327 2970289 2925278 2026-09-23T19:25:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970289 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | name = Lana Del Rey | image = LanaDRPrimavera310524 (32 of 147) (53765476960) (cropped).jpg | caption = Del Rey in 2024 | alt = Lana Del Rey glimlag by 'n feesoptrede | birth_name = Elizabeth Woolridge Grant | alias = {{Hlist|Lana Del Ray|Lana Rey Del Mar|Lizzy Grant|May Jailer|Sparkle Jump Rope Queen}} | birth_date = {{Birth date and age|mf=yes|1985|6|21}} | birth_place = [[New York Stad]], [[VSA]] | occupation = {{hlist|Sangeres|liedjieskrywer}} | years_active = 2005–hede | alma_mater = [[Fordham-universiteit]] ([[Baccalaureus Artium|B.A.]]) | spouse = {{marriage|Jeremy Dufrene|2024}}<ref>{{Cite web|date=2024-09-27|title=Lana Del Rey Marries Alligator Tour Guide Jeremy Dufrene in Louisiana Wedding|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/lana-del-rey-marries-jeremy-dufrene-in-louisiana-wedding/|access-date=2024-09-27|website=US Magazine|language=en}}</ref> | works = | awards = | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | genre = {{Hlist|Alt-pop|barokpop|droompop|indiepop|rock}} | instrument = Stem | label = {{Hlist|{{nowrap|5 Points}}|Stranger|Polydor|Interscope}} | website = {{official URL}} }} | signature = Lana Del Rey signature.svg | signature_size = 100px }} '''Elizabeth Woolridge Grant''' (gebore 21 Junie 1985), professioneel bekend as '''Lana Del Rey''', is 'n Amerikaanse sangeres-liedjieskrywer. Haar musiek is bekend vir sy melancholiese verkenning van glans en romantiek, met gereelde verwysings na popkultuur en Amerikana van die 1950's-1970's.<ref name=all/> Sy is die ontvanger van verskeie toekennings, insluitend 'n MTV Video Music Award, drie MTV Europe Music Awards, twee [[Brit Award]]s, twee ''Billboard'' Vroue in Musiek-toekennings en 'n Satellite Award, benewens nominasies vir elf [[Grammy]]-toekennings en 'n [[Golden Globe]]-toekenning.<ref>{{Cite magazine |last=Mier |first=Tomás |date=November 11, 2023 |title=Lana Del Rey 'Woke Up Very Excited' About Her 5 Grammy Nods |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-grammys-2023-nominations-celebrates-1234875660/ |access-date=November 25, 2023 |magazine=Rolling Stone}}</ref> ''Variety'' het haar by hul Hitmakers-toekennings as "een van die invloedrykste sangeres-liedjieskrywers van die 21ste eeu" vereer. In 2023 het ''[[Rolling Stone]]'' Del Rey op hul lys van die "200 Grootste Sangers van Alle Tye" geplaas, terwyl hul susterpublikasie ''Rolling Stone UK'' haar as die "Grootste Amerikaanse Liedjieskrywer van die 21ste eeu" benoem het.<ref name="Ewens">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.co.uk/music/features/lana-del-rey-she-does-it-for-the-girls-album-27426/|title=Lana Del Rey: she does it for the girls|last=Ewens|first=Hannah|date=March 8, 2023|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=May 20, 2023}}</ref><ref name="rollingstone.com">{{cite magazine|title=The 200 Greatest Singers of All Time|magazine=[[Rolling Stone]]|date=January 1, 2023|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-singers-all-time-1234642307/lana-del-rey-14-1234642409/|access-date=February 17, 2023}}</ref> Del Rey is grootgemaak in die noorde van die deelstaat [[New York (deelstaat)|New York]] en het in 2005 na [[New York Stad]] verhuis om 'n musiekloopbaan te volg. Del Rey se deurbraak het in 2011 gekom met die virale sukses van haar [[Enkelspeler|enkelsnit]] "Video Games", wat tot 'n platekontrak met Polydor en Interscope gelei het.<ref>{{cite news|first=Paul|last=Harris|url=https://www.theguardian.com/music/2012/jan/21/lana-del-rey-pop|title=Lana Del Rey: The strange story of the star who rewrote her past|newspaper=[[The Guardian]]|date=January 21, 2012|access-date=June 29, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160626140818/https://www.theguardian.com/music/2012/jan/21/lana-del-rey-pop|archive-date=June 26, 2016}}</ref> Sy het kritiese en kommersiële sukses behaal met haar tweede album, ''Born to Die'' (2012), wat 'n somber, [[hip hop]]-beïnvloede klank gehad het en die "sleeper"-treffer "Summertime Sadness" voortgebring het. Die album het talle nasionale ranglyste wêreldwyd gehaal, en in 2023 het dit die tweede album deur 'n vrou geword wat meer as 500 weke op die Amerikaanse [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] deurgebring het. Haar krities bekroonde sesde album ''Norman Fucking Rockwell!'' (2019) was vir Album van die Jaar vir die 62ste Grammy-toekennings genomineer en is deur ''Rolling Stone'' by hul lys van "500 Grootste Albums van Alle Tye" gevoeg.<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-release-date-865743/|title=Lana Del Rey Announces 'Norman F-cking Rockwell' Release Date|last=Spanos|first=Brittany |date=July 31, 2019|magazine=[[Rolling Stone]]|quote=''Norman Fucking Rockwell'' will be out on August 30th.}}</ref><ref name="Schewitz">{{cite magazine|url=https://www.rs500albums.com/350-301/321|title=Rolling Stone 500 Greatest Albums Of All Time|last=Schewitz|first=Brett|date=January 25, 2021|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=May 20, 2023|archive-date=10 Januarie 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250110104655/https://www.rs500albums.com/350-301/321|url-status=dead}}</ref> Del Rey se negende ateljee-album ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' is in 2023 vrygestel, ondersteun deur die krities bekroonde enkelsnit "A&W", met laasgenoemde wat as een van die "500 Grootste Liedjies van Alle Tye" deur ''Rolling Stone'' benoem is.<ref name="Greatest500Songs">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-songs-of-all-time-1224767/|title=The 500 Greatest Songs of All Time|date=February 16, 2024|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=February 18, 2024}}</ref> Later daardie jaar het sy die ''Billboard'' Global 200 top-20 treffer "Say Yes to Heaven" vrygestel. Del Rey het aan klankbane vir visuele media saamgewerk; in 2013 het sy in die krities bekroonde musikale kortfilm ''Tropico''<ref>{{Cite magazine |url=http://www.thefader.com/2013/12/06/why-did-lana-del-rey-make-a-30-minute-video-about-god-and-what-does-it-mean-for-me|title=Why Did Lana Del Rey Make a 30-Minute Video About God, and What Does It Mean for Me? |date=December 6, 2013 |first=Duncan |last=Cooper |magazine=[[The Fader]] |access-date=October 24, 2021}}</ref> geskryf en gespeel en "Young and Beautiful" vir die romantiese drama ''The Great Gatsby'' vrygestel, wat hoë lof van kritici ontvang het en nominasies vir Grammy- en Critics' Choice-toekennings ontvang het. In 2014 het sy "Once Upon a Dream" vir die donkerfantasie-avontuurfilm ''Maleficent'' en die titeltema vir die biografiese film ''Big Eyes'' opgeneem, wat vir 'n [[Golden Globe]]-toekenning genomineer is.<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/tv-movies/tv-movie-news/coldplay-lorde-lana-del-rey-make-best-original-song-oscar-shortlist-182267/|title=Coldplay, Lorde, Lana Del Rey Make Best Original Song Oscar Shortlist|last=Kreps|first=Daniel|date=December 13, 2014|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=May 20, 2023}}</ref><ref>{{cite magazine|url=https://variety.com/2015/film/news/oscar-nominations-2015-full-list-academy-award-nominees-1201405517/|title=Oscar Nominations 2015: Full List|date=January 15, 2015|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|access-date=May 20, 2023}}</ref> Del Rey het ook die samewerking "Don't Call Me Angel" vir die aksiekomedie ''Charlie's Angels'' (2019) opgeneem. Del Rey het die poësie- en fotografieversameling ''Violet Bent Backwards over the Grass'' (2020) gepubliseer. == Vroeë lewe en opvoeding == Elizabeth Woolridge Grant is op 21 Junie 1985 in [[Manhattan]], [[New York Stad]]<ref name=age> {{cite magazine|last1=Hiatt|first1=Brian|title=Lana Del Rey – The Saddest, Baddest Diva in Rock|magazine=[[Rolling Stone]]|date=July 18, 2014|issue=1212|page=44|quote=Del Rey is four days away from her 29th birthday (for reasons she can't explain, she's usually reported to be a year younger), but looks, at the moment, like a college junior home for the summer.}}; {{cite web|last1=Jackson |first1=Ron |title=July 4, 2008 Post |url=http://www.dnjournal.com/archive/lowdown/2008/dailyposts/07-04-08.htm |website=Domain Name Journal |access-date=July 18, 2014 |date=July 4, 2008 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725115025/http://www.dnjournal.com/archive/lowdown/2008/dailyposts/07-04-08.htm |archive-date=July 25, 2014 }}; {{cite web|title=Girl, Interrupted: Lizzy Grant Becomes Lana Del Rey|url=http://blurtonline.com/feature/girl-interrupted-lizzy-grant-becomes-lana-del-rey-2|website=[[Blurt (magazine)|Blurt]]|access-date=July 18, 2014|year=2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727011844/http://blurtonline.com/feature/girl-interrupted-lizzy-grant-becomes-lana-del-rey-2|archive-date=July 27, 2014}} </ref><ref name="vbio">{{cite web|url=http://www.vogue.co.uk/spy/biographies/lana-del-rey|title=Lana Del Rey Biography, Quotes and Facts|last=Sowray|first=Bibby|date=February 10, 2012|access-date=June 20, 2012|work=Vogue|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003073102/http://www.vogue.co.uk/spy/biographies/lana-del-rey|archive-date=October 3, 2012}}</ref> aan Robert England Grant Jr., 'n kopieskrywer by Grey Group, en Patricia Ann "Pat" Grant (née Hill), 'n rekeningbestuurder by dieselfde organisasie, gebore.<ref name="DNJournal">{{cite web|url=http://www.dnjournal.com/cover/2008/april.htm|title=The Domain Giant You Didn't Know: Rob Grant's Roundabout Route to Real Estate Riches (Online and Off!)|date=April 2008|first=Ron|last=Jackson|publisher=DN Journal|access-date=January 1, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014143231/http://www.dnjournal.com/cover/2008/april.htm|archive-date=October 14, 2012}}</ref><ref>{{cite news|title=Robert England Grant Jr. Marries Patricia Ann Hill|url=https://www.nytimes.com/1982/06/13/style/robert-england-grant-jr-marries-patricia-ann-hill.html|access-date=December 4, 2014|newspaper=[[The New York Times]]|date=June 13, 1982|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202022012/http://www.nytimes.com/1982/06/13/style/robert-england-grant-jr-marries-patricia-ann-hill.html|archive-date=February 2, 2015}}</ref><ref>{{cite book|last=Bock|first=Melvin Lynn|author2=E. Dale Hooper|author3=Carole J. Skelly|date=1998|title=Joseph and Mary Dale and their descendants|publisher=Windmill Publications|page=113}}</ref> Sy het 'n jonger suster, Caroline "Chuck" Grant,<ref name=meetSister>{{cite web|last1=Zupkus|first1=Lauren|title=Meet Chuck Grant, Lana Del Rey's Equally Gorgeous And Talented Sister|url=https://www.huffingtonpost.com/2014/10/08/chuck-grant-lana-del-rey-sister_n_5952704.html|website=[[The Huffington Post]]|access-date=October 26, 2017|date=October 8, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018081804/http://www.huffingtonpost.com/2014/10/08/chuck-grant-lana-del-rey-sister_n_5952704.html|archive-date=October 18, 2014}}</ref> en 'n jonger broer, Charlie Grant.<ref name=grazia>{{cite journal|last=Rüth|first=Steffen|date=June 5, 2014|title=Lana Del Rey|language=de|journal=Grazia|location=Hamburg, Germany|publisher=G+J/Klambt-Style-Verlag GmbH & Co. KG|issue=24/2012|page=36|issn=2192-3965}}</ref><ref name="nylon"/> Sy is [[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]] grootgemaak<ref>{{cite web |date=April 10, 2016 |title=Celebrities who are practicing Catholics or were raised in the church |url=http://www.newsday.com/entertainment/celebrities/catholic-celebrities-1.4802809 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161006095622/http://www.newsday.com/entertainment/celebrities/catholic-celebrities-1.4802809 |archive-date=October 6, 2016 |access-date=April 10, 2017 |work=[[Newsday]]}}</ref> en is van [[Skotte|Skotse]] en [[Engelse]] afkoms.<ref>{{Cite web|url=https://celticlifeintl.com/ultra-lana/|title=Ultra Lana|website= Celtic Life International|date=August 22, 2014 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221204183531/https://celticlifeintl.com/ultra-lana/|archive-date=December 4, 2022|quote=Drawn to Scotland by her ex-boyfriend Barrie-James O’Neill (lead singer of indie band Kassidy) coupled with her Scottish/Anglo ancestry}}</ref> Toe sy een jaar oud was, het die gesin na [[Lake Placid]], [[New York (deelstaat)|New York]] verhuis.<ref name="pitchbio">{{cite web |last=Dombal |first=Ryan |date=August 30, 2011 |title=Rising: Lana Del Rey |url=https://pitchfork.com/features/rising/8657-lana-del-rey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124171215/http://pitchfork.com/features/rising/8657-lana-del-rey |archive-date=January 24, 2012 |access-date=January 25, 2012 |work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref> In Lake Placid het haar pa vir 'n meubelmaatskappy gewerk voordat hy 'n ondernemende domeinbelegger geword het;<ref name="kent">{{cite magazine|last=Hiatt|first=Brian|title=Lana Del Rey: Vamp of Constant Sorrow|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-vamp-of-constant-sorrow-74230/|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=July 31, 2014|date=January 9, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924175923/http://www.rollingstone.com/music/features/lana-del-rey-vamp-of-constant-sorrow-20140731?page=8|archive-date=September 24, 2015}}</ref> haar ma het as onderwyseres gewerk.<ref name=KentFA-Sydney/> Daar het sy die St. Agnes-skool in haar elementêre jare bygewoon<ref name="nylon">{{cite web|url=http://www.nylonmag.com/articles/lana-del-rey-interview-nylon|title=National Anthem|last=Giannini|first=Melissa|date=November 28, 2013|website=[[Nylon (magazine)|Nylon]]|access-date=June 8, 2014|archive-date=December 3, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203120905/http://www.nylonmag.com/articles/lana-del-rey-interview-nylon|url-status=dead}}</ref> en in haar kerkkoor begin sing, waar sy die kantor was.<ref name=nylon/><ref name="clashmusic">{{cite web|title=Lana Del Rey Interview|url=http://www.clashmusic.com/feature/lana-del-rey-interview|work=Clash|access-date=February 24, 2013|date=November 29, 2011 |first=Andy |last=Welch |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927010125/http://www.clashmusic.com/feature/lana-del-rey-interview |archive-date=September 27, 2013}}</ref> Sy het die hoërskool bygewoon waar haar ma vir een jaar onderwys gegee het,<ref name=KentFA-Sydney>{{cite web|last=Tranter|first=Kirsten|title=Lolita in the 'hood|url=https://www.smh.com.au/entertainment/music/lolita-in-the-hood-20140505-37r6n.html|work=[[Sydney Morning Herald]]|access-date=March 7, 2015|date=May 10, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406012455/http://www.smh.com.au/entertainment/music/lolita-in-the-hood-20140505-37r6n.html|archive-date=April 6, 2015}}</ref> maar toe sy 14<ref name=":2">{{Cite web |last=Heaf |first=Jonathan |date=October 1, 2012 |title=Woman Of The Year: Lana Del Rey |url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/woman-of-the-year-lana-del-rey |access-date=October 17, 2022 |website=British [[GQ]]}}</ref> of 15 was,<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=http://www.vogue.co.uk/spy/biographies/lana-del-rey|title=Lana Del Rey Biography, Quotes and Facts|last=Sowray|first=Bibby|date=February 10, 2012|access-date=June 20, 2012|work=Vogue|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121003073102/http://www.vogue.co.uk/spy/biographies/lana-del-rey|archive-date=October 3, 2012}} |2={{cite web|last=Tranter|first=Kirsten|title=Lolita in the 'hood|url=https://www.smh.com.au/entertainment/music/lolita-in-the-hood-20140505-37r6n.html|work=[[Sydney Morning Herald]]|access-date=March 7, 2015|date=May 10, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406012455/http://www.smh.com.au/entertainment/music/lolita-in-the-hood-20140505-37r6n.html|archive-date=April 6, 2015}} |3={{cite web|title=Paradise Lost: An interview with Lana Del Rey|url=http://www.electronicbeats.net/en/features/interviews/lana-del-rey-interview|work=[[Electronic Beats]]|first=Lisa|last=Banning|access-date=October 2, 2013|date=June 19, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005012807/http://www.electronicbeats.net/en/features/interviews/lana-del-rey-interview|archive-date=October 5, 2013}} }}</ref> het haar ouers haar na Kent School,<ref name=paradiselost>{{cite web|title=Paradise Lost: An interview with Lana Del Rey|url=http://www.electronicbeats.net/en/features/interviews/lana-del-rey-interview|work=[[Electronic Beats]]|first=Lisa|last=Banning|access-date=October 2, 2013|date=June 19, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131005012807/http://www.electronicbeats.net/en/features/interviews/lana-del-rey-interview|archive-date=October 5, 2013}}</ref> 'n Episkopale kosskool in [[Connecticut]], gestuur as gevolg van haar [[alkoholisme]]. Alkoholisme, saam met [[Dwelmmiddel|dwelms]], was 'n probleem wat in haar [[Tiener|tienerjare]] begin het en so ernstig geword het dat haar hele gesin, insluitend Grant self, bekommerd was. Grant het in 'n onderhoud gedeel: "Dis regtig hoekom ek op 14 na 'n kosskool gestuur is – om nugter te word."<ref name=":2" /> Haar oom, 'n toelatingsbeampte by die skool, het haar finansiële hulp verseker om daar te studeer.<ref>{{multiref2 |1= {{cite magazine|last=Hiatt|first=Brian|title=Lana Del Rey: Vamp of Constant Sorrow|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-vamp-of-constant-sorrow-74230/|magazine=[[Rolling Stone]]|access-date=July 31, 2014|date=January 9, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924175923/http://www.rollingstone.com/music/features/lana-del-rey-vamp-of-constant-sorrow-20140731?page=8|archive-date=September 24, 2015}} |2={{cite web|last=Hiatt|first=Brian|title=Dark places: summertime sadness with Lana Del Ray|url=http://www.independent.ie/entertainment/music/dark-places-summertime-sadness-with-lana-del-ray-30539731.html|work=[[Irish Independent]]|access-date=March 7, 2015|date=January 9, 2014}} |3={{cite web|last=Zadeh|first=Joe|title=American Dreamer: Lana Del Rey Interviewed|url=http://www.clashmusic.com/features/american-dreamer-lana-del-rey-interviewed|work=[[Clash (magazine)|Clash]]|access-date=March 8, 2015|date=December 6, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150320212351/http://www.clashmusic.com/features/american-dreamer-lana-del-rey-interviewed|archive-date=March 20, 2015}} |4={{cite web|title=Lana Del Rey: Happiness is a process|url=https://sg.entertainment.yahoo.com/news/lana-del-rey-happiness-process-003000606.html|publisher=Cover Media/[[Yahoo]]|access-date=March 8, 2015|date=July 4, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402170408/https://sg.entertainment.yahoo.com/news/lana-del-rey-happiness-process-003000606.html|archive-date=April 2, 2015}} }}</ref> Volgens Grant het sy gesukkel om tydens baie van haar tiener- en vroeë volwasse jare vriende te maak.<ref name=GQ2011>{{cite news|last=Fennessey|first=Sean|title=Ice Breaker: Lana Del Rey|url=https://www.gq.com/entertainment/music/201110/lana-del-rey-interview-video-games|work=[[GQ]]|access-date=March 7, 2015|date=October 6, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313145103/http://www.gq.com/entertainment/music/201110/lana-del-rey-interview-video-games|archive-date=March 13, 2015}}</ref><ref name=friends/> Sy het gesê sy was van jongs af behep met die [[dood]] en die rol daarvan in haar gevoelens van [[angs]] en [[vervreemding]]: {{blockquote|Toe ek baie jonk was, was ek soort van oorweldig deur die feit dat my ma en my pa en almal wat ek geken het eendag gaan sterf, en ek ook. Ek het 'n soort filosofiese krisis gehad. Ek kon nie glo dat ons sterflik was nie. Om een of ander rede het daardie wete my ervaring oorskadu. Ek was vir 'n tyd ongelukkig. Ek het in baie moeilikheid beland. Ek het baie gedrink. Dit was 'n moeilike tyd in my lewe.<ref name=thing>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/9027984/Lana-Del-Rey-interview-new-album-Born-to-Die-is-a-beautiful-thing.html|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|title=Lana Del Rey interview: new album Born to Die is 'a beautiful thing'|date=January 24, 2012|last=McCormick|first=Neil|archive-url=https://archive.today/20130114055829/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/9027984/Lana-Del-Rey-interview-new-album-Born-to-Die-is-a-beautiful-thing.html|archive-date=January 14, 2013|access-date=September 26, 2019|url-status=live}}</ref>}} Grant het later die skool verlaat om na rehabilitasie te gaan; sy is sedert 2003 nugter.<ref name=":2" /> Sy het 'n jaar op Long Island saam met haar tante en oom gewoon en as kelnerin gewerk.<ref name="kent"/> Gedurende hierdie tyd het haar oom haar [[kitaar]] leer speel en sy het "besef [dat sy] waarskynlik 'n miljoen [[Lied|liedjies]] met daardie ses akkoorde kon skryf".<ref name="bbclovelaw">{{cite news |last=Savage |first=Mark |date=January 27, 2012 |title=Love, the law, and Lana Del Rey |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16729651 |url-status=live |access-date=January 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203202621/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16729651 |archive-date=February 3, 2012}}</ref> Kort daarna het sy liedjies begin skryf en het in [[Nagklub|nagklubs]] regoor die stad onder verskeie name soos "Sparkle Jump Rope Queen" en "Lizzy Grant and the Phenomena" begin optree.<ref name="bbclovelaw"/> "Ek was altyd aan die sing, maar het nie beplan om dit ernstig na te streef nie", het sy gesê:<blockquote>Toe ek op agtien in New York Stad aangekom het, het ek in klubs in [[Brooklyn, New York|Brooklyn]] begin optree – ek het goeie vriende en toegewyde aanhangers op die ondergrondse toneel gehad, maar ons het op daardie stadium vir mekaar gespeel – en dit was dit.<ref name="vbio" /></blockquote>Sy het oorspronklik na SUNY Geneseo in Geneseo, New York gegaan, maar het uitgesak om 'n tussenjaar te neem.<ref>{{Cite web|url=https://tropicsofmeta.com/2015/02/02/the-gonzo-vision-of-lana-del-rey/|title=The Gonzo Vision of Lana Del Rey|first=Alex Sayf|last=Cummings|date=February 2, 2015|website=Tropics of Meta}}</ref> In die noordelike [[herfs]] van 2004, op die ouderdom van 19, het Grant by Fordham-universiteit in [[The Bronx]], New York Stad, ingeskryf, waar sy [[filosofie]] as hoofvak geneem het, met 'n klem op [[metafisika]].<ref name="vbio"/> Sy het gesê sy het die vak gekies omdat dit "die kloof tussen [[God]] en [[wetenskap]] oorbrug het... Ek was geïnteresseerd in God en hoe [[tegnologie]] ons nader kon bring aan die ontdekking van waar ons vandaan kom en waarom."<ref name="vbio"/> ==Loopbaan== === 2005-2010: Loopbaanbegin en vroeë opnames === [[File:Lana Turner 1944 photo.jpg|thumb|[[Lana Turner]], 'n rolprentaktrise wat Del Rey se verhoognaam geïnspireer het]] In die noordelike [[lente]] van 2005, terwyl sy nog op universiteit was, het Del Rey 'n [[EP]] van sewe snitte by die kopieregkantoor van die Verenigde State geregistreer; die aansoektitel was ''Rock Me Stable'' met nog 'n titel, ''Young Like Me'', ook gelys.<ref>{{cite web|url=http://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=pau002950687&Search_Code=REGS&PID=UKW7t--drR2yWFBzRii2pv184PvRX&SEQ=20120822045916&CNT=25&HIST=1 |title=Registration Number / Date: PAu002950687 / April 25, 2005 |year=2005 |work=Digital Spy |access-date=August 21, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202171514/http://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?Search_Arg=pau002950687&Search_Code=REGS&PID=UKW7t--drR2yWFBzRii2pv184PvRX&SEQ=20120822045916&CNT=25&HIST=1 |archive-date=February 2, 2016 }}</ref> 'n Tweede EP, ''From the End'', is ook onder Del Rey se verhoognaam van daardie tyd, May Jailer, opgeneem.<ref name=hellyer>{{cite web|url=https://i-d.co/article/the-greatest-lana-del-rey-songs-that-never-made-an-official-album/|work=I-D|publisher=Vice|title=The Greatest Lana Del Rey Songs That Never Made an (Official) Album|date=April 18, 2017|author=Hellyer, Isabelle|access-date=August 13, 2017}}</ref> Tussen 2005 en 2006 het sy 'n akoestiese album, ''Sirens'', onder die May Jailer-projek opgeneem,<ref name=hellyer/> wat in die middel van 2012 op die [[internet]] uitgelek het.<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a384853/lana-del-reys-may-jailer-sirens-album-leaks-in-full.html|title=Lana Del Rey's May Jailer 'Sirens' album leaks in full|date=June 1, 2012|first=Mayer|last=Nissim|work=Digital Spy|access-date=August 9, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705091211/http://www.digitalspy.com/music/news/a384853/lana-del-reys-may-jailer-sirens-album-leaks-in-full.html|archive-date=July 5, 2012}} |2={{cite web|url=http://www.spinner.com/2012/05/31/lana-del-rey-may-jailer/|title=Spinner: Lana Del Rey, May Jailer: Did Singer Have ANOTHER Alter Ego?|year=2012 |publisher=spinner.com|access-date=May 31, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110031234/http://www.spinner.com/2012/05/31/lana-del-rey-may-jailer/|archive-date=January 10, 2013}} |3={{cite web|url=https://www.nme.com/news/lana-del-rey/64117 |title=Another early album from Lana Del Rey leaks online? |date=June 1, 2021 |first=Leonie |last=Cooper |work=[[NME]]|access-date=July 30, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604072107/http://www.nme.com/news/lana-del-rey/64117 |archive-date=June 4, 2012 }} |4={{cite web|url=http://www.entertainmentwise.com/news/77282/LISTEN-Unheard-Lana-Del-Rey-Album-Leaks-Online- |title=LISTEN: Unheard Lana Del Rey Album Leaks Online |year=2012 |publisher=entertainmentwise.com |access-date=July 30, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120602174707/http://www.entertainmentwise.com/news/77282/LISTEN-Unheard-Lana-Del-Rey-Album-Leaks-Online- |archive-date=June 2, 2012 }} |5={{cite web|url=http://www.thestrut.com/2012/05/31/lana-del-reys-first-album-sirens-leaks/ |title=Lana Del Rey's first album 'Sirens' leaks |date=May 31, 2012 |first=Josh |last=Morrissey |publisher=strut.com |access-date=July 30, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120606022747/http://www.thestrut.com/2012/05/31/lana-del-reys-first-album-sirens-leaks/ |archive-date=June 6, 2012}} }}</ref> {{Quote box | width = 280px | align = right | bgcolor = | quote = Ek wou deel wees van 'n hoëklas-toneel van musikante. Dit was half geïnspireer omdat ek nie baie vriende gehad het nie, en ek gehoop het dat ek mense sou ontmoet en verlief raak en 'n gemeenskap om my sou begin, soos dit in die 60's gedoen is. | source = – Del Rey verduidelik waarom sy die musiekbedryf betree het.<ref name=friends>{{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a362711/lana-del-rey-hoped-music-industry-would-make-her-more-friends.html|title=Lana Del Rey hoped music industry would make her more friends|date=January 29, 2012|access-date=January 20, 2012|publisher=Digital Spy. Digital Spy Ltd|last=Simpson|first=Leah|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131005837/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a362711/lana-del-rey-hoped-music-industry-would-make-her-more-friends.html|archive-date=January 31, 2012}}</ref> }} By haar eerste openbare optrede in 2006 vir die Williamsburg Live Songwriting Competition het Del Rey vir Van Wilson ontmoet, 'n A&R-verteenwoordiger vir 5 Points Records,<ref name="wlsc2006">{{cite web|url=http://wlsc2006.com/915.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071013161339/http://wlsc2006.com/915.html|archive-date=October 13, 2007|title=Williamsburg Live Songwriter Competition 2006 (WLSC 2006): Prizes|access-date=April 12, 2014}}</ref><ref name="disappeared">{{cite web |url=http://www.mtv.com/news/2695337/lana-del-rey-first-album-5-points-records-interview/|title=Why Lana Del Rey's First Album Disappeared|last=Ayers|first=David|date=January 30, 2012 |work=[[MTV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410054156/http://www.mtvhive.com/2012/01/30/lana-del-rey-first-album-5-points-records-interview |archive-date=April 10, 2014|url-status=dead }}</ref> 'n onafhanklike [[Plaatetiket|plate-etiket]] wat deur David Nichtern besit word.<ref name="disappeared" /> In 2007, terwyl sy 'n senior by Fordham was, het sy 'n demo-band van akoestiese snitte, ''No Kung Fu'', aan 5 Points voorgelê,<ref name="hellyer" /> wat haar 'n opnamekontrak vir $10&nbsp;000 aangebied het.<ref name="hellyer" /> Sy het die geld gebruik om na Manhattan Mobile Home Park, 'n woonwapark in North Bergen, [[New Jersey]], te verhuis,<ref name="vbio"/><ref name="paradiselost" /> en met die vervaardiger David Kahne te begin werk.<ref name="disappeared" /> Nichtern het onthou: "Ons plan was om alles te organiseer en 'n plaat te hê en sy sou toer onmiddellik nadat sy uit die haar graad verwerf het. Soos baie kunstenaars, het sy verander. Toe sy die eerste keer na ons toe gekom het, het sy 'n plonkerige klein akoestiese kitaar gespeel, [met] soort van reguit blonde hare - 'n baie oulike jong vrou. 'n Bietjie donker, maar baie intelligent. Ons het dit gehoor. Maar sy het baie vinnig aanhou ontwikkel."<ref name="disappeared" /> Del Rey het in 2008 'n [[Baccalaureus Artium|B.A.-graad]] in filosofie aan Fordham verwerf,{{Additional citation needed|date=November 2024}}<ref name="paradiselost" /> waarna sy 'n EP met drie snitte, ''Kill Kill'', as Lizzy Grant vrygestel het, met produksie deur Kahne.<ref>{{cite web|url=https://www.huffingtonpost.com/felicia-c-sullivan/interview-singersongwrite_b_159346.html|title=Interview: Singer/Songwriter Lizzy Grant on Cheap Thrills, Elvis, The Flamingos, Trailer Parks, and Coney Island|last=C. Sullivan|first=Felicia|date=February 20, 2009|website=[[The Huffington Post]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211134448/http://www.huffingtonpost.com/felicia-c-sullivan/interview-singersongwrite_b_159346.html|archive-date=December 11, 2016}}</ref> Sy het verduidelik: "David het gevra om met my te werk slegs een dag nadat hy my demo gekry het. Hy is bekend as 'n vervaardiger met baie integriteit en wat belangstelling gehad het om musiek te maak wat nie net [[Popmusiek|pop]] was nie."<ref name="Quietus">{{cite web|url=http://thequietus.com/articles/07106-lana-del-rey-interview|title=Original Sin: An Interview With Lana Del Rey|date=October 4, 2011|first=John|last=Calvert|work=[[The Quietus]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20120721040309/http://thequietus.com/articles/07106-lana-del-rey-interview|archive-date=July 21, 2012}}</ref> Intussen het Del Rey gemeenskapsdienswerk vir [[Haweloosheid|hawelose]] individue en dwelmverslaafdes gedoen;<ref name="vbio" /> sy het tydens haar universiteitsjare belangstelling in gemeenskapsdienswerk ontwikkel, toe sy "op 'n padreis deur die land gegaan het om huise op 'n Inheemse Amerikaanse reservaat te verf en te herbou".<ref name="nylon" /><ref>{{cite web|url=https://www.blick.ch/people-tv/musik/exklusiv-interview-mit-superstar-lana-del-rey-31-ich-komme-definitiv-in-die-schweiz-zurueck-id5270728.html|work=Blick|language=de|author=Hug, Dominik|title=Exklusiv-Interview mit Superstar Lana Del Rey|quote=I was still in college and we took a trip to an Indian reservation.|date=July 16, 2016|access-date=July 22, 2017|archive-date=July 16, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716125948/https://www.blick.ch/people-tv/musik/exklusiv-interview-mit-superstar-lana-del-rey-31-ich-komme-definitiv-in-die-schweiz-zurueck-id5270728.html|url-status=deviated}}</ref> Oor die keuse van 'n verhoognaam vir haar debuutalbum het sy gesê: "Ek wou 'n naam hê waarheen ek die musiek kon vorm. Ek was destyds baie in [[Miami]], het baie [[Spaans]] met my vriende uit [[Kuba]] gepraat – Lana Del Rey het ons herinner aan die glans van die [[kus]]. Dit het pragtig geklink as dit uit die mond rol."<ref>{{cite journal|url=http://www.vogue.co.uk/blogs/the-culture-edit/2011/10/20/lana-del-rey-interview|title=Lana Del Rey Interview|date=October 20, 2011|access-date=August 9, 2012|journal=[[Vogue UK]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121110201921/http://www.vogue.co.uk/blogs/the-culture-edit/2011/10/20/lana-del-rey-interview|archive-date=November 10, 2012}}</ref> Die naam is ook geïnspireer deur die aktrise [[Lana Turner]] en die Ford Del Rey-sedan, wat in die 1980's in [[Brasilië]] vervaardig en verkoop is.<ref>{{multiref2 |1={{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/lana-del-rey-is-exhausted |magazine=[[The New Yorker]] |title=Lana Del Rey Is Exhausted |date=September 29, 2015 |author=Petrusich, Amanda |archive-date=April 30, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160430175215/http://www.newyorker.com/culture/culture-desk/lana-del-rey-is-exhausted |url-status=dead }} |2={{cite web |author=Varga, George |date=February 14, 2018 |title=Lana Del Rey has legs, a stalker, four Grammy nominations and a possible Broadway musical |url=http://www.sandiegouniontribune.com/entertainment/music/sd-et-music-lana-delrey-20180214-story.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20180524100405/http://www.sandiegouniontribune.com/entertainment/music/sd-et-music-lana-delrey-20180214-story.html |archive-date=May 24, 2018 |access-date=May 24, 2018 |work=[[The San Diego Union Tribune]] |location=San Diego, California}} |3={{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-album-feminism-metoo-music-a9085266.html|work=[[The Independent]]|title=Why I feel uneasy declaring my love for Lana Del Rey's music|date=August 30, 2019|last=Brown|first=Helen|archive-url=https://archive.today/20190926014533/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-album-feminism-metoo-music-a9085266.html|archive-date=September 26, 2019|access-date=September 26, 2019|url-status=live}} }}</ref> Aanvanklik het sy die alternatiewe spelling Lana Del ''Ray'' gebruik, die naam waaronder haar selfgetitelde debuutalbum in Januarie 2010 vrygestel is.<ref name="disappeared" /> Haar pa het gehelp met die bemarking van die album,<ref name="adirondackdailyenterprise">{{cite web |url=http://www.adirondackdailyenterprise.com/page/content.detail/id/510931.html?nav=5050 |first=Jessica |last=Collier |title=Lizzy Grant aka. Lana Del Rey releases album |publisher=adirondack daily enterprise.com |date=January 28, 2010 |access-date=September 27, 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120605033333/http://www.adirondackdailyenterprise.com/page/content.detail/id/510931.html?nav=5050 |archive-date=June 5, 2012 }}</ref> wat vir 'n kort tydperk op [[iTunes]] te koop was voordat dit in April 2010 teruggetrek is.<ref name="disappeared" /> Kahne en Nichtern het albei gesê dat Del Rey die regte van 5 Points teruggekoop het omdat sy dit uit sirkulasie wou hê om "toekomstige geleenthede vir verspreiding te beperk – 'n weergawe van gerugte dat die aksie deel was van 'n berekende strategie".<ref name="disappeared" /><ref name="bbcoverstory">{{cite news|author=Horowitz, Steven J. |url=http://billboard.kargo.com/entry/view/id/36380?KSID=d484ffab298b29ae43789596b9c919bd/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928144049/http://billboard.kargo.com/entry/view/id/36380?KSID=d484ffab298b29ae43789596b9c919bd%2F|url-status=dead|archive-date=September 28, 2013|title=Lana Del Rey: The Billboard Cover Story|date=January 14, 2012|newspaper=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Del Rey het haar bestuurders, Ben Mawson en Ed Millett, drie maande na die vrystelling van ''Lana Del Ray'' ontmoet, en hulle het haar gehelp om uit haar kontrak met 5 Points Records te kom, waar, volgens haar mening, "niks gebeur het nie". Kort daarna het sy na [[Londen]] verhuis en "vir 'n paar jaar" saam met Mawson gewoon.<ref name="nylon" /> Op 1 September 2010 het Del Rey in [[Mando Diao]] se ''MTV Unplugged''-konsert by Union Film-Studios in [[Berlyn]] opgetree.<ref name="mandodiao">{{cite web|url=http://hitparade.ch/interview.asp?id=443|title=INTERVIEW MIT MANDO DIAO|publisher=Hitparade.ch|access-date=August 27, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031152527/http://hitparade.ch/interview.asp?id=443|archive-date=October 31, 2012}}</ref> Dieselfde jaar het sy in 'n kortfilm, ''Poolside'', opgetree, wat sy saam met 'n paar vriende gemaak het.<ref>{{cite web|url=http://www.filmweb.pl/film/Poolside-2012-682904 |work=Film Web |title=Poolside (2012) |access-date=May 30, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531105319/http://www.filmweb.pl/film/Poolside-2012-682904 |archive-date=May 31, 2014 }}</ref> === 2011-2013: Deurbraak met ''Born to Die'' en ''Paradise'' === In 2011 het Del Rey selfgemaakte musiekvideo's vir haar liedjies "Video Games" en "Blue Jeans" na [[YouTube]] opgelaai, met outydse beeldmateriaal afgewissel met tonele van haar wat op haar webkamera sing.<ref>{{cite web |last=Dobbins |first=Amanda |url=https://nymag.com/daily/entertainment/2011/09/lana_del_rey.html |title=Meet Lana Del Rey, the New Singer Music Bloggers Love to Hate |work=[[New York (magazine)|New York]] |date=September 21, 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212020754/http://nymag.com/daily/entertainment/2011/09/lana_del_rey.html |archive-date=December 12, 2011 }}</ref> Die "Video Games"-musiekvideo het 'n virale internetsensasie geword,<ref name=all>{{cite web|author=[[Erlewine, Stephen Thomas]] |url=https://www.allmusic.com/artist/lana-del-rey-mn0002784799/biography|title=Lana Del Rey | Biography & History|publisher=[[AllMusic]]|access-date=June 29, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160628023832/http://www.allmusic.com/artist/lana-del-rey-mn0002784799/biography|archive-date=June 28, 2016}}</ref> wat gelei het tot Del Rey se ondertekening by Stranger Records om die lied as haar debuutenkelsnit vry te stel.<ref name="signstranger">{{cite web|url=http://strangerrecords.com/#section_01news_2011-06-30-lana_signed_to_stranger|title=Lana Del Rey signs to Stranger!|date=June 30, 2011|access-date=December 23, 2011|publisher=Stranger Records|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218225159/http://strangerrecords.com/#section_01news_2011-06-30-lana_signed_to_stranger|archive-date=December 18, 2011}}</ref> Sy het aan ''[[The Observer]]'' gesê: "Ek het daardie lied 'n paar maande gelede aanlyn gesit omdat dit my gunsteling was. Om eerlik te wees, dit sou nie die enkelsnit gewees het nie, maar mense het regtig daarop gereageer."<ref name="vbio" /> Die lied het haar 'n Q-toekenning vir "Next Big Thing" in Oktober 2011<ref>{{cite web|url=https://www.pastemagazine.com/articles/2011/10/lana-del-rey-wins-q-award-says-album-due-out-janua.html|work=Paste|publisher=Wolfgang's Vault|title=Lana Del Rey Wins Q Award, Says Album Due Out January|last=Larsen|first=luke|date=October 25, 2011|access-date=January 20, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128043120/http://www.pastemagazine.com/articles/2011/10/lana-del-rey-wins-q-award-says-album-due-out-janua.html|archive-date=January 28, 2012}}</ref> en 'n Ivor Novello-toekenning vir "Best Contemporary Song" in 2012 besorg.<ref name="novello">{{cite web|last=Corner|first=Lewis|title=Adele, Lana Del Rey, Take That win at Ivor Novellos 2012 |url=http://www.digitalspy.com/music/news/a382199/adele-lana-del-rey-take-that-win-at-ivor-novellos-2012.html|work=[[Digital Spy]]|date=May 17, 2012|access-date=October 15, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625182551/http://www.digitalspy.com/music/news/a382199/adele-lana-del-rey-take-that-win-at-ivor-novellos-2012.html|archive-date=June 25, 2012}}</ref> In dieselfde maand het sy 'n gesamentlike ooreenkoms met Interscope Records en Polydor onderteken om haar tweede ateljee-album, ''Born to Die,'' vry te stel.<ref>{{multiref2 |1={{cite news |last=Savage |first=Mark |date=January 27, 2012 |title=Love, the law, and Lana Del Rey |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16729651 |url-status=live |access-date=January 1, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203202621/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16729651 |archive-date=February 3, 2012}} |2={{cite magazine|title=Lana Del Rey: The Billboard Cover Story|last=Horowitz|first=Stephen|url=https://www.billboard.com/articles/news/512467/lana-del-rey-the-billboard-cover-story|magazine=Billboard|date=January 13, 2012|access-date=February 27, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206004648/http://www.billboard.com/articles/news/512467/lana-del-rey-the-billboard-cover-story|archive-date=February 6, 2013}} |3={{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/464840/lana-del-rey-to-release-interscope-debut-january-2012|title=Lana Del Rey to Release Interscope Debut January 2012|last=Halperin|first=Shirley|date=December 5, 2011|access-date=December 23, 2011|magazine=Billboard|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528113255/http://www.billboard.com/articles/news/464840/lana-del-rey-to-release-interscope-debut-january-2012|archive-date=May 28, 2013}} |4={{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2011/sep/04/one-to-watch-lana-del-rey|title=One to watch: Lana Del Rey|date=September 4, 2011|access-date=December 20, 2011|work=The Observer|last=Swash|first=Rosie|location=London, UK|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921215205/http://www.theguardian.com/music/2011/sep/04/one-to-watch-lana-del-rey|archive-date=September 21, 2013}} }}</ref> Sy het in dieselfde jaar met die Skotse sanger Barrie-James O'Neill begin uitgaan. Die paartjie is in 2014 na drie jaar saam uitmekaar.<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-21-1192710|title=Lana Del Rey's ex-boyfriend says she broke up with him in an interview|date=November 24, 2015|author=Luke Morgan Britton|website=[[NME]] |access-date=October 24, 2021}}</ref> Del Rey het op 14 Januarie 2012 twee liedjies uit die album op ''Saturday Night Live'' opgevoer en 'n negatiewe reaksie van verskeie kritici en die algemene publiek ontvang, wat die optrede as ongelyk en vokaal wankelrig beskou het.<ref name=montgomery>{{cite web|url=http://www.mtv.com/news/1677389/lana-del-rey-snl/|work=[[MTV]]|title=Lana Del Rey's 'SNL' Performance Has Critics Howling|date=January 17, 2012|author=Montgomery, James|archive-url=https://web.archive.org/web/20141102122305/http://www.mtv.com/news/1677389/lana-del-rey-snl/|archive-date=November 2, 2014|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=[[Entertainment Weekly]]|url=https://ew.com/article/2012/01/16/lana-del-rey-saturday-night-live/|title=Lana Del Rey's 'SNL' performance draws criticism, counter-backlash|last=Anderson|first=Kyle|date=January 16, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150313071844/https://ew.com/article/2012/01/16/lana-del-rey-saturday-night-live/|archive-date=March 13, 2015|url-status=live}}</ref> Sy het vroeër haar plek op die program verdedig en gesê: "Ek is 'n goeie musikant ... Ek sing al vir 'n lang tyd, en ek dink dat [''SNL''-skepper] [[Lorne Michaels]] weet: dit ... dit is nie 'n toevallige besluit nie."<ref name=montgomery/> [[File:Lana Del Rey Cannes 2012.jpg|thumb|left|190px|upright|Del Rey by die [[Cannes-rolprentfees 2012]]]] ''Born to Die'' is wêreldwyd op 31 Januarie 2012 tot kommersiële sukses vrygestel, en het nomm ereen in 11 lande bereik en op nommer twee op die Amerikaanse [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] albumlys gedebuteer, alhoewel kritici destyds verdeeld was.<ref>{{cite web|last=Jones|first=Alan|url=http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=1&storycode=1048405&c=1|title=Official Chart Analysis: Lana Del Rey album sells 117k, 43% digital|work=Music Week|date=February 6, 2012|access-date=March 29, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105151858/http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=1&storycode=1048405&c=1|archive-date=November 5, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/born-to-die/critic-reviews|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131044226/http://www.metacritic.com/music/born-to-die/critic-reviews|url-status=dead|archive-date=January 31, 2012|title=Lana Del Rey – Born to Die|publisher=Metacritic|access-date=January 30, 2012}}</ref> Dieselfde week het sy aangekondig dat sy die regte op haar 2010-debuutalbum teruggekoop het en planne gehad het om dit in die noordelike [[somer]] van 2012 onder Interscope Records en Polydor heruit te reik.<ref name="albumrerelease">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16729651|title=Lana Del Rey to release 'secret album'|work=BBC News|access-date=January 27, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120127145937/http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-16729651|archive-date=January 27, 2012}}</ref> In teenstelling met Del Rey se persverklaring het haar vorige platemaatskappy en vervaardiger David Kahne albei verklaar dat sy die regte op die album teruggekoop het toe sy en die etiket uitmekaar is, weens die aanbod van 'n nuwe ooreenkoms, in April 2010.<ref name="bbcover">{{cite magazine|title=Lana Del Rey: The Billboard Cover Story|last=Horowitz|first=Stephen|url=https://www.billboard.com/articles/news/512467/lana-del-rey-the-billboard-cover-story|magazine=Billboard|date=January 13, 2012|access-date=February 27, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130206004648/http://www.billboard.com/articles/news/512467/lana-del-rey-the-billboard-cover-story|archive-date=February 6, 2013}}</ref> ''Born to Die'' het in 2012 3,4 miljoen kopieë verkoop, wat dit die vyfde beste verkopende album van 2012 gemaak het.<ref>{{cite web|title=Adele's 21 Is Biggest-Selling Album in World... Again |url=http://www.mtv.co.uk/news/adele/376313-adele-21-world-biggest-selling-album-second-year|publisher=MTV|access-date=February 27, 2013|date=February 26, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616220631/http://www.mtv.co.uk/news/adele/376313-adele-21-world-biggest-selling-album-second-year|archive-date=June 16, 2013}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/prnewswire/press_releases/California/2013/09/03/LA71967|title=Lana Del Rey Breaks into The Top 10 – San Francisco Business Times|work=The Business Journals|date=September 3, 2013|access-date=September 24, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921055257/http://www.bizjournals.com/sanfrancisco/prnewswire/press_releases/California/2013/09/03/LA71967|archive-date=September 21, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ifpi.org/content/library/dmr2013.pdf|title=IFPI Digital Music Report 2013 (Page 11)|work=San Francisco Business Times|access-date=September 24, 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927190016/http://www.ifpi.org/content/library/dmr2013.pdf|archive-date=September 27, 2013}}</ref> In die Verenigde State het ''Born to Die'' in 2012 op die [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] gebly en op nommer 76 na 36 weke op die lys geëindig.<ref>{{cite magazine|last=Lipshutz|first=Jason|title=Lana Del Rey Unveils 10-Minute 'Ride' Video: Watch |url=https://www.billboard.com/articles/columns/viral-videos/474676/lana-del-rey-unveils-10-minute-ride-video-watch|magazine=Billboard|date=October 12, 2012|access-date=October 15, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528142437/http://www.billboard.com/articles/columns/viral-videos/474676/lana-del-rey-unveils-10-minute-ride-video-watch|archive-date=May 28, 2013}}</ref> Teen 3 Februarie 2024 het ''Born to Die'' 520 weke (10 jaar) op die ''Billboard'' 200 deurgebring, wat Del Rey die tweede vrou maak wat hierdie mylpaal bereik het, wat voorheen slegs deur [[Adele]] bereik is.<ref>{{Cite news|last=McIntyre|first=Hugh|date=February 5, 2024|title=Lana Del Rey Joins Adele In A Major Chart Milestone|url=https://www.forbes.com/sites/hughmcintyre/2024/02/05/lana-del-rey-joins-adele-in-a-major-chart-milestone/|access-date=February 5, 2024|work=Forbes}}</ref> ''Billboard'' het die album as "een van die belangrikste katalisators vir pop se verskuiwing van uitbundige EDM na 'n stemmiger, [[hip-hop]]-beïnvloede palet in die middel-2010's" erken."<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8528500/lana-del-rey-best-songs-ranked|title=Every Lana Del Rey Song, Ranked: Critic's List|magazine=Billboard|access-date=2019-08-30}}</ref> In September 2012 het Del Rey die F-Type vir Jaguar by die Parys-motorskou onthul<ref name="Elliott">{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2012/08/22/jaguar-taps-lana-del-rey-for-f-type|title=Jaguar Taps Lana Del Rey For F-Type|date=August 22, 2012|access-date=August 23, 2012|first=Hannah|last=Elliott|work=[[Forbes]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120823181352/http://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2012/08/22/jaguar-taps-lana-del-rey-for-f-type|archive-date=August 23, 2012}}</ref> en later die lied "Burning Desire" opgeneem, wat in 'n promosiekortfilm vir die voertuig verskyn het.<ref>{{cite web |date=March 4, 2013 |title=Jaguar Releases Dramatic Trailer For Short Feature Film 'DESIRE' with Ridley Scott Associates |url=http://media.jaguar.com/news/2013/03/jaguar-releases-dramatic-trailer-short-feature-film-desire-ridley-scott-associates |access-date=July 12, 2017 |website=Jaguar.com}}</ref><ref>{{cite web |last=George |first=Anita |date=April 25, 2013 |title=Watch Ridley Scott Associates and Jaguar's Short Film, Desire |url=https://www.pastemagazine.com/articles/2013/04/watch-jaguars-short-film-desire.html |access-date=July 12, 2017 |website=Paste Magazine |archive-date=July 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725112204/https://www.pastemagazine.com/articles/2013/04/watch-jaguars-short-film-desire.html |url-status=dead }}</ref> Adrian Hallmark, Jaguar se globale handelsmerkdirekteur, het die maatskappy se keuse verduidelik en gesê dat Del Rey " 'n unieke mengsel van egtheid en moderniteit" gehad het.<ref name="Elliott" /> In laat September 2012 is 'n musiekvideo vir Del Rey se weergawe van "Blue Velvet" as 'n promosie-enkelsnit vir die [[H&M]] 2012 herfsveldtog vrygestel, waarvoor Del Rey ook in gedrukte advertensies modelgestaan het.<ref>{{cite web |last=Rowley |first=Allison |date=September 15, 2012 |title=Lana Del Rey's H&M TV advert revealed – watch |url=http://www.digitalspy.com/celebrity/news/a406180/lana-del-reys-hm-tv-advert-revealed-watch.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120916195833/http://www.digitalspy.com/celebrity/news/a406180/lana-del-reys-hm-tv-advert-revealed-watch.html |archive-date=September 16, 2012 |access-date=October 12, 2012 |work=[[Digital Spy]]}}</ref><ref name="Alexander">{{cite web|url=http://www.vogue.co.uk/news/2012/07/17/lana-del-rey-confirmed-as-h-and-m-campaign-star|title=H&M Confirms Lana|last=Alexander|first=Ella|date=July 17, 2012|work=[[Vogue U.K.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120719093813/http://www.vogue.co.uk/news/2012/07/17/lana-del-rey-confirmed-as-h-and-m-campaign-star|archive-date=July 19, 2012|url-status=live|access-date=July 18, 2012}}</ref> Op 25 September het Del Rey die enkelsnit "Ride" ter bevordering van haar komende [[EP]], ''Paradise'', vrygestel.<ref name="bbparadise">{{cite magazine|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://www.billboard.com/articles/news/474939/lana-del-rey-releases-ride-single-from-born-to-die-deluxe-edition|title=Lana Del Rey Releases 'Ride' Single From 'Born To Die' Deluxe Edition|last=Lipshutz|first=Jason|date=September 25, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130330054604/http://www.billboard.com/articles/news/474939/lana-del-rey-releases-ride-single-from-born-to-die-deluxe-edition|url-status=live|archive-date=March 30, 2013}}</ref> Sy het vervolgens die musiekvideo vir "Ride" op 10 Oktober 2012 by die Aero-teater in [[Santa Monica, Kalifornië|Santa Monica]], [[Kalifornië]], vertoon.<ref>{{cite web|title=Lana Del Rey premieres her new Ride music video in Santa Monica|url=http://www.glamourmagazine.co.uk/celebrity/pictures-today/2012/10/11/lana-del-rey-ride-music-video-santa-monica|work=Glamour|access-date=October 11, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018045023/http://www.glamourmagazine.co.uk/celebrity/pictures-today/2012/10/11/lana-del-rey-ride-music-video-santa-monica|archive-date=October 18, 2012}}</ref><ref name="nme2">{{cite web|last=Jones|first=Lucy|title=Lana Del Rey Channels Blanche DuBois in Music Video For 'Ride'|url=https://www.nme.com/blog/index.php?blog=1&title=lana_del_rey_channels_blanche_dubois_in_&more=1&c=1&tb=1&pb=1|work=[[NME]]|access-date=October 12, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131001214335/http://www.nme.com/blogs/nme-blogs/lana-del-rey-channels-blanche-dubois-in-music-video-for-ride|archive-date=October 1, 2013}}</ref> Sommige kritici het die video gekritiseer omdat dit na bewering pro-prostitusie<ref name="nme2" /><ref name="ok!">{{cite web|title=Lana Del Rey plays a prostitute in new 'Ride' video, has some old truckers for customers|url=http://www.ok.co.uk/celebrity-news/view/54978/Lana-Del-Rey-plays-a-prostitute-in-new-Ride-video-has-some-old-truckers-for-customers|work=OK!|access-date=October 12, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610075223/http://www.ok.co.uk/celebrity-news/view/54978/Lana-Del-Rey-plays-a-prostitute-in-new-Ride-video-has-some-old-truckers-for-customers|archive-date=June 10, 2013}}</ref> en antifeministies was, weens Del Rey se uitbeelding van 'n [[Prostitusie|prostituut]] in 'n motorfietsbende.<ref name="bbclovelaw" /><ref name="slant">{{cite web|last=Rice|first=Paul|title=Lana Del Rey's Feminist Problem|url=https://www.slantmagazine.com/house/2012/02/lana-del-reys-feminist-problem|work=[[Slant Magazine]]|date=February 8, 2012|access-date=October 12, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120815072720/http://www.slantmagazine.com/house/2012/02/lana-del-reys-feminist-problem|archive-date=August 15, 2012}}</ref> Op 12 November 2012 is ''Paradise'' as 'n alleenstaande album en ''Born to Die: The Paradise Edition'' as 'n kombinasie van Del Rey se vorige album met die addisionele agt snitte op ''Paradise'' vrygestel.<ref name="bbparadise" /> ''Paradise'' het Del Rey se tweede top-10-album in die Verenigde State geword, met 'n debuut op nommer 10 op die [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] met 67&nbsp;000 kopieë wat in sy eerste week verkoop is.<ref name="prnewswire">{{cite news|title=Lana Del Rey Debuts at No. 10 on Billboard 200 With 'Paradise' EP (Interscope/Polydor)|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lana-del-rey-debuts-at-10-on-billboard-200-with-paradise-ep-interscopepolydor-180400941.html|agency=PR Newswire|access-date=November 22, 2012|location=Santa Monica, California|date=November 21, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605021444/http://www.prnewswire.com/news-releases/lana-del-rey-debuts-at-10-on-billboard-200-with-paradise-ep-interscopepolydor-180400941.html|archive-date=June 5, 2013}}</ref> Dit is ook later vir Best Pop Vocal Album vir die 56ste Grammy-toekennings genomineer.<ref name="ldrgrammys">{{cite web|work=[[Grammy Awards]]|title=Lana Del Rey|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/lana-del-rey|access-date=September 27, 2019|archive-date= 1 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301131517/https://www.grammy.com/grammys/artists/lana-del-rey|url-status=dead}}</ref> Del Rey het verskeie nominasies vir die 2012 MTV Europa-musiektoekennings in November ontvang en het die toekenning vir Beste Alternatiewe Kunstenaar gewen.<ref>{{cite web|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|title=MTV EMAs 2012: Taylor Swift Is Popular in Europe, Too|last=McGovern|first=Kyle|date=November 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125024439/https://www.spin.com/2012/11/mtv-emas-2012-taylor-swift-justin-bieber-video/|url=https://www.spin.com/2012/11/mtv-emas-2012-taylor-swift-justin-bieber-video/|archive-date=November 25, 2015|url-status=live}}</ref> By die Brit-toekennings in Februarie 2013 het sy die toekenning vir Internasionale Vroulike Solokunstenaar gewen,<ref name="billboardbrit">{{cite magazine|last=Smirke|first=Richard|title=Brit Awards 2013: Emeli Sande, Mumford & Sons, Adele Win Big|url=https://www.billboard.com/articles/news/1549402/brit-awards-2013-emeli-sande-mumford-sons-adele-win-big|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=February 21, 2013|access-date=February 21, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130224045347/http://www.billboard.com/articles/news/1549402/brit-awards-2013-emeli-sande-mumford-sons-adele-win-big|archive-date=February 24, 2013}}</ref> gevolg deur twee Echo-toekennings in die kategorieë Beste Internasionale Nuwe Kunstenaar en Beste Internasionale Pop-/Rockkunstenaar.<ref>{{cite web|work=[[Marie Claire]] UK|url=https://www.marieclaire.co.uk/news/celebrity-news/lana-del-rey-wows-in-white-at-echo-music-awards-126590|title=Lana Del Rey Wows In White At Echo Music Awards|date=March 22, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927001147/https://www.marieclaire.co.uk/news/celebrity-news/lana-del-rey-wows-in-white-at-echo-music-awards-126590|archive-date=September 27, 2019}}</ref> Oor die volgende paar maande het sy video's van twee dekliedjies vrygestel: een van [[Leonard Cohen]] se "Chelsea Hotel #2",<ref name="cohen">{{cite web|last=Sia|first=Nicole|title=Lana Del Rey Enters Her '70s Folk Period in 'Chelsea Hotel No. 2' Video|url=https://www.spin.com/2013/03/lana-del-rey-chelsea-hotel-no-2-video-leonard-cohen/|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=March 27, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329165804/https://www.spin.com/2013/03/lana-del-rey-chelsea-hotel-no-2-video-leonard-cohen/|archive-date=March 29, 2013}}</ref> gevolg deur 'n duet met haar destydse kêrel, Barrie-James O'Neill, van [[Lee Hazlewood]] en [[Nancy Sinatra]] se "Summer Wine".<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-134-1249105|work=[[NME]]|title=Lana Del Rey covers Nancy & Lee's 'Summer Wine' with Kassidy boyfriend|last=Cooper|first=Leonie|date=April 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702040757/http://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-134-1249105|archive-date=July 2, 2018|url-status=live}}</ref> In Mei 2013 het Del Rey 'n oorspronklike lied, "Young and Beautiful", vir die klankbaan van die 2013-verfilming van ''The Great Gatsby'' vrygestel.<ref name="latimesgatsby">{{cite news|last=Brown|first=August |title='Gatsby' soundtrack to feature Jay-Z, Lana del Rey, The xx and more |url=https://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-gatsby-soundtrack-to-feature-jayz-lana-del-rey-the-xx-and-more-20130404,0,6073681.story|work=Los Angeles Times|access-date=April 6, 2013|date=April 4, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130406002137/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-gatsby-soundtrack-to-feature-jayz-lana-del-rey-the-xx-and-more-20130404%2C0%2C6073681.story|archive-date=April 6, 2013}}</ref> Na die lied se vrystelling het dit nommer 22 op die ''Billboard'' Hot 100 bereik.<ref name="bbhot100">{{cite magazine|last=Trust|first=Gary|title=Weekly Chart Notes: Steve Martin, Edie Brickell Blast Back; Lana Del Rey Debuts; Mariah Carey, Nicki Minaj Get Hot (100)-Headed|url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/1560679/weekly-chart-notes-steve-martin-edie-brickell-blast-back-lana|magazine=Billboard|access-date=May 7, 2013|date=May 5, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508004558/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/1560679/weekly-chart-notes-steve-martin-edie-brickell-blast-back-lana|archive-date=May 8, 2013}}</ref> Kort na sy vrystelling op kontemporêre trefferradio het die etiket dit egter voortydig teruggetrek en besluit om 'n ander lied na die radio te stuur; op 2 Julie 2013 is 'n Cedric Gervais-hermengsel van Del Rey se "Summertime Sadness" na die radio gestuur; die lied was 'n onverwagte treffer en het 'n kommersiële sukses geword, het "Young and Beautiful" oortref, het nommer 6 op die ''Billboard'' Hot 100 bereik en het haar eerste Amerikaanse top-tien-treffer geword.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/news/5672768/robin-thicke-leads-hot-100-katy-perry-holds-at-no-2|title=Robin Thicke Leads Hot 100, Katy Perry Holds at No. 2|magazine=Billboard|access-date=August 28, 2013|date=August 28, 2013|first=Gary|last=Trust|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828173211/http://www.billboard.com/articles/news/5672768/robin-thicke-leads-hot-100-katy-perry-holds-at-no-2 |archive-date=August 28, 2013}}</ref> Die hermengsel het die Grammy-toekenning vir Beste Hermengde Openmae, Nie-Klassiek in 2013 gewen,<ref>{{cite web|title=56th Annual GRAMMY Awards Winners & Nominees|url=http://www.grammy.com/nominees?genre=30|work=[[Grammy Awards]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601132218/http://www.grammy.com/nominees?genre=30|archive-date=June 1, 2013}}</ref> terwyl "Young and Beautiful" genomineer is vir Beste Lied Geskryf vir Visuele Media.<ref name="ldrgrammys" /> In Junie 2013 het Del Rey ''Tropico'' verfilm, 'n musikale kortfilm gekoppel aan snitte uit ''Paradise'', geregisseer deur Anthony Mandler.<ref name="tropico1">{{cite web |title=Lana Del Rey, as the Virgin Mother, Hints 'Tropico' Film Will Send Her Career to Heaven |url=https://www.spin.com/2013/08/lana-del-rey-farewell-project-tropico-short-film/ |work=[[Spin (magazine)|Spin]] |access-date=August 28, 2013 |date=August 19, 2013 |first=Marc |last=Hogan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130828024341/https://www.spin.com/2013/08/lana-del-rey-farewell-project-tropico-short-film/ |archive-date=August 28, 2013}}</ref><ref name="tropico2">{{cite web|title=Lana Del Rey confuses fans by tweeting about 'the farewell project'|url=https://www.nme.com/news/lana-del-rey/72098|work=[[NME]]|access-date=August 28, 2013|date=August 18, 2013|first=Nick|last=Levine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130827130021/http://www.nme.com/news/lana-del-rey/72098|archive-date=August 27, 2013}}</ref> Del Rey het die film op 4 Desember 2013 by die Cinerama Dome in [[Hollywood]] vertoon.<ref>{{cite news |last=Boardman |first=Madeline |date=December 5, 2013 |title=Lana Del Rey's 'Ultra-Violence' Album Announced at 'Tropico' Premiere |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/12/05/lana-del-rey-ultra-violence-album-tropico-premiere_n_4392444.html |url-status=live |access-date=April 5, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211013111/http://www.huffingtonpost.com/2013/12/05/lana-del-rey-ultra-violence-album-tropico-premiere_n_4392444.html |archive-date=February 11, 2014}}</ref> Op 6 Desember is die klankbaan op digitale platforms vrygestel.<ref name="huffingtonpost">{{cite news |last=Boardman |first=Madeline |date=December 5, 2013 |title=Lana Del Rey's 'Ultra-Violence' Album Announced At 'Tropico' Premiere |work=[[The Huffington Post]] |url=https://www.huffingtonpost.com/2013/12/05/lana-del-rey-ultra-violence-album-tropico-premiere_n_4392444.html |url-status=live |access-date=April 12, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211013111/http://www.huffingtonpost.com/2013/12/05/lana-del-rey-ultra-violence-album-tropico-premiere_n_4392444.html |archive-date=February 11, 2014}}</ref><ref name="rollingstone">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/lana-del-reys-new-album-is-called-ultra-violence-20131205|title=Lana Del Rey Announces New Album 'Ultra-Violence'|magazine=[[Rolling Stone]]|date=December 5, 2013|first=Kory|last=Grow|access-date=April 12, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311010256/http://www.rollingstone.com/music/news/lana-del-reys-new-album-is-called-ultra-violence-20131205|archive-date=March 11, 2014}}</ref> === 2014-2016: ''Ultraviolence'', ''Honeymoon'', en rolprentwerk === [[Lêer:Lana Del Rey Coachella.jpg|thumb|left|upright|Del Rey tree op by die Coachella-fees in 2014]] Op 26 Januarie 2014 het Del Rey 'n weergawe van "Once Upon a Dream" vir die 2014 donkerfantasierolprent ''Maleficent'' vrygestel.<ref>{{cite web|title='Maleficent' to Feature 'Once Upon a Dream' by Lana Del Rey|url=http://www.stitchkingdom.com/disney-lana-del-rey-maleficent-68709|work=Stitch Kingdom|access-date=January 23, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125045949/http://www.stitchkingdom.com/disney-lana-del-rey-maleficent-68709|archive-date=January 25, 2014}}</ref> Na die voltooiing van ''Paradise'' het Del Rey aan haar opvolgalbum, ''Ultraviolence'', begin skryf en opneem, met produksie deur Dan Auerbach.<ref name="Guardian">{{cite web|title=Lana Del Rey announces new album title: Ultraviolence|url=https://www.theguardian.com/music/2013/dec/05/lana-del-rey-new-album-title-ultraviolence|work=[[The Guardian]] |issn=0261-3077|oclc=60623878|location=London, UK|access-date=April 5, 2014|date=December 5, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140415051803/http://www.theguardian.com/music/2013/dec/05/lana-del-rey-new-album-title-ultraviolence|archive-date=April 15, 2014}}</ref> ''Ultraviolence'' is op 13 Junie 2014 vrygestel en het op nommer een in 12 lande, insluitend die Verenigde State en die Verenigde Koninkryk, gedebuteer. Die album, wat wêreldwyd 880&nbsp;000 kopieë in sy eerste week verkoop het,<ref>{{cite news |date=June 25, 2014 |title=Lana Del Rey's 'ULTRAVIOLENCE' (Interscope/Polydor UK) Debuts At No. 1 in Twelve Countries Including U.S. & U.K., Plus Top 5 in Eight Other Countries |agency=[[PR Newswire]] |url=http://www.prnewswire.com/news-releases/lana-del-reys-ultraviolence-interscopepolydor-uk-debuts-at-1-in-twelve-countries-including-us--uk-plus-top-5-in-eight-other-countries-264631091.html |url-status=live |access-date=June 26, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630083607/http://www.prnewswire.com/news-releases/lana-del-reys-ultraviolence-interscopepolydor-uk-debuts-at-1-in-twelve-countries-including-us--uk-plus-top-5-in-eight-other-countries-264631091.html |archive-date=June 30, 2014}}</ref> is deur die enkelsnitte "West Coast", "Shades of Cool",<ref>{{cite web |last=Wigler |first=Josh |date=May 26, 2014 |title=Listen To Lana Del Rey's New Single, 'Shades of Cool' |url=http://www.mtv.com/news/1831922/listen-to-lana-del-reys-new-single-shades-of-cool |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530100553/http://www.mtv.com/news/1831922/listen-to-lana-del-reys-new-single-shades-of-cool |archive-date=May 30, 2014 |access-date=June 6, 2014 |website=[[MTV]] |publisher=}}</ref> "Ultraviolence",<ref>{{cite web|last1=Frydenlund|first1=Zach|title=Listen to Lana Del Rey's "Ultraviolence"|url=http://www.complex.com/music/2014/06/listen-to-lana-del-reys-ultraviolence|website=[[Complex (magazine)|Complex]]|access-date=June 4, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140607234414/http://www.complex.com/music/2014/06/listen-to-lana-del-reys-ultraviolence|archive-date=June 7, 2014}}</ref> en "Brooklyn Baby" voorafgegaan.<ref>{{cite web |last1=Pollard |first1=Alexandra |title=Lana Del Rey reveals 'Brooklyn Baby', 10 other tracks leak online |url=http://www.gigwise.com/news/91617/Lana-Del-Rey-reveals-%27Brooklyn-Baby%27-10-other-tracks-leak-online |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714201550/http://www.gigwise.com/news/91617/Lana-Del-Rey-reveals-%27Brooklyn-Baby%27-10-other-tracks-leak-online |archive-date=July 14, 2014 |access-date=June 8, 2014 |website=[[Gigwise]]}}</ref> Sy het met die fotograaf Francesco Carrozzini begin uitgaan nadat hy die musiekvideo vir "Ultraviolence" geregisseer het; die twee het in November 2015 uitgemaak na meer as 'n jaar.<ref>{{cite web|url=https://www.eonline.com/news/715031/lana-del-rey-and-boyfriend-francesco-carrozzini-split-report|title=Lana Del Rey and Boyfriend Francesco Carrozzini Split: Report|date=November 11, 2015|first=Corinne|last=Heller|website=[[E!]]}}</ref> Del Rey het die album as "meer afgeskaal, maar steeds filmies en donker" beskryf,<ref>{{cite news|title=Lana Del Rey says her second album will be 'spiritual'|url=http://www.bbc.co.uk/newsbeat/21593264|work=BBC News|date=February 27, 2013|access-date=February 27, 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302030047/http://www.bbc.co.uk/newsbeat/21593264|archive-date=March 2, 2013}}</ref> terwyl sommige kritici die album as psigedeliese rock<ref>{{cite web|url=http://www.vogue.com/13331635/vogue-fall-2015-music-guide/|title=Best Fall Music of 2015: Justin Bieber, Lana Del Rey and More|work=[[Vogue (magazine)|Vogue]]|archive-url=https://archive.today/20151021075130/http://www.vogue.com/13331635/vogue-fall-2015-music-guide/|archive-date=October 21, 2015|last=Frank|first=Alex|date=September 7, 2015|access-date=September 26, 2019|url-status=live}}</ref> en woestynrock-beïnvloed beskryf het, met meer prominente kitaarinstrumentasie as haar vorige vrystellings.<ref>{{cite web|title=Lana Del Rey – Ultraviolence|url=https://www.nme.com/reviews/lana-del-rey/15401|work=[[NME]]|last=Horner|first=Al|archive-url=https://archive.today/20190926204430/https://www.nme.com/reviews/album/reviews-lana-del-rey-15401|archive-date=September 26, 2019|date=October 28, 2014|access-date=September 26, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Album review: Lana Del Rey, Ultraviolence|url=https://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsfilmtv/music/album-review-lana-del-rey-ultraviolence-272791.html|work=[[Irish Examiner]]|date=June 21, 2014|last=Power|first=Ed|archive-url=https://archive.today/20190926204442/https://www.irishexaminer.com/lifestyle/artsfilmtv/music/album-review-lana-del-rey-ultraviolence-272791.html|archive-date=September 26, 2019|access-date=September 26, 2019|url-status=live}}</ref> Later daardie jaar het Del Rey die liedjies "Big Eyes" en "I Can Fly" tot Tim Burton se 2014 biografiese rolprent ''Big Eyes'' bygedra.<ref>{{cite web|last1=Willman |first1=Chris |title='Big Eyes': The Story Behind Lana Del Rey's Stunning Secret Songs |url=https://www.hollywoodreporter.com/earshot/big-eyes-lana-del-rey-749904 |website=[[The Hollywood Reporter]] |date=November 18, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141121041522/http://www.hollywoodreporter.com/earshot/big-eyes-lana-del-rey-749904 |archive-date=November 21, 2014 }}</ref> ''Honeymoon'', Del Rey se vierde ateljee-album, is op 18 September 2015<ref>{{cite magazine|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6663895/lana-del-rey-honeymoon-release-date|title=Lana Del Rey's 'Honeymoon' Album Gets Sept. 18 Release Date|date=August 14, 2015|last=Lipshutz|first=Jason|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816165425/http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6663895/lana-del-rey-honeymoon-release-date|archive-date=August 16, 2015|url-status=live}}</ref> tot lof van musiekkritici vrygestel.<ref>{{cite web |title=Reviews for Honeymoon |url=https://www.metacritic.com/music/honeymoon/lana-del-rey |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150920204618/http://www.metacritic.com/music/honeymoon/lana-del-rey |archive-date=September 20, 2015 |access-date=September 18, 2015 |website=[[Metacritic]]}}</ref> Voor die vrystelling van die album het Del Rey die snit "Honeymoon",<ref>{{cite web |last=Plaugic |first=Lizzie |date=July 14, 2015 |title=Lana Del Rey's new single 'Honeymoon' is six minutes of meandering bliss |url=https://www.theverge.com/2015/7/14/8961617/lana-del-rey-new-song-honeymoon |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20150807194944/http://www.theverge.com/2015/7/14/8961617/lana-del-rey-new-song-honeymoon |archive-date=August 7, 2015 |access-date=September 26, 2019 |work=[[The Verge]]}}</ref> die enkelsnit "High by the Beach", en die promosie-enkelsnit "Terrence Loves You" voorskou.<ref>{{cite magazine |last=Reed |first=Ryan |date=August 21, 2015 |title=Hear Lana Del Rey's Hypnotic New Song, 'Terrence Loves You' |url=https://www.rollingstone.com/music/news/hear-lana-del-reys-hypnotic-new-song-terrence-loves-you-20150821 |url-status=live |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20160723211007/http://www.rollingstone.com/music/news/hear-lana-del-reys-hypnotic-new-song-terrence-loves-you-20150821 |archive-date=July 23, 2016 |access-date=September 18, 2016}}</ref> Voor die vrystelling van ''Honeymoon'' het Del Rey in Mei 2015 die The Endless Summer Tour aangepak, wat [[Courtney Love]]<ref>{{cite web|url=https://www.usatoday.com/story/life/music/2014/12/01/lana-del-rey-courtney-love-tour/19730675/ |title=Lana Del Rey to tour with Courtney Love |first=Brian |last=Mansfield |work=[[USA Today]] |date=December 1, 2014|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141204153531/http://www.usatoday.com/story/life/music/2014/12/01/lana-del-rey-courtney-love-tour/19730675/ |archive-date=December 4, 2014 }}</ref> en Grimes as openingsoptredes gehad het.<ref>{{cite magazine|magazine=[[Rolling Stone]]|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-recruits-grimes-for-endless-summer-tour-79491/|title=Lana Del Rey Recruits Grimes for Endless Summer Tour|date=April 2015 |first=Ryan |last=Reed |archive-url=https://web.archive.org/web/20200107080031/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-recruits-grimes-for-endless-summer-tour-79491/|archive-date=January 7, 2020|url-status=live}}</ref> Boonop het Del Rey saamgeskryf en vokale gelewer vir die snit "Prisoner" uit The Weeknd se ''Beauty Behind the Madness'' wat op 28 Augustus 2015 vrygestel is.<ref>{{cite web|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|url=https://www.spin.com/2015/08/the-weeknd-beauty-behind-the-madness-new-album-lana-del-rey-prisoner/|last=Carley|first=Brennan|date=August 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213045855/https://www.spin.com/2015/08/the-weeknd-beauty-behind-the-madness-new-album-lana-del-rey-prisoner/|archive-date=December 13, 2015|title=The Weeknd's New Album Features Lana Del Rey}}</ref> In November 2015 het Del Rey as uitvoerende vervaardiger opgetree vir die kortfilm ''Hi, How Are You Daniel Johnston'', wat die lewe van die sanger-liedjieskrywer Daniel Johnston dokumenteer.<ref name="dj">{{cite magazine|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|title=When Lana Del Rey Met Daniel Johnston: Inside 'Hi, How Are You Daniel Johnston?' L.A. Premiere|author=Stutz, Colin|date=November 9, 2015|url=https://www.billboard.com/articles/news/6754166/lana-del-rey-daniel-johnston-hi-how-are-you-daniel-johnston-short-film-premiere|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706045120/https://www.billboard.com/articles/news/6754166/lana-del-rey-daniel-johnston-hi-how-are-you-daniel-johnston-short-film-premiere|archive-date=July 6, 2018}}</ref> Vir die film het sy Johnston se lied "Some Things Last a Long Time" vertolk.<ref>{{cite magazine |last=Stutz |first=Colin |date=November 6, 2015 |title=Lana Del Rey Covers Daniel Johnston's 'Some Things Last a Long Time': Listen |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6754030/lana-del-rey-covers-daniel-johnston-some-things-last-a-long-time |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151210140245/http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6754030/lana-del-rey-covers-daniel-johnston-some-things-last-a-long-time |archive-date=December 10, 2015 |access-date=December 4, 2015 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] }}</ref> In November 2015 het Del Rey die Trailblazer-toekenning by die ''Billboard'' Vroue in Musiek-seremonie ontvang<ref>{{cite magazine |date=November 6, 2015 |title=Lana Del Rey to Be Honored as 'Trailblazer' at Billboard's Women in Music |url=https://www.billboard.com/articles/events/women-in-music/6753805/lana-del-rey-trailblazer-billboard-women-in-music |url-status=live |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170328203745/http://www.billboard.com/articles/events/women-in-music/6753805/lana-del-rey-trailblazer-billboard-women-in-music |archive-date=March 28, 2017 |access-date=March 31, 2017}}</ref> en die MTV Europe-musiektoekenning vir Beste Alternatief gewen.<ref>{{cite web |last1=Hosken |first1=Patrick |title=2015 MTV EMA: See The Full Winners List |url=http://www.mtv.com/news/2360044/2015-ema-winners-list |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151224103111/http://www.mtv.com/news/2360044/2015-ema-winners-list |archive-date=December 24, 2015 |access-date=March 31, 2017 |website=[[MTV News]]}}</ref> Op 9 Februarie 2016 het Del Rey 'n musiekvideo vir die lied "Freak" uit ''Honeymoon'' by die Wiltern-teater in Los Angeles vertoon.<ref>{{cite web|work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|url=https://pitchfork.com/news/63130-lana-del-reys-forthcoming-freak-video-will-star-father-john-misty/|title=Lana Del Rey's Forthcoming "Freak" Video Will Star Father John Misty|last=Torres|first=Erik|date=January 25, 2016|archive-url=https://archive.today/20160212015947/http://pitchfork.com/news/63130-lana-del-reys-forthcoming-freak-video-will-star-father-john-misty/|archive-date=February 12, 2016|access-date=September 26, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-7-1201093|work=[[NME]]|title=Lana Del Rey is back in the studio|last=Britton|first=Luke Morgan|date=March 22, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926214237/https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-7-1201093|archive-date=September 26, 2019}}</ref> Later daardie jaar het Del Rey met die Weeknd vir sy album ''Starboy'' (2016) saamgewerk<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/69086-the-weeknd-details-starboy-tracklist-feat-lana-del-rey-kendrick-lamar-future-daft-punk/ |title=The Weeknd Details Starboy Tracklist Feat. Lana Del Rey, Kendrick Lamar, Future, Daft Punk |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=November 17, 2016 |first=Evan |last=Minsker |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161212215640/http://pitchfork.com/news/69086-the-weeknd-details-starboy-tracklist-feat-lana-del-rey-kendrick-lamar-future-daft-punk/ |archive-date=December 12, 2016 }}</ref> deur agtergrondvokale op "Party Monster" en hoofvokale op "Stargirl Interlude" te verskaf.<ref>{{cite web|url=http://cache.umusic.com/_sites/theweeknd.com/pdf/starboy.pdf |title=Starboy album credits |publisher=[[Universal Music Group]] |access-date=February 21, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170206072243/http://cache.umusic.com/_sites/theweeknd.com/pdf/starboy.pdf |archive-date=February 6, 2017 }}</ref> "Party Monster", waaraan Del Rey saamgeskryf het, is as 'n enkelsnit vrygestel<ref>{{cite web |last=Mench |first=Chris |date=November 18, 2016 |title=The Weeknd Drops Two New Songs, "Party Monster" and "I Feel It Coming" f/ Daft Punk |url=http://www.complex.com/music/2016/11/the-weeknd-new-songs-party-monster-i-feel-it-coming-feat-daft-punk |access-date=January 18, 2017 |work=[[Complex (magazine)|Complex]] |publisher= |archive-date=February 12, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230212023520/https://www.complex.com/music/2016/11/the-weeknd-new-songs-party-monster-i-feel-it-coming-feat-daft-punk |url-status=dead }}</ref> en het vervolgens die Top 20 op die ''Billboard'' Hot 100 bereik<ref>{{cite magazine|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://www.billboard.com/artist/the-weeknd/chart-history/hsi/|title=The Weeknd Chart History: Hot 100|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825112435/https://www.billboard.com/music/the-weeknd/chart-history/Hot-100|archive-date=August 25, 2019}}</ref> en is dubbelplatinum in die VSA gesertifiseer.<ref>{{cite web |title=American single certifications – The Weeknd – Party Monster |url=https://www.riaa.com/gold-platinum/?tab_active=default-award&ar=The+Weeknd&ti=Party+Monster#search_section |access-date=September 26, 2019 |publisher=[[Recording Industry Association of America]]}}</ref> === 2017-2019: ''Lust for Life'' en ''Norman Fucking Rockwell!'' === [[Lêer:Lana Del Rey at Flow Festival 2017 (5) (cropped).jpg|duimnael|regop|Del Rey tree op by die Flow-fees in [[Helsinki]], Finland, in 2017]] Del Rey se vyfde ateljee-album, ''Lust for Life'', is op 21 Julie 2017 vrygestel.<ref>{{cite web|last=Minsker |first=Evan |title=Lana Del Rey Reveals Lust For Life Album Release Date |url=https://pitchfork.com/news/73763-lana-del-rey-reveals-lust-for-life-album-release-date/ |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] |date=May 25, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525150701/http://pitchfork.com/news/73763-lana-del-rey-reveals-lust-for-life-album-release-date/ |archive-date=May 25, 2017}}</ref> Die album is voorafgegaan deur die enkelsnitte "Love";<ref name="spin.com">{{cite web|last1=Gaca |first1=Anna |title=Lana Del Rey Releases Trailer for New Album Lust for Life, Which Is "Coming Soon" |url=http://www.spin.com/2017/03/lana-del-rey-new-album-lust-for-life-trailer-video/ |website=[[Spin (magazine)|Spin]] |date=March 29, 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170330114648/http://www.spin.com/2017/03/lana-del-rey-new-album-lust-for-life-trailer-video/ |archive-date=March 30, 2017 }}</ref> "Lust for Life" met die Weeknd;<ref>{{cite magazine |last1=Xander |first1=Zellner |date=April 19, 2017 |title=Lana Del Rey's 'Lust for Life' Feat |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7767668/lana-del-rey-lust-for-life-weeknd-billboard-twitter-trending-140 |url-status=live |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20170420172222/http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7767668/lana-del-rey-lust-for-life-weeknd-billboard-twitter-trending-140 |archive-date=April 20, 2017 |access-date=April 21, 2017}}</ref> "Summer Bummer" met A$AP Rocky en Playboi Carti; en "Groupie Love", ook met Rocky.<ref>{{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/house/article/lana-del-rey-drops-two-new-songs-summer-bummer-and-groupie-love|title=Lana Del Rey Drops Two New Songs: "Summer Bummer" and "Groupie Love"|website=[[Slant Magazine]]|first=Alexa|last=Camp|date=July 21, 2017|archive-url=https://archive.today/20190926222204/https://www.slantmagazine.com/news/lana-del-rey-drops-two-new-songs-summer-bummer-and-groupie-love/|archive-date=September 26, 2019|url-status=live|access-date=July 21, 2017}}</ref> Voor die vrystelling het Del Rey gesê: "Ek het my eerste 4 albums vir myself gemaak, maar hierdie een is vir my aanhangers en oor waarheen ek hoop ons almal gaan."<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/watch-lana-del-reys-dreamy-love-video-w467870|magazine=[[Rolling Stone]]|title=Watch Lana Del Rey's Dreamy 'Love' Video|date=February 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214125053/https://www.rollingstone.com/music/music-news/watch-lana-del-reys-dreamy-love-video-127133/|archive-date=February 14, 2019|author=Kreps, Daniel}}</ref> Die album het verdere samewerkings met Stevie Nicks<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2017/music/news/lana-del-rey-lust-for-life-album-review-1202502553|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|title=Album Review: Lana Del Rey's 'Lust for Life'|author=Willman, Chris|date=July 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616194300/https://variety.com/2017/music/news/lana-del-rey-lust-for-life-album-review-1202502553/|archive-date=June 16, 2019}}</ref> en Sean Ono Lennon bevat,<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-sean-ono-lennon-collaboration-2054352|work=[[NME]]|title=Lana Del Rey's new song with Sean Ono Lennon features lyric about his parents|last=Britton|first=Luke Morgan|date=April 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824200217/https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-sean-ono-lennon-collaboration-2054352|archive-date=August 24, 2019}}</ref> wat die eerste keer was dat sy ander kunstenaars op haar eie vrystelling insluit. Die album het oor die algemeen gunstige resensies ontvang<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/lust-for-life/lana-del-rey|work=[[Metacritic]]|title=Lust for Life by Lana Del Rey|archive-url=https://archive.today/20190926222458/https://www.metacritic.com/music/lust-for-life/lana-del-rey|archive-date=September 26, 2019|access-date=September 26, 2019|url-status=live}}</ref> en het Del Rey se derde nommer-een-album in die Verenigde Koninkryk geword, en haar tweede nommer-een-album in die Verenigde State.<ref>{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/chart-news/lana-del-rey-scores-her-third-number-1-with-lust-for-life-on-the-official-albums-chart__19803/|title=Lana Del Rey's Lust For Life earns her a third Number 1 album |date=July 28, 2017 |first=Rob |last=Copsey |website=Officialcharts.com |access-date=October 24, 2021}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Caulfield |first=Keith |date=August 2, 2017 |title=Lana Del Rey Debuts at No. 1 on Billboard 200 Albums Chart, Tyler, The Creator and Meek Mill Bow at Nos. 2 & 3 |url=https://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/7882489/lana-del-rey-lust-for-life-no-1-billboard-200-albums |access-date=October 24, 2021 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Op 27 September 2017 het Del Rey die LA to the Moon Tour aangekondig, 'n amptelike konserttoer met Jhené Aiko en Kali Uchis om die album verder te bevorder. Die toer het in Januarie 2018 in Noord-Amerika begin<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-announces-tour/|title=Lana Del Rey Announces Tour|date=September 27, 2017|first1=Michelle|last1=Kim|first2=Matthew|last2=Strauss|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=September 28, 2017}}</ref> en in Augustus afgesluit. ''Lust for Life'' is genomineer vir Best Pop Vocal Album vir die 60ste [[Grammy-toekenning|Grammy-toekennings]], wat Del Rey se tweede nominasie in die kategorie was.<ref name="2018Grammys">{{cite magazine |last=Lynch |first=Joe |date=November 28, 2017 |title=Grammys 2018 Nominees: The Complete List |url=https://www.billboard.com/articles/news/grammys/8047027/grammys-2018-complete-nominees-list |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=November 28, 2017}}</ref> In Januarie 2018 het Del Rey aangekondig dat sy in 'n regsgeding met die Britse rockband [[Radiohead]] betrokke was weens beweerde ooreenkomste tussen hul lied "Creep" en haar lied "Get Free".<ref name="Radiohead">{{cite web|work=[[The Guardian]]|url=https://www.theguardian.com/music/2018/mar/26/lana-del-rey-claims-copyright-dispute-radiohead-over-creep-get-freet|title=Lana Del Rey Claims Copyright Dispute with Radiohead is Over|last=Snapes|first=Laura|date=March 26, 2018|access-date=September 26, 2019}}</ref> Na haar aankondiging het regspredstawigers van hul platemaatskappy Warner/Chappell die regsgeding en Del Rey se bewerings dat die band "100% van die lied se tantieme" gevra het, ontken.<ref>{{cite web|last1=Sisario|first1=Ben|url=https://www.nytimes.com/2018/01/09/arts/music/lana-del-rey-radiohead-copyright.html|title=Radiohead Denies Suing Lana Del Rey Over Copyright (but Still Wants Credit)|website=[[The New York Times]]|date=January 9, 2018|access-date=June 2, 2020}}</ref> Del Rey het daardie somer tydens haar optrede by Lollapalooza in Brasilië aangekondig dat die regsgeding "oor" was.<ref name="Radiohead" /> Gedurende 2018 het Del Rey as gasvokalist verskyn op verskeie snitte deur ander musikante, insluitend "Living with Myself" deur Jonathan Wilson vir ''Rare Birds'' (2018),<ref>{{cite web|url= https://www.stereogum.com/1974084/jonathan-wilsons-new-album-features-lana-del-rey-hear-over-the-midnight/video/ |title=Jonathan Wilson's New Album Features Lana Del Rey & Father John Misty; Hear "Over The Midnight" |work=[[Stereogum]] |date=December 5, 2017 |first=Tome |last=Breihan |access-date=October 24, 2021}}</ref> "God Save Our Young Blood" en "Blue Madonna" deur Børns vir ''Blue Madonna'' (2018),<ref>{{cite magazine|magazine=[[Rolling Stone]]|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/hear-lana-del-rey-on-borns-new-electro-soul-song-blue-madonna-202214/|title=Hear Lana Del Rey on BORNS' New Electro-Soul Song 'Blue Madonna'|date=January 12, 2018|last=Reed|first=Ryan|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927011208/https://www.rollingstone.com/music/music-news/hear-lana-del-rey-on-borns-new-electro-soul-song-blue-madonna-202214/|archive-date=September 27, 2019|url-status=live}}</ref> en "Woman" deur Cat Power vir ''Wanderer'' (2018).<ref>{{cite web |last1=Renshaw |first1=David |title=Cat Power announces new album Wanderer, collaboration with Lana Del Rey |url=http://www.thefader.com/2018/07/18/cat-power-wanderer-lana-del-rey |website=[[The Fader]] |archive-url=https://archive.today/20190926013323/http://www.thefader.com/2018/07/18/cat-power-wanderer-lana-del-rey |archive-date=September 26, 2019 |date=July 18, 2018 |access-date=July 30, 2018 |url-status=live }}</ref> In November 2019 is Del Rey aangekondig as die gesig van [[Gucci]] se Guilty-parfuum en het vervolgens in druk- en televisie-advertensies verskyn saam met [[Jared Leto]] en Courtney Love.<ref>{{cite web |url=https://www.vogue.com/article/gucci-guilty-fragrance-campaign-party-hollywood-forever-cemetery |title=Gucci Celebrates the Gucci Guilty Campaign at the Hollywood Forever Cemetery |work=[[Vogue (magazine)|Vogue]] |date=November 4, 2018 |first=Cameron |last=Bird |access-date=April 8, 2019}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Reitman |first1=Shelby |title=Lana Del Rey Stars in Gucci Guilty Campaign With Jared Leto & Courtney Love |url=https://www.billboard.com/articles/news/8493537/lana-del-rey-gucci-guilty-campaign-jared-leto-courtney-love |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=May 16, 2019}}</ref> Die veldtog was gesentreer rondom die konsep van "Hollyweird".<ref name=":52">{{Cite web |last=Sunnucks |first=Jack |date=June 2, 2019 |title=Lana Del Rey on Being 'Just Weird Enough' for the Gucci Guilty Campaign |url=https://i-d.co/article/lana-del-rey-interview-gucci-guilty-album-norman-rockwell/ |access-date=October 4, 2022 |website=[[i-D]]}}</ref> Gucci se kreatiewe direkteur Alessandro Michele het gesê dat Guilty 'n geur is vir 'n vrou wat doen wat sy wil; Del Rey het verklaar sy is "baie beslis daardie persoon".<ref name=":52" /> [[File:Lana Del Rey @ Grammy Museum 10 13 2019 (49311725777).jpg|thumb|left|Del Rey tree op by die Grammy-museum in Oktober 2019]] Op 6 Augustus 2019 het Del Rey die filmmaker [[Guillermo del Toro]] met sy ster op die [[Hollywood Walk of Fame]] vereer en vervolgens 'n weergawe van "Season of the Witch" vrygestel vir sy film, ''Scary Stories to Tell in the Dark''.<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-releases-looking-for-america-and-season-of-the-witch-listen/|title=Lana Del Rey Releases "Looking For America" and "Season of the Witch": Listen|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=August 9, 2019 |first=Evan |last=Minsker |access-date=October 24, 2021}}</ref> Dieselfde dag het Del Rey die nie-album enkelsnit "Looking for America" vrygestel, wat sy spontaan vroeër daardie week geskryf en opgeneem het in reaksie op agtereenvolgende massa-skietvoorvalle in El Paso en Dayton.<ref>{{cite web |last=Dawson |first=Brit |date=August 7, 2019 |title=Lana Del Rey shares a new song in response to mass shootings |url=https://www.dazeddigital.com/music/article/45532/1/lana-del-rey-response-song-mass-shootings-looking-for-america |access-date=October 24, 2021 |website=[[Dazed]]}}</ref> Haar sesde ateljee-album, ''Norman Fucking Rockwell!'', is op 30 Augustus 2019 vrygestel.<ref name="takeaways">{{cite web|url=https://pitchfork.com/thepitch/5-takeaways-from-lana-del-reys-new-album-norman-fucking-rockwell/|work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|title=5 Takeaways From Lana Del Rey's New Album, Norman Fucking Rockwell!|last=Sodomsky|first=Sam|date=August 30, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910031246/https://pitchfork.com/thepitch/5-takeaways-from-lana-del-reys-new-album-norman-fucking-rockwell/|archive-date=September 10, 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=[[Rolling Stone]]|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-ariana-grande-cover-882199/|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920085325/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-ariana-grande-cover-882199/|archive-date=September 20, 2019|title=Lana Del Rey Covers Ariana Grande in BBC Live Lounge|date=September 9, 2019|last=Shafer|first=Claire}}</ref><ref>{{cite magazine|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8529446/lana-del-rey-break-up-with-your-girlfriend-cover-video|title=Lana Del Rey Covered Ariana Grande Because It's Christmas, Apparently: Watch|last=Rowley|first=Glenn|date=September 9, 2019}}</ref> Nadat sy die album in September 2018 aangekondig het,<ref name="papernfr" /><ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-poetry-book-2380799|title=Lana Del Rey says she wants to publish a book of poetry|last=Daly|first=Rhian|date=September 18, 2018|website=[[NME]]|access-date=April 8, 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spin.com/2019/01/lana-del-rey-album-update-new-single-teaser/|title=Lana Del Rey Says Her New Album and Book of Poetry Are Done|date=January 2, 2019|first=Winston|last=Cook-Wilson|work=[[Spin (magazine)|Spin]]|access-date=April 8, 2019}}</ref> is die album voorafgegaan deur die enkelsnitte "Mariners Apartment Complex",<ref>{{cite magazine |last=Reed |first=Ryan |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-jack-antonoff-new-song-mariners-apartment-complex-723271 |title=Lana Del Rey Recruits Jack Antonoff for New Song 'Mariners Apartment Complex' |magazine=[[Rolling Stone]] |date=September 12, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181209104855/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-jack-antonoff-new-song-mariners-apartment-complex-723271/|archive-date=December 9, 2018|url-status=live}}</ref> "Venice Bitch",<ref name="papernfr">{{cite news |last=Gillespie |first=Katherine |url=http://www.papermag.com/norman-fucking-rockwell-lana-2606014325.html |title=Lana's New Album Is Called 'Norman Fucking Rockwell' |work=[[Paper (magazine)|Paper]] |date=September 18, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190903223915/https://www.papermag.com/norman-fucking-rockwell-lana-2606014325.html|archive-date=September 3, 2019}}</ref> "Hope Is a Dangerous Thing for a Woman like Me to Have – but I Have It",<ref name="rshope">{{cite magazine |last1=Reed |first1=Ryan |title=Hear Lana Del Rey's Mournful New Song 'Hope Is a Dangerous Thing...' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-new-song-hope-is-a-dangerous-thing-774028/ |magazine=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329195105/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-new-song-hope-is-a-dangerous-thing-774028/|archive-date=March 29, 2019|date=January 9, 2019}}</ref> en "Doin' Time",<ref>{{cite magazine |last1=Daw |first1=Stephen |title=Lana Del Rey Covers 'Doin' Time' in New Sublime Documentary Clip: Watch |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8511610/lana-del-rey-doin-time-sublime-documentary-summertime |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |access-date=May 16, 2019}}</ref><ref>{{cite magazine |last1=Spanos |first1=Brittany |date=July 31, 2019 |title=Lana Del Rey Announces 'Norman F-cking Rockwell' Release Date, Track List |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-release-date-track-list-865743/ |magazine=[[Rolling Stone]] |access-date=July 31, 2019}}</ref> asook die gesamentlike enkelsnit "Fuck It, I Love You"/ "The Greatest".<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-fuck-it-i-love-you-the-greatest-video-874899/|magazine=[[Rolling Stone]]|title=Lana Del Rey Drops Double Video for 'F-ck It I Love You,' 'The Greatest'|last=Shaffer|first=Claire|date=August 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190920085339/https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-fuck-it-i-love-you-the-greatest-video-874899/|archive-date=September 20, 2019|url-status=live}}</ref> Die album het wydverspreide lof van kritici ontvang, en volgens die resensie-aggregator webwerf [[Metacritic]], is dit die beste beoordeelde album van Del Rey se loopbaan tot op daardie stadium.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/norman-fucking-rockwell!/lana-del-rey/critic-reviews|work=[[Metacritic]]|title=Norman Fucking Rockwell! by Lana Del Rey|access-date=September 26, 2019}}</ref> ''NME'' het die album vyf uit vyf sterre toegeken.<ref>{{cite web|last=Dhaly |first=Rhian |title=Lana Del Rey – 'Norman Fucking Rockwell!' review |url=https://www.nme.com/reviews/album/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-review |website=[[NME]]|date=August 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190901170018/https://www.nme.com/reviews/album/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-review|archive-date=September 1, 2019|url-status=live}}</ref> In sy resensie vir ''Rolling Stone'' het Rob Sheffield geskryf: "die lank verwagte ''Norman Fucking Rockwell'' is nog massiewer en majestueuser as wat almal gehoop het dit sou wees. Lana verander haar vyfde en beste album in 'n toer deur gemene Amerikaanse drome, en gaan diep onder dekking in al ons nasie se mees verdraaide fantasieë van glans en gevaar", en het uiteindelik die album as 'n "popklassieker" bestempel.<ref>{{cite magazine|last=Sheffield|first=Rob|author-link=Rob Sheffield|magazine=[[Rolling Stone]]|title=Lana Del Rey Builds Her Most Elaborate Fantasies Yet on 'Norman F-cking Rockwell' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/lana-del-reys-norman-fucking-rockwell-878534/ |date=August 30, 2019| access-date=August 30, 2019}}</ref> Die album is genomineer vir twee Grammy-toekennings, Album van die Jaar en Lied van die Jaar, vir sy titelsnit.<ref>{{Cite web |date=October 26, 2022 |title=Lana Del Rey |url=https://www.grammy.com/artists/lana-del-rey/17822 |access-date=October 26, 2022 |website=[[Grammy Awards]]}}</ref><ref>{{cite magazine |last=Warner |first=Denise |date=November 20, 2019 |title=2020 Grammy Nominees: The Complete List |url=https://www.billboard.com/music/awards/2020-grammy-nominations-complete-list-8544267/ |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |location= |publisher=[[Valence Media]] |access-date=December 28, 2021}}</ref> ''Norman Fucking Rockwell!'' was die eerste keer dat Del Rey saam met Jack Antonoff gewerk het, wat grootliks mede-geskryf en vervaardig het;<ref>{{Cite web |last=Cowen |first=Trace William |date=August 22, 2019 |title=Lana Del Rey Wasn't Immediately Sold on the Idea of Working With Jack Antonoff on New Album |url=https://www.complex.com/music/2019/08/lana-del-rey-wasnt-sold-working-with-jack-antonoff-new-album |access-date=October 26, 2022 |website=[[Complex (magazine)|Complex]]}}</ref> Antonoff het later met Del Rey saamgewerk aan haar volgende ateljee-album<ref>{{Cite magazine |last=Shaffer |first=Claire |date=March 22, 2021 |title=Lana Del Rey's 'Chemtrails Over the Country Club' Is a Somber American Travelogue |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/lana-del-reys-chemtrails-over-the-country-club-1144980/ |access-date=October 26, 2022 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> en gesproke woord-album.<ref>{{Cite web |last=Hussey |first=Allison |date=July 28, 2020 |title=Lana Del Rey Releases New Spoken Word Poetry Album Violet Bent Backwards Over the Grass |url=https://pitchfork.com/news/listen-to-lana-del-reys-new-spoken-word-poetry-album-violet-bent-backwards-over-the-grass/ |access-date=October 26, 2022 |website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref> In September was Del Rey te sien in 'n samewerking met [[Ariana Grande]] en [[Miley Cyrus]] getiteld "Don't Call Me Angel", die hoofenkelsnit van die klankbaan vir die 2019-rolprent ''Charlie's Angels''.<ref name="charlies angels">{{cite web |last1=Breihan |first1=Tom |date=June 27, 2019 |title=Miley Cyrus, Ariana Grande, Lana Del Rey's "Don't Call Me Angel": Watch The Trailer |url=https://www.stereogum.com/2049383/preview-ariana-grande-lana-del-rey-miley-cyrus-charlies-angels-song/video/ |access-date=June 28, 2019 |website=[[Stereogum]]}}</ref> Die lied was matig suksesvol internasionaal en is later tot goud in verskeie lande gesertifiseer.<ref>[https://www.ariacharts.com.au/charts/singles-chart ARIA Australian Top 50 Singles Chart – Australia's Official Top 50 Songs, Pop, Rock and All Genres]. ARIA Charts. Retrieved on March 22, 2020.</ref><ref>{{Cite web |title=Gold/Platinum |url=https://musiccanada.com/gold-platinum/ |access-date=October 26, 2022 |website=[[Music Canada]]}}</ref> In November het Del Rey verskyn in die Amazon Prime-spesiale ''The Kacey Musgraves Christmas Show'', saam met gaste soos Camila Cabello, [[James Corden]], en [[Troye Sivan]].<ref>{{cite magazine |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/kacey-musgraves-christmas-show-special-907779/ |title=Kacey Musgraves Announces All-Star Christmas Special |magazine=[[Rolling Stone]] |date=November 4, 2019 |first=Claire |last=Shaffer |access-date=March 22, 2020}}</ref><ref>Gonzalez, Sandra. (November 4, 2019) [https://www.cnn.com/2019/11/04/entertainment/kacey-musgraves-christmas/index.html Kacey Musgraves is getting a Christmas special on Amazon]. ''[[CNN]]''. Retrieved on March 22, 2020.</ref> === 2020-2021: ''Chemtrails over the Country Club'', ''Blue Banisters'', en poësieversamelings === In 'n onderhoud vir ''L'Officiel'' se eerste Amerikaanse uitgawe in vrog 2018, toe gevra oor haar belangstelling om 'n rolprent te maak, het Del Rey geantwoord dat sy genader is om 'n [[Broadway (teater)|Broadway]]-musiekblyspel te skryf en onlangs daaraan begin werk het. Toe gevra hoe lank dit sou neem om die werk te voltooi, het sy geantwoord, "Ek mag dit binne twee of drie jaar klaarmaak."<ref>{{cite news|url=https://www.lofficielusa.com/music/lana-del-rey-cover-story|title=Groupie Love: Lana Del Rey by Kim K, Stevie Nicks, Courtney Love, & More|last=Defebaugh|first=William|date=February 7, 2018|magazine=[[L'Officiel]]|access-date=April 7, 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-says-shes-working-on-a-musical/|title=Lana Del Rey Says She's Working on a Musical|last=Sodomsky|first=Sam|date=February 7, 2018|access-date=April 7, 2018|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref> Sy het ook aangekondig dat sy sou bydra tot die klankbaan van 'n nuwe verwerking van ''Alice's Adventures in Wonderland''.<ref name="stereogum.com">{{cite web |last1=Breihan |first1=Tom |date=August 30, 2019 |title=Lana Del Rey Says She's Working On Another New Album Called White Hot Forever |url=https://www.stereogum.com/2056648/lana-del-rey-says-shes-working-on-another-new-album-called-white-hot-forever/news/ |website=[[Stereogum]]}}</ref> Nadat sy in 2019 'n gesprokewoordalbum aangekondig het, het Del Rey ''Violet Bent Backwards over the Grass'' en sy ooreenstemmende gesproke woord-album in 2020 vrygestel. Die fisiese boek is op 29 September vrygestel en die Jack Antonoff-vervaardigde oudioboek op 28 Julie.<ref name="auto1">:{{Cite web |title=Lana Del Rey on Instagram: "Violet bent backwards over the grass link in bio 🌲" |url=https://www.instagram.com/p/CCb-vW7p8Dt/ |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/CCb-vW7p8Dt |archive-date=December 23, 2021 |access-date=October 8, 2020 |website=[[Instagram]]}}{{cbignore}}{{broken link|date=May 2025}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 8, 2020 |title=Lana Del Rey – Violet Bent Backwards Over The Grass |url=https://lanadelrey.com/ |access-date=October 8, 2020 |website=Lana Del Rey Official Website}}</ref> Die gesproke woord-gedig "LA Who Am I to Love You" is die dag voor die album se vrystelling as die hoofenkelsnit vrygestel. In Mei 2020 het Del Rey 'n tweede boek, ''Behind the Iron Gates – Insights from the Institution'', aangekondig, wat oorspronklik beplan was om in Maart 2021 vrygestel te word;<ref>{{Cite magazine |last=Peters |first=Mitchell |date=May 24, 2020 |title=Lana Del Rey Shares New Spoken Word Piece 'Patent Leather Do-Over': Listen |url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-shares-new-spoken-word-piece-patent-leather-do-over-listen-9389738/ |access-date=October 27, 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> haar vordering met die boek is verloor toe die manuskrip in 2022 uit haar motor gesteel is.<ref name=":42">{{Cite web |last=Squires |first=Bethy |date=October 19, 2022 |title=Lana Del Rey Loses Music, Manuscript in a Robbery |url=https://www.vulture.com/2022/10/lana-del-rey-lost-music-manuscript-in-a-robbery.html |access-date=October 19, 2022 |website=[[New York (magazine)#Vulture|Vulture]]}}</ref> In September 2020 was Del Rey te sien op 'n remix van Matt Maeson se 2019-lied "Hallucinogenics". Die duo het die lied vroeër in 2019 saam lewendig opgevoer. In November 2020 het Del Rey aangekondig dat sy 'n digitale opname sou vrystel wat bestaan uit "Amerikaanse standaarde en klassieke" op Kersdag, hoewel dit nog nie vrygestel is nie.<ref>{{Cite magazine |last=Martoccio |first=Angie |date=November 4, 2020 |title=Lana Del Rey Preps LP of Standards, Covers 'You'll Never Walk Alone' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-youll-never-walk-alone-standards-album-1085886/ |access-date=March 20, 2021 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Die opname bevat verskeie liedjies wat saam met Nikki Lane opgeneem is. Dieselfde maand het sy bygedra tot 'n dokumentêr oor [[Liverpool F.C.]], ''The End of the Storm'', waar sy die klub se volkslied, "You'll Never Walk Alone", opgevoer het. Del Rey het ook die weergawe as 'n beperkte uitgawe enkelsnit vrygestel, met alle opbrengste wat na die LFC-stigting gegaan het.<ref>{{cite web |title=The End of the Storm soundtrack to benefit LFC Foundation |url=https://www.liverpoolfc.com/news/announcements/415825-the-end-of-the-storm-soundtrack-to-benefit-lfc-foundation |website=LiverpoolFC.com |date=November 13, 2020 |publisher=Liverpool Football Club |access-date=February 13, 2021}}</ref> Del Rey is bekend as 'n aanhanger van die klub en het wedstryde by [[Anfield]] bygewoon.<ref>{{cite web |last1=Hunter |first1=Steve |title=PHOTOS: Lana Del Rey at Anfield |url=https://www.liverpoolfc.com/news/first-team/130816-photos-lana-del-rey-at-anfield |website=LiverpoolFC.com |date=March 10, 2013 |publisher=Liverpool Football Club |access-date=February 13, 2021}}</ref> In Desember 2020 is berig dat sy verloof is aan die musikant Clayton Johnson.<ref>{{cite news |title=Lana Del Rey is engaged, and here's what we know about her under-the-radar fiancé |url=https://news.yahoo.com/lana-del-rey-engaged-heres-195946147.html |access-date=December 21, 2020 |work=[[Los Angeles Times]] |date=December 16, 2020 |first=Christine |last=D'Zurilla }}</ref> Op 19 Maart 2021 het Del Rey haar sewende ateljee-album, ''Chemtrails over the Country Club'', vrygestel tot kritiese lof.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/music/chemtrails-over-the-country-club/lana-del-rey|publisher=[[Metacritic]]|title=Chemtrails Over the Country Club by Lana Del Rey Tracks and Reviews|access-date=July 4, 2021}}</ref> In 2019 aangekondig, was die album oorspronklik geskeduleer vir vrystelling in 2020 onder die titel ''White Hot Forever''<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/lana-del-rey-new-album-white-hot-forever-norman-fucking-rockwell-release-date-tracklist-a9084746.html|title=Lana Del Rey reveals new album White Hot Forever will be released in 2020|last=Harrison|first=Ellie|website=[[The Independent]]|date=August 30, 2019|access-date=October 20, 2019}}</ref><ref name="stereogum.com" /> maar is in November 2020 uitgestel weens 'n vertraging in vinielvervaardiging. Soos ''Norman Fucking Rockwell!'', is ''Chemtrails over the Country Club'' grootliks deur Del Rey saam met Jack Antonoff vervaardig.<ref>{{Cite web|url=https://www.interviewmagazine.com/music/who-is-lana-del-rey-jack-antonoff-september-poetry-cover|title=Who is Lana Del Rey?|website=[[Interview Magazine]] |date=September 8, 2021 |first=Jack |last=Antonoff |access-date=July 4, 2020}}</ref> Dit is voorafgegaan deur die enkelsnitte "Let Me Love You like a Woman" op 16 Oktober 2020,<ref>{{Cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-new-single-let-me-love-you-like-a-woman-1075739/|title=Lana Del Rey Returns With Tender New Song 'Let Me Love You Like a Woman'|magazine=[[Rolling Stone]]|date=October 16, 2020 |first1=Brittany |last1=Spanos |first2=Althea |last2=Legaspi|access-date=October 22, 2020}}</ref> en die titelsnit op 11 Januarie 2021.<ref>{{Cite web|last=Daly|first=Rhian|date=January 11, 2021|title=Lana Del Rey shares beautiful new song 'Chemtrails Over The Country Club'|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-shares-new-song-chemtrails-over-the-country-club-2853990|access-date=July 4, 2021|website=[[NME]]}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Ehrlich|first=Brenna|date=January 11, 2021|title=Lana Del Rey Reveals Cover, Tracklist for 'Chemtrails Over the Country Club'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-chemtrails-cover-tracklist-1112420/|access-date=July 4, 2021|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> Musiekvideo’s is vir beide liedjies sowel as "White Dress" vrygestel.<ref>{{Cite magazine|date=March 2, 2021|first=Gil|last=Kaufman|title=Lana Del Rey Rollerblades Down a Desert Highway in Hazy 'White Dress' Teaser|url=https://www.billboard.com/music/pop/lana-del-rey-white-dress-teaser-9533451/|access-date=July 4, 2021|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|quote=Lana Del Rey dropped a 20-second teaser for her upcoming "White Dress" single over the weekend, giving fans another peek at the visual from the single off her upcoming ''Chemtrails Over the Country Club'' album.}}</ref> Haar agtste ateljee-album, ''Blue Banisters'', is op 22 Oktober 2021 vrygestel.<ref>{{Cite web|last=Murray|first=Robin|date=March 20, 2021|title=Lana Del Rey Announces New Album 'Rock Candy Sweet'|url=https://www.clashmusic.com/news/lana-del-rey-announces-new-album-rock-candy-sweet|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320225946/https://www.clashmusic.com/news/lana-del-rey-announces-new-album-rock-candy-sweet|archive-date=March 20, 2021|access-date=March 20, 2021|website=[[Clash (magazine)|Clash]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hussey|first=Allison|date=March 20, 2021|title=Lana Del Rey Announces New Album Rock Candy Sweet|url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-announces-new-album-rock-candy-sweet/|access-date=March 20, 2021|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lana Del Rey on Instagram: "Album out later later… Single out soonish. Have a good fourth x" |url=https://www.instagram.com/p/CQ4sLo6pGxQ/ |url-access=subscription |archive-url=https://ghostarchive.org/iarchive/s/instagram/CQ4sLo6pGxQ |archive-date=December 23, 2021 |access-date=July 4, 2021 |via=[[Instagram]]}}{{cbignore}}</ref> Dit is voorafgegaan deur die gelyktydige vrystelling van drie liedjies op 20 Mei 2021: die titelsnit, "Text Book", en "Wildflower Wildfire",<ref>{{cite web |last1=Breihan |first1=Tom |date=May 20, 2021 |title=Lana Del Rey – "Blue Banisters," "Text Book," & "Wildflower Wildfire" |url=https://www.stereogum.com/2148489/lana-del-rey-blue-banisters-text-book-wildflower-wildfire/music/ |website=[[Stereogum]]}}</ref> asook die vrystelling van die enkelsnit "Arcadia" op 8 September 2021.<ref>{{Cite web |last=Lavin |first=Will |date=September 8, 2021 |title=Lana Del Rey reveals 'Blue Banisters' album release date and shares new song, 'ARCADIA' |url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-reveals-blue-banisters-album-release-date-and-shares-new-song-arcadia-3040781 |access-date=October 16, 2021 |website=[[NME]]}}</ref> 'n Musiekvideo is op 8 September 2021 vir "Arcadia" vrygestel, met 'n alternatiewe musiekvideo vir die snit op 7 Oktober 2021 vrygestel. 'n Musiekvideo vir die snit "Blue Banisters" is op 20 Oktober 2021 vrygestel. === 2022-hede: ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' en ''The Right Person Will Stay'' === Op 21 Januarie 2022 het Del Rey 'n lied getiteld "Watercolor Eyes" tydens 'n episode van ''Euphoria'' vrygestel.<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-shares-new-song-watercolor-eyes-listen/|title=Lana Del Rey Shares New Song "Watercolor Eyes": Listen|last=Bloom|first=Madison|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|date=January 21, 2022|access-date=January 21, 2022}}</ref> Del Rey het in 2022 bevestig dat sy aan nuwe musiek en poësie gewerk het; op 19 Oktober 2022 het sy egter 'n reeks video's op haar Instagram geplaas waarin sy onthul dat haar motor "enkele maande" tevore ingebreek is<ref name=":3">{{Cite web |last=Medina |first=Dani |date=October 19, 2022 |title=Lana Del Rey Says Laptop Containing New Music, Book Was Stolen |url=https://www.iheart.com/content/2022-10-19-lana-del-rey-says-laptop-containing-new-music-book-was-stolen/ |access-date=October 20, 2022 |website=[[iHeart]]}}</ref> en haar rugsak – met 'n skootrekenaar, hardeskywe en drie videokameras – gesteel is, wat diewe toegang gegee het tot onvoltooide liedjies, 'n 200-bladsy-manuskrip van haar komende poësiebundel ''Behind the Iron Gates - Insights from an Institution'', en twee jaar se gesinsvideo-opnames. Del Rey het die gesteelde skootrekenaar se inhoud op afstand uitgevee, wat die enigste werkende kopie van haar poësiebundel bevat het.<ref name=":3" /><ref name=":42"/> "Ten spyte van alles wat gebeur het, is ek vol vertroue in die komende album,"<ref name=":42"/> het Del Rey in haar Instagram-video's gesluit.<ref name=":42"/> Op 21 Oktober 2022 is Del Rey vertoon op "Snow on the Beach" deur [[Taylor Swift]],<ref>{{Cite magazine |last=Spanos |first=Brittany |date=October 21, 2022 |title=Taylor Swift Lets Us Into Her Darkest Dreams On 'Midnights' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-album-reviews/taylor-swift-midnights-1234611211/ |access-date=October 21, 2022 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> op haar album ''Midnights'', geskryf deur Swift, Del Rey, en Jack Antonoff.<ref name="Apple Music">{{cite web|last=Swift|first=Taylor|date=October 21, 2022|title=Midnights|url=https://music.apple.com/us/album/midnights/1649434004|website=[[Apple Music]] (US)|access-date=October 12, 2022|archive-date=October 12, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012053554/https://music.apple.com/us/album/midnights/1649434004|url-status=live}}</ref> Die lied het op nommer 4 gedebuteer op die ''Billboard'' Hot 100, en was Del Rey se hoogste plasering op die ranglys.<ref>{{Cite magazine |last1=Trust |first1=Gary |date=October 31, 2022 |title=Taylor Swift Makes History as First Artist With Entire Top 10 on Billboard Hot 100, Led by 'Anti-Hero' at No. 1 |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/taylor-swift-all-hot-100-top-10-anti-hero-1235163664/ |access-date=October 31, 2022 |magazine=Billboard}}</ref> Op 7 Desember 2022 het Del Rey "Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd" vrygestel as die hoofenkel van haar negende ateljee-album met dieselfde naam.<ref name="PF DYK">{{cite web |last1=Strauss |first1=Matthew |last2=Ruiz |first2=Matthew Ismael |date=December 7, 2022 |title=Lana Del Rey Announces New Album, Shares New Song |url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-announces-new-album-shares-new-song-listen/ |access-date=December 8, 2022 |website=Pitchfork}}</ref> In Januarie 2023 is Del Rey deur Nadia Lee Cohen gefotografeer en deur [[Billie Eilish]] vir die voorblad van ''Interview'' se Maart-uitgawe ondervra.<ref name=":0a">{{Cite web |last=Lent |first=Caitlin |date=February 14, 2023 |title=Lana Del Rey and Billie Eilish Fall in Love |url=https://www.interviewmagazine.com/music/lana-del-rey-and-billie-eilish-fall-in-love |access-date=February 18, 2023 |website=Interview Magazine}}</ref> In die onderhoud het Del Rey onthul dat die album haar diepste gedagtes sou verken en dat sommige van die liedjies op die album "super lank en woordryk" is.<ref name=":0a" /> Op 14 Februarie 2023 is "A&W" as die tweede enkel van die album vrygestel, en 'n maand later, op 14 Maart 2023, is die derde enkel van die album, "The Grants", vrygestel.<ref>{{Cite web |last=Murray |first=Robin |date=February 14, 2023 |title=Lana Del Rey Shares Beautiful New Song 'A&W' |url=https://www.clashmusic.com/news/lana-del-rey-shares-beautiful-new-song-aw/ |access-date=February 16, 2023 |website=[[Clash (magazine)|Clash]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lana Del Rey Examines The Power Of Memory & Family On New Song "The Grants" |url=https://genius.com/a/lana-del-rey-examines-the-power-of-memory-family-on-new-song-the-grants |access-date=March 15, 2023 |website=Genius}}</ref> ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' is op 24 Maart 2023 vrygestel.<ref name="PF DYK" /> Op 19 Mei 2023 het Del Rey haar gewilde, voorheen onvrygestelde lied "Say Yes to Heaven" as 'n enkel vrygestel, nadat sy dit in November 2013 geskryf en opgeneem het, met die bedoeling om dit in ''Ultraviolence'' in te sluit, voordat dit gekanselleer is. Dele van die lied is op 15 Augustus 2016 uitgelek en deur ander wat Del Rey naboots op Spotify vrygestel.<ref>{{cite web |last=Black |first=Sandra |date=May 19, 2023 |title=Lana Del Rey officially releases 'Say Yes to Heaven' |url=https://www.hotpress.com/music/lana-del-rey-officially-releases-say-yes-to-heaven-22969396 |access-date=May 19, 2023 |website=[[Hot Press]]}}</ref> Op 26 Mei 2023 het Taylor Swift 'n remix van "Snow on the Beach" vrygestel, met "meer" Lana Del Rey, saam met die ''Til Dawn''-uitgawe van haar album ''Midnights'', weens aanvraag van aanhangers wat wou hê Del Rey moes 'n vers in die lied hê, terwyl sy in die oorspronklike weergawe slegs agtergrondvokale gehad het.<ref>{{cite magazine |last=Bowenbank |first=Starr |date=May 26, 2023 |title=Taylor Swift's 'Snow on the Beach (feat. More Lana Del Rey)' Has Arrived: Stream It Now |url=https://www.billboard.com/music/music-news/taylor-swift-snow-on-the-beach-feat-more-lana-del-rey-stream-it-now-1235340826/ |access-date=May 26, 2023 |magazine=Billboard}}</ref> Op 20 Julie 2023 is Del Rey opgemerk waar sy koffie skink en met kliënte gesels by 'n Waffle House in Florence, [[Alabama]], in volle werknemersuniform met haar eie "Lana"-naambordjie.<ref>{{Cite magazine|last=Dailey|first=Hannah|date=July 21, 2023|title=Lana Del Rey Works a Shift at a Waffle House in Alabama: See the Photos|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-works-waffle-house-alabama-photos-1235376235/|access-date=July 22, 2023|magazine=Billboard}}</ref> In 2023 het Del Rey 'n toer onderneem ter ondersteuning van ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd''.<ref>{{cite magazine |last=Blistein |first=Jon |date=August 21, 2023 |title=See Lana Del Rey This Fall — If You're Lucky Enough to Live In One of These 10 Cities |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-tour-dates-fall-2023-1234809452/ |access-date=August 21, 2023 |magazine=Rolling Stone}}</ref> Op 20 Oktober 2023 was Del Rey te sien in Holly Macve se enkel "Suburban House". Macve het gedeel dat die twee kunstenaars in 2017 die eerste keer paaie gekruis het en dat sy 'n "groot aanhanger van [Lana se] musiek" is.<ref>{{cite web |last=Duran |first=Anagricel |date=October 23, 2023 |title=Listen to Lana Del Rey team up with Holly Macve for new single 'Suburban House |url=https://www.nme.com/news/music/listen-to-lana-del-rey-team-up-with-holly-macve-for-new-single-suburban-house-3519902/ |access-date=October 23, 2023 |website=NME}}</ref> Op 10 November 2023 het Del Rey 5 nominasies vir die Grammy-toekennings van 2024 ontvang, insluitend Album van die Jaar en Beste Alternatiewe Musiekalbum vir ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'', Lied van die Jaar en Beste Alternatiewe Musiekuitvoering vir "A&W", en Beste Pop Duo/Groep Uitvoering vir "Candy Necklace" met Jon Batiste.<ref>{{Cite web|title=2024 GRAMMY Nominations: See The Full Nominees List|url=https://www.grammy.com/news/2024-grammys-nominations-full-winners-nominees-list|access-date=November 10, 2023|website=[[Grammy Awards]]}}</ref> Sy is aangestel as die gesig vir die [[Skims]] 2024 Valentynsdag-versameling.<ref>{{cite web|url=https://www.vogue.com/article/lana-del-rey-skims-campaign-grammys-coachella|title=Lana del Rey Talks Headlining Coachella, Her Grammys Noms, and Why She Loves Valentine's Day|date=January 18, 2024 }}</ref> Op 31 Januarie 2024 het Del Rey by ''Billboard'' se pre-Grammy-geleentheid aangekondig dat haar volgende album in September 2024 vrygestel sou word. Dit is haar eerste country-album. Oorspronklik getiteld ''Lasso'', het sy later die titel as ''The Right Person Will Stay'' onthul, met 'n vrystellingsdatum van 21 Mei 2025.<ref>{{Cite magazine|last=Brandle|first=Lars|date=February 1, 2024|title=Lana Del Rey Announces New Album 'Lasso'|url=https://www.billboard.com/music/pop/lana-del-rey-announces-album-lasso-1235594901/|access-date=February 1, 2024|magazine=Billboard}}</ref> "Tough", 'n samewerking met die Amerikaanse rapper Quavo, is op 3 Julie 2024 vrygestel.<ref>{{Cite web|last=Saponara|first=Michael|date=June 28, 2024|title=Lana Del Rey & Quavo Reveal Release Date for Upcoming 'Tough' Collaboration|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/lana-del-rey-quavo-tough-song-release-date-1235720275/|access-date=June 28, 2024|magazine=Billboard}}</ref> Op 25 November 2024 het Del Rey haar UK and Ireland Tour 2025 aangekondig, wat op 23 Junie 2025 begin en op 3 Julie 2025 eindig, waarin sy in [[Cardiff]] se [[Millennium Stadium|Principality Stadium]], [[Glasgow]] se Hampden Park, [[Liverpool]] se [[Anfield|Anfield Stadium]], [[Dublin]] se Aviva Stadium en laastens [[London]] se [[Wembley-stadion]] sal optree.<ref>{{Cite web |last=Yates |first=Jonny |date=2024-11-25 |title=Lana Del Rey announces 2025 UK and Ireland stadium tour dates |url=https://www.thepinknews.com/2024/11/25/lana-del-rey-tour-uk-tickets-presale/ |access-date=2024-11-25 |website=PinkNews |language=en-US}}</ref> In 2025 het Del Rey en The Weeknd saamgewerk aan die lied "The Abyss" van sy album ''Hurry Up Tomorrow''.<ref>{{Cite web |date=2025-01-31 |title=Florence + the Machine, Lana Del Rey guest on new The Weeknd album |url=https://www.1057thepoint.com/music-news/florence-the-machine-lana-del-rey-guest-on-new-the-weeknd-album/ |access-date=2025-03-13 |website=105.7 The Point |language=en-US}}</ref> Op 25 April 2025 het Del Rey by die Stagecoach-fees opgetree, waar sy verskeie nuwe liedjies uit haar komende country-geïnspireerde album voorgestel het.<ref>{{cite web | url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-sturgill-simpson-zach-bryan-set-for-stagecoach-festival-2025/| title=Lana Del Rey, Sturgill Simpson, and Zach Bryan Set for Stagecoach Festival 2025 | website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]] | date=5 September 2024 }}</ref> Die album is voorafgegaan deur die enkelsnitte "Henry, Come On" en "Bluebird", beide saam met Luke Laird geskryf en saam met Drew Erickson vervaardig. Del Rey het verskeie liedjies uit die album tydens haar hoofvertoning by die Stagecoach Festival in April 2025 gedebuteer. Vervolgens het sy 'n uitverkoopte stadiontoer deur die VK en Ierland onderneem, wat haar eerste reeks stadionoptredes in die streek gemerk het.<ref>{{cite web |title=Lana Del Rey Announces New Album 'The Right Person Will Stay' |url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-announces-new-album-the-right-person-will-stay |website=Pitchfork |date=November 29, 2024 |access-date=May 27, 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Lana Del Rey Shares New Song "Bluebird": Listen |url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-shares-new-song-bluebird-listen |website=Pitchfork |date=April 18, 2025 |access-date=May 27, 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Lana Del Rey at Stagecoach 2025 |url=https://www.papermag.com/lana-del-rey-stagecoach-2025 |website=Paper Magazine |date=April 27, 2025 |access-date=May 27, 2025}}</ref><ref>{{cite web |title=Lana Del Rey achieves major milestone with 2025 Summer Tour |url=https://www.geo.tv/latest/577076-lana-del-rey-achieves-major-milestone-with-2025-summer-tour |website=Geo News |date=November 30, 2024 |access-date=May 27, 2025}}</ref> == Kunstenaarskap == ===Musikale styl=== Del Rey is as 'n "alt-pop"<ref>{{multiref2 |1={{cite magazine |last1=Shouneyia |first1=Alexa |date=November 21, 2019 |title=Songs That Defined the Decade: Lana Del Rey's 'Born to Die' |url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-born-to-die-songs-that-defined-the-decade-8544101/ |access-date=October 23, 2022 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}} |2={{cite web |last1=Haack |first1=Brian |date=September 28, 2017 |title=Lana Del Rey Announces 2018 Tour With Jhené Aiko, Kali Uchis |url=https://www.grammy.com/news/lana-del-rey-announces-2018-tour-jhene-aiko-kali-uchis |access-date=October 23, 2022 |website=[[Grammy Awards]]}} |3={{cite web |last1=McNiece |first1=Sam |date=October 29, 2021 |title=Lana Del Rey, Nightmares on Wax + more, our favourite records of the week |url=https://beat.com.au/lana-del-rey-nightmares-on-wax-more-our-favourite-records-of-the-week/ |access-date=October 23, 2022 |website=[[Beat Magazine|Beat]]}} |4={{cite web |last1=Fisher-Quann |first1=Rayne |date=October 23, 2022 |title=Newest Lana Del Rey Screams Its Way Into Broken Hearts |url=https://nextmag.ca/newest-lana-del-rey-screams-its-way-into-broken-hearts/ |access-date=October 23, 2022 |website=[[Next Magazine (Hong Kong and Taiwan)|Next]]}} }}</ref> of alternatiewe popkunstenaar bestempel.<ref>{{Cite web|date=April 28, 2021|title=Lana Del Rey Sets New Album 'Blue Banisters'|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-new-album-blue-banisters-9564193|access-date=October 31, 2021|website=billboard.com}}</ref> Haar werke is afwisselend as pop,<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=https://www.spin.com/2019/08/lana-del-rey-looking-for-america-video/|title=Lana Del Rey Previews New Song About Mass Shootings in America|last=Burks|first=Tosten|website=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=August 5, 2019|access-date=October 7, 2019|quote=The pop singer shared an in-studio recording of the track Monday night on Instagram}} |2={{cite news|last1=McCormick|first1=Neil|author-link=Neil McCormick|title=Lana Del Rey, Lust For Life: this pop star for the selfie generation is about as real as it comes – review|url=https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/lana-del-rey-lust-life-review-pop-star-selfie-generationis-real/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/lana-del-rey-lust-life-review-pop-star-selfie-generationis-real/ |archive-date=January 10, 2022 |url-access=subscription |url-status=live|website=[[The Daily Telegraph]]|date=July 20, 2017|access-date=July 20, 2017|quote=Del Rey's perfect artifice has been to dress up harsh truth in the gauzy balm of seductive pop}}{{cbignore}} |3={{cite web|title=Sex, Lies, and Lana Del Rey|url=http://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey|website=[[Maxim (magazine)|Maxim]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141128045003/http://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey|archive-date=November 28, 2014|access-date=December 8, 2014|quote=Lana Del Rey is America's sultriest and edgiest pop-music sensation ... [and] America's most enigmatic, controversial, and seductive rock star.}} }}</ref> rock,<ref>{{multiref2 |1={{cite web|title=Sex, Lies, and Lana Del Rey|url=http://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey|website=[[Maxim (magazine)|Maxim]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141128045003/http://www.maxim.com/stars/sex-lies-and-lana-del-rey|archive-date=November 28, 2014|access-date=December 8, 2014|quote=Lana Del Rey is America's sultriest and edgiest pop-music sensation ... [and] America's most enigmatic, controversial, and seductive rock star.}} |2={{cite magazine|title=Lana Del Rey Is Rock's Saddest, Baddest Diva: Inside the New Issue|url=https://www.rollingstone.com/music/news/lana-del-rey-is-rocks-saddest-baddest-diva-inside-the-new-issue-20140716|magazine=[[Rolling Stone]]|date=July 16, 2014|access-date=December 8, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213151032/http://www.rollingstone.com/music/news/lana-del-rey-is-rocks-saddest-baddest-diva-inside-the-new-issue-20140716|archive-date=December 13, 2014}} }}</ref> droompop,<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=https://www.timeout.com/london/music/lana-del-rey-honeymoon-album-review|title=Lana Del Rey 'Honeymoon' album review|work=Time Out London|date=September 17, 2015|first=Nick|last=Levine|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160803110803/http://www.timeout.com/london/music/lana-del-rey-honeymoon-album-review|archive-date=August 3, 2016}} |2={{cite web|title=Ultraviolence|url=http://www.abc.net.au/triplej/review/album/s4025070.htm|website=[[ABC News (Australia)|ABC News]] |access-date=July 25, 2014 |date=June 16, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715002924/http://www.abc.net.au/triplej/review/album/s4025070.htm|archive-date=July 15, 2014}} }}</ref> barokpop,<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6052258/lana-del-rey-drops-west-coast-listen|title=Lana Del Rey Drops 'West Coast': Listen|magazine=Billboard|date=April 14, 2014|access-date=June 29, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116000012/http://www.billboard.com/articles/columns/pop-shop/6052258/lana-del-rey-drops-west-coast-listen|archive-date=November 16, 2016}} |2={{cite web|last1=Pettifer|first1=Amy|title=Madonna's Rebel Heart: A Track By Track Review|url=http://thequietus.com/articles/17298-madonna-m-track-by-track-review|website=[[The Quietus]]|date=February 25, 2015 |access-date=April 25, 2017|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20150225142257/http://thequietus.com/articles/17298-madonna-m-track-by-track-review|archive-date=February 25, 2015}} |3={{cite web|last1=Rosebury|first1=Will|title=Is Lana Del Rey About to Drop New Music?|url=http://pigeonsandplanes.com/news/2016/11/lana-del-rey-new-2016|website=[[Pigeons & Planes]]|publisher=Complex|access-date=April 25, 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170426154415/http://pigeonsandplanes.com/news/2016/11/lana-del-rey-new-2016|archive-date=April 26, 2017}} |4={{cite web|url=https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative|title=Is Lana Del Rey Pop or Alternative?|website=[[Vix.com|Vix]]|first=Erick|last=Lappin|access-date=September 27, 2019|archive-date=April 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425151811/https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative|url-status=dead}} }}</ref> indiepop, psigedeliese rock,<ref>{{cite web|url=https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative|title=Is Lana Del Rey Pop or Alternative?|website=[[Vix.com|Vix]]|first=Erick|last=Lappin|access-date=September 27, 2019|archive-date=April 25, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210425151811/https://www.vix.com/en/ovs/music/9800/is-lana-del-rey-pop-or-alternative|url-status=dead}}</ref> gekategoriseer, terwyl dit elemente van trip hop,<ref>{{multiref2 |1={{cite magazine|last=Sheffield|first=Rob|title=Born To Die – Album Reviews|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/born-to-die-20120130|magazine=Rolling Stone|access-date=September 11, 2013|date=January 30, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927092825/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/born-to-die-20120130|archive-date=September 27, 2013}} |2={{cite web|last=Abebe|first=Nitsuh|title=Lana Del Rey: Lurching Toward Vegas|url=https://www.vulture.com/2012/01/lana-del-rey-lurching-toward-vegas.html|work=[[Vulture (blog)|Vulture]]|access-date=September 11, 2013 |date=January 25, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927080949/http://www.vulture.com/2012/01/lana-del-rey-lurching-toward-vegas.html|archive-date=September 27, 2013}} |3={{cite web|last=Rytlewski|first=Evan|title=Lana Del Rey: Born To Die: Music Review|url=https://www.avclub.com/lana-del-rey-born-to-die-1798171335|work=A.V. Club|access-date=September 11, 2013|date=January 31, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927115159/http://www.avclub.com/articles/lana-del-rey-born-to-die%2C68365|archive-date=September 27, 2013}} }}</ref> [[hip hop]],<ref>{{cite web|last=Rice|first=Paul|title=Lana Del Rey's Feminist Problem|url=https://www.slantmagazine.com/house/2013/16/lana-del-reys-feminist-problem|work=[[Slant Magazine|Slant]]|access-date=June 6, 2013|date=February 8, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927052919/http://www.slantmagazine.com/house/2013/16/lana-del-reys-feminist-problem|archive-date=September 27, 2013}}</ref> lo-fi,<ref name="NME">{{cite web |last1=Williams |first1=Mike |title=Lana Del Rey: Music and witchcraft – read the exclusive NME interview |url=https://www.nme.com/features/lana-del-rey-interview-lust-for-life-2017-2113496 |website=[[NME]] |access-date=June 25, 2019 |date=July 21, 2017}}</ref> en trap insluit.<ref>{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-44-1224171 |title=Lana Del Rey talks 'hip-hop' and 'trap' influences on new single 'High By The Beach' |website=[[NME]] |date=August 11, 2015 |author=Luke Morgan Britton |access-date=June 29, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160609172416/http://www.nme.com/news/lana-del-rey/87496|archive-date=June 9, 2016}}</ref> Met haar debuutvrystelling is Del Rey se musiek deur sommige musiekkritici as "Hollywood sadcore" beskryf.<ref>{{multiref2 |1={{cite web|last=James|first=Nicole|title=New Video: Lana Del Rey, 'Blue Jeans'|url=http://buzzworthy.mtv.com/2011/09/12/lana-del-rey-blue-jeans-video|publisher=MTV|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529145732/http://buzzworthy.mtv.com/2011/09/12/lana-del-rey-blue-jeans-video|archive-date=May 29, 2012}} |2={{cite web|title=Lana Del Rey – Biography|url=http://www.mtv.co.uk/artists/lana-del-rey|publisher=MTV|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023015950/http://www.mtv.co.uk/artists/lana-del-rey|archive-date=October 23, 2012}} }}</ref> Dit is herhaaldelik opgemerk vir sy filmiese klank en verwysings na verskeie aspekte van popkultuur; beide kritici en Del Rey self het 'n aanhoudende tema van 1950's en 1960's Americana opgemerk.<ref>{{multiref2 |1={{cite news|last=Sullivan|first=Felicia C.|title=Interview: Singer/Songwriter Lizzy Grant on Cheap Thrills, Elvis, The Flamingos, Trailer Parks, and Coney Island|url=https://www.huffingtonpost.com/felicia-c-sullivan/interview-singersongwrite_b_159346.html|work=The Huffington Post|access-date=September 30, 2012|date=January 20, 2009|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215002744/http://www.huffingtonpost.com/felicia-c-sullivan/interview-singersongwrite_b_159346.html|archive-date=February 15, 2012}} |2={{cite magazine|url=https://www.newyorker.com/arts/critics/musical/2012/02/06/120206crmu_music_frerejones?currentPage=all|magazine=[[The New Yorker]]|title=Lana Del Rey's Image on "Born to Die"|author=Frere-Jones, Sasha|date=February 6, 2012|access-date=April 17, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424193631/http://www.newyorker.com/arts/critics/musical/2012/02/06/120206crmu_music_frerejones?currentPage=all|archive-date=April 24, 2012}} |3={{cite web|last=Lansky|first=Sam|title=Lana Del Rey's "Ride": Listen to the Dreamy Single|url=http://idolator.com/6938611/lana-del-rey-ride-listen-new-single-paradise-edition|work=Idolator|date=September 25, 2012|access-date=October 5, 2012|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130126091321/http://idolator.com/6938611/lana-del-rey-ride-listen-new-single-paradise-edition|archive-date=January 26, 2013}} |4={{cite web|last=Williot|first=Carl|title=Lana Del Rey's Dreary "Blue Velvet" Cover: Hear It In Full|url=http://idolator.com/6910222/lana-del-rey-blue-velvet-cover-listen|work=Idolator|date=September 17, 2012|access-date=October 5, 2012|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130103034519/http://idolator.com/6910222/lana-del-rey-blue-velvet-cover-listen|archive-date=January 3, 2013}} |5={{cite web|last=Freeman|first=Nate|title=Lana Del Rey to Channel David Lynch's "Blue Velvet" as the Face of H&M's New Global Campaign|url=http://www.artinfo.com/news/story/814154/lana-del-rey-to-channel-david-lynch%E2%80%99s-%E2%80%9Cblue-velvet%E2%80%9D-as-the-face-of-hms-new-global-campaign|work=Art+Auction|access-date=October 5, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014032910/http://www.artinfo.com/news/story/814154/lana-del-rey-to-channel-david-lynch%E2%80%99s-%E2%80%9Cblue-velvet%E2%80%9D-as-the-face-of-hms-new-global-campaign|archive-date=October 14, 2012}} |6={{cite web|last=Abebe|first=Nitsuh |title=Lana Del Rey: Lurching Toward Vegas|url=https://www.vulture.com/2012/01/lana-del-rey-lurching-toward-vegas.html|work=[[New York (magazine)|New York]]|access-date=October 5, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120929091819/http://www.vulture.com/2012/01/lana-del-rey-lurching-toward-vegas.html|archive-date=September 29, 2012}} }}</ref> Die sterk elemente van Amerikaanse nostalgie het ''Idolator'' laat klassifiseer haar ferm as alternatiewe pop.<ref>{{cite web |url=https://www.idolator.com/7625496/dark-pop-songs-retire-genre-label-alt-pop |title=Silent Shout: It's Time To Stop Calling Stuff 'Dark Pop' |last=Williott |first=Carl |date=March 9, 2016 |website=Idolator |access-date=September 10, 2019 }}{{Dead link|date=July 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Del Rey het haar verbintenis met die verlede in 'n onderhoud met Artistdirect verduidelik en gesê: "Ek is nie eens in die 50's gebore nie, maar ek voel asof ek daar was."<ref name=Fellini>{{cite web|first=Amy|last=Sciarretto|url=http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/lana-del-rey-is-working-on-new-music-and-shared-some-hints-about-it/11313805|title=Lana Del Rey Is Working on New Music and Shared Some Hints About It|work=[[Artistdirect]]|date=January 20, 2015|access-date=February 16, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160224065550/http://www.artistdirect.com/entertainment-news/article/lana-del-rey-is-working-on-new-music-and-shared-some-hints-about-it/11313805|archive-date=February 24, 2016}}</ref> Van ''Born to Die'' het AllMusic gesê dat sy "verleidelike, oordrewe orkestrale pop haar uitbeeld as 'n soort vaag verbeelde chanteuse vir 'n generasie wat grootgemaak is op Adderall en die internet, met swaar dosisse ''[[Twin Peaks]]''-atmosfeer".<ref>{{cite web|last=Thomas|first=Fred|url=http://www.allmusic.com/album/ultraviolence-mw0002677059|title=Ultraviolence – Lana Del Rey|website=[[AllMusic]]|access-date=June 20, 2014}}</ref> Del Rey se daaropvolgende vrystellings het verskillende style bekendgestel, veral ''Ultraviolence'', wat 'n kitaar-gebaseerde klank gebruik het wat soortgelyk is aan psigedeliese en woestynrock.<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/lana-del-reys-ultraviolence-what-712693|work=[[The Hollywood Reporter]]|title=Lana Del Rey's 'Ultraviolence': What the Critics Are Saying|author=Trakin, Roy|date=June 17, 2014|archive-url=https://archive.today/20140618053547/http://www.hollywoodreporter.com/news/lana-del-reys-ultraviolence-what-712693|archive-date=June 18, 2014|access-date=July 23, 2017|url-status=live}}</ref> Kenneth Partridge van ''Billboard'' het hierdie stylverskuiwing opgemerk en geskryf: "Sy sing oor dwelms, motors, geld, en die slegte ouens vir wie sy altyd val, en hoewel daar steeds 'n sepia-getinte middel-eeuse geur aan baie van hierdie liedjies is, tree [Del Rey] nie meer op soos 'n uitgeharde [[Bette Davis]] nie."<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/review/6121485/lana-del-rey-ultraviolence-album-review-song-by-song-track-by-track|magazine=Billboard|title=Lana Del Rey, 'Ultraviolence': Track-by-Track Album Review|author=Partridge, Kenneth|date=June 16, 2014|access-date=July 22, 2017}}</ref> Met die vrystelling van ''Honeymoon'' het een resensent Del Rey se oeuvre beskryf as "oor musiek as 'n tydvervorming, met haar langsame gekreun oor melasse-agtige arrangement wat bedoel is om die klok se wysers so stadig te laat beweeg dat dit soms voel asof hulle agteruit kan gaan".<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/09/lana-del-rey-honeymoon-review-stopping-time-alone/406027/|work=[[The Atlantic]]|title=The Saddest Honeymoon |author=Kornhaber, Spencer|date=September 19, 2015|access-date=September 8, 2017}}</ref> Voor haar deurbraak onder die verhoognaam Lana Del Rey, het sy onder die name Lizzy Grant, Lana Rey Del Mar,<ref>{{cite web|last=Bates|first=Andy |title=What you see vs. what you get|url=http://www.adirondackdailyenterprise.com/page/content.detail/id/503335.html?nav=5050|work=Adirondack Daily Enterprise|date=November 4, 2008|access-date=October 16, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130521090634/http://www.adirondackdailyenterprise.com/page/content.detail/id/503335.html?nav=5050|archive-date=May 21, 2013}}</ref> Sparkle Jump Rope Queen,<ref name="sparklejumpropequeen">{{cite news|title=Lana Del Rey – pass notes No 3,256 |url=https://www.theguardian.com/music/shortcuts/2012/sep/30/lana-del-rey-pass-notes?newsfeed=true|work=[[The Guardian]]|access-date=October 16, 2012|location=London, UK|date=September 30, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930182943/http://www.theguardian.com/music/shortcuts/2012/sep/30/lana-del-rey-pass-notes?newsfeed=true|archive-date=September 30, 2013}}</ref> en May Jailer opgetree.<ref>{{cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a384853/lana-del-reys-may-jailer-sirens-album-leaks-in-full.html|title=Lana Del Rey's May Jailer 'Sirens' album leaks in full|date=June 1, 2012|first=Mayer|last=Nissim|work=Digital Spy|access-date=August 9, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705091211/http://www.digitalspy.com/music/news/a384853/lana-del-reys-may-jailer-sirens-album-leaks-in-full.html|archive-date=July 5, 2012}}</ref> Onder die verhoognaam Lizzy Grant het sy haar musiek as "Hawaiiaanse glam metal" beskryf,<ref name="index">{{cite web|last=Tremblay|first=Brea|title=Lizzy Grant, 2008|url=http://www.indexmagazine.com/interviews/Lizzy_grant2.shtml|work=Index Magazine|access-date=October 3, 2012 |url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608053638/http://www.indexmagazine.com/interviews/Lizzy_grant2.shtml|archive-date=June 8, 2012}}</ref> terwyl die werk van haar May Jailer-projek akoesties was.<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/news/a384853/lana-del-reys-may-jailer-sirens-album-leaks-in-full.html|title=Lana Del Rey's May Jailer 'Sirens' album leaks in full|date=June 1, 2012|first=Mayer|last=Nissim|work=Digital Spy|access-date=August 9, 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120705091211/http://www.digitalspy.com/music/news/a384853/lana-del-reys-may-jailer-sirens-album-leaks-in-full.html|archive-date=July 5, 2012}} |2={{cite web|url=http://www.spinner.com/2012/05/31/lana-del-rey-may-jailer/|title=Spinner: Lana Del Rey, May Jailer: Did Singer Have ANOTHER Alter Ego?|year=2012 |publisher=spinner.com|access-date=May 31, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130110031234/http://www.spinner.com/2012/05/31/lana-del-rey-may-jailer/|archive-date=January 10, 2013}} |3={{cite web|url=https://www.nme.com/news/lana-del-rey/64117 |title=Another early album from Lana Del Rey leaks online? |date=June 1, 2021 |first=Leonie |last=Cooper |work=[[NME]]|access-date=July 30, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120604072107/http://www.nme.com/news/lana-del-rey/64117 |archive-date=June 4, 2012 }} }}</ref> ===Invloede=== {{multiple image | footer = Kunstenaars van [[Frank Sinatra]] (''links'') tot [[Amy Winehouse]] (''regs'') het Del Rey en haar musiek beïnvloed. | image1 = Frank Sinatra in 1957.jpg | width1 = 133 | alt1 = Frank Sinatra in 1957 | image2 = Amy Winehouse f4962007 crop.jpg | width2 = 126 | alt2 = Amy Winehouse in 2007 | align = right}} Del Rey noem 'n wye reeks musikale kunstenaars as invloede, insluitend talle pop-, jazz- en blueskunstenaars uit die middel van die twintigste eeu, soos Andrew Lloyd Webber,<ref name=spin>{{cite web|first=David|last=Renshaw|url=http://www.thefader.com/2018/03/05/lana-del-rey-you-must-love-me-cover|title=Listen to Lana Del Rey's "You Must Love Me" cover|work=[[The Fader]]|date=March 5, 2018|archive-date=September 26, 2019|archive-url=https://archive.today/20190926013230/http://www.thefader.com/2018/03/05/lana-del-rey-you-must-love-me-cover|access-date=August 26, 2018|url-status=live}}</ref> [[Frank Sinatra]], Nina Simone, Billie Holiday, Bobby Vinton,<ref name=shades>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/pictures/shades-of-cool-12-of-lana-del-reys-biggest-influences-20140716 |title=Shades of Cool: 12 of Lana Del Rey's Biggest Influences |magazine=[[Rolling Stone]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009181628/http://www.rollingstone.com/music/pictures/shades-of-cool-12-of-lana-del-reys-biggest-influences-20140716 |archive-date=October 9, 2014|date=July 16, 2014|author=''Rolling Stone'' staff}}</ref> The Crystals,<ref name=shades/> en [[Miles Davis]].<ref name=milesdavis>{{cite web|title=Listen To Lana Del Rey's New Single 'Honeymoon'|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/lana-del-rey-honeymoon_55a557aae4b0ecec71bd3714|work=[[The Huffington Post]]|date=July 14, 2015|first=Oliver|last=Whitney|access-date=August 9, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150719091732/http://www.huffingtonpost.com/entry/lana-del-rey-honeymoon_55a557aae4b0ecec71bd3714|archive-date=July 19, 2015 }}</ref> Fakkelsangers [[Julie London]]<ref>{{cite magazine|magazine=Billboard|url=https://www.billboard.com/articles/news/magazine-feature/6784901/billboard-women-in-music-trailblazer-lana-del-rey-pop-inspirations|title=Billboard Women in Music 'Trailblazer' Lana Del Rey: 'There's Not Such a Narrow Lane for 'Pop'|date=December 3, 2015|author=Dodero, Camille|access-date=January 22, 2018}}</ref> en Julee Cruise het ook as invloede gedien.<ref name=shades/> "Ek hou regtig net van die meesters van elke genre," het sy in 2012 aan BBC-radiopresentator Jo Whiley gesê, en spesifiek Nirvana, [[Bob Dylan]], Frank Sinatra en [[Elvis Presley]] genoem.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UtAFIa52_eA |title=Interview with Lana Del Rey |first=Jo |last=Whiley |publisher=BBC Radio 2. [[BBC]] |date=February 2, 2012 |access-date=June 20, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131017185452/https://www.youtube.com/watch?v=UtAFIa52_eA |archive-date=October 17, 2013 }}</ref><ref>{{Cite web |last=Dazed |date=February 22, 2021 |title=Lana Del Rey 'didn't want to sing anymore' after Amy Winehouse died |url=https://www.dazeddigital.com/music/article/51998/1/lana-del-rey-did-not-want-to-sing-anymore-after-amy-winehouse-died |access-date=May 1, 2024 |website=Dazed}}</ref> Verskeie rock- en popmusikante en groepe uit die laat-twintigste eeu het ook Del Rey geïnspireer, soos [[Bruce Springsteen]],<ref name="18things">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/18-things-you-learn-after-two-long-days-with-lana-del-rey-20140724 |title=18 Things You Learn After Two Long Days With Lana Del Rey |magazine=[[Rolling Stone]]|last=Hiatt|first=Brian|date=July 24, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304122129/http://www.rollingstone.com/music/news/18-things-you-learn-after-two-long-days-with-lana-del-rey-20140724 |archive-date=March 4, 2016 }}</ref> [[Britney Spears]],<ref>{{Cite web|url=http://www.digitalspy.com/music/a363464/lana-del-rey-britney-spears-inspires-me/|title=Lana Del Rey: 'Britney inspires me'|first=Lewis|last=Corner|date=February 2, 2012|website=Digital Spy}}</ref> sanger-liedjieskrywer [[Lou Reed]], en rockband the Eagles, sowel as volksmusikante soos [[Leonard Cohen]]<ref name="shades" /> en [[Joan Baez]]. Del Rey het ook sanger-liedjieskrywer Cat Power,<ref name="18things" /> Hole se voorsanger [[Courtney Love]],<ref>{{cite web|url=http://www.virginmedia.com/music/news/story/2014/06/23/lana-del-rey-is-inspired-by/ |work=Virgin Media |title=Lana Del Rey is inspired by Courtney Love |date=June 23, 2014 |access-date=July 21, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721222329/http://www.virginmedia.com/music/news/story/2014/06/23/lana-del-rey-is-inspired-by/ |archive-date=July 21, 2015 }}</ref> rapper [[Eminem]], en sanger-liedjieskrywer [[Amy Winehouse]] as kunstenaars genoem na wie sy opgesien het.<ref name="shades" /> Del Rey het die klankbaan van ''[[American Beauty]]'' as 'n gedeeltelike inspirasie vir haar album ''Born to Die'' (2012) genoem.<ref>{{cite news |last=Rosen |first=Christopher |date=September 4, 2012 |title=Lana Del Rey's Movie Dreams: 'Hopefully I Will Branch Into Film Work And Stay There' |work=The Huffington Post |url=https://www.huffingtonpost.com/2012/09/04/lana-del-rey-movie_n_1854738.html |url-status=live |access-date=September 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908010026/http://www.huffingtonpost.com/2012/09/04/lana-del-rey-movie_n_1854738.html |archive-date=September 8, 2012}}</ref> Geïnspireer deur poësie, noem Del Rey [[Walt Whitman]] en [[Allen Ginsberg]] as instrumenteel vir haar liedjieskryf. In haar lied "Venice Bitch" is die liriek "nothing gold can stay" ook die titel van 'n Robert Frost-gedig.<ref name="whitman">{{cite web |title=Lana Del Rey hates personal critics |url=https://www.contactmusic.com/lana-del-rey/news/lana-del-rey-hates-personal-critics_1350370 |website=contactmusic.com |date=June 23, 2012 |access-date=October 24, 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927134425/http://entertainment.stv.tv/showbiz/309071-lana-del-rey-hates-personal-critics/ |archive-date=September 27, 2013 }}</ref><ref>{{cite news|last=Moore |first=Alex |title=Here's Lana Del Rey's new Walt Whitman-referencing track, 'The Body Electric' |url=http://www.deathandtaxesmag.com/184151/heres-lana-del-reys-new-walt-whitman-referencing-track-the-body-electric/ |work=Death and Taxes |access-date=October 5, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927122419/http://www.deathandtaxesmag.com/184151/heres-lana-del-reys-new-walt-whitman-referencing-track-the-body-electric/ |archive-date=September 27, 2013 }}</ref> Del Rey het rolprentregisseurs [[David Lynch]] en [[Federico Fellini]], en skilders Mark Ryden en [[Pablo Picasso]] as invloede genoem<ref name="Fellini" /><ref name="dlynch">{{cite web|title=Lana Del Rey open to David Lynch collaboration: 'I would love to do anything with him' |url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-16-1203870 |work=[[NME]] |date=December 11, 2015 |author=Luke Morgan Britton |access-date=February 27, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303161824/http://www.nme.com/news/lana-del-rey/90277 |archive-date=March 3, 2016 }}</ref> en het verklaar dat aktrise [[Lauren Bacall]] iemand is wat sy bewonder.<ref>{{cite web |date=May 8, 2013 |title=FASHION Magazine Summer 2013 Cover: Lana Del Rey |url=https://fashionmagazine.com/style/fashion-magazine-summer-2013-cover-lana-del-rey/ |access-date=February 7, 2020 |website=FASHION Magazine}}</ref> Sy het belangstelling getoon in en is beïnvloed deur die boek ''Lolita'' en die titelkarakter, sowel as die rolprente wat dit voortgebring het in 1962 en in 1997. Sy het in die verlede Lolita fashion vertoon en selfs 'n gelyknamige lied geskryf, wat as 'n bonusspoor op sommige uitgawes van haar 2012-album ''Born to Die'' ingesluit is. ===Stem en timbre=== Del Rey beskik oor 'n uitgebreide contraltostemreeks, wat meer as drie oktawe beslaan en beskryf is as boeiend en hoogs emosioneel, en wissel met groot gemak van hoë note in 'n meisieagtige timbre na [[jazz]]-agtige versierings in haar laer register.<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=http://thatgrapejuice.net/2012/04/watch-lana-del-rey-redeems-performing-entire-lp-live/ |title=Lana Del Rey Redeems Herself By Performing Entire LP Live |publisher=That Grape Juice |date=April 22, 2012 |access-date=May 19, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425001626/http://thatgrapejuice.net/2012/04/watch-lana-del-rey-redeems-performing-entire-lp-live/ |archive-date=April 25, 2012 }} |2={{cite web |url=http://entertainment.malaysia.msn.com/music/article.aspx?cp-documentid=5919180 |title=Lana Del Rey – Born To Die, Review |publisher=MSN. [[Microsoft]] Corporation |date=February 23, 2012 |access-date=May 19, 2012 |first=Melody |last=Oei |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227001733/http://entertainment.malaysia.msn.com/music/article.aspx?cp-documentid=5919180 |archive-date=February 27, 2012 }} |3={{cite web|url=https://www.slantmagazine.com/music/review/lana-del-rey-born-to-die/2720 |title=Lana Del Rey Born To Die Review |work=Slant Magazine |date=January 25, 2012 |access-date=May 31, 2012 |first=Sal |last=Cinquemani |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120527123015/http://www.slantmagazine.com/music/review/lana-del-rey-born-to-die/2720 |archive-date=May 27, 2012 }} |4={{cite web |url=http://www.readthemike.com/2012/02/18/born-to-try-but-sometimes-trying-isnt-good-enough/ |title=Born to Try, but Sometimes Trying isn't Good Enough |publisher=Read the Mike |date=February 18, 2012 |access-date=February 22, 2012 |first=Tom |last=Da Silva |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703020436/http://www.readthemike.com/2012/02/18/born-to-try-but-sometimes-trying-isn%27t-good-enough/ |archive-date=July 3, 2013 }} }}</ref> Na die vrystelling van ''Ultraviolence'', wat lewendig in enkelopnames opgeneem is sonder Pro Tools-stemredigering, het kritici Del Rey se vokale vermoëns al hoe meer waardeer, en haar groot reeks, verhoogde vokale selfvertroue en uniek emosionele aflewering geprys.<ref>{{multiref2 |1={{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/how-lana-del-rey-fought-to-get-her-radical-ultraviolence-lp-released-20140718 |title=How Lana Del Rey Fought to Get Her Radical 'Ultraviolence' Released – Rolling Stone |magazine=Rolling Stone |date=July 18, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150106010542/http://www.rollingstone.com/music/news/how-lana-del-rey-fought-to-get-her-radical-ultraviolence-lp-released-20140718 |archive-date=January 6, 2015 }} |2={{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2014/jun/12/lana-del-rey-ultraviolence-review |title=Lana Del Rey: Ultraviolence review – great songs about awful, boring people |author=Alexis Petridis |work=The Guardian |date=June 12, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140613045734/http://www.theguardian.com/music/2014/jun/12/lana-del-rey-ultraviolence-review |archive-date=June 13, 2014 }} |3={{cite web|url=https://consequence.net/2014/06/album-review-lana-del-rey-ultraviolence/ |title=Lana Del Rey – Ultraviolence – Album Reviews – Consequence of Sound |work=Consequence of Sound |date=June 17, 2014 |first=Sasha |last=Geffen |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140620075706/https://consequence.net/2014/06/album-review-lana-del-rey-ultraviolence/ |archive-date=June 20, 2014 }} }}</ref> Tydens opnames in die ateljee is Del Rey bekend vir vokale meerlaag-tegnieke, wat, soos opgemerk, vir haar moeilik is om in 'n lewendige omgewing te herhaal, veral met die afwesigheid van agtergrondsangers om die oorspronklike vokale styl te vul.<ref name="Lana Live Set">{{cite web|url=http://thatgrapejuice.net/2012/04/watch-lana-del-rey-redeems-performing-entire-lp-live/ |title=Lana Del Rey Redeems Herself By Performing Entire LP Live |publisher=That Grape Juice |date=April 22, 2012 |access-date=May 19, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425001626/http://thatgrapejuice.net/2012/04/watch-lana-del-rey-redeems-performing-entire-lp-live/ |archive-date=April 25, 2012 }}</ref> Verhoogvrees is ook aangetoon as 'n groot bydraende faktor tot Del Rey se stryd met lewendige optredes;<ref>{{cite web|url=http://hub.contactmusic.com/news/lana-del-rey-gets-terrible-stage-fright_1348506 |title=Lana Del Rey – Lana Del Rey Gets Terrible Stage Fright – Contactmusic.com |author=Bang Showbiz |work=Contactmusic.com |date=June 21, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110085313/http://hub.contactmusic.com/news/lana-del-rey-gets-terrible-stage-fright_1348506 |archive-date=January 10, 2015 }}</ref> joernaliste het egter in 2014 opgemerk dat haar lewendige optredes in selfvertroue toegeneem het. ''Billboard'' het die Coachella-debuut van "West Coast" as 'n "ster-skeppende optrede" beskou en die sangeres se vokale vermoëns geprys.<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/6052253/coachella-2014-lana-del-rey-debuts-west-coast-single-in |title=Coachella 2014: Lana Del Rey Debuts 'West Coast' Single In Star-Making Performance |date=April 14, 2014 |first=Jason |last=Lipshutz |magazine=Billboard |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140417072908/http://www.billboard.com/articles/columns/music-festivals/6052253/coachella-2014-lana-del-rey-debuts-west-coast-single-in |archive-date=April 17, 2014 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.popmatters.com/review/182811-lana-del-rey-ultraviolence/ |title=Lana Del Rey: Ultraviolence |date=June 16, 2014 |first=Ryan |last=Lathan |work=[[PopMatters]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709132500/http://www.popmatters.com/review/182811-lana-del-rey-ultraviolence/ |archive-date=July 9, 2014 }}</ref> Musiekkritici het haar stem beskryf as "rokerig",<ref>{{cite web|last=Matthews |first=Cameron |title=Joey Ramone's 'New York City,' New Neil Young Song & More |url=http://www.spinner.com/2012/09/25/news-joey-ramones-new-york-city-new-neil-young-and-more/ |work=[[Spinner (website)|Spinner]] |publisher=AOL |access-date=September 26, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102011004/http://www.spinner.com/2012/09/25/news-joey-ramones-new-york-city-new-neil-young-and-more/ |archive-date=November 2, 2012 }}</ref> "grinterig",<ref name="index"/> en herinnerend aan [[Marilyn Monroe]].<ref name="index" /> Met die 2015-vrystelling van ''Honeymoon'' is haar stem deur ''[[Los Angeles Times]]''-kritikus Mikael Wood vergelyk met dié van Julee Cruise en [[Eartha Kitt]].<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment/music/la-et-ms-0919-lana-del-ray-20150920-story.html|work=Los Angeles Times|title=With 'Honeymoon,' Lana Del Rey further tightens control of her image|date=September 18, 2015|access-date=August 19, 2017|author=Wood, Mikael}}</ref> Del Rey het begin om laer vokale te gebruik met ''Born to Die'', en beweer: "Mense het my nie baie ernstig opgeneem nie, so ek het my stem verlaag, in die geloof dat dit my sou help om uit te staan. Nou sing ek redelik laag... wel, vir 'n vrou in elk geval".<ref>{{multiref2 |1={{cite web|url=http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a352467/lana-del-rey-people-didnt-take-me-seriously-with-a-high-voice.html |date=November 23, 2011 |access-date=December 20, 2011 |work=Digital Spy |last=Copsey |first=Robert |title=Lana Del Rey: 'People didn't take me seriously with a high voice' |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111226200445/http://www.digitalspy.co.uk/music/news/a352467/lana-del-rey-people-didnt-take-me-seriously-with-a-high-voice.html |archive-date=December 26, 2011 }} |2={{cite web|title=Home Guitars Acoustic Bass Drums Tech DJ Tech News Reviews Tuition Video Forum Samples iPad/iPhone Apps Magazines How to create drowsy Lana Del Rey-style vocals |url=http://www.musicradar.com/tuition/tech/how-to-create-drowsy-lana-del-rey-style-vocals-531265/1 |work=MusicRadar |access-date=September 8, 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112050621/http://www.musicradar.com/tuition/tech/how-to-create-drowsy-lana-del-rey-style-vocals-531265/1 |archive-date=November 12, 2012 }} |3={{cite web|last=Firth |first=Holly |title=Lana Del Rey: People Didn't Take Me Seriously |url=http://www.gigwise.com/news/68981/Lana-Del-Ray-People-Didn%27t-Take-Me-Seriously |work=Gigwise |publisher=Giant Digital |access-date=October 5, 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130703165736/http://www.gigwise.com/news/68981/Lana-Del-Ray-People-Didn%27t-Take-Me-Seriously |archive-date=July 3, 2013 }} }}</ref> "Ek sing nou laag, maar my stem was voorheen baie hoër. Weens die manier waarop ek lyk, het ek iets nodig gehad om die hele projek te anker. Andersins dink ek mense sou aanneem ek is 'n soort ligsinnige sangeres. Wel, ek dink nie... ek weet. Ek het op een manier gesing, en op 'n ander manier, en ek het gesien wat mense aantrek," het sy oor die onderwerp gesê.<ref name="clashmusic" /> ===Video's en verhoogoptredes=== [[File:Lana Del Rey at Flow Festival 2017 (7).jpg|thumb|upright|Del Rey tree op tydens die Flow-fees in 2017]] Del Rey se video's word ook dikwels gekenmerk deur hul kinematografiese kwaliteit met 'n retro flair.<ref>{{Cite web|url=https://www.elitedaily.com/p/13-music-videos-from-the-2010s-you-should-definitely-jam-to-rn-22798740|title=13 Music Videos From The 2010s You May Have Forgotten About & Should Jam To|first=Marisa|last=Casciano|date=April 11, 2020|website=Elite Daily |access-date=October 24, 2021}}</ref> In haar vroeë loopbaan het Del Rey snitte van haarself opgeneem waar sy saam met haar liedjies sing op 'n webkamera en dit saam met ou tuisvideo's en films geplaas om as "tuisgemaakte musiekvideo's" te dien, 'n styl wat haar vroeë erkenning gehelp het om te verkry.{{citation needed|date=Mei 2024}} Na die sukses van hierdie tuisgemaakte video's het Del Rey 'n reeks hoë-begroting musiekvideo's gehad, insluitend "Born to Die" en "National Anthem" (beide 2012) en "Young and Beautiful" (2013).<ref>{{Cite web|url=https://www.pedestrian.tv/music/lana-del-rey-national-anthem-music-video/|title=Lana Del Rey's 'National Anthem' Is The Best Music Video Of The 2010s, There I Said It|date=December 9, 2019 |first=Melissa |last=Mason |website=pedestrian.tv |access-date=October 24, 2021}}</ref><ref>{{Cite magazine|url=http://www.billboard.com/articles/columns/the-hook/510833/lana-del-reys-boy-toy-in-born-to-die-meet-bradley-soileau|title=Lana Del Rey's Boy Toy in 'Born to Die' – Meet Bradley Soileau|date=January 25, 2012|author=Gregory DelliCarpini Jnr|magazine=Billboard}}</ref> Haar vroeë video's het haar persone as "slegte meisie"<ref name=":1">{{Cite web |last=Berman |first=Judy |date=June 15, 2017 |title=Lana Del Rey's Persona Evolution in 7 Videos |url=https://pitchfork.com/thepitch/the-evolution-of-the-lana-del-rey-persona-in-7-videos/ |access-date=October 24, 2021 |website=Pitchfork}}</ref> en "gangster Nancy Sinatra" vertoon.<ref name=":1" /> Haar daaropvolgende video's vir liedjies soos "Summer Wine", "Carmen" en "Summertime Sadness" is geproduseer met aansienlik laer begrotings en het meer elemente van Del Rey se vroeë styl behou. Die ''Ultraviolence''-era het 'n mengsel van hoë-begroting video's en selfgemaakte video's geïnkorporeer, terwyl die ''Honeymoon''-era byna uitsluitlik film noir-geïnspireerde professioneel geskiete beeldmateriaal was. Beide eras het gesien dat sommige van Del Rey se tuisgemaakte video's vir liedjies soos "Pretty When You Cry" en "Honeymoon" nie vrygestel is nie weens Del Rey se mening dat hulle "te vervelig" was.<ref>{{Cite web|url=http://www.mtv.com/news/1847218/lana-del-rey-pretty-when-you-cry-teaser-video/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140618200230/http://www.mtv.com/news/1847218/lana-del-rey-pretty-when-you-cry-teaser-video/|url-status=dead|archive-date=June 18, 2014|title=Lana Del Rey Looks Pretty, Doesn't Cry In 'Pretty When You Cry' Teaser|first=John|last=Walker|date=June 16, 2016|website=MTV News |access-date=October 24, 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dazeddigital.com/music/article/31913/1/watch-lana-del-rey-s-rejected-honeymoon-video|title=Watch Lana Del Rey's rejected 'Honeymoon' video|date=July 5, 2016|first=Selim|last=Bulut|website=Dazed |access-date=October 24, 2021}}</ref> Die ''Lust for Life''-era was wyd gekenmerk deur sy effens gefilterde vintage-geïnspireerde voorkoms met 'n futuristiese flair. Vir ''Norman Fucking Rockwell!'', het Del Rey se suster,<!-- per cited source "Chuck" is her sister, not brother --> Chuck Grant, drie video's in Del Rey se "tuisgemaakte video"-formaat geregisseer,<ref>{{Cite web|url=https://hypebae.com/2019/12/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell-music-video-bartender-happiness-is-a-butterfly-watch|title=Lana Del Rey's New 'Norman Fucking Rockwell' Music Video Is a Triple Threat|website=HYPEBAE|date=December 20, 2012|first=Alexandra|last=Pauly|access-date=October 24, 2021}}</ref> terwyl Rich Lee die twee daaropvolgende video's in 'n vintage maar futuristiese styl geregisseer het, soortgelyk aan die ''Lust for Life''-video's wat hy geregisseer het. Kritici het Del Rey opgemerk vir haar tipies eenvoudige maar outentieke lewendige optredes.<ref name="caramanica">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/09/06/arts/music/lana-del-rey-lust-for-life-live-review.html|work=The New York Times|title=Review: Lana Del Rey, a Character No More|date=September 6, 2017|access-date=September 6, 2017|author=Caramanica, Jon}}</ref> 'n Konsertresensie van September 2017 wat in ''The New York Times'' gepubliseer is, het opgemerk: "Vir meer as 'n uur was Me. Del Rey ongelooflik gemaklik, sing en glimlag met die gemak van iemand wat optree by 'n sanger-liedjieskrywer-aand by die plaaslike koffiewinkel."<ref name="caramanica" /> Nog 'n resensie deur Roy Train vir ''The Hollywood Reporter'' in 2014 het opgemerk "’n afstand in haar vriendelikheid, selfs duidelik vanaf my sitplek aan die teenoorgestelde kant van die verhoog hoog bo die gewoel, die koue steeds voelbaar".<ref>{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/review/concert-review-lana-del-rey-708719|work=[[The Hollywood Reporter]]|title=Lana Del Rey Will be Your Mirror: Concert Review|last=Trakin|first=Roy|date=June 2, 2014|access-date=August 30, 2017}}</ref> ==Openbare beeld== ===Vroeë ontvangs=== Voor die vrystelling van haar debuut groot etiket-album ''Born to Die'' in 2012, was Del Rey die onderwerp van verskeie artikels wat haar beeld en loopbaantraject bespreek het.<ref>{{cite web|url=https://pitchfork.com/features/why-we-fight/8679-the-imagination-of-lana-del-rey|work=Pitchfork|title=The Imagination of Lana Del Rey|date=September 30, 2011|author=Abebe, Nitsuh|access-date=July 31, 2017}}</ref><ref name=stranger/><ref>{{cite web|url=http://www.spin.com/2012/01/deconstructing-lana-del-rey/|work=Spin|title=Deconstructing Lana Del Rey|date=January 30, 2012|author=Hopper, Jessica|access-date=July 30, 2017}}</ref> Een artikel deur Paul Harris, gepubliseer deur ''The Guardian'' 'n week voor die album se vrystelling, het die verskille opgemerk tussen Del Rey se waargenome persona in 2008, toe sy as Lizzy Grant opgetree en musiekvideo's op YouTube geplaas het, en in 2012, as Lana Del Rey.<ref name="stranger">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2012/jan/21/lana-del-rey-pop|work=The Guardian|title=Lana Del Rey: The strange story of the star who rewrote her past|author=Harris, Paul|date=January 21, 2012|access-date=July 30, 2017}}</ref> Harris het geskryf: <blockquote>Die internet het figure soos [Del Rey] in staat gestel om vinnig na die voorgrond van die kulturele landskap te kom, hetsy hul opkoms deur 'n platemaatskappy-beampte beplan is of spontaan vanuit iemand se slaapkamer gebeur. Dit het die roemsiklus versnel. Dit is opmerklik dat die groot terugslag teen Del Rey plaasvind voordat haar eerste album selfs vrygestel is. Dit openbaar 'n kulturele obsessie met die "outentisiteit" wat aanhangers, kunstenaars en korporasies bo alles waardeer.<ref name="stranger"/></blockquote>Tony Simon, 'n vervaardiger wat in 2009 met Del Rey saamgewerk het, het haar verdedig teen bewerings dat sy 'n produk van haar platemaatskappy is: "Om duidelik te wees, al die kritici wat sê sy is een of ander opgemaakte-deur-die-masjien popster is vol onsin. Hoewel dit onmoontlik is om die besighede se hande uit die pop te hou wanneer 'n popster geskep word, is die wortels van waar dit alles vandaan kom stewig binne Lizzy Grant."<ref name="hellyer" /> In Del Rey se eie woorde, sy "[het] nooit 'n persona gehad nie. Nooit een nodig gehad nie. Sal nooit een nodig hê nie."<ref>{{cite web |last=Kornhaber |first=Spencer |title=Lana Del Rey Says She Never Had a Persona. Really? |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2019/09/lana-del-rey-says-she-never-had-persona-really/597883/ |website=The Atlantic |access-date=September 17, 2019 |date=September 15, 2019}}</ref> In 'n 2017-onderhoud het Del Rey gesê, "Ek het myself nie [op ''Born to Die''] geredigeer toe ek kon nie, want baie daarvan was maar net soos dit was. Ek bedoel, omdat ek baie verander het en baie van daardie liedjies, dis nie dat ek nie daarmee kan vereenselwig nie, maar... Baie daarvan is ook dat ek maar net soort van senuweeagtig was. Ek het soort van senuweeagtig voorgekom, en daar was maar net baie dualiteite, baie teenstellings wat aan die gang was wat dalk net gevoel het soos iets was 'n bietjie af. Miskien was die ding wat af was dat ek maar net 'n bietjie meer tyd nodig gehad het of iets, en ook my pad was maar net so kronkelrig om by die punt te kom om 'n eerste plaat te hê. Ek voel asof ek alles op my eie moes uitvind. Elke beweging was maar net raaiwerk."<ref>{{cite web|url=http://www.complex.com/music/lana-del-rey-interview-2017-cover-story|work=Complex|title=Lana Del Rey Talks "Lust for Life," Avoiding Cultural Appropriation, and Getting Political|author=Callahan-Bever, Noah|date=July 26, 2017|access-date=July 31, 2017}}</ref> === Sosiale sienings === Nadat sy deur verskeie bronne as antifeministies bestempel is,<ref name="nme2"/><ref name="bbclovelaw"/><ref name=slant/> het Del Rey in 2014 gesê: "Vir my is die kwessie van [[feminisme]] maar net nie 'n interessante konsep nie. Ek is meer geïnteresseerd in ... [[SpaceX]] en [[Tesla, Inc.|Tesla]], wat gaan gebeur met ons intergalaktiese moontlikhede. Wanneer mense feminisme aanroer ... Ek is maar net nie regtig so geïnteresseerd nie."<ref name="nmedr">{{cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-37-1207109|work=[[NME]]|title=Lana Del Rey clarifies feminism comments in interview with James Franco|author=Luke Morgan Britton|date=September 3, 2015|access-date=January 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20161112020712/http://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-37-1207109|archive-date=November 12, 2016}}</ref> Sy het ook gesê: <blockquote>Vir my is 'n ware feminis iemand wat 'n vrou is wat presies doen wat sy wil. As my keuse is om, ek weet nie, by baie mans te wees, of as ek 'n werklik fisiese verhouding geniet, dink ek nie dit is noodwendig anti-feministies nie. Vir my moes die argument van feminisme nooit regtig ter sprake gekom het nie. Omdat ek nie te veel weet van die geskiedenis van feminisme nie, en dus is ek nie regtig 'n relevante persoon om in die gesprek te bring nie. Alles wat ek geskryf het, was so outobiografies, dit kon regtig net 'n persoonlike ontleding wees.<ref name=nyt2014>{{cite news|last1=Pareles|first1=Jon|title=Finding Her Future Looking to the Past|url=https://www.nytimes.com/2014/06/15/arts/music/lana-del-rey-still-stirs-things-up-with-ultraviolence.html?_r=0|newspaper=[[The New York Times]]|date=June 12, 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108074643/http://www.nytimes.com/2014/06/15/arts/music/lana-del-rey-still-stirs-things-up-with-ultraviolence.html?_r=0|archive-date=November 8, 2015}}</ref></blockquote> In 2017 het Del Rey haar opgedateerde siening oor feminisme verder verduidelik in 'n onderhoud met ''Pitchfork'':<ref name="Frank, Alex">{{cite web|url=https://pitchfork.com/features/interview/life-liberty-and-the-pursuit-of-happiness-a-conversation-with-lana-del-rey|title=Life, Liberty, and the Pursuit of Happiness: A Conversation With Lana Del Rey|date=July 19, 2017|author=Frank, Alex|access-date=November 15, 2019|work=Pitchfork}}</ref> <blockquote>Want dinge het kultureel verskuif. Dit is nou meer gepas as onder die Obama-administrasie, waar ten minste almal wat ek geken het veilig gevoel het. Dit was 'n goeie tyd. Ons was op die op en op... Vroue het dadelik minder veilig gevoel onder [die Trump] -administrasie. Wat as hulle Planned Parenthood wegneem? Wat as ons nie geboortebeperking kan kry nie? Nou, wanneer mense my daardie vrae vra, voel ek 'n bietjie anders...<ref name="Frank, Alex"/></blockquote> Na die Harvey Weinstein sexual abuse cases, het sy haar ondersteuning uitgespreek vir die Me Too-beweging<ref>{{Cite web|last=Coscarelli|first=Joe|date=August 28, 2019|title=Lana Del Rey on Trump, Kanye and the Right Time for a Protest Song|url=https://www.nytimes.com/2019/08/28/arts/music/lana-del-rey-norman-rockwell-album.html|work=[[The New York Times]]}}</ref> en haarself as 'n feminis geïdentifiseer. In 2020 het sy haar ondersteuning uitgespreek vir 'n derde golf van feminisme.<ref name="auto1"/> In Mei van daardie jaar het sy kritiek gelok vir 'n [[Instagram]]-plasing waarin sy haarself verdedig het teen beskuldigings dat sy mishandeling verheerlik deur onder andere te wys op 'n reeks ander vroulike kunstenaars en hul suksesse met werke oor "onvolmaakte seksuele verhoudings".<ref name="WaPo-controversy">{{cite news|last1=Rao|first1=Sonia|date=May 22, 2020|title=Lana Del Rey announces a new album, but nobody is talking about the album|newspaper=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2020/05/21/lana-del-rey-instagram-statement/|access-date=June 2, 2020}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bradley|first1=Laura|date=May 21, 2020|title=Lana Del Rey Swears She Wasn't Whining About Black Singers' Successes in Messy Instagram Post|url=https://www.thedailybeast.com/lana-del-rey-managed-to-piss-off-an-army-of-music-fans-with-one-ig-post|access-date=June 2, 2020|website=[[The Daily Beast]]}}</ref><ref>{{cite magazine|last1=Mamo|first1=Heran|date=May 21, 2020|title=A Timeline of Lana Del Rey's Biggest Controversies|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/9388639/lana-del-rey-biggest-controversies-timeline|access-date=June 2, 2020|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]}}</ref> Del Rey het gereageer op die kritiek dat [[Race and ethnicity in the United States|ras]] die tema van haar plasing was deur te sê dat sy die sangers genoem het omdat sy "[hierdie sangers liefhet] en [hulle ken]".<ref>{{cite news|last1=Carras|first1=Christie|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2020-05-22/lana-del-rey-instagram-post-response|title=Lana Del Rey defends Instagram post: 'Don't...call me racist'|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=May 22, 2020|access-date=September 8, 2020}}</ref> Sy het verduidelik dat sy verwys het na dié "wat nie sterk lyk of noodwendig slim lyk, of soos hulle in beheer is nie," toe sy mense genoem het "wat soos [haar] lyk".<ref>{{cite web|last1=Griffith|first1=Janelle|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/lana-del-rey-slammed-over-her-assessment-beyonc-nicki-minaj-n1212006|title=Lana Del Rey slammed over her assessment of Beyoncé, Nicki Minaj, Ariana Grande|work=[[NBC News]]|date=May 21, 2020|access-date=September 8, 2020}}</ref> Del Rey het verdere kritiek gelok vir die kortstondige plasing van 'n video van plunderaars tydens die George Floyd-optogte in Mei 2020.<ref>{{cite web|last1=Stolworthy|first1=Jacob|date=June 1, 2020|title=George Floyd protests: Lana Del Rey faces backlash for sharing 'dangerous' video of looters|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/lana-del-rey-george-floyd-protests-instagram-looting-video-black-lives-matter-tinashe-a9541531.html|access-date=June 2, 2020|work=[[The Independent]]}}</ref> Del Rey was dikwels krities teenoor die VSA se President [[Donald Trump]]. Sy het hom beskryf as 'n [[Narsisme|narsis]] en 'n produk van 'n kultuur van sosiopatie, en gesê sy geestestoestand laat hom sonder enige begrip van wat sy woorde en dade kan veroorsaak.<ref>{{cite news |last1=Brodsky |first1=Rachel |title=Lana Del Rey clarifies comments around Donald Trump, accuses music media of taking quotes 'out of context' |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/news/lana-del-rey-bbc-trump-interview-b1786370.html |access-date=December 28, 2021 |work=The Independent |publisher=Independent Print Limited |date=January 13, 2021}}</ref> In Januarie 2021 het Del Rey kommentaar uitgelok deur te sê Trump "[het nie geweet] dat hy 'n oproer aanhits nie" as gevolg van sy "grootheidswaan".<ref name="WP">{{cite news |title=Facing backlash, Lana Del Rey continues to defend her comments on Trump and race |url=https://www.washingtonpost.com/arts-entertainment/2021/01/13/lana-del-rey-donald-trump-chemtrails-album-rollout/ |access-date=January 18, 2021 |newspaper=[[The Washington Post]] |date=January 13, 2021 |first=Sonia |last=Rao}}</ref> Sy was krities teenoor Kanye West in 2018 vir sy ondersteuning van die voormalige President Trump.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-45704579|title=Lana Del Rey confronts Kanye West over support for Donald Trump on Saturday Night Live|date=October 1, 2018|first=Mark|last=Savage|access-date=March 20, 2021|website=[[BBC]]}}</ref> Gedurende die eerste jaar van Trump se presidentskap het Del Rey beweer sy het probeer om towerkuns teen Trump te gebruik.<ref>{{Cite web|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-used-hex-on-donald-trump-2113859|title=Lana Del Rey confirms attempt to use witchcraft against Donald Trump|website=Nme.com|date=July 21, 2017|first=Nick|last=Reilly|access-date=March 20, 2021}}</ref> In November 2020 het Del Rey [[Joe Biden]] se verkiesing as President van die Verenigde State geëer deur "On Eagles' Wings" te cover.<ref>{{Cite news|url=https://www.billboard.com/articles/news/9480265/lana-del-rey-eagles-wings-hymn-cover-joe-biden-speech|title=Lana Del Rey Covers 'On Eagle's Wings' Hymn in Honor of Joe Biden's Acceptance Speech|newspaper=Billboard|date=November 8, 2020|first=Mitchell|last=Peters|access-date=March 20, 2021}}</ref> Tydens die vrystelling van die kunswerk vir ''Chemtrails Over the Country Club'' op Instagram, het Del Rey wydverspreide persdekking gekry vir die voorstel dat haar vriende, wat op die voorblad verskyn, "’n pragtige mengsel van alles" was, en gesê dat sy altyd "inklusief was sonder om selfs te probeer" deur haar loopbaan.<ref name="WP" /><ref>{{cite web |title=More Lana Del Rey drama ensues after her diversity comments about new album art |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2021-01-11/lana-del-rey-album-cover-video-chemtrails-over-the-country-club |website=Los Angeles Times |date=January 11, 2021 |first=Christie |last=D'Zurilla |access-date=January 26, 2021}}</ref> Del Rey het verduidelik, en gesê haar goeie vriende en kêrels was "rappers" en het haar kritici aangespreek, deur te sê dat voordat kommentators dit in 'n "WOC/POC-kwessie" verander het, sy "nie die een was wat die Capitol-gebou bestorm het nie" en was "besig om die wêreld te verander deur my lewe en gedagtes en liefde daar uit te sit".<ref>{{cite web |title=Lana Del Rey Reveals, Immediately Defends New Album Chemtrails Over the Country Club Cover |url=https://www.vulture.com/2021/01/lana-del-rey-reveals-chemtrails-over-the-country-club-cover.html |website=Vulture |date=January 11, 2021 |first=Halle |last=Kiefer |access-date=January 18, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=Lana Del Rey Reveals Chemtrails Over the Country Club Album Art and Tracklist |url=https://pitchfork.com/news/lana-del-rey-reveals-chemtrails-over-the-country-club-album-art-and-tracklist/ |date=January 10, 2021 |first=Evan |last=Minsker |website=Pitchfork |publisher=People |access-date=January 18, 2021}}</ref> Sy het vervolgens die kommentare uitgevee.<ref name="WP" /><ref>{{cite web |title=Lana Del Rey Criticized for album art |url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/music/2021/01/11/lana-del-rey-new-album-cover-criticism-comments/6626104002/ |work=[[USA Today]] |date=January 11, 2021 |first1=Jenny |last1=Ryu |first2=Charles |last2=Trepany |access-date=October 24, 2021}}</ref> Na kritiek van media-afsetpunte, het Del Rey getwiet: "’n Vrou kan steeds nie kwaad word nie, reg? Selfs wanneer 'n skare-mentaliteit probeer om aan te hits."<ref name="WP" /> ===Liefdadigheidswerk=== Oor die jare heen het Del Rey verskeie sake ondersteun en verskeie opnames beskikbaar gestel as aanbiedinge om sake te ondersteun waarin sy glo. Haar 2019-enkelsnit "Looking for America" is vrygestel in reaksie op die massa-skietvoorvalle op 3-4 Augustus 2019 in [[El Paso]], [[Texas]], en Dayton, [[Ohio]], met alle opbrengste van die lied wat gaan na verligtingsfondse wat slagoffers van die Augustus-skietvoorvalle en die 28 Julie 2019, Gilroy Garlic-feesskietvoorval bevoordeel.<ref>{{Cite web |last=Hampton |first=Rachelle |date=August 9, 2019 |title=Lana Del Rey's New Song Responds to the El Paso and Dayton Shootings |url=https://slate.com/culture/2019/08/lana-del-rey-shooting-song-looking-for-america-el-paso-dayton.html |access-date=October 18, 2022 |website=[[Slate Magazine]]}}</ref> In Oktober 2020 het sy $350&nbsp;000 uit die verkope van haar boek ''Violet Bent Backwards over the Grass'' aan DigDeep geskenk,<ref name="flagstaffbusinessnews/digdeep">{{cite news |title=DigDeep Bringing Clean Water to Navajo Homes |url=https://www.flagstaffbusinessnews.com/digdeep-bringing-clean-water-to-navajo-homes/ |access-date=September 19, 2023 |work=Flagstaff Business News |date=June 4, 2020 |archive-date=14 Oktober 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014174628/https://www.flagstaffbusinessnews.com/digdeep-bringing-clean-water-to-navajo-homes/ |url-status=dead }}</ref> 'n [[Los Angeles]]-gebaseerde<ref>{{cite web |title=FAQ |url=https://www.digdeep.org/faq |website=DIGDEEP |access-date=September 19, 2023}}</ref> [[Organisasie sonder winsoogmerk|nie-winsgewende organisasie]], gestig deur George McGraw in 2014, wat elektriese gepompte<ref name="redbull/navajo-water"/> water voorsien vir sommige van die mees afgeleë<ref name="kdnk/dig-deep-water">{{cite news |title=Project Dig Deep Brings Water to Navajo Homes |url=https://www.kdnk.org/news/2020-09-14/project-dig-deep-brings-water-to-navajo-homes |access-date=September 19, 2023 |work=KDNK |date=September 15, 2020 |location=Carbondale, Colorado}}</ref> gesinne en gemeenskappe<ref name="redbull/navajo-water">{{cite web |last1=Gifford |first1=Bill |title=On the Navajo reservation, a tiny nonprofit is bringing life-giving water to the Indigenous people hardest hit by the pandemic |url=https://www.redbull.com/us-en/theredbulletin/navajo-water-project-heroes-2020 |website=redbull.com |access-date=September 19, 2023 |date=December 1, 2020}}</ref> van die [[Navajo]]-nasie.<ref>{{cite web|last1=Reilly|first1=Nick|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-donates-350000-to-provide-navajo-nation-with-clean-water-2808918|title=Lana Del Rey donates $350,000 to provide Navajo Nation with clean water|work=[[NME]]|date=November 4, 2020|access-date=November 17, 2020}}</ref> Later in Desember het Del Rey 'n weergawe van "You'll Never Walk Alone" vrygestel om liefdadigheidsorganisasies te ondersteun wat deur die [[Liverpool F.C.]]-stigting ondersteun word.<ref>{{Cite web|date=December 1, 2020|first=Will|last=Lavin|title=Lana Del Rey announces limited edition 7" vinyl of 'You'll Never Walk Alone' cover|url=https://www.nme.com/news/music/lana-del-rey-announces-limited-edition-7-vinyl-of-youll-never-walk-alone-cover-for-charity-2829283|access-date=February 5, 2021|website=[[NME]]}}</ref> In die vroeë 2000's het Del Rey by 'n skuiling vir haweloses gewerk en deelgeneem aan humanitêre werk, insluitend die bou van huise by die Navajo-nasie.<ref>{{Cite web|url=https://www.instagram.com/tv/CAmxUDpgO8Y/|title=Instagram post by Lana Del Rey • May 25, 2020 at 9:29am UTC|website=Instagram}}</ref> ==Invloed== [[File:Lana Del Rey at Irving Plaza 13.jpg|250px|thumb|Del Rey tree op in 2012]] Del Rey is genoem as 'n invloed deur 'n aantal kunstenaars, insluitend [[Billie Eilish]],<ref>{{cite web|url=https://www.musicomh.com/reviews/albums/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell|title=Lana Del Rey – Norman Fucking Rockwell!|work=[[musicOMH]]|date=August 30, 2019|first=John|last=Murphy|access-date=January 30, 2020}}</ref> XXXTentacion,<ref>{{cite book |last1=Reiss |first1=Jonathan |title=Look at Me! |date=October 9, 2018 |publisher=Hachette Books |isbn=978-0-306-84541-3 |page=61 |url=https://www.hachettebooks.com/titles/jonathan-reiss/look-at-me/9780306845413/ |access-date=October 15, 2021}}</ref> Charli XCX, <ref>{{cite web |last=Breihan |first=Tom |title=Charli XCX Talks The Velvet Underground & Nico, Lana Del Rey, Celebrates Jack Antonoff At Variety’s Hitmakers Awards |url=https://www.stereogum.com/2290148/charli-xcx-talks-the-velvet-underground-nico-lana-del-rey-celebrates-jack-antonoff-at-varietys-hitmakers-awards/news/ |website=Stereogum |date=December 3, 2022 |access-date=May 1, 2025}}</ref> Clairo, <ref>{{cite web |last=Zadeh |first=Joe |title=Clairo pays homage to Lana Del Rey and poses with gun after 2025 Grammys |url=https://www.nme.com/news/music/clairo-pays-homage-to-lana-del-rey-and-poses-with-gun-after-2025-grammys-3834285 |website=NME |date=February 3, 2025 |access-date=May 1, 2025}}</ref> Beabadoobee, <ref>{{cite web |last=Ragusa |first=Paolo |title=Beabadoobee Channels Her Inner Lizzy Grant |url=https://officemagazine.net/beabadoobee-channels-her-inner-lizzy-grant |website=Office Magazine |date=May 2, 2022 |access-date=May 1, 2025}}</ref> Madison Beer, <ref>{{cite web |last=Willman |first=Chris |title=Madison Beer Talks About ‘Silence Between Songs,’ Her Lana Del Rey-Inspired New Album |url=https://variety.com/2023/music/news/madison-beer-silence-between-songs-lana-del-rey-album-interview-1235720528/ |website=Variety |date=September 22, 2023 |access-date=May 1, 2025}}</ref> [[Taylor Swift]],<ref>{{cite news |last=Mier |first=Tomás |title=Taylor Swift Praises Lana Del Rey's Stardom: 'She Knows She's the Best' |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/taylor-swift-lana-del-rey-stardom-praise-1235035312/ |work=Rolling Stone |date=May 27, 2025 |access-date=May 29, 2025}}</ref> Kacey Musgraves,<ref name="marks">{{cite news |last=Marks |first=Craig |title=Kacey Musgraves on ‘Deeper Well,’ her new album and finding peace in the chaos |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2024-03-13/kacey-musgraves-deeper-well-interview |work=Los Angeles Times |date=March 13, 2024 |access-date=May 13, 2025}}</ref> Kali Uchis,<ref name="marks" /> [[Chappell Roan]],<ref>{{Cite web |last=Samel |first=Ketki |date=2017-10-05 |title=Chappell Roan soars at Herbst Theatre despite lack of audience connection |url=https://www.dailycal.org/archives/chappell-roan-soars-at-herbst-theatre-despite-lack-of-audience-connection/article_1bce4428-2b8a-55bb-9d8f-5ca6935c9925.html |access-date=2025-03-11 |website=[[The Daily Californian]] |language=en}}</ref> en Olivia Rodrigo.<ref>{{cite magazine |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/music-news/lana-del-rey-billie-eilish-olivia-rodrigo-critics-waffle-house-1235593189/ |title=Lana Del Rey talks Billie Eilish, Olivia Rodrigo, critics, Waffle House |last=O'Connell |first=Mikey |magazine=The Hollywood Reporter |date=September 20, 2023 |access-date=September 20, 2023}}</ref> ''Billboard'' het ''Born to Die'' gekrediteer as een van die hoofkatalisators vir die verskuiwing van popmusiek van 'n oorwegend bruisende EDM-toon na 'n meer stemmige, hip-hop-beïnvloede palet in die middel-2010's, en het opgemerk dat Del Rey onontbeerlik is vir die dekade se popmusiek, met invloed op alternatiewe-georiënteerde popkunstenaars soos [[Lorde]], Halsey, Banks, [[Sky Ferreira]], Father John Misty, Sia, [[Miley Cyrus]], [[Selena Gomez]] en [[Taylor Swift]].<ref name="auto">{{cite magazine |title=Every Lana Del Rey Song, Ranked: Critic's List |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8528500/lana-del-rey-best-songs-ranked |magazine=Billboard |access-date=August 30, 2019}}</ref> In 2019 het ''Billboard'' "Born to Die" insluit onder die 100 liedjies wat die 2010's gedefinieer het, en bygevoeg dat dit "’n soniese verskuiwing gemerk het wat die poplandskap heeltemal verander het".<ref>{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8544101/lana-del-rey-born-to-die-songs-that-defined-the-decade|title=Songs That Defined the Decade: Lana Del Rey's 'Born to Die'|date=November 21, 2019|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|last=Shouneyia|first=Alexa}}</ref> ''Norman Fucking Rockwell!'' is aangewys as een van die 500 Grootste Albums van Alle Tye deur ''[[Rolling Stone]].''<ref name="Schewitz" /> Del Rey het lof ontvang van ouer kunstenaars, waarvan sommige inspirasies vir Del Rey self was, insluitend [[Bruce Springsteen]],<ref>{{Cite web |last=Lynch |first=Jessica |date=August 16, 2020 |title=Bruce Springsteen Calls Lana Del Rey "One of the Best Songwriters" |url=https://au.rollingstone.com/music/music-news/bruce-springsteen-lana-del-rey-from-his-home-to-yours-15698/ |access-date=December 9, 2023 |website=Rolling Stone Australia}}</ref> [[Joan Baez]],<ref>{{Cite web |last=Pearson |first=Victoria |date=July 6, 2023 |title=Lana Del Rey Wanted to Sing With Joan Baez. But First, She'd Have to Find Her. • T Australia |url=https://taustralia.com.au/lana-del-rey-joan-baez/ |access-date=December 9, 2023 |website=T Australia}}</ref> [[Elton John]],<ref>{{Cite magazine |date=October 24, 2019 |title=Musicians on Musicians: Elton John & Lana Del Rey |url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/elton-john-lana-del-rey-musicians-on-musicians-cover-902354/ |access-date=December 9, 2023 |magazine=Rolling Stone}}</ref> [[Courtney Love]],<ref>{{Cite web |last=Robinson |first=Ellie |date=December 28, 2022 |title=Courtney Love says Kurt Cobain and Lana Del Rey are the only "true musical geniuses" she's ever known |url=https://www.nme.com/en_au/news/music/courtney-love-says-kurt-cobain-and-lana-del-ray-are-the-only-true-musical-geniuses-shes-ever-known-3372107 |access-date=December 9, 2023 |website=NME}}</ref> en regisseurs [[David Lynch]] en [[John Waters]].<ref>{{Cite web |date=November 22, 2023 |title=John Waters and David Lynch really love Lana Del Rey |url=https://www.avclub.com/john-waters-david-lynch-praise-lana-del-rey-1851042613 |access-date=December 9, 2023 |website=The A.V. Club}}</ref> ''[[The Washington Post]]'' het Del Rey gelys as die enigste musikant op hul "Dekade van Invloed"-lys.<ref>{{cite news|last=Richards|first=Chris|date=October 24, 2019|title=Lana Del Rey is real|url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fgraphics%2f2019%2fentertainment%2flana-del-rey%2f%3f|newspaper=The Washington Post|access-date=November 6, 2020|url-access=subscription}}</ref> ''Pitchfork'' het haar benoem as een van die grootste lewende liedjieskrywers van die VSA.<ref>{{cite web |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/lana-del-rey-norman-fucking-rockwell/ |title=Lana Del Rey: Norman Fucking Rockwell! Album Review |work=Pitchfork |date=September 3, 2019 |first=Jenn |last=Pelly |access-date=October 24, 2021}}</ref> ''[[The Guardian]]'' het verklaar dat Del Rey se eie "suiwer vroulike waas" 'n "kenmerk is van die uitdagende vroulike popsterre wat nog kom".<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/music/2019/nov/25/destruction-of-female-pop-role-model-decade-in-music|title=New rules: the destruction of the female pop role model|first=Laura|last=Snapes|date=November 25, 2019|work=[[The Guardian]]}}</ref> Haar YouTube- en Vevo-bladsye het saam meer as sewe en 'n half miljard kyke.<ref>[https://www.youtube.com/user/LanaDelRey/about Lana Del Rey]. YouTube (May 5, 2011). Retrieved on March 22, 2020.</ref><ref>{{in lang|de}} [https://www.musikindustrie.de/markt-bestseller/gold-/platin-und-diamond-auszeichnung/datenbank/#topSearch Datenbank: BVMI]. Musikindustrie.de. Retrieved on March 22, 2020.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aria.com.au/accreditations|title=Accreditations – ARIA|website=Aria.com.au|access-date=October 8, 2020}}</ref> In 2022 het New York-universiteit se Clive Davis Institute of Recorded Music die herfsemesterkursus "Topics in Recorded Music: Lana Del Rey" geloods, wat handel oor Del Rey se musiek.<ref>{{Cite magazine|last=Aniftos|first=Rania|title=A Lana Del Rey Course Launched at NYU's Clive Davis Institute|url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-class-nyu-clive-davis-institute-1235142098/|date=September 20, 2022|access-date=September 21, 2022|magazine=Billboard}}</ref> ''Rolling Stone'' het Del Rey op nommer 175 geplaas op sy 2023-lys van die 200 Grootste Sangers van Alle Tye.<ref name="rollingstone.com" /> ''[[Rolling Stone| Rolling Stone UK]]'' het haar benoem as Die Grootste Amerikaanse Liedjieskrywer van die 21ste eeu (2023).<ref name="Ewens" /> == Toekennings == Del Rey het baie toekennings ontvang, insluitend 3 MTV Europe Music-toekennings, 2 [[Brit Award]]s, 'n Satellite-toekenning en 9 GAFFA-toekennings. Benewens hierdie toekennings, is sy ook benoem vir 11 Grammy-toekennings<ref name="Lana Del Rey">{{cite web|title=Lana Del Rey|url=https://www.grammy.com/grammys/artists/lana-del-rey|publisher=[[The Recording Academy]]|access-date=August 3, 2016|archive-date= 1 Maart 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180301131517/https://www.grammy.com/grammys/artists/lana-del-rey|url-status=dead}}</ref> en 'n Golden Globe-toekenning.<ref>{{cite web|title=Golden Globe Winners 2015: Complete List|url=https://variety.com/2015/film/news/golden-globe-winners-2015-updated-list-1201400369/|website=Variety|access-date=January 12, 2015|date=January 11, 2015}}</ref> == Persoonlike lewe == Del Rey het op 26 September 2024 met Jeremy Dufrene getrou in [[Louisiana]].<ref name="wedding marsh">{{cite news |last1=Saad |first1=Nardine |title=The wedding marsh: Lana Del Rey reportedly marries alligator tour guide Jeremy Dufrene |url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2024-09-27/lana-del-rey-wedding-jeremy-dufrene-alligator-guide-louisiana |work=Los Angeles Times |date=September 27, 2024}}</ref><ref name="Shock">{{cite news |last1=Spencer-Elliott |first1=Lydia |title=Lana Del Rey marries alligator tour guide Jeremy Dufrene in shock wedding in Louisiana |url=https://www.independent.co.uk/life-style/lana-del-rey-alligator-tour-guide-wedding-jeremy-dufrene-b2619884.html |work=The Independent |date=27 September 2024}}</ref> Dufrene is 'n toervaartkaptein in Des Allemands, [[Louisiana]]; Del Rey het in 2019 'n toer saam met hom onderneem.<ref name="About Lana">{{cite news |last1=LUTKIN |first1=AIMÉE |date=September 27, 2024 |title=All About Lana Del Rey's Husband, Jeremy Dufrene |url=https://www.elle.com/culture/celebrities/a62103404/who-is-lana-del-rey-boyfriend-jeremy-dufrene/ |work=Elle}}</ref><ref>{{cite news |last1=Petri |first1=Alexandra |title=Lana Del Rey Married a Normie. Other Celebrities Have Too. |url=https://www.nytimes.com/2024/10/23/arts/music/lana-del-rey-jeremy-dunfre-dolly-parton.html |work=New York Times|date=October 23, 2024}}</ref> Del Rey het verklaar dat sy in God glo.<ref>{{Cite web |last=Stimson |first=Brie |date=2023-10-10 |title=Lana Del Rey shuts down claims she practiced witchcraft on her tour |url=https://www.foxnews.com/entertainment/lana-del-rey-shuts-down-claims-practiced-witchcraft-tour#:~:text=The%20%22Say%20Yes%20to%20Heaven,would%20believe%20in%20God%20too. |access-date=2025-03-16 |website=Fox News |language=en-US}}</ref> Sy het in 2011 aan ''The Quietus'' gesê, "My begrip van God kom uit my eie persoonlike ervarings...want ek was so baie keer in die moeilikheid in New York dat as jy ek was, jy ook in God sou glo...Ek weet nie van een keer per week in 'n kerk bymekaarkom en al daardie dinge nie, maar toe ek gehoor het daar is 'n goddelike krag waarop jy 'n beroep kan doen, het ek dit gedoen. Ek veronderstel my benadering tot godsdiens is soos my benadering tot musiek – ek neem wat ek wil hê en laat die res.".<ref>{{Cite web |last=Calvert |first=John |date=2011-10-04 |title=Original Sin: An Interview With Lana Del Rey |url=https://thequietus.com/interviews/lana-del-rey-interview/ |access-date=2025-03-11 |website=[[The Quietus]] |language=en-GB}}</ref> == Diskografie == '''Ateljee-albums''' {{div col}} * ''Lana Del Ray'' (2010) * ''Born to Die'' (2012) * ''Ultraviolence'' (2014) * ''Honeymoon'' (2015) * ''Lust for Life'' (2017) * ''Norman Fucking Rockwell!'' (2019) * ''Chemtrails over the Country Club'' (2021) * ''Blue Banisters'' (2021) * ''Did You Know That There's a Tunnel Under Ocean Blvd'' (2023) * '' Stove'' (2026) {{div col end}} == Geskrewe werke == * ''Violet Bent Backwards over the Grass'' (2020) == Filmografie == {{div col}} * ''Poolside'' (2010) * ''National Anthem'' (2012) * ''Ride'' (2012) * ''Tropico'' (2013) * ''Hi, How Are You Daniel Johnston?'' (2015) * ''Freak'' (2016) * ''Tower of Song: A Memorial Tribute to Leonard Cohen'' (2017) * ''The Kacey Musgraves Christmas Show'' (2019) * ''Norman Fucking Rockwell'' (2019) {{div col end}} == Toere == * Born to Die Tour (2011-2012)<ref name="bandsintown5">{{cite web|url=http://www.bandsintown.com/LanaDelRey/past_events?page=5 |title=Lana Del Rey |website=bandsintown.com |access-date=April 17, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160417155424/http://www.bandsintown.com/LanaDelRey/past_events?page=5 |archive-date=April 17, 2016 }}</ref> * Paradise Tour (2013-2014)<ref name="bandsintown5"/> * The Endless Summer Tour (2015) * LA to the Moon Tour (2018) * The Norman Fucking Rockwell! Tour (2019)<ref>{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/lana-del-rey-norman-f-cking-rockwell-tour-866062/|title=Lana Del Rey Sets First Leg of Norman F-cking Rockwell Tour|first1=Daniel|last1=Kreps|date=August 1, 2019|magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref> * 2023-2024 tour * UK and Ireland Tour 2025<ref name=":0">{{Cite magazine |last=Smith |first=Thomas |date=2024-11-25 |title=Lana Del Rey Announces Dates For 2025 U.K. and Ireland Stadium Shows |url=https://www.billboard.com/music/music-news/lana-del-rey-uk-ireland-stadium-tour-2025-tickets-1235837928/ |access-date=2024-11-28 |magazine=Billboard |language=en-US}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Verdere leesstof == * Grande, P. B. (2020). Desire in Lana Del Rey. In Desire (pp. 195-226). Michigan State University Press. [https://doi.org/10.14321/j.ctv11vcdwg.9] * Chirkis, B. (March 26, 2024). How Lana Del Rey Promotes Feminism Through Her Sad Girl Persona. Trinity Tripod. [https://trinitytripod.com/arts/how-lana-del-rey-promotes-feminism-through-her-sad-girl-persona/#:~:text=A%20lot%20of%20Del%20Rey’s,feminine%20standards%20set%20by%20society.] == Eksterne skakels == {{Skakels na susterprojekte|wikt=no|commons=Category:Lana Del Rey|v=no|voy=no|n=no|s=no|b=no|d=Q37150}} * {{Official website|https://www.lanadelrey.com|Official website}} * {{AllMusic|class=artist|id=mn0002784799|label=Lana Del Rey}} * {{IMDb name|4787894}} * {{Discogs artist}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Del Rey, Lana}} [[Kategorie:Geboortes in 1985]] [[Kategorie:Lewende mense]] 1ae77105qsu9cwaplldmbzvosrk0lno 1 435351 2970302 2969612 2026-09-23T19:40:15Z Rooiratel 90342 /* Die naam van die museum in Afrikaans */ Antwoord 2970302 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Die naam van die museum in Afrikaans == Goeie middag @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]. Ek het 'n boekie in my besit waar die naam "Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis" op die voorblad gebruik word. Dit is hoekom ek my artikel die titel "Vliegtuie en ander lugvaartuitstallings van die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis" gegee het. Ek stel voor dat die naam van die skakel in Ditsong-museums dienooreenkomstig verander word. Iemand sal dan hopelik so 'n artikel skep. Dit sal nie ek wees nie, want ek weet niks van kanonne, tenks en sulke goed nie. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:30, 22 September 2026 (UTC) :Dankie @[[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], ek het dit nou verander. - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 19:40, 23 September 2026 (UTC) 0kjurk9fpqzm5ljm5kd1wohvti0mtgw 0 449669 2970342 2817781 2026-09-23T22:14:39Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970342 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van [[Kultusrolprent|kultusrolprente]]''' wat alfabeties volgens titel georganiseer is. Sien [[Lys van kultusrolprente]] vir die hooflys. {{A-Z multibladsy lys|Lys van kultusrolprente}} {| class="wikitable sortable" |- ! Rolprent titel !! Jaar !! Regisseur !! Verwysings |- | ''Y Tu Mamá También'' (''And Your Mother Too'') || 2001 || Alfonso Cuarón || <ref>https://books.google.be/books?id=dWX4AAAAQBAJ&pg=PA278&lpg=PA278&dq=cult+film+amores+perros&source=bl&ots=PZJnjcJ-ub&sig=afZI2LBdz_jFLxdYybBWPjuR97o&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwjr35e195LKAhUHLg8KHVQHATAQ6AEINDAD#v=onepage&q=cult%20film%20amores%20perros&f=false</ref> |- | ''Yellow Submarine'' || 1968 || George Dunning || <ref>{{cite news|url=http://news.nationalpost.com/2012/03/21/the-beatles-yellow-submarine-remastered-and-reissued/|title=The Beatles' Yellow Submarine remastered and reissued|last=Wright|first=Matthew|work=National Post|date=21 March 2012|accessdate=7 March 2015}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | ''Yōjū Toshi'' (''Wicked City'') || 1987 || Yoshiaki Kawajiri || <ref name="tasteofcinema1" /> |- | ''You Are What You Eat'' || 1968 || Barry Feinstein || <ref>{{Cite web |url=http://www.concertvault.com/tiny-tim/fillmore-auditorium-may-09-1968.html |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date=23 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160423025329/http://www.concertvault.com/tiny-tim/fillmore-auditorium-may-09-1968.html |url-status=dead }}</ref><ref>https://mubi.com/notebook/posts/daily-briefing-weekend-of-doom</ref><ref>http://www.theguardian.com/artanddesign/2011/oct/24/barry-feinstein</ref> |- | ''Young Frankenstein'' || 1974 || [[Mel Brooks]]|| <ref>{{Cite web |url=https://books.google.be/books?id=59SqBgAAQBAJ&pg=PA124&lpg=PA124&dq=beach+blanket+bingo+cult+film&source=bl&ots=ol9Cq3Cvzo&sig=fs6lY3CKfeiORwPP0RXA9Oh2kOw&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwir1panj6bKAhXIoA4KHQUvAL0Q6AEISjAG#v=onepage&q=beach%20blanket%20bingo%20cult%20film&f=false |title=argiefkopie |access-date= 7 Februarie 2016 |archive-date= 9 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240709192041/https://books.google.be/books?id=59SqBgAAQBAJ&pg=PA124&lpg=PA124&dq=beach+blanket+bingo+cult+film&source=bl&ots=ol9Cq3Cvzo&sig=fs6lY3CKfeiORwPP0RXA9Oh2kOw&hl=nl&sa=X&ved=0ahUKEwir1panj6bKAhXIoA4KHQUvAL0Q6AEISjAG#v=onepage&q=beach%20blanket%20bingo%20cult%20film&f=false#v=onepage&q=beach%20blanket%20bingo%20cult%20film&f=false |url-status=live }}</ref> |- |} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <!-- <ref name="Peary1">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1981 | title=Cult Movies: The Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51647-7 }}</ref> <ref name="Peary2">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1983 | title=Cult Movies 2: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-440-51632-3 }}</ref> <ref name="Peary3">{{cite book | last=Peary | first=Danny | authorlink=Danny Peary | year=1989 | title=Cult Movies 3: 50 More of the Classics, the Sleepers, the Weird, and the Wonderful | publisher=Dell Publishing | isbn=978-0-283-99806-5 }}</ref> <ref name="simpson">{{cite book | last=Simpson | first=Paul | year=2010 | title=The Rough Guide to Cult Movies: The Good, the Bad and the Very Weird | edition=3rd | publisher=[[Rough Guides]] | isbn=978-1-84836-213-0 }}</ref> --> }} 92zbkj6rinhouppmgfck3xhb6zk5ro6 0 450324 2970268 2891425 2026-09-23T18:58:29Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970268 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Bergpas | naam = Wylliespoort | beeld = | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | duimdrukkerkaart= Limpopo | duimdrukkeretiketposisie = onderkant | duimdrukkerkaartgrootte = | duimdrukkerkaartbyskrif = | breedtegraad = 22 | breedtegraad_m = 55 | breedtegraad_s = 0 | breedtegraad_NS = S | lengtegraad = 29 | lengtegraad_m = 56 | lengtegraad_s = 0 | lengtegraad_OW = O | ligging = Tussen [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] en [[Musina]] | helling = | hoogte = | lengte = | oppervlak = Teer | ingenieur = Lt. C.H. Wyllie | jaar begin = 1904 (oorspronklik) | jaar voltooi = | verbou = 1961 | bergreeks = [[Soutpansberg]] | pad = [[N1]] }} '''Wylliespoort''' is 'n [[bergpas]] deur ‘n nou kloof in die [[Soutpansberg]] in die Vhembe-distrik van [[Limpopo]], [[Suid-Afrika]].<ref name="mpsa" /><ref name="sav" /> Die eerste pas is in 1904 deur {{nowrap|lt. C.H. Wyllie}} uitgemeet. Die bestaande pad gaan deur twee tonnels (450&nbsp;m) en (274&nbsp;m) wat in 1961 voltooi en gebou is nadat die 'ou' pad weggespoel het. Die pas is net noord van [[Louis Trichardt, Limpopo|Louis Trichardt]] op die [[N1 (Suid-Afrika)|N1 nasionale pad]].<ref>[[B.P.J. Erasmus]]. ''[[Op Pad in Suid-Afrika]]''. 1995 {{ISBN|1-86842-026-4}}</ref> Die pas is by nagenoeg 22° 54′ suid, 29° 56′ oos en ±20 km van [[Louis Trichardt]] (Makhado) in die rigting van [[Musina]]. Dit is ‘n natuurlike geologiese verskynsel wat ‘n verbinding verskaf het deur die berge vir die [[Voortrekker]]s se ossewaens na die noorde, maar ook vir die migrasie en verspreiding van wilde diere en plante. Hierdie pas dra die naam van luit. C.H. Wyllie, ‘n Engelse ingenieur wat tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] na Suid-Afrika gekom het. Hy het aan die hoof gestaan van die bou van die hoofpad na die grens by [[Beitbrug]] in die jare 1904 tot 1907. Op hierdie plek het die pad die loop van die rivier gevolg en het die pad gevolglik verskeie male verspoel. Daarom is die hoofpad (die N1) hier in 1961 met twee tonnels, bekend as die Hendrik Verwoerd-tonnels van elk ‘n paar honderd meter lank, herbou. Rondom die poort is ‘n beskermde natuurgebied aanvanklik bekend as die plaas Marius en eiendom van [[Perskor]]. Dit is ‘n habitat vir bedreigde plant- en dierspesies. == Sien ook == * [[Lys van bergpasse in Suid-Afrika]] == Bronnelys == *de Waal, Benita: New era in conservation. In: Omgewing RSA. Departement van Omgewingsake. Deel 13, nr. 1, Januarie 1986 == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="mpsa">{{cite web|title=Wyllie's Poort (N1)|url=http://www.mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/limpopo/item/83-wyllie-s-poort.html|website=Mountain Passes South Africa|accessdate=28 January 2016}}</ref> <ref name="sav">https://www.sa-venues.com/attractionslm/wyllies-poort.php</ref> }} {{Gewensde beeld|Limpopo}} [[Kategorie:Bergpasse van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Limpopo]] [[Kategorie:Natuurreservate in Limpopo]] dwdki960whbny7q8kxlx7jgb4uen13u 0 451503 2970326 2868204 2026-09-23T21:15:24Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970326 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar |naam = Lucia Popp |geboortenaam = Lucia Poppová |beeld = Lucia Popp Portrait.jpg |beeldonderskrif = Lucia Popp as 26-jarige in die rol van Blonde in Mozart se ''Entfüring aus dem Saraglia'' |geboortedatum = [[12 November]] [[1939]] |geboorteplek = Záhorská Ves, [[Slowakye]] |sterfdatum = [[16 November]] [[1993]] (54 jaar oud) |sterfplek = [[München]], Duitsland |alma mater = Akademie van Uitvoerende Kunste in [[Bratislawa]] |beroep = [[Opera]]sangeres |instrument = Stem |jare_aktief = 1962–1993 |handtekening = }} '''Lucia Popp''' (gebore '''Lucia Poppová'''; [[12 November]] [[1939]]{{Spaced ndash}}[[16 November]] [[1993]]) was 'n [[Slowakye|Slowaakse]] operasopraan. Sy het haar loopbaan as 'n soubrette begin, maar later oorgeskakel na ligter liriese en liriese koloratuursopraanrolle; nóg later ligter [[Richard Strauss|Richard Strauss-]] en [[Richard Wagner|Wagner]]-rolle. Haar loopbaan het optredes by die Weense Staatsopera, die Metropolitan Opera, [[Royal Opera House|Covent Garden]] en [[La Scala]] ingesluit.<ref>{{Cite web|url=http://www.bach-cantatas.com/Bio/Popp-Lucia.htm|title=Lucia Popp (Soprano) – Short Biography|website=www.bach-cantatas.com|access-date=8 August 2018}}</ref> Popp was ook 'n hoogaangeskrewe liedersanger. == Lewe en loopbaan == Lucia Poppová is gebore in Záhorská Ves in die Slowaakse staat (later [[Tsjeggo-Slowakye]]; tans [[Slowakye]]). Haar ma was 'n sopraan saam met wie die jong Lucia dikwels duette tuis gesing het. Haar pa was 'n ingenieur en in 'n stadium 'n kulturele attaché by die Britse ambassade. Sy het aanvanklik geneeskunde aan die Universiteit van Bratislawa studeer,<ref name="forbes">Forbes, E. 1993. [https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-lucia-popp-1504963.html Obituary: Lucia Popp]. ''The Independent'', 18 November.</ref> maar later by die Akademie vir Uitvoerende Kunste in Bratislawa aangesluit om drama te studeer. Haar sangtalent is ontdek toe sy as Nicole in ''Le Bourgeois gentilhomme'' gekies is, 'n rol wat van die akteur vereis om ook te sing. Hoewel sy in hierdie tydperk sanglesse as mezzosopraan geneem het, het haar stem 'n baie hoë boonste register ontwikkel; tot só 'n mate dat haar professionele debuut op 23-jarige ouderdom as die Koningin van die Nag in [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se ''Die Towerfluit'' in Bratislawa was,<ref name=":0">Libbey, T. 2006. ''[[iarchive:nprlistenersency00libb|The NPR Listener's Encyclopedia of Classical Music]]''. National Public Radio (U.S.). New York: Workman Publishing Company.</ref> 'n rol wat sy in 'n 1963-opname onder leiding van [[Otto Klemperer]] herleef het. In 1963 het [[Herbert von Karajan]] haar genooi om by die Weense Staatsopera aan te sluit, waar sy as Barbarina in Mozart se ''Die huwelik van Figaro'' gedebuteer het. Popp het dwarsdeur haar loopbaan sterk bande met die Weense Staatsopera behou, en in 1979 is sy as 'n Oostenrykse Kammersängerin aangewys. Sy het in 1966 haar debuut in die [[Royal Opera House]] as Oscar in [[Giuseppe Verdi|Verdi]] se ''Un ballo in maschera'' gemaak, en haar debuut in die Metropolitan Opera in 1967 as die Koningin van die Nag.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=http://archives.metoperafamily.org/archives/scripts/cgiip.exe/WService=BibSpeed/fullcit.w?xCID=209500|title=''Die Zauberflöte'', 19 February 1967|publisher=Metropolitan Opera House|access-date=2 March 2020|archive-date= 2 Maart 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302043218/http://archives.metoperafamily.org/archives/scripts/cgiip.exe/WService%3DBibSpeed/fullcit.w%3FxCID%3D209500|url-status=dead}}</ref> In die 1970's (toe in haar 30's) het Popp van koloratuurrolle na liriese rolle oorgeskakel. Teen die 1980's (toe in haar 40's met 'n stem wat verdere volwassenheid bereik het) het sy belangriker rolle bygevoeg soos die gravin in [[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] se ''Die huwelik van Figaro'', die titelrol in Strauss se ''Arabella'', Adina in ''L'elisir d'amore'' en die Marschallin in ''Der Rosenkavalier.''<ref name=":0" /> As gevolg van hierdie groei het Popp verskeie rolle in dieselfde opera op verskillende stadiums in haar loopbaan gesing: sowel Zdenka as Arabella in [[Richard Strauss]] se ''Arabella''; sowel Susanna as die gravin in Mozart se ''Die Huwelik van Figaro''; sowel die Koningin van die Nag as Pamina in Mozart se ''Die Towerfluit''; sowel Zerlina as Donna Elvira en later Donna Anna in Mozart se ''Don Giovanni''; sowel Adele as Rosalinde in [[Johann Strauss II]] se ''Die Fledermaus''; sowel Ännchen as Agathe in [[Carl Maria von Weber|Weber]] se ''Der Freischütz''; en sowel Sophie as die Marschallin in Richard Strauss se ''Der Rosenkavalier''.<ref>{{Cite web|url=https://www.naxos.com/person/Lucia_Popp/7285.htm|title=Lucia Popp- Bio, Albums, Pictures – Naxos Classical Music.|website=www.naxos.com|access-date=16 August 2018}}</ref> Sy het ook die rol van Tereza in die 1963- Slowaakse film ''Janošik'' vertolk, wat oor die Slowaakse struikrower Juraj Jánošík gehandel het.<ref>{{IMDb-titel|0239515|Jánošík|(1963)}}</ref> Sy het die rol van Anna Page in die 1965-film ''Merry wives of Windsor'' 1965, op musiek deur Otto Nicolai. == Lewe, dood en nalatenskap == Haar eerste man was die Hongaarse pianis en dirigent György Fischer.<ref>{{Cite web|url=http://www.thejc.com/news/uk-news/103643/peter-fishers-work-lives|title=Peter Fisher's work lives on|website=The Jewish Chronicle|access-date=31 July 2017|archive-date=20 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920221946/http://www.thejc.com/news/uk-news/103643/peter-fishers-work-lives|url-status=dead}}</ref> In 1973 het sy 'n lang verhouding met Peter Jonas begin, wat toe die artistieke administrateur van die Chicago Simfonieorkes was. Hulle het later getrou, maar is in die 1980's geskei. Sy is in 1986 met die Duitse tenoor Peter Seiffert getroud. Popp is in 1993 in [[München]], Duitsland, op die ouderdom van 54 aan breinkanker oorlede.<ref name="forbes" /> Sy is in Cintorín Slávičie údolie in [[Bratislava|Bratislawa]] begrawe. Sy is deur Peter Seiffert oorleef. Op 12 Junie 2017 is 'n borsbeeld van Popp deur Juraj Čutek in die Weense Staatsopera onthul. <ref>Juhanová, D. 2017. ''Vo Viedenskej štátnej opere slávnostne odhalili bustu Lucie Poppovej''. Opera Slovakia, 13 Junie [[[in Slowaaks]]].</ref> In September 2024 het Popp die sewende plek behaal op die ''BBC Music Magazine'' se lys van die beste soprane van alle tye. Die lys is gebaseer op 'n peiling van 21 Britse musiekkritici en BBC-aanbieders.<ref>BBC Music Magazine. 2024. ''[https://www.classical-music.com/features/artists/20-greatest-sopranos-all-time Greatest sopranos of all time: 20 immortal divas, from Leontyne Price to Maria Callas]''. 11 September.</ref> == Opnames == [[Lêer:Lucia_Popp_small.JPG|duimnael| Popp in 1986]] Popp het selde rolle opgeneem wat sy nie ook op die verhoog vertolk het nie. Die paar uitsonderings sluit in Elisabeth in [[Richard Wagner|Wagner]] se ''Tannhäuser'' en die titelrol in [[Richard Strauss]] se ''Daphne''. Die volgende is 'n keur van haar opnames: {{Div col|colwidth=30em}} * [[Mozart]]:''Le nozze di Figaro'' as Susanna, saam met Te Kanawa, Von Stade, Allen, Ramey en Moll, onder leiding van Georg Solti (Decca) * Mozart: ''Le nozze di Figaro'' as gravin Almaviva, saam met Van Dam, Hendricks, Raimondi en Baltsa, onder leiding van Sir Neville Marriner (Philips) * Mozart: ''Don Giovanni'' as Zerlina, saam met Weikl, Bacquier, Sass, Price en Burrows, onder leiding van Georg Solti (Decca) * Mozart: ''Die Zauberflöte'' as die Koningin van die Nag, saam met with Janowitz, Berry, Gedda en Frick, onder leiding van Klemperer (EMI) * Mozart: ''Così fan tutte'' as Despina, saam met die New Philhamornia onder leiding van Otto Klemperer (EMI) * Mozart: ''Die Zauberflöte'' as Pamina, saam met Jerusalem, Brendel, Zednik en Gruberova, en onder leiding van Haitink (EMI) * Mozart: ''Idomeneo'' as Ilia, saam met Pavarotti, Baltsa, Nucci en Gruberova, onder leiding van Pritchard (Decca) * Mozart: ''Die Entführung aus dem Serail'' as Blonde, saam met Gedda, Rothenberger, Frick en Unger, onder leiding van Krips (EMI) * Mozart: ''La clemenza di Tito'' as Vitellia (vir die Harnoncourt-opname, Teldec); as Servilia (vir die Kertész-opname, Decca; en vir die Davis-opname, Philips) * Mozart: ''Il sogno di Scipione'' as Costanza, saam met Gruberová, Schreier en Mathis, onder leiding van Hager (Decca) * Orff: ''Carmina Burana'' met Unger, Wolansky en Noble, onder leiding van Rafael Frühbeck de Burgos (EMI) * [[Richard Strauss|R. Strauss]]: ''Intermezzo'' as Christine, saam met Dallapozza, Fischer-Dieskau en Finke, onder leiding van Sawallisch (EMI) * R. Strauss: ''Der Rosenkavalier'' as Sophie, saam met Domingo, Ludwig, Jones en Berry, onder leiding van Bernstein (Sony) * R. Strauss: ''Daphne'' as Daphne, saam met Goldberg, Schreier, Wenkel en Moll, onder leiding van Haitink (EMI) * R. Strauss: ''Vier letzte Lieder'', onder leiding van Klaus Tennstedt en die Londen Filharmoniese Orkes (EMI) * J. Strauss II: ''Die Fledermaus'' as Adele, saam met Várady, Weikl, Kollo en Prey, onder leiding van C. Kleiber (Deutsche Grammophon) * J. Strauss II: ''Die Fledermaus'' as Rosalinde, saam met Lind, Baltsa, Seiffert, Brendel en Rydl, onder leiding van Plácido Domingo (EMI) * [[Beethoven]]: ''Fidelio'' as Marzelline, saam met Janowitz, Kollo, Sotin, Fischer-Dieskau en Jungwirth, onder eiding van Bernstein (Deutsche Grammophon) * Humperdinck: ''Hansel and Gretel'' as Gretel, saam met Schlemm, Fassbaender, Gruberová, Hamari, Burrowes en Berry, onder leiding van Georg Solti (Decca) * Humperdinck: ''Hansel and Gretel'' as die Doufee, saam met Moffo, Donath, Ludwig, Fischer-Dieskau, Berthold en Auger, onder leiding van Eichhorn (RCA) * [[Christofh Willibald Gluck|Gluck]]: ''Orfeo ed Euridice'' as Euridice, saam met Lipovsek en Kaufmann, onder leiding van Hager (RCA) * [[Giuseppe Verdi|Verdi]]: ''Rigoletto'' as Gilda, saam met Weikl en Aragall, onder leiding van Gardelli (RCA) * [[Ruggiero Leoncavallo|Leoncavallo]]: ''Pagliacci'' as Nedda, saam met Atlantow en Weikl, onder leiding van Gardelli (RCA) * Leoncavallo: ''La bohème'' as Mimi, saam met Bonisolli, Weikl, Titus en Miltcheva, onder leiding van Wallberg (Orfeo) * [[Giacomo Puccini|Puccini]]: ''Suor Angelica'' as Angelica, saam met Lipovsek en Schiml, onder leiding van Patané (RCA) * Puccini: ''La bohème'' as Mimì, saam met Araiza, Daniels en Brendel, onder leiding van Stefan Soltesz (EMI) (gesing in Duits) * [[Gaetano Donizetti|Donizetti]]: ''L'elisir d'amore'' as Adina, saam met Peter Dvorský, Weikl en Nesterenko, onder leiding van Wallberg (RCA) * Donizetti: ''Don Pasquale'' as Norina, saam met Araiza, Weikl en Nesterenko, onder leiding van Wallberg (RCA) * Flotow: ''Martha'' as Martha, saam met Jerusalem, Soffel, Ridderbusch en Nimsgern, onder leiding van Wallberg (RCA) * Janáček: ''Příhody lišky Bystroušky'' as Bystrouška, saam met Randová, Jedlicka en Blachut, onder leiding van Mackerras (Decca) * Janáček: ''Jenůfa'' as Karolka, saam met Söderström, Dvorsky, Randova en Ochman, onder leiding van Mackerras (Decca) * Lehár: ''Der Graf von Luxemburg'' as Angèle, saam met Gedda, Böhme en Holm, onder leiding van Mattes (EMI) * [[Richard Wagner|Wagner]]: ''Tannhäuser'' as Elisabeth, saam met König, Moll en Meier, onder leiding van Haitink (EMI). * [[Georges Bizet|Bizet]]: ''Djamileh'' as Djamileh, saam met Bonisolli, Lafont en Pineau, onder leiding van Gardelli (Orfeo) {{Div col end}} === Videografie === Popp kan gesien word in die rol van Pamina in 'n uitvoering van ''Die Towerfluit'', wat in 1983 regstreeks in die Bayerische Staatsoper opgeneem en deur Philips uitgegee is (katalogusnommer 070 505-3). Sy is ook in [[Bedřich Smetana|Smetana]] se ''The Bartered Bride'' as Marie (die vroulike hoofrol) te sien, wat in 1982 in Wene opgeneem en deur [[Deutsche Grammophon]] uitgegee is (katalogusnommer 00440 073 4360); ook in ''Die Fledermaus'' as Rosalinda (TDK). Popp het ook die vroulike hoofrol in [[Carl Orff|Orff]] se ''Carmina Burana'' in die Hof van Liefde vertolk. Dit is in 1975 opgeneem en deur BMG Ariola uitgegee (katalogusnommer 74321 85285 9). Sy kan ook gesien word as Marzelline in Beethoven se ''Fidelio'' saam met Gundula Janowitz, onder leiding van Leonard Bernstein.<ref>{{Cite web|url=https://www.deutschegrammophon.com/en/cat/result?ART_ID=POPLU|title=Catalogue|publisher=[[Deutsche Grammophon]]|access-date=16 August 2018|archive-date=17 Augustus 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817023423/https://www.deutschegrammophon.com/en/cat/result?ART_ID=POPLU|url-status=dead}}</ref> Sy is ook te sien as Sophie in Richard Strauss se ''Der Rosenkavalier'' onder leiding van Carlos Kleiber met die Bayerisches Staatsorchester (DG 00440 073 4072), wat in 1979 opgeneem is. Daar bestaan ook 'n opname van haar met Strauss se ''Vier letzte Lieder'', onder leiding van Sir Georg Solti en die Chicago Simfonieorkes. In 1993 het sy die sopraanrol vertolk in [[Antonín Dvořák]] se ''Requiem'' saam met die Praagse Simfonieorkes onder leiding van Petr Altrichter (Arthaus Music-DVD 102145). == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Imdb naam|0691525}} * [http://www.bach-cantatas.com/Bio/Popp-Lucia.htm Lucia Popp (Soprano)] on ''Bach Cantatas'' * [https://www.musiklexikon.ac.at/ml/musik_P/Popp_Lucia.xml Lucia Popp] op ''Oesterreichisches Musiklexikon'' * [https://www.deutsche-biographie.de/sfz96828.html Lucia Popp] op ''Deutsche Biographie'' * [http://csoarchives.wordpress.com/2014/11/12/remembering-lucia-popp/ Posthumous 75th birthday tribute] op [http://csoarchives.wordpress.com/ From the Archives] ; Onderhoude * {{YouTube|id=thTGc57z-og|title=1985-onderhoud (deel 1)}} * {{YouTube|id=nvJL8sNwoeQ|title=1985-onderhoud (deel 2)}} * {{YouTube|id=4QeqMkuzIec|title=1990-onderhoud (deel 1)}} * {{YouTube|id=e4kzwo7SUrk|title=1990-onderhoud (deel 2)}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1993]] [[Kategorie:Geboortes in 1939]] [[Kategorie:Operasangers]] [[Kategorie:Slowaakse musici]] n8bfgi639fzc8rgg4ua8x4i6lke0nv1 0 453774 2970416 2967307 2026-09-24T07:28:13Z Balenda 83524 /* Inskrywings */ Inskryflys AZE 2970416 wikitext text/x-wiki {{F1 seisoen | Vorige = 2025 | Huidige = 2026 | Volgende = 2027 }} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] Die '''2026 Formule 1-seisoen''' is onderweg om die 77ste Formule 1-seisoen te wees. "Formule 1", amptelik die "FIA Formule Een Wêreldkampioenskap," is die hoogste klas van motorsport soos gedefinieer deur die Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Die kampioenskap, wat van Maart tot Desember gehou word, sal uit twee-en-twintig Grands Prix bestaan, nadat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] weens die voortdurende oorlog in die Midde-Ooste afgelas is. Die 2026-seisoen sal groot regulasieveranderinge inlui, met nuwe motors en enjins. Motors sal met aktiewe aërodinamika en beweegbare vleuels bekendgestel word. == Algemeen == ===Verandering in regulasies=== Die voorskrifte vir die enjin, aërodinamika, geometrie en veiligheidsregulasies sal almal vir die 2026-seisoen hersien word. ===Tegniese regulasies=== Die sewentiende weergawe van die tegniese regulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2025 gepubliseer.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_c_technical_-_iss_17_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section C Technical Regulations - Issue 17 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Afmetings en aërodinamika van motors=== Op 6 Junie 2024 is die 2026-motorkonsep onthul. Die konsep beskik oor nuwe aktiewe aërodinamika in beide die voor- en agtervlerke. In die konsep is die sleepverminderingstelsel afgeskaf en vervang deur 'n nuwe handmatige enjinmodus. Die wielbasis is verminder van 360 cm tot 340 cm, die breedte is verminder van 200 cm tot 190 cm, en die minimum massa is verminder tot 768 kg. Die breedte van die voor- en agterbande sal onderskeidelik met 2,5 cm en 3,0 cm verminder word. Die vloer sal 'n verminderde grondeffek hê om die probleme wat motors met bons tydens bestuur gehad het, te verlig. ===Kragbron=== Nuwe krageenheidregulasies sal vir die 2026-seisoen ingestel word. Die nuwe krageenhede sal steeds meer as 1 000 pk (750 kW) produseer, hoewel krag uit verskillende bronne aangewend word. Die enjinregulasies sal die 1.6-liter turbo-aangejaagde V6-binnebrandenjin behou wat sedert 2014 gebruik word. Die MGU-H (Motor Generator Unit - Heat), wat ook sedert 2014 gebruik word, sal egter verbied word, terwyl die krag van die MGU-K (Motor Generator Unit - Kinetic) verhoog sal word van 160 pk (120 kW) tot 470 pk (350 kW). Die krag van die interne verbrandingsgedeelte van die krageenheid sal afneem van 630 kW tot 400 kW. Die krageenhede sal 'n ten volle volhoubare brandstof gebruik wat deur Formule 1 ontwikkel word. Daar word verwag dat die krageenhede twee keer soveel elektriese energie as voorheen sal herwin. == Sportregulasies == Die sesde weergawe van die sportregulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2026 gepubliseer.<ref name=SR>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_b_sporting_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section B Sporting Regulations - Issue 06 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Naelren=== Hierdie seisoen, soos in 2025, sal die naelren by ses Grands Prix gehou word. Die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|Miami]], [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]], [[2026 Britse Grand Prix#Naelren|Britse]], [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse]] en [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|Singapoerse]] Grands Prix sal die naelren-formaat aanbied. Vir Kanada, Nederland en Singapoer sal dit die eerste keer wees waar 'n naelren plaasvind.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/formula-1-and-fia-announce-2026-sprint-calendar.3PyLPAazrBNe8kQIS3wOfY |titel=Formula 1 and FIA announce 2026 Sprint calendar |website=formula1.com |datum=16 September 2025}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.circuitzandvoort.nl/nieuws/formula-1-heineken-dutch-grand-prix-viert-unieke-motorsportgeschiedenis-in-nederland-met-laatste-editie-in-2026/ |titel=Formula 1 Heineken Dutch Grand Prix viert unieke motorsportgeschiedenis in Nederland met laatste editie in 2026 |website=circuitzandvoort.nl |datum=4 Desember 2024}}</ref> === Hittegevaar === Indien die amptelike weerdiens voorspel dat die hitte-indeks 30.5°C sal oorskry op enige stadium gedurende die naelren of wedren, of indien die wedrendirekteur so bepaal, kan 'n hittegevaar 24 uur voor die geskeduleerde begin van die naelren of wedren verklaar word. Sodra 'n hittegevaar verklaar is, moet bykomende items om die bestuurder te help afkoel, aangebring word. === Wegspringrooster === Die voorlopige wegspringrooster sal nie later nie as twee uur voor die geskeduleerde begin van die formasierondte vir die wedren aangekondig word. In vorige jare was dit vier uur. === Finansiële regulasies === Die sesde weergawe van die Finansiële Tegniese Regulasie is op 28 April 2026 deur FIA gepubliseer.<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_d_financial_-_f1_teams_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |title=2026 Formula 1 Section D Financial Regulations - Issue 04 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> == Kalender == [[Lêer:Formula_1_all_over_the_world-2026.svg|duimnael|280px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2026 aanbied, word in groen aangedui, vorige gasheerlande word in donkergrys aangedui.]] Op 10 Junie 2025 is die kalender amptelik aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6358632/gp-nederland-volgend-jaar-week-eerder-madrid-vervangt-imola-op-f1-kalender.html|title=GP Nederland volgend jaar week eerder, Madrid vervangt Imola op F1-kalender|date=10 Junie 2025|website=nu.nl}}</ref> Daar verskyn vier-en-twintig Grands Prix op die kalender.<ref>{{Cite web|url=https://racingnews365.nl/f1-onthult-kalender-voor-2026|title=F1 onthult kalender voor 2026|date=2025-06-10|website=RacingNews365.nl|access-date=10 Junie 2025}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%" !{{Afkorting|GP nr.|Grand Prix nommer sedert 1950}} !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Datum |- |{{Middel|1150}} !1 |[[Australiese Grand Prix|GP van Australië]] |{{AU-VLAG}} [[Albert Park Renbaan]] |[[Melbourne]] |8 Maart |- |{{Middel|1151}} !2 |[[Chinese Grand Prix|GP van China]] |{{CN-VLAG}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]] |[[Shanghai]] |15 Maart |- |{{Middel|1152}} !3 |[[Japannese Grand Prix|GP van Japan]] |{{JP-VLAG}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]] |Suzuka |29 Maart |- |{{Middel|1153}} !4 |[[Miami Grand Prix|GP van Miami]] |{{US-VLAG}} [[Miami International Autodrome]] |Miami Gardens ([[Florida]]) |3 Mei |- |{{Middel|1154}} !5 |[[Kanadese Grand Prix|GP van Kanada]] |{{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]] |[[Montreal]] ([[Quebec]]) |24 Mei |- |{{Middel|1155}} !7 |[[Monaco Grand Prix|GP van Monaco]] |{{MC-VLAG}} [[Monaco-renbaan]] |[[Monaco]] |7 Junie |- |{{Middel|1156}} !7 |[[Barcelona-Katalonië Grand Prix|GP van Barcelona-Katalonië]] |{{ES-VLAG}} [[Barcelona-Catalunya-renbaan]] |Montmeló |14 Junie |- |{{Middel|1157}} !8 |[[Oostenrykse Grand Prix|GP van Oostenryk]] |{{AT-VLAG}} [[Red Bull Ring]] |Spielberg |28 Junie |- |{{Middel|1158}} !9 |[[Britse Grand Prix|GP van Groot-Brittanje]] |{{GB-VLAG}} [[Silverstone-renbaan]] |Silverstone |5 Julie |- |{{Middel|1159}} !10 |[[Belgiese Grand Prix|GP van België]] |{{BE-VLAG}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]] |Stavelot |19 Julie |- |{{Middel|1160}} !11 |[[Hongaarse Grand Prix|GP van Hongarye]] |{{HU-VLAG}} [[Hungaroring]] |Mogyoród |26 Julie |- |{{Middel|1161}} !12 |[[Nederlandse Grand Prix|GP van Nederland]] |{{NL-VLAG}} [[Zandvoort-renbaan]] |Zandvoort |23 Augustus |- |{{Middel|1162}} !13 |[[Italiaanse Grand Prix|GP van Italië]] |{{IT-VLAG}} [[Autodromo Nazionale di Monza]] |Monza |6 September |- |{{Middel|1163}} !14 |[[Spaanse Grand Prix|GP van Spanje]] |{{ES-VLAG}} [[Circuito de Madring]] |[[Madrid]] |13 September |- |{{Middel|1164}} !15 |[[Azerbeidjanse Grand Prix|GP van Azerbeidjan]] |{{AZ-VLAG}} [[Bakoe-straatrenbaan]] |[[Bakoe]] |26 September |- |{{Middel|1165}} !16 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{MY-VLAG}} [[Sepang Internasionale Renbaan]] |Sepang |4 oktober |- |{{Middel|1166}} !17 |[[Singapoerse Grand Prix|GP van Singapoer]] |{{SG-VLAG}} [[Marinabaai Straatrenbaan]] |[[Singapoer|Singapore]] |11 Oktober |- |{{Middel|1167}} !18 |[[Verenigde State Grand Prix|GP van die Verenigde State]] |{{US-VLAG}} [[Circuit of the Americas]] |[[Austin, Texas|Austin]] ([[Texas]]) |25 Oktober |- |{{Middel|1168}} !19 |[[Meksikaanse Grand Prix|GP van Meksiko-Stad]] |{{MX-VLAG}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] |[[Meksikostad]] |1 November |- |{{Middel|1169}} !20 |[[Brasiliaanse Grand Prix|GP van São Paulo]] |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan]] |[[São Paulo]] |8 November |- |{{Middel|1170}} !21 |[[Las Vegas Grand Prix|GP van Las Vegas]] |{{US-VLAG}} [[Las Vegas Straatrenbaan]] |[[Las Vegas]] ([[Nevada]]) |21 November |- |{{Middel|1171}} !22 |[[Katarse Grand Prix|GP van Katar]] |{{Vlagikoon|QAT}} [[Losail Internasionale Renbaan]] |[[Lusail]] |29 November |- |{{Middel|1172}} !23 |[[Aboe Dhabi Grand Prix|GP van Aboe Dhabi]] |{{AE-VLAG}} [[Yas Marina-renbaan]] |[[Yas-eiland|Yas]] |6 Desember |} === Kalenderwysigings in 2026 === * Die [[Emilia-Romagna Grand Prix]] het van die kalender verdwyn omdat die kontrak nie hernu is nie. * Die [[Kanadese Grand Prix]] is op die kalender vervroeg om die doeltreffendheid van vragvervoer te verbeter. Vrag kan nou van Miami Gardens direk na [[Montreal]] vervoer word sonder om eers na Monaco en Montmeló in Europa te reis. * Die [[Spaanse Grand Prix]] sal by die Madring-straatrenbaan in Madrid gehou word in plaas van die [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], wat ook 'n ren genaamd die [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]] aanbied. * Die [[Nederlandse Grand Prix]] is vir die laaste keer op die kalender en sal vir die eerste keer 'n naelren aanbied. * Die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] word met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsviering op 27 September. Op versoek van die organiseerders sal die wedren op Saterdag 26 September gehou word. * Op 26 Julie 2026 is aangekondig dat die Bahreinse Grand Prix van Sakhir na die [[Sepang Internasionale Renbaan]] in Sepang, [[Maleisië]], verskuif word, waar die [[Maleisiese Grand Prix]] laas in 2017 gehou is. Die wedren op 4 Oktober sal amptelik die ''Gulf Air Bahreinse Grand Prix in Maleisië'' genoem word.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6404438/formule-1-in-oktober-naar-maleisie-als-vervanger-afgelaste-gp-bahrein.html |titel=Formule 1 in oktober naar Maleisië als vervanger afgelaste GP Bahrein |website=nu.nl |datum=2026-07-26}}</ref> === Afgelaste renne === Op 13 Maart 2026 word bekendgemaak dat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] nie sal plaasvind in April nie, vanweë die voortgesette oorlog in [[Iran]] en die Midde-Ooste.<ref>{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bahrain-and-saudi-arabian-grands-prix-will-not-take-place-in-april.1hnqllVG85RSt8pbFc5Ivx |titel=Bahrain and Saudi Arabian Grands Prix will not take place in April |website=formula1.com |datum=14 Maart 2026 | taal=en}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaat races in Bahrein en Saoedi-Arabië van de kalender halen wegens oorlog in het Midden-Oosten |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 85%" !Rondte !|Grand Prix ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Oorspronklike datum |- !4 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{BH-VLAG}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]] |[[Sakhir]] |12 April |- !5 |[[Saoedi-Arabiese Grand Prix|GP van Saoedi-Arabië]] |{{Vlagikoon|SAU}} [[Djedda-straatrenbaan]] |[[Djedda|Jeddah]] |19 April |} == Inskrywings == Die volgende vervaardigers en jaers is onder kontrak om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem. Alle spanne ding mee met bande wat slegs deur [[Pirelli]] verskaf word.<ref>{{en}}{{citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/pirelli-to-continue-as-formula-1s-exclusive-tyre-supplier-until-2027.7xJIxJyMe84N3p7k4iIMjK |titel=Pirelli to continue as Formula 1's exclusive tyre supplier until 2027 |website=formula1.com |datum=2023-10-10}}</ref> Elke span het ten minste twee renjaers ingeskryf, een vir elk van die twee verpligte motors. <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+{{Nowrap|Spanne en jaers wat gekontrakteer is om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem}} !Inskrywer !Vervaardiger !Onderstel !Kragbron !Nr. !Renjaer !{{Afkorting|Grands Prix|Rondtes ingeskryf}} !style="border-left:2px solid #aaaaaa"|Nr. !Renjaers in<br />vrye oefening !{{Afkorting|Rondtes|Rondtes ingeskryf}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{Vlagikoon|FRA}} BWT Alpine Formule 1-span !rowspan=2|[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]] |rowspan=2|A526<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/alpine/modeles.aspx |titel=Alpine Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref name="AlpineMercedes">{{nl}}{{Cite web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |titel=Alpine stapt vanaf 2026 over op Mercedes-motoren |website=Formule 1.nl |datum=12 November 2024 }}</ref> |{{Center|10}} |{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}}{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6318484/gasly-verbindt-formule-1-toekomst-aan-alpine-met-meerjarig-contract.html |titel=Gasly verbindt Formule 1-toekomst aan Alpine met meerjarig contract |website=nu.nl |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|61 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistITA2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-04}}</ref> |align=center|13 |- |{{Center|43}} |{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/alpine-verlengt-contract-franco-colapinto-bevestigt-line-up-2026-paul-aron/ |titel=Alpine verlengt contract Franco Colapinto, bevestigt line-up voor 2026 |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |datum=2025-11-07 |bezochtdatum=7 November 2025 |werk=Formule1.nl}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|61 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistHON2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_hungarian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Hungarian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-24}}</ref> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Aston Martin Aramco Formule 1-span !rowspan=2|[[Aston Martin F1|Aston Martin]] Aramco-[[Honda]] |rowspan=2|AMR26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/aston-martin/modeles.aspx |titel=Aston Martin Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Honda RA626H<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/honda-neemt-tijd-nieuwe-aston-martin-motor-ontwikkelen-laatste-moment/ |titel=Honda neemt tijd voor nieuwe Aston Martin-motor: ‘Ontwikkelen tot het laatste moment’ |website=formule1.nl |datum=2025-03-05 |bezochtdatum=2025-04-24}}</ref> |{{Center|14}} |{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2516397-formule-1-coureur-alonso-verlengt-contract-bij-aston-martin|titel=Formule 1-coureur Alonso verlengt contract bij Aston Martin |website=nos.nl |datum=2024-04-11}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_belgian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Belgian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-17}}</ref> |align=center|3, 10 |- |{{Center|18}} |{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]<ref name="Stroll">{{en}}{{Citeer web|url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-confirms-lance-stroll-for-2025-and-beyond |titel=Aston Martin Aramco confirms Lance Stroll for 2025 and beyond |website=astonmartinf1.com |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref name=entrylistOOS2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}</ref> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Atlassian Williams F1-span !rowspan=2|[[Williams F1|Atlassian Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|FW48<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/williams/modeles.aspx |titel=Williams Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |titel=Williams F1 team to use Mercedes engines until at least 2030 |website=Reuters |datum=2024-01-08}}</ref> |{{Center|23}} |{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-williams-confirm-albon-for-2023-on-new-multi-year-contract.1rpexVv61cyqPW7h7La6LZ.html |titel=Williams confirm Albon for 2023 on new multi-year contract |website=Formula1.com |datum=2023-08-03}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistCAT2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}</ref><ref name=entrylistITA2026/> |align=center|7, 13 |- |{{Center|55}} |{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2530783-formule-1-coureur-sainz-stapt-over-van-ferrari-naar-williams |titel=Formule 1-coureur Sainz stapt over van Ferrari naar Williams |website=nos.nl |datum=2024-07-29 |bezochtdatum=2024-07-29}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} Audi Revolut F1-span<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/officieel-audi-slaat-de-handen-ineen-met-formule-1-team |titel=Officieel: Audi slaat de handen ineen met Formule 1-team |website=racingnews365.nl |datum=26 Oktober 2022}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/audi-presenteert-titelsponsor-nieuw-f1-team-2026 |titel=Audi presenteert titelsponsor nieuw F1-team 2026 |website=racingnews365.nl |datum=30 Julie 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Audi F1-span|Audi]] |rowspan=2|R26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/audi/modeles.aspx |titel=Audi Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Audi AFR 26 Hybrid |{{Center|5}} |{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/formule-2-coureur-gabriel-bortoleto-2025-naar-sauber-line-up-compleet/ |titel=Formule 2-coureur Gabriel Bortoleto in 2025 naar Sauber, line-up compleet |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |website=Formule1.nl |datum=2024-11-06 |bezochtdatum=2024-11-06}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|27}} |{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2518255-hulkenberg-stapt-na-dit-seizoen-over-van-haas-naar-sauber-dat-vanaf-2026-audi-wordt |titel=Hülkenberg stapt na dit seizoen over van Haas naar Sauber, dat vanaf 2026 Audi wordt |website=nos.nl |datum=2024-04-26}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name="entrylistCAT2026" /> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/statement-on-general-motors-application-to-join-fia-formula-one-world.69uoRF1uwHwXkr4efkpnhc |titel=Statement on General Motors application to join FIA Formula One World Championship in 2026 |website=Formula 1.com |datum=25 November 2024 |bezochtdatum=24 April 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|MAC-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/cadillac/modeles.aspx |titel=Cadillac Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/breaking-gloednieuw-f1-team-tekent-eerste-motordeal |titel=Gloednieuw F1-team tekent eerste motordeal |website=racingnews365.nl |datum=2024-12-10}}</ref> |{{Center|11}} |{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref name=PERBOT>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2579988-veteranen-bottas-en-perez-keren-bij-nieuw-team-cadillac-terug-in-formule-1 |titel=Veteranen Bottas en Pérez keren bij nieuw team Cadillac terug in Formule 1|website=Nos.nl |datum=2025-08-26}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=entrylistITA2026/> |align=center|7, 13 |- |{{Center|77}} |{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref name=PERBOT/> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistHON2026/> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Scuderia Ferrari [[Hewlett-Packard|HP]] !rowspan=2|[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2|SF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nl.motorsport.com/f1/news/ferrari-onthult-naam-f1-auto-seizoen-2026/10788970/ |titel=Ferrari onthult naam van F1-auto die ommekeer moet brengen |datum=2026-01-11 |bezochtdatum=2026-01-12 |werk=nl.motorsport.com }}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.ferrari.com/en-NL/formula1/sf-26 |titel=Ferrari SF-26 |website=ferrari.com |datum=2026-01-23}}</ref> |{{Center|16}} |{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://racingnews365.nl/breaking-leclerc-verlengt-zijn-contract-bij-ferrari |titel=Leclerc verlengt zijn contract bij Ferrari voor onbepaalde tijd |website=racingnews365.nl |datum=2024-01-25}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|44}} |{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2507120-sensationele-transfer-is-rond-hamilton-rijdt-in-2025-voor-ferrari-sainz-weg |titel=Sensationele transfer is rond: Hamilton rijdt in 2025 voor Ferrari, Sainz weg |website=nos.nl |datum=2024-02-01}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] [[Haas F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-gazoo-racing-to-become-title-sponsors-of-haas-from-2026.7cSSDjuSpWld580YQKVtvh |titel=Toyota Gazoo Racing to become title sponsors of Haas from 2026 |website=formula1.com |datum=4 Desember 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|VF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/haas/modeles.aspx |titel=Haas Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6 |{{Center|31}} |{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-esteban-ocon-tekent-meerjarig-contract-bij-haas/ |titel=Esteban Ocon tekent meerjarig contract bij Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-25 }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|87}} |{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-oliver-bearman-tekent-meerjarig-contract-haas/ |titel=Ferrari-talent Oliver Bearman tekent meerjarig contract met Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-04 }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistHON2026/> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} McLaren Mastercard F1 Team !rowspan=2|[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|MCL40<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mclaren/modeles.aspx |titel=McLaren Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|1}} |{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/norris-verlengt-contract-en-wil-met-mclaren-op-jacht-naar-verstappen-en-red-bull/ |titel=Norris verlengt contract, wil met McLaren op jacht naar Verstappen en Red Bull |website=formule1.nl |datum=26 Januarie 2024 |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| 67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|81}} |{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-piastri-agrees-new-multi-year-contract-extension-with-mclaren.29O2HI46I2Te3orUqkwdwX |titel=Piastri agrees new multi-year contract extension with McLaren |datum=15 Oktober 2025 |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formule1.nl}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistHON2026/> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} {{Nowrap|Mercedes AMG Petronas F1-span}} !rowspan=2|[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |rowspan=2|F1 W17<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mercedes/modeles.aspx |titel=Mercedes Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|12}} |{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]<ref name=MER>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-and-antonelli-confirmed-as-2026-mercedes-line-up.1vrWrdgEflkIwPgaybBEDj |titel=Russell and Antonelli confirmed as 2026 Mercedes line-up |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formula1.com }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72 |{{DK-VLAG}} Frederik Vesti<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=entrylistHON2026/> |align=center|7, 11 |- |{{Center|63}} |{{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6364018/mercedes-gaat-door-met-russell-en-antonelli-hebben-bewezen-sterk-duo-te-zijn.html |titel=Mercedes gaat door met Russell en Antonelli: 'Hebben bewezen sterk duo te zijn' |website=nu.nl |datum=15 Oktober 2025}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=3|{{IT-VLAG}} Visa Cash App Racing Bulls F1-span !rowspan=3|[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=3|VCARB 03<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/racing-bulls/modeles.aspx |titel=Racing Bulls Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=3|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF>{{en}}{{Citeer web |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |titel=Ford returns to Formula 1; Strategic partner to Oracle Red Bull Racing for 2026 season and beyond |website=media.ford.com |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWLIN>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.visacashapprb.com/int-en/2026-driver-live-up-announcement |titel=Our Driver Line-Up For 2026 |website=visacashapprb.com |datum=2 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–11, 15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|90 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|22}} |{{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]]<ref name=LAWTSU>{{nl}}{{Cite web |url=https://f1journaal.be/officieel-isack-hadjar-mist-gp-van-nederland-liam-lawson-en-yuki-tsunoda-vallen-in-bij-red-bull-en-racing-bulls/ |titel=Isack Hadjar mist GP van Nederland, Liam Lawson en Yuki Tsunoda vallen in bij Red Bull en Racing Bulls |website=f1journaal.be |datum=2026-08-19}}</ref> |align=center|12–14 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |- |{{Center|41}} |{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]<ref name=LAWLIN/> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=3|{{AT-VLAG}} Oracle Red Bull Racing !rowspan=3|[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=3|RB22<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/red-bull/modeles.aspx |titel=Red Bull Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=3|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF/> |{{Center|3}} |{{nowrap|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]}}<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6187089/verstappen-verlengt-contract-en-blijft-tot-en-met-2028-bij-red-bull.html |titel=Verstappen verlengt contract en blijft tot en met 2028 bij Red Bull |website=nu.nl |datum=2022-09-22}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistITA2026/> |align=center|13 |- |{{Center|6}} |{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2592751-hadjar-volgt-tsunoda-op-als-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing|titel=Hadjar volgt Tsunoda op als teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing|website=Nos.nl|datum=1 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–11, 15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWTSU/> |align=center|12–14 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !colspan="10" align=center| Bron: FIA<ref name=inskryflys>{{en}}{{citeer web|url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2026/2026-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2026 FIA Formula One World Championship Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2025-12-19}}</ref><ref>Amptelike inskrywingslyste: * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_australian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Australian Grand Prix – Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-06}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Chinese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-13}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Miami Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-01}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Canadian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-22}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Monaco Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-05}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_british_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 British Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-03}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_belgian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Belgian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-17}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_hungarian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Hungarian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-24}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_dutch_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Dutch Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-08-21}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-04}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_spanish_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Spanish Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-11}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Azerbaijan Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-24}}</ref> |}</div> == Uitslae en ranglys == === Grands Prix === <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {|class="wikitable" style=font-size:85% !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] !Voorste wegspringplek !Vinnigste ronde !Wenner<br/>(renjaer) !Wenner<br/>(vervaardiger) !Verslag |- !1 | {{AU-VLAG}} [[Australiese Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Australiese Grand Prix|Verslag]] |- !2 | {{CN-VLAG}} [[Chinese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Chinese Grand Prix|Verslag]] |- !3 | {{JP-VLAG}} [[Japannese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Japannese Grand Prix|Verslag]] |- !4 | [[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]] [[Miami Grand Prix]] +Naelren '''*²''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Miami Grand Prix|Verslag]] |- !5 | {{CA-VLAG}} [[Kanadese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Kanadese Grand Prix|Verslag]] |- !6 | {{MC-VLAG}} [[Monaco Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Monaco Grand Prix|Verslag]] |- !7 | {{nowrap|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]] [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]]}} | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|Verslag]] |- !8 | {{AT-VLAG}} [[Oostenrykse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]] |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Britse Grand Prix]] +Naelren '''*³''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Britse Grand Prix|Verslag]] |- !10 | {{BE-VLAG}} [[Belgiese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Belgiese Grand Prix|Verslag]] |- !11 | {{HU-VLAG}} [[Hongaarse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[2026 Hongaarse Grand Prix|Verslag]] |- !12 | {{NL-VLAG}} [[Nederlandse Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[2026 Nederlandse Grand Prix|Verslag]] |- !13 | {{IT-VLAG}} [[Italiaanse Grand Prix]] | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Italiaanse Grand Prix|Verslag]] |- !14 | {{ES-VLAG}} [[Spaanse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Spaanse Grand Prix|Verslag]] |- !15 | {{AZ-VLAG}} [[Azerbeidjanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- !16 | {{MY-VLAG}} [[Bahreinse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Bahreinse Grand Prix|Verslag]] |- !17 | {{SG-VLAG}} [[Singapoerse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Singapoerse Grand Prix|Verslag]] |- !18 | {{VS-VLAG}} [[Verenigde State Grand Prix]] | | | | | [[2026 Verenigde State Grand Prix|Verslag]] |- !19 | [[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]] [[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] | | | | | [[2026 Meksikostad Grand Prix|Verslag]] |- !20 | [[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]] [[Brasiliaanse Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] | | | | | [[2026 São Paulo Grand Prix|Verslag]] |- !21 | [[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]] [[Las Vegas Grand Prix]] | | | | | [[2026 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- !22 | {{vlagikoon|QAT}} [[Katarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Katarse Grand Prix|Verslag]] |- !23 | [[Beeld:Flag of Abu Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]] [[Aboe Dhabi Grand Prix]] | | | | | [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]] |} </div> '''*¹''' [[George Russell]] wen drie naelrenne: die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese Grand Prix]], die [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese Grand Prix]] asook die [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse Grand Prix]].<br/> '''*²''' [[Lando Norris]] wen die [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|naelren van die Miami Grand Prix]].<br/> '''*³''' [[Kimi Antonelli]] wen die [[2026 Britse Grand Prix#Naelrenuitslag|naelren van die Britse Grand Prix]].<br/> === Puntestelsel === Punte word volgens 'n glyskaal toegeken vir die eerste tien geklassifiseerde renjaers. Punte vir die naelren word op 'n glyskaal toegeken vir die eerste agt geklassifiseerde renjaers. Die punte vir elke wedren word soos volg toegeken: {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center" |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Plek''' |bgcolor=ffffbf|{{0}}'''1ste'''{{0}} |bgcolor=dfdfdf|{{0}}'''2de'''{{0}} |bgcolor=ffdf9f|{{0}}'''3de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''4de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''5de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''6de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''7de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''8de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''9de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''10de'''{{0}} |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Grand Prix''' |bgcolor=ffffbf|25 |bgcolor=dfdfdf|18 |bgcolor=ffdf9f|15 |bgcolor=dfffdf|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|2 |bgcolor=dfffdf|1 |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Naelren''' |bgcolor=ffffff|8 |bgcolor=ffffff|7 |bgcolor=ffffff|6 |bgcolor=ffffff|5 |bgcolor=ffffff|4 |bgcolor=ffffff|3 |bgcolor=ffffff|2 |bgcolor=ffffff|1 |} === Ranglys van renjaers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class= "wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |- !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !1 |12 |align=left|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ANT|seasonpoints}} |- !2 |63 |align=left|{{GB-VLAG}} [[George Russell]] |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF{{Pictogram poleposition}}</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=ffdf9f|^'''1'''3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|RUS|seasonpoints}} |- !3 |44 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAM|seasonpoints}} |- !4 |1 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|NOR|seasonpoints}} |- !5 |16 |align=left|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|^'''2'''5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LEC|seasonpoints}} |- !6 |3 |align=left|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=efcfff|^'''6'''<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|VER|seasonpoints}} |- !7 |81 |align=left|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|^'''5'''6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PIA|seasonpoints}} |- !8 |6 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAD|seasonpoints}} |- !9 |30 |align=left|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LAW|seasonpoints}} |- !10 |10 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''10 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|GAS|seasonpoints}} |- !11 |41 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LIN|seasonpoints}} |- !12 |43 |align=left|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|COL|seasonpoints}} |- !13 |87 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BEA|seasonpoints}} |- !14 |5 |align=left|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOR|seasonpoints}} |- !15 |27 |align=left|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HUL|seasonpoints}} |- !16 |55 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16| |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|SAI|seasonpoints}} |- !17 |23 |align=left|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALB|seasonpoints}} |- !18 |31 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|OCO|seasonpoints}} |- !19 |14 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALO|seasonpoints}} |- !20 |22 |align=left|{{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|TSU|seasonpoints}} |- !21 |18 |align=left|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|STR|seasonpoints}} |- !22 |77 |align=left|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOT|seasonpoints}} |- !23 |11 |align=left|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PER|seasonpoints}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. === Ranglys van vervaardigers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |-valign="top" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|1 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |align=center|12<!--ANT--> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|503 |- |align=center|63<!--RUS--> |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=ffdf9f|^'''1'''3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|2 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |align=center|16<!--LEC--> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|^'''2'''5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|358 |- |align=center|44<!--HAM--> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram snelste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|3 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|1<!--NOR--> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|306 |- |align=center|81<!--PIA--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 vc |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|^'''5'''6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=3|4 |rowspan=3 align=left|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|3<!--VER--> |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=efcfff|^'''6'''<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f| |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=3 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|230 |- |align=center|6<!--HAD--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |- |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=3|5 |rowspan=3 align=left|{{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=3 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|77 |- |align=center|22<!--TSU--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |- |align=center|41<!--LIN--> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|6 |rowspan=2 align=left|{{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|10<!--GAS--> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''10 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|68 |- |align=center|43<!--COL--> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|7 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |align=center|31<!--OCO--> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dffddf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|21 |- |align=center|87<!--BEA--> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|8 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] |align=center|5<!--BOR--> |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|17 |- |align=center|27<!--HUL--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|9 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|23<!--ALB--> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|11 |- |align=center|55<!--SAI--> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|10 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-<br/>[[Honda]] |align=center|14<!--ALO--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|3 |- |align=center|18<!--STR--> |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|11 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |align=center|11<!--PER--> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|0 |- |align=center|77<!--BOT--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Formule Een-seisoene]] i8jg90zux24l2u1gwe65q2a1z1xe24y 2970417 2970416 2026-09-24T07:28:40Z Balenda 83524 /* Inskrywings */ 2970417 wikitext text/x-wiki {{F1 seisoen | Vorige = 2025 | Huidige = 2026 | Volgende = 2027 }} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] Die '''2026 Formule 1-seisoen''' is onderweg om die 77ste Formule 1-seisoen te wees. "Formule 1", amptelik die "FIA Formule Een Wêreldkampioenskap," is die hoogste klas van motorsport soos gedefinieer deur die Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Die kampioenskap, wat van Maart tot Desember gehou word, sal uit twee-en-twintig Grands Prix bestaan, nadat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] weens die voortdurende oorlog in die Midde-Ooste afgelas is. Die 2026-seisoen sal groot regulasieveranderinge inlui, met nuwe motors en enjins. Motors sal met aktiewe aërodinamika en beweegbare vleuels bekendgestel word. == Algemeen == ===Verandering in regulasies=== Die voorskrifte vir die enjin, aërodinamika, geometrie en veiligheidsregulasies sal almal vir die 2026-seisoen hersien word. ===Tegniese regulasies=== Die sewentiende weergawe van die tegniese regulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2025 gepubliseer.<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_c_technical_-_iss_17_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section C Technical Regulations - Issue 17 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Afmetings en aërodinamika van motors=== Op 6 Junie 2024 is die 2026-motorkonsep onthul. Die konsep beskik oor nuwe aktiewe aërodinamika in beide die voor- en agtervlerke. In die konsep is die sleepverminderingstelsel afgeskaf en vervang deur 'n nuwe handmatige enjinmodus. Die wielbasis is verminder van 360 cm tot 340 cm, die breedte is verminder van 200 cm tot 190 cm, en die minimum massa is verminder tot 768 kg. Die breedte van die voor- en agterbande sal onderskeidelik met 2,5 cm en 3,0 cm verminder word. Die vloer sal 'n verminderde grondeffek hê om die probleme wat motors met bons tydens bestuur gehad het, te verlig. ===Kragbron=== Nuwe krageenheidregulasies sal vir die 2026-seisoen ingestel word. Die nuwe krageenhede sal steeds meer as 1 000 pk (750 kW) produseer, hoewel krag uit verskillende bronne aangewend word. Die enjinregulasies sal die 1.6-liter turbo-aangejaagde V6-binnebrandenjin behou wat sedert 2014 gebruik word. Die MGU-H (Motor Generator Unit - Heat), wat ook sedert 2014 gebruik word, sal egter verbied word, terwyl die krag van die MGU-K (Motor Generator Unit - Kinetic) verhoog sal word van 160 pk (120 kW) tot 470 pk (350 kW). Die krag van die interne verbrandingsgedeelte van die krageenheid sal afneem van 630 kW tot 400 kW. Die krageenhede sal 'n ten volle volhoubare brandstof gebruik wat deur Formule 1 ontwikkel word. Daar word verwag dat die krageenhede twee keer soveel elektriese energie as voorheen sal herwin. == Sportregulasies == Die sesde weergawe van die sportregulasies vir die 2026-seisoen is op 28 April 2026 gepubliseer.<ref name=SR>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_b_sporting_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |titel=2026 Formula 1 Section B Sporting Regulations - Issue 06 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> ===Naelren=== Hierdie seisoen, soos in 2025, sal die naelren by ses Grands Prix gehou word. Die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese]], [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|Miami]], [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese]], [[2026 Britse Grand Prix#Naelren|Britse]], [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse]] en [[2026 Singapoerse Grand Prix#Naelren|Singapoerse]] Grands Prix sal die naelren-formaat aanbied. Vir Kanada, Nederland en Singapoer sal dit die eerste keer wees waar 'n naelren plaasvind.<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article/formula-1-and-fia-announce-2026-sprint-calendar.3PyLPAazrBNe8kQIS3wOfY |titel=Formula 1 and FIA announce 2026 Sprint calendar |website=formula1.com |datum=16 September 2025}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.circuitzandvoort.nl/nieuws/formula-1-heineken-dutch-grand-prix-viert-unieke-motorsportgeschiedenis-in-nederland-met-laatste-editie-in-2026/ |titel=Formula 1 Heineken Dutch Grand Prix viert unieke motorsportgeschiedenis in Nederland met laatste editie in 2026 |website=circuitzandvoort.nl |datum=4 Desember 2024}}</ref> === Hittegevaar === Indien die amptelike weerdiens voorspel dat die hitte-indeks 30.5°C sal oorskry op enige stadium gedurende die naelren of wedren, of indien die wedrendirekteur so bepaal, kan 'n hittegevaar 24 uur voor die geskeduleerde begin van die naelren of wedren verklaar word. Sodra 'n hittegevaar verklaar is, moet bykomende items om die bestuurder te help afkoel, aangebring word. === Wegspringrooster === Die voorlopige wegspringrooster sal nie later nie as twee uur voor die geskeduleerde begin van die formasierondte vir die wedren aangekondig word. In vorige jare was dit vier uur. === Finansiële regulasies === Die sesde weergawe van die Finansiële Tegniese Regulasie is op 28 April 2026 deur FIA gepubliseer.<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.fia.com/system/files/documents/fia_2026_f1_regulations_-_section_d_financial_-_f1_teams_-_iss_06_-_2026-04-28.pdf |title=2026 Formula 1 Section D Financial Regulations - Issue 04 |website=fia.com |datum=2026-04-28}}</ref> == Kalender == [[Lêer:Formula_1_all_over_the_world-2026.svg|duimnael|280px|Lande wat 'n [[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] in 2026 aanbied, word in groen aangedui, vorige gasheerlande word in donkergrys aangedui.]] Op 10 Junie 2025 is die kalender amptelik aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6358632/gp-nederland-volgend-jaar-week-eerder-madrid-vervangt-imola-op-f1-kalender.html|title=GP Nederland volgend jaar week eerder, Madrid vervangt Imola op F1-kalender|date=10 Junie 2025|website=nu.nl}}</ref> Daar verskyn vier-en-twintig Grands Prix op die kalender.<ref>{{Cite web|url=https://racingnews365.nl/f1-onthult-kalender-voor-2026|title=F1 onthult kalender voor 2026|date=2025-06-10|website=RacingNews365.nl|access-date=10 Junie 2025}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 90%" !{{Afkorting|GP nr.|Grand Prix nommer sedert 1950}} !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Datum |- |{{Middel|1150}} !1 |[[Australiese Grand Prix|GP van Australië]] |{{AU-VLAG}} [[Albert Park Renbaan]] |[[Melbourne]] |8 Maart |- |{{Middel|1151}} !2 |[[Chinese Grand Prix|GP van China]] |{{CN-VLAG}} [[Shanghai Internasionale Renbaan]] |[[Shanghai]] |15 Maart |- |{{Middel|1152}} !3 |[[Japannese Grand Prix|GP van Japan]] |{{JP-VLAG}} [[Suzuka Internasionale Renbaan]] |Suzuka |29 Maart |- |{{Middel|1153}} !4 |[[Miami Grand Prix|GP van Miami]] |{{US-VLAG}} [[Miami International Autodrome]] |Miami Gardens ([[Florida]]) |3 Mei |- |{{Middel|1154}} !5 |[[Kanadese Grand Prix|GP van Kanada]] |{{CA-VLAG}} [[Gilles Villeneuve-renbaan]] |[[Montreal]] ([[Quebec]]) |24 Mei |- |{{Middel|1155}} !7 |[[Monaco Grand Prix|GP van Monaco]] |{{MC-VLAG}} [[Monaco-renbaan]] |[[Monaco]] |7 Junie |- |{{Middel|1156}} !7 |[[Barcelona-Katalonië Grand Prix|GP van Barcelona-Katalonië]] |{{ES-VLAG}} [[Barcelona-Catalunya-renbaan]] |Montmeló |14 Junie |- |{{Middel|1157}} !8 |[[Oostenrykse Grand Prix|GP van Oostenryk]] |{{AT-VLAG}} [[Red Bull Ring]] |Spielberg |28 Junie |- |{{Middel|1158}} !9 |[[Britse Grand Prix|GP van Groot-Brittanje]] |{{GB-VLAG}} [[Silverstone-renbaan]] |Silverstone |5 Julie |- |{{Middel|1159}} !10 |[[Belgiese Grand Prix|GP van België]] |{{BE-VLAG}} [[Circuit de Spa-Francorchamps]] |Stavelot |19 Julie |- |{{Middel|1160}} !11 |[[Hongaarse Grand Prix|GP van Hongarye]] |{{HU-VLAG}} [[Hungaroring]] |Mogyoród |26 Julie |- |{{Middel|1161}} !12 |[[Nederlandse Grand Prix|GP van Nederland]] |{{NL-VLAG}} [[Zandvoort-renbaan]] |Zandvoort |23 Augustus |- |{{Middel|1162}} !13 |[[Italiaanse Grand Prix|GP van Italië]] |{{IT-VLAG}} [[Autodromo Nazionale di Monza]] |Monza |6 September |- |{{Middel|1163}} !14 |[[Spaanse Grand Prix|GP van Spanje]] |{{ES-VLAG}} [[Circuito de Madring]] |[[Madrid]] |13 September |- |{{Middel|1164}} !15 |[[Azerbeidjanse Grand Prix|GP van Azerbeidjan]] |{{AZ-VLAG}} [[Bakoe-straatrenbaan]] |[[Bakoe]] |26 September |- |{{Middel|1165}} !16 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{MY-VLAG}} [[Sepang Internasionale Renbaan]] |Sepang |4 oktober |- |{{Middel|1166}} !17 |[[Singapoerse Grand Prix|GP van Singapoer]] |{{SG-VLAG}} [[Marinabaai Straatrenbaan]] |[[Singapoer|Singapore]] |11 Oktober |- |{{Middel|1167}} !18 |[[Verenigde State Grand Prix|GP van die Verenigde State]] |{{US-VLAG}} [[Circuit of the Americas]] |[[Austin, Texas|Austin]] ([[Texas]]) |25 Oktober |- |{{Middel|1168}} !19 |[[Meksikaanse Grand Prix|GP van Meksiko-Stad]] |{{MX-VLAG}} [[Autódromo Hermanos Rodríguez]] |[[Meksikostad]] |1 November |- |{{Middel|1169}} !20 |[[Brasiliaanse Grand Prix|GP van São Paulo]] |{{BR-VLAG}} [[José Carlos Pace-renbaan]] |[[São Paulo]] |8 November |- |{{Middel|1170}} !21 |[[Las Vegas Grand Prix|GP van Las Vegas]] |{{US-VLAG}} [[Las Vegas Straatrenbaan]] |[[Las Vegas]] ([[Nevada]]) |21 November |- |{{Middel|1171}} !22 |[[Katarse Grand Prix|GP van Katar]] |{{Vlagikoon|QAT}} [[Losail Internasionale Renbaan]] |[[Lusail]] |29 November |- |{{Middel|1172}} !23 |[[Aboe Dhabi Grand Prix|GP van Aboe Dhabi]] |{{AE-VLAG}} [[Yas Marina-renbaan]] |[[Yas-eiland|Yas]] |6 Desember |} === Kalenderwysigings in 2026 === * Die [[Emilia-Romagna Grand Prix]] het van die kalender verdwyn omdat die kontrak nie hernu is nie. * Die [[Kanadese Grand Prix]] is op die kalender vervroeg om die doeltreffendheid van vragvervoer te verbeter. Vrag kan nou van Miami Gardens direk na [[Montreal]] vervoer word sonder om eers na Monaco en Montmeló in Europa te reis. * Die [[Spaanse Grand Prix]] sal by die Madring-straatrenbaan in Madrid gehou word in plaas van die [[Circuit de Barcelona-Catalunya]], wat ook 'n ren genaamd die [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]] aanbied. * Die [[Nederlandse Grand Prix]] is vir die laaste keer op die kalender en sal vir die eerste keer 'n naelren aanbied. * Die [[Azerbeidjanse Grand Prix]] word met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsviering op 27 September. Op versoek van die organiseerders sal die wedren op Saterdag 26 September gehou word. * Op 26 Julie 2026 is aangekondig dat die Bahreinse Grand Prix van Sakhir na die [[Sepang Internasionale Renbaan]] in Sepang, [[Maleisië]], verskuif word, waar die [[Maleisiese Grand Prix]] laas in 2017 gehou is. Die wedren op 4 Oktober sal amptelik die ''Gulf Air Bahreinse Grand Prix in Maleisië'' genoem word.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6404438/formule-1-in-oktober-naar-maleisie-als-vervanger-afgelaste-gp-bahrein.html |titel=Formule 1 in oktober naar Maleisië als vervanger afgelaste GP Bahrein |website=nu.nl |datum=2026-07-26}}</ref> === Afgelaste renne === Op 13 Maart 2026 word bekendgemaak dat die [[Bahreinse Grand Prix]] en [[Saoedi-Arabiese Grand Prix]] nie sal plaasvind in April nie, vanweë die voortgesette oorlog in [[Iran]] en die Midde-Ooste.<ref>{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/bahrain-and-saudi-arabian-grands-prix-will-not-take-place-in-april.1hnqllVG85RSt8pbFc5Ivx |titel=Bahrain and Saudi Arabian Grands Prix will not take place in April |website=formula1.com |datum=14 Maart 2026 | taal=en}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.gelderlander.nl/meer-sport/formule-1-gaat-races-in-bahrein-en-saoedi-arabie-van-de-kalender-halen-wegens-oorlog-in-het-midden-oosten~a386afd3/ |titel=Formule 1 gaat races in Bahrein en Saoedi-Arabië van de kalender halen wegens oorlog in het Midden-Oosten |website=gelderlander.nl |datum= 13 Maart 2026}}</ref> {| class="wikitable" border="1" style="font-size: 85%" !Rondte !|Grand Prix ![[Lys van Formule Een-bane|Baan]] !Plek !Oorspronklike datum |- !4 |[[Bahreinse Grand Prix|GP van Bahrein]] |{{BH-VLAG}} [[Bahrein Internasionale Renbaan]] |[[Sakhir]] |12 April |- !5 |[[Saoedi-Arabiese Grand Prix|GP van Saoedi-Arabië]] |{{Vlagikoon|SAU}} [[Djedda-straatrenbaan]] |[[Djedda|Jeddah]] |19 April |} == Inskrywings == Die volgende vervaardigers en jaers is onder kontrak om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem. Alle spanne ding mee met bande wat slegs deur [[Pirelli]] verskaf word.<ref>{{en}}{{citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/pirelli-to-continue-as-formula-1s-exclusive-tyre-supplier-until-2027.7xJIxJyMe84N3p7k4iIMjK |titel=Pirelli to continue as Formula 1's exclusive tyre supplier until 2027 |website=formula1.com |datum=2023-10-10}}</ref> Elke span het ten minste twee renjaers ingeskryf, een vir elk van die twee verpligte motors. <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 90%;" |+{{Nowrap|Spanne en jaers wat gekontrakteer is om aan die 2026 Wêreldkampioenskap deel te neem}} !Inskrywer !Vervaardiger !Onderstel !Kragbron !Nr. !Renjaer !{{Afkorting|Rondtes|Rondtes ingeskryf}} !style="border-left:2px solid #aaaaaa"|Nr. !Renjaers in<br />vrye oefening !{{Afkorting|Rondtes|Rondtes ingeskryf}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{Vlagikoon|FRA}} BWT Alpine Formule 1-span !rowspan=2|[[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-AMG|Mercedes]] |rowspan=2|A526<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/alpine/modeles.aspx |titel=Alpine Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref name="AlpineMercedes">{{nl}}{{Cite web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-alpine-stapt-vanaf-2026-over-op-mercedes-motoren/ |titel=Alpine stapt vanaf 2026 over op Mercedes-motoren |website=Formule 1.nl |datum=12 November 2024 }}</ref> |{{Center|10}} |{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]]<ref name="Gasly">{{nl}}{{Citeer web|url=https://www.nu.nl/formule-1/6318484/gasly-verbindt-formule-1-toekomst-aan-alpine-met-meerjarig-contract.html |titel=Gasly verbindt Formule 1-toekomst aan Alpine met meerjarig contract |website=nu.nl |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|61 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistITA2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-04}}</ref> |align=center|13 |- |{{Center|43}} |{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/alpine-verlengt-contract-franco-colapinto-bevestigt-line-up-2026-paul-aron/ |titel=Alpine verlengt contract Franco Colapinto, bevestigt line-up voor 2026 |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |datum=2025-11-07 |bezochtdatum=7 November 2025 |werk=Formule1.nl}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|61 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistHON2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_hungarian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Hungarian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-24}}</ref> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Aston Martin Aramco Formule 1-span !rowspan=2|[[Aston Martin F1|Aston Martin]] Aramco-[[Honda]] |rowspan=2|AMR26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/aston-martin/modeles.aspx |titel=Aston Martin Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Honda RA626H<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/honda-neemt-tijd-nieuwe-aston-martin-motor-ontwikkelen-laatste-moment/ |titel=Honda neemt tijd voor nieuwe Aston Martin-motor: ‘Ontwikkelen tot het laatste moment’ |website=formule1.nl |datum=2025-03-05 |bezochtdatum=2025-04-24}}</ref> |{{Center|14}} |{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]]<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2516397-formule-1-coureur-alonso-verlengt-contract-bij-aston-martin|titel=Formule 1-coureur Alonso verlengt contract bij Aston Martin |website=nos.nl |datum=2024-04-11}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}}</ref><ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_belgian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Belgian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-17}}</ref> |align=center|3, 10 |- |{{Center|18}} |{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]]<ref name="Stroll">{{en}}{{Citeer web|url=https://www.astonmartinf1.com/en-GB/news/announcement/aston-martin-aramco-confirms-lance-stroll-for-2025-and-beyond |titel=Aston Martin Aramco confirms Lance Stroll for 2025 and beyond |website=astonmartinf1.com |datum=2024-06-27}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|34 |{{VS-VLAG}} Jak Crawford<ref name=entrylistOOS2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}}</ref> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} Atlassian Williams F1-span !rowspan=2|[[Williams F1|Atlassian Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|FW48<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/williams/modeles.aspx |titel=Williams Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.reuters.com/sports/motor-sports/williams-f1-team-use-mercedes-engines-until-least-2030-2024-01-08/#:~:text=LONDON%2C%20Jan%208%20(Reuters),both%20parties%20announced%20on%20Monday. |titel=Williams F1 team to use Mercedes engines until at least 2030 |website=Reuters |datum=2024-01-08}}</ref> |{{Center|23}} |{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]]<ref>{{en}}{{Citeer web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.breaking-williams-confirm-albon-for-2023-on-new-multi-year-contract.1rpexVv61cyqPW7h7La6LZ.html |titel=Williams confirm Albon for 2023 on new multi-year contract |website=Formula1.com |datum=2023-08-03}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistCAT2026>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix - Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}}</ref><ref name=entrylistITA2026/> |align=center|7, 13 |- |{{Center|55}} |{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2530783-formule-1-coureur-sainz-stapt-over-van-ferrari-naar-williams |titel=Formule 1-coureur Sainz stapt over van Ferrari naar Williams |website=nos.nl |datum=2024-07-29 |bezochtdatum=2024-07-29}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|46 |{{GB-VLAG}} Luke Browning<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} Audi Revolut F1-span<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/officieel-audi-slaat-de-handen-ineen-met-formule-1-team |titel=Officieel: Audi slaat de handen ineen met Formule 1-team |website=racingnews365.nl |datum=26 Oktober 2022}}</ref><ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/audi-presenteert-titelsponsor-nieuw-f1-team-2026 |titel=Audi presenteert titelsponsor nieuw F1-team 2026 |website=racingnews365.nl |datum=30 Julie 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Audi F1-span|Audi]] |rowspan=2|R26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/audi/modeles.aspx |titel=Audi Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Audi AFR 26 Hybrid |{{Center|5}} |{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]]<ref>{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/formule-2-coureur-gabriel-bortoleto-2025-naar-sauber-line-up-compleet/ |titel=Formule 2-coureur Gabriel Bortoleto in 2025 naar Sauber, line-up compleet |achternaam=Nijhuis |voornaam=Matthijs |website=Formule1.nl |datum=2024-11-06 |bezochtdatum=2024-11-06}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|27}} |{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]]<ref>{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2518255-hulkenberg-stapt-na-dit-seizoen-over-van-haas-naar-sauber-dat-vanaf-2026-audi-wordt |titel=Hülkenberg stapt na dit seizoen over van Haas naar Sauber, dat vanaf 2026 Audi wordt |website=nos.nl |datum=2024-04-26}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|97 |{{EE-VLAG}} Paul Aron<ref name="entrylistCAT2026" /> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/statement-on-general-motors-application-to-join-fia-formula-one-world.69uoRF1uwHwXkr4efkpnhc |titel=Statement on General Motors application to join FIA Formula One World Championship in 2026 |website=Formula 1.com |datum=25 November 2024 |bezochtdatum=24 April 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|MAC-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/cadillac/modeles.aspx |titel=Cadillac Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/breaking-gloednieuw-f1-team-tekent-eerste-motordeal |titel=Gloednieuw F1-team tekent eerste motordeal |website=racingnews365.nl |datum=2024-12-10}}</ref> |{{Center|11}} |{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]]<ref name=PERBOT>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2579988-veteranen-bottas-en-perez-keren-bij-nieuw-team-cadillac-terug-in-formule-1 |titel=Veteranen Bottas en Pérez keren bij nieuw team Cadillac terug in Formule 1|website=Nos.nl |datum=2025-08-26}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=entrylistITA2026/> |align=center|7, 13 |- |{{Center|77}} |{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]]<ref name=PERBOT/> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|25 |{{VS-VLAG}} Colton Herta<ref name=entrylistHON2026/> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{IT-VLAG}} Scuderia Ferrari [[Hewlett-Packard|HP]] !rowspan=2|[[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |rowspan=2|SF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nl.motorsport.com/f1/news/ferrari-onthult-naam-f1-auto-seizoen-2026/10788970/ |titel=Ferrari onthult naam van F1-auto die ommekeer moet brengen |datum=2026-01-11 |bezochtdatum=2026-01-12 |werk=nl.motorsport.com }}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.ferrari.com/en-NL/formula1/sf-26 |titel=Ferrari SF-26 |website=ferrari.com |datum=2026-01-23}}</ref> |{{Center|16}} |{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://racingnews365.nl/breaking-leclerc-verlengt-zijn-contract-bij-ferrari |titel=Leclerc verlengt zijn contract bij Ferrari voor onbepaalde tijd |website=racingnews365.nl |datum=2024-01-25}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|44}} |{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]]<ref>{{nl}}{{Citeer web|url=https://nos.nl/artikel/2507120-sensationele-transfer-is-rond-hamilton-rijdt-in-2025-voor-ferrari-sainz-weg |titel=Sensationele transfer is rond: Hamilton rijdt in 2025 voor Ferrari, Sainz weg |website=nos.nl |datum=2024-02-01}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|38 |{{SE-VLAG}} Dino Beganovic<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{VS-VLAG}} [[Toyota Gazoo Racing|TGR]] [[Haas F1-span]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-gazoo-racing-to-become-title-sponsors-of-haas-from-2026.7cSSDjuSpWld580YQKVtvh |titel=Toyota Gazoo Racing to become title sponsors of Haas from 2026 |website=formula1.com |datum=4 Desember 2025}}</ref> !rowspan=2|[[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |rowspan=2|VF-26<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/haas/modeles.aspx |titel=Haas Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Ferrari 067/6 |{{Center|31}} |{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-esteban-ocon-tekent-meerjarig-contract-bij-haas/ |titel=Esteban Ocon tekent meerjarig contract bij Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-25 }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|87}} |{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/officieel-oliver-bearman-tekent-meerjarig-contract-haas/ |titel=Ferrari-talent Oliver Bearman tekent meerjarig contract met Haas |website=Formule1.nl |datum=2024-07-04 }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|50 |{{JP-VLAG}} Ryō Hirakawa<ref name=entrylistHON2026/> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{GB-VLAG}} McLaren Mastercard F1 Team !rowspan=2|[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |rowspan=2|MCL40<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mclaren/modeles.aspx |titel=McLaren Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|1}} |{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.formule1.nl/nieuws/norris-verlengt-contract-en-wil-met-mclaren-op-jacht-naar-verstappen-en-red-bull/ |titel=Norris verlengt contract, wil met McLaren op jacht naar Verstappen en Red Bull |website=formule1.nl |datum=26 Januarie 2024 |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| 67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|81}} |{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]]<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/breaking-piastri-agrees-new-multi-year-contract-extension-with-mclaren.29O2HI46I2Te3orUqkwdwX |titel=Piastri agrees new multi-year contract extension with McLaren |datum=15 Oktober 2025 |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formule1.nl}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|67 |{{IT-VLAG}} Leonardo Fornaroli<ref name=entrylistHON2026/> |align=center|11 |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=2|{{DE-VLAG}} {{Nowrap|Mercedes AMG Petronas F1-span}} !rowspan=2|[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |rowspan=2|F1 W17<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/mercedes/modeles.aspx |titel=Mercedes Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=2|Mercedes M17<br/>E Performance |{{Center|12}} |{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]<ref name=MER>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/russell-and-antonelli-confirmed-as-2026-mercedes-line-up.1vrWrdgEflkIwPgaybBEDj |titel=Russell and Antonelli confirmed as 2026 Mercedes line-up |bezochtdatum=15 Oktober 2025 |website=formula1.com }}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|72 |{{DK-VLAG}} Frederik Vesti<ref name=entrylistCAT2026/><ref name=entrylistHON2026/> |align=center|7, 11 |- |{{Center|63}} |{{GB-VLAG}} [[George Russell]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6364018/mercedes-gaat-door-met-russell-en-antonelli-hebben-bewezen-sterk-duo-te-zijn.html |titel=Mercedes gaat door met Russell en Antonelli: 'Hebben bewezen sterk duo te zijn' |website=nu.nl |datum=15 Oktober 2025}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=3|{{IT-VLAG}} Visa Cash App Racing Bulls F1-span !rowspan=3|[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=3|VCARB 03<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/racing-bulls/modeles.aspx |titel=Racing Bulls Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=3|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF>{{en}}{{Citeer web |url=https://media.ford.com/content/fordmedia/fna/us/en/news/2023/01/03/ford-returns-to-formula-1--strategic-partner-to-oracle-red-bull-.html |titel=Ford returns to Formula 1; Strategic partner to Oracle Red Bull Racing for 2026 season and beyond |website=media.ford.com |bezochtdatum=24 April 2025 }}</ref> |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWLIN>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.visacashapprb.com/int-en/2026-driver-live-up-announcement |titel=Our Driver Line-Up For 2026 |website=visacashapprb.com |datum=2 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–11, 15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|90 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistOOS2026/> |align=center|8 |- |{{Center|22}} |{{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]]<ref name=LAWTSU>{{nl}}{{Cite web |url=https://f1journaal.be/officieel-isack-hadjar-mist-gp-van-nederland-liam-lawson-en-yuki-tsunoda-vallen-in-bij-red-bull-en-racing-bulls/ |titel=Isack Hadjar mist GP van Nederland, Liam Lawson en Yuki Tsunoda vallen in bij Red Bull en Racing Bulls |website=f1journaal.be |datum=2026-08-19}}</ref> |align=center|12–14 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |- |{{Center|41}} |{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]]<ref name=LAWLIN/> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" |rowspan=3|{{AT-VLAG}} Oracle Red Bull Racing !rowspan=3|[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] |rowspan=3|RB22<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.statsf1.com/nl/red-bull/modeles.aspx |titel=Red Bull Chassis |website=statsf1.com}}</ref> |rowspan=3|Red Bull Ford DM01<ref name=RBF/> |{{Center|3}} |{{nowrap|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]}}<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://www.nu.nl/formule-1/6187089/verstappen-verlengt-contract-en-blijft-tot-en-met-2028-bij-red-bull.html |titel=Verstappen verlengt contract en blijft tot en met 2028 bij Red Bull |website=nu.nl |datum=2022-09-22}}</ref> |align=center|1–15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistITA2026/> |align=center|13 |- |{{Center|6}} |{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]]<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://nos.nl/artikel/2592751-hadjar-volgt-tsunoda-op-als-teamgenoot-verstappen-bij-red-bull-racing|titel=Hadjar volgt Tsunoda op als teamgenoot Verstappen bij Red Bull Racing|website=Nos.nl|datum=1 Desember 2025}}</ref> |align=center|1–11, 15 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"|36 |{{JP-VLAG}} Ayumu Iwasa<ref name=entrylistCAT2026/> |align=center|7 |- |{{Center|30}} |{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]]<ref name=LAWTSU/> |align=center|12–14 |align=center style="border-left:2px solid #aaaaaa"| | |align=center| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !colspan="10" align=center| Bron: FIA<ref name=inskryflys>{{en}}{{citeer web|url=https://www.fia.com/events/fia-formula-one-world-championship/season-2026/2026-fia-formula-one-world-championship-entry |titel=2026 FIA Formula One World Championship Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2025-12-19}}</ref><ref>Amptelike inskrywingslyste: * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_australian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Australian Grand Prix – Entry List |uitgever=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-06}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_chinese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Chinese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-13}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_japanese_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Japanese Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-03-27}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_miami_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Miami Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-01}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_canadian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Canadian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-05-22}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_monaco_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Monaco Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-05}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_barcelona-catalunya_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Barcelona-Catalunya Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-12}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_austrian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Austrian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-06-26}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_british_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 British Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-03}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_belgian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Belgian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-17}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_hungarian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Hungarian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-07-24}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_dutch_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Dutch Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-08-21}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_italian_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Italian Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-04}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_spanish_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Spanish Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-11}} * {{en}}{{Citeer web |url=https://www.fia.com/system/files/decision-document/2026_azerbaijan_grand_prix_-_entry_list.pdf |titel=2026 Azerbaijan Grand Prix – Entry List |uitgewer=[[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] |datum=2026-09-24}}</ref> |}</div> == Uitslae en ranglys == === Grands Prix === <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {|class="wikitable" style=font-size:85% !Ronde ![[Lys van Formule Een Grands Prix|Grand Prix]] !Voorste wegspringplek !Vinnigste ronde !Wenner<br/>(renjaer) !Wenner<br/>(vervaardiger) !Verslag |- !1 | {{AU-VLAG}} [[Australiese Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Australiese Grand Prix|Verslag]] |- !2 | {{CN-VLAG}} [[Chinese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Chinese Grand Prix|Verslag]] |- !3 | {{JP-VLAG}} [[Japannese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Japannese Grand Prix|Verslag]] |- !4 | [[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]] [[Miami Grand Prix]] +Naelren '''*²''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Miami Grand Prix|Verslag]] |- !5 | {{CA-VLAG}} [[Kanadese Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Kanadese Grand Prix|Verslag]] |- !6 | {{MC-VLAG}} [[Monaco Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Monaco Grand Prix|Verslag]] |- !7 | {{nowrap|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]] [[Barcelona-Katalonië Grand Prix]]}} | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|Verslag]] |- !8 | {{AT-VLAG}} [[Oostenrykse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Oostenrykse Grand Prix|Verslag]] |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Britse Grand Prix]] +Naelren '''*³''' | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | [[2026 Britse Grand Prix|Verslag]] |- !10 | {{BE-VLAG}} [[Belgiese Grand Prix]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Belgiese Grand Prix|Verslag]] |- !11 | {{HU-VLAG}} [[Hongaarse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[2026 Hongaarse Grand Prix|Verslag]] |- !12 | {{NL-VLAG}} [[Nederlandse Grand Prix]] +Naelren '''*¹''' | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | [[2026 Nederlandse Grand Prix|Verslag]] |- !13 | {{IT-VLAG}} [[Italiaanse Grand Prix]] | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Italiaanse Grand Prix|Verslag]] |- !14 | {{ES-VLAG}} [[Spaanse Grand Prix]] | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | [[2026 Spaanse Grand Prix|Verslag]] |- !15 | {{AZ-VLAG}} [[Azerbeidjanse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|Verslag]] |- !16 | {{MY-VLAG}} [[Bahreinse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Bahreinse Grand Prix|Verslag]] |- !17 | {{SG-VLAG}} [[Singapoerse Grand Prix]] +Naelren | | | | | [[2026 Singapoerse Grand Prix|Verslag]] |- !18 | {{VS-VLAG}} [[Verenigde State Grand Prix]] | | | | | [[2026 Verenigde State Grand Prix|Verslag]] |- !19 | [[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]] [[Meksikaanse Grand Prix|Meksikostad Grand Prix]] | | | | | [[2026 Meksikostad Grand Prix|Verslag]] |- !20 | [[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]] [[Brasiliaanse Grand Prix|São Paulo Grand Prix]] | | | | | [[2026 São Paulo Grand Prix|Verslag]] |- !21 | [[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]] [[Las Vegas Grand Prix]] | | | | | [[2026 Las Vegas Grand Prix|Verslag]] |- !22 | {{vlagikoon|QAT}} [[Katarse Grand Prix]] | | | | | [[2026 Katarse Grand Prix|Verslag]] |- !23 | [[Beeld:Flag of Abu Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]] [[Aboe Dhabi Grand Prix]] | | | | | [[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|Verslag]] |} </div> '''*¹''' [[George Russell]] wen drie naelrenne: die [[2026 Chinese Grand Prix#Naelren|Chinese Grand Prix]], die [[2026 Kanadese Grand Prix#Naelren|Kanadese Grand Prix]] asook die [[2026 Nederlandse Grand Prix#Naelren|Nederlandse Grand Prix]].<br/> '''*²''' [[Lando Norris]] wen die [[2026 Miami Grand Prix#Naelren|naelren van die Miami Grand Prix]].<br/> '''*³''' [[Kimi Antonelli]] wen die [[2026 Britse Grand Prix#Naelrenuitslag|naelren van die Britse Grand Prix]].<br/> === Puntestelsel === Punte word volgens 'n glyskaal toegeken vir die eerste tien geklassifiseerde renjaers. Punte vir die naelren word op 'n glyskaal toegeken vir die eerste agt geklassifiseerde renjaers. Die punte vir elke wedren word soos volg toegeken: {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center" |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Plek''' |bgcolor=ffffbf|{{0}}'''1ste'''{{0}} |bgcolor=dfdfdf|{{0}}'''2de'''{{0}} |bgcolor=ffdf9f|{{0}}'''3de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''4de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''5de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''6de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''7de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''8de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''9de'''{{0}} |bgcolor=dfffdf|{{0}}'''10de'''{{0}} |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Grand Prix''' |bgcolor=ffffbf|25 |bgcolor=dfdfdf|18 |bgcolor=ffdf9f|15 |bgcolor=dfffdf|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|2 |bgcolor=dfffdf|1 |- |bgcolor=dfdfdf align=left|'''Naelren''' |bgcolor=ffffff|8 |bgcolor=ffffff|7 |bgcolor=ffffff|6 |bgcolor=ffffff|5 |bgcolor=ffffff|4 |bgcolor=ffffff|3 |bgcolor=ffffff|2 |bgcolor=ffffff|1 |} === Ranglys van renjaers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class= "wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |- !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !1 |12 |align=left|{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ANT|seasonpoints}} |- !2 |63 |align=left|{{GB-VLAG}} [[George Russell]] |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF{{Pictogram poleposition}}</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=ffdf9f|^'''1'''3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|RUS|seasonpoints}} |- !3 |44 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAM|seasonpoints}} |- !4 |1 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|NOR|seasonpoints}} |- !5 |16 |align=left|{{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|^'''2'''5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LEC|seasonpoints}} |- !6 |3 |align=left|{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=efcfff|^'''6'''<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|VER|seasonpoints}} |- !7 |81 |align=left|{{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|^'''5'''6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PIA|seasonpoints}} |- !8 |6 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HAD|seasonpoints}} |- !9 |30 |align=left|{{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LAW|seasonpoints}} |- !10 |10 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''10 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|GAS|seasonpoints}} |- !11 |41 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|LIN|seasonpoints}} |- !12 |43 |align=left|{{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|COL|seasonpoints}} |- !13 |87 |align=left|{{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BEA|seasonpoints}} |- !14 |5 |align=left|{{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOR|seasonpoints}} |- !15 |27 |align=left|{{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|HUL|seasonpoints}} |- !16 |55 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16| |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|SAI|seasonpoints}} |- !17 |23 |align=left|{{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALB|seasonpoints}} |- !18 |31 |align=left|{{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|OCO|seasonpoints}} |- !19 |14 |align=left|{{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|ALO|seasonpoints}} |- !20 |22 |align=left|{{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|TSU|seasonpoints}} |- !21 |18 |align=left|{{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|STR|seasonpoints}} |- !22 |77 |align=left|{{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|BOT|seasonpoints}} |- !23 |11 |align=left|{{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|{{F1stat|PER|seasonpoints}} |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" rowspan=2|Renjaer !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. === Ranglys van vervaardigers === {{F1 bestuurders resultate legende (weergawe 4)}} <div style="overflow-x: auto; margin: 1em 0"> {| class="wikitable" style="font-size: 85%; text-align:center;" |-valign="top" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|1 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] |align=center|12<!--ANT--> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=ffffbf|^'''6'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition|p=1|v=1}} |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=cfcfff|^'''1'''15{{Pictogram poleposition|p=1|f=1}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|503 |- |align=center|63<!--RUS--> |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|^'''4'''4 |bgcolor=efcfff|^'''1'''<small>DNF</small>{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfdfdf|2{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfdfdf|^'''4'''2 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=ffdf9f|^'''1'''3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|2 |rowspan=2 align=left|{{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] |align=center|16<!--LEC--> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''2'''4 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''4 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15^'''†''' |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=ffffbf|^'''5'''1 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=dfffdf|4{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=dfffdf|^'''2'''5{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|358 |- |align=center|44<!--HAM--> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|^'''3'''3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''6 |bgcolor=dfdfdf|^'''6'''2 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram snelste ronde}} |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''4 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|3 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|1<!--NOR--> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffffff|^'''4'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfdfdf|^'''1'''2{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|^'''2'''<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''3'''4 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=ffffbf|1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=ffffbf|^'''3'''1{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=ffdf9f|3{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|306 |- |align=center|81<!--PIA--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=ffffff|^'''6'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=ffdf9f|^'''2'''3 |bgcolor=cfcfff|^'''4'''11 |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfffdf|5 vc |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=cfcfff|^'''7'''11 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|^'''5'''6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=3|4 |rowspan=3 align=left|{{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|3<!--VER--> |bgcolor=dfffdf|6{{Pictogram vinnigste ronde}} |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|^'''5'''5 |bgcolor=ffdf9f|^'''7'''3 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|4 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=cfcfff|^'''6'''20^'''†''' |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=efcfff|^'''6'''<small>DNF</small> |bgcolor=ffdf9f| |bgcolor=dfdfdf|2 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=3 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|230 |- |align=center|6<!--HAD--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=ffdf9f|3 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |- |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=3|5 |rowspan=3 align=left|{{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-<br/>[[Red Bull Powertrains|Red Bull]] [[Ford Motor Company|Ford]] |align=center|30<!--LAW--> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|^'''7'''7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|5 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''6 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=3 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|77 |- |align=center|22<!--TSU--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |- |align=center|41<!--LIN--> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=ffffff|^'''8'''<small>DNS</small> |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|6 |rowspan=2 align=left|{{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|10<!--GAS--> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=efcfff|^'''8'''<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''10 |bgcolor=dfffdf|7{{Pictogram poleposition}} |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|68 |- |align=center|43<!--COL--> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|6 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|7 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] |align=center|31<!--OCO--> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dffddf|9 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|21 |- |align=center|87<!--BEA--> |bgcolor=dfffdf|7 |bgcolor=dfffdf|^'''8'''5 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|8 |rowspan=2 align=left|{{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] |align=center|5<!--BOR--> |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|17 |- |align=center|27<!--HUL--> |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=cfcfff|11 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|9 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] |align=center|23<!--ALB--> |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=ffffff|<small>DNS</small> |bgcolor=cfcfff|20 |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|8 |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|17^'''†''' |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|11 |- |align=center|55<!--SAI--> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=cfcfff|16^'''†''' |bgcolor=cfcfff|12 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|10 |rowspan=2 align=left|{{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-<br/>[[Honda]] |align=center|14<!--ALO--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=dfffdf|10 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=dfffdf|9 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|3 |- |align=center|18<!--STR--> |bgcolor=cfcfff|<small>NC</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !rowspan=2|11 |rowspan=2 align=left|{{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] |align=center|11<!--PER--> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|17 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|14 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|15 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| !rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|0 |- |align=center|77<!--BOT--> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|13 |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|16 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=efcfff|<small>DNF</small> |bgcolor=cfcfff|19 |bgcolor=cfcfff|18 |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=|<!--plus naelren--> |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |bgcolor=| |-style="border-top:2px solid #aaaaaa" !valign="middle" rowspan=2|Plek !valign="middle" rowspan=2|Vervaardiger !valign="middle" rowspan=2|{{Afkorting|Nr.|Motornommer van renjaer}} !width="3%"|{{AU-VLAG}}<br/>[[2026 Australiese Grand Prix|AUS]] !width="3%"|{{CN-VLAG}}<br/>[[2026 Chinese Grand Prix|CHN]] !width="3%"|{{JP-VLAG}}<br/>[[2026 Japannese Grand Prix|JPN]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Miami, Florida.svg|20px|rand|Vlag van Miami]]<br/>[[2026 Miami Grand Prix|MIA]] !width="3%"|{{CA-VLAG}}<br/>[[2026 Kanadese Grand Prix|KAN]] !width="3%"|{{MC-VLAG}}<br/>[[2026 Monaco Grand Prix|MON]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Catalonia.svg|20px|rand|Vlag van Katalonië]]<br/>[[2026 Barcelona-Katalonië Grand Prix|BKT]] !width="3%"|{{AT-VLAG}}<br/>[[2026 Oostenrykse Grand Prix|OOS]] !width="3%"|{{GB-VLAG}}<br/>[[2026 Britse Grand Prix|GBR]] !width="3%"|{{BE-VLAG}}<br/>[[2026 Belgiese Grand Prix|BEL]] !width="3%"|{{HU-VLAG}}<br/>[[2026 Hongaarse Grand Prix|HON]] !width="3%"|{{NL-VLAG}}<br/>[[2026 Nederlandse Grand Prix|NED]] !width="3%"|{{IT-VLAG}}<br/>[[2026 Italiaanse Grand Prix|ITA]] !width="3%"|{{ES-VLAG}}<br/>[[2026 Spaanse Grand Prix|SPA]] !width="3%"|{{AZ-VLAG}}<br/>[[2026 Azerbeidjanse Grand Prix|AZE]] !width="3%"|{{MY-VLAG}}<br/>[[2025 Bahreinse Grand Prix|BHR]] !width="3%"|{{SG-VLAG}}<br/>[[2026 Singapoerse Grand Prix|SIN]] !width="3%"|{{VS-VLAG}}<br/>[[2026 Verenigde State Grand Prix|VSA]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Mexico City, Mexico.svg|20px|rand|Vlag van Meksikostad]]<br/>[[2026 Meksikostad Grand Prix|MXS]] !width="3%"|[[Beeld:Bandeira_da_cidade_de_São_Paulo.svg|18px|rand|Vlag van São Paulo]]<br/>[[2026 São Paulo Grand Prix|SAP]] !width="3%"|[[Beeld:Flag of Las Vegas, Nevada.svg|20px|rand|Vlag van Las Vegas]]<br/>[[2026 Las Vegas Grand Prix|LSV]] !width="3%"|{{vlagikoon|QAT}}<br/>[[2026 Katarse Grand Prix|KAT]] !width="3%"|[[Beeld:Flag_of_Abu_Dhabi.svg|20px|rand|Vlag van Aboe Dhabi]]<br/>[[2026 Aboe Dhabi Grand Prix|ABU]] !valign="middle" rowspan=2 style="position:sticky; right:0; background-clip:padding-box;"|Punte |- !valign="middle" colspan="23"|[[Lys van Formule Een Grands Prix|Grands Prix]] |} </div> '''Opmerking''':<br/> ^'''†''' — Die renjaer kon nie die Grand Prix voltooi nie, maar is geklassifiseer omdat hy meer as 90% van die ren voltooi het. == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Formule Een-seisoene]] qmogvhfvcbgjg9kgydi4phsjkidr8gf 0 453887 2970490 2969243 2026-09-24T11:34:42Z Sobaka 328 /* 2026 */ bywerk 2970490 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Democratic Alliance campaign poster (bottom) 01.jpg|duimnael|200px|[[Vryheidsfront Plus]]- (bo) en [[Demokratiese Alliansie]]-verkiesingsplakkate (onder) op 'n straatpaal in [[Bloemfontein]] wat kiesers aanmoedig om vir die komende plaaslike verkiesings te registreer.]] Die '''Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2026''' sal op 4 November 2026 in [[Suid-Afrika]] gehou word. Tydens die verkiesing sal rade vir alle distrik-, metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite in elk van die land se nege provinsies verkies word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> Hierdie verkiesings word elke vyf jaar gehou. Die vorige munisipale verkiesing is in [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|2021]] gehou. Die vyfde termyn van plaaslike regering in Suid-Afrika sal op 1 November 2026 eindig. Op 13 November 2024 het die Suid-Afrikaanse Minister in die Presidensie, [[Khumbudzo Ntshavheni]], in [[Kaapstad]] aangekondig dat die verkiesing tussen 2 November 2026 en 1 Februarie 2027 gehou sal word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections">{{cite web|url= https://www.sanews.gov.za/south-africa/cabinet-approves-establishment-imc-2026-municipal-elections |title= Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections |author= |publisher= SAnews |date= 13 November 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> Teen Augustus 2026 was ongeveer 29 miljoen Suid-Afrikaners geregistreer om te stem, volgens die Verkiesingskommissie.<ref name= "IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends"></ref> Die grootste ouderdomskategorie vir geregistreerde kiesers teen laat 2025 was 30 tot 39. Wat geslag betref, was 55% van die geregistreerde kiesers vroulik.<ref name= "Voter registration statistics">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/StatsData/Voter-Registration-Statistics |title= Voter registration statistics |author= |publisher= The Electoral Commission of South Africa |date= 31 Desember 2025 |access-date= 31 Desember 2025 }}</ref> 'n Beduidende aantal nuwe kiesers het in die aanloop tot die verkiesings geregistreer. Die Kommissie se twee kieserregistrasie-naweke, wat onderskeidelik in Junie en Augustus 2026 gehou is, het meer as 754 000 nuwe kieserregistrasies aangeteken, waarvan 46% van diegene onder 29 jaar oud was.<ref name= "IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends"></ref> Die Suid-Afrikaanse kabinet het die stigting van 'n Interministeriële Komitee (IMK) goedgekeur wat toesig sal hou oor die voorbereidings vir die 2026 Plaaslike Regeringsverkiesing. Die IMK sal byeengeroep word deur die Minister van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake, [[Velenkosini Hlabisa]], en bestaan uit verskeie regeringsdepartemente wat 'n rol te speel het in die versekering van 'n suksesvolle verkiesing. Die IMK sal saam met die [[Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika]] (OVK) en ander relevante liggame werk om te verseker dat die proses wat tot die verkiesing lei, glad en vreedsaam verloop.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> Soos met alle groot regeringsverkiesings in Suid-Afrika, sal die 2026 munisipale verkiesing georganiseer word deur die land se onafhanklike verkiesingsbestuursliggaam, die Onafhanklike Verkiesingskommissie van Suid-Afrika (OVK). Dit is volgens die liggaam se stigting kragtens hoofstuk nege van die Grondwet, en volgens sy verpligtinge in Artikel 190 van die [[Grondwet van Suid-Afrika|Grondwet]], en pligte in Artikel 5 van die Verkiesingskommissiewet, 1996.<ref name= "What we do - Electoral Commission of South Africa">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/About-Us/What-We-Do |title= What we do - Electoral Commission of South Africa |author= |publisher= Electoral Commission of South Africa |date= |access-date= 1 Mei 2025 }}</ref> ==Verkiesingstelsel== Plaaslike regering in Suid-Afrika bestaan uit [[munisipaliteit]]e van verskillende tipes. Die grootste metropolitaanse gebiede word deur metropolitaanse munisipaliteite beheer, terwyl die res van die land in distriksmunisipaliteite verdeel is, wat elk uit verskeie plaaslike munisipaliteite bestaan. Na die 2016-verkiesing was daar agt metropolitaanse munisipaliteite, 44 distriksmunisipaliteite en 205 plaaslike munisipaliteite.<ref>[https://www.gov.za/about-government/government-system/local-government Local government]. Besoek op 1 Junie 2019</ref> Die rade van metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite word verkies deur 'n stelsel van gemengde-lid proporsionele verteenwoordiging, waarin die helfte van die setels in elke munisipaliteit verkies word op die eerste-oor-die-wenstreep-stelsel in enkellid-wyke en die ander helfte van die setels toegeken word volgens die proporsionele verteenwoordiging (PV)-stelsel. Laasgenoemde neem die aantal wyksetels wat deur 'n party gewen word in ag en verseker dat die finale aantal setels wat deur daardie party gehou word, proporsioneel is tot hul persentasie van die totale stem.<ref>[https://www.elections.org.za/content/Elections/FAQ-Elections/ Frequently Asked Questions: Elections]. Besoek op 1 Junie 2019.</ref> Distriksmunisipaliteitrade word gedeeltelik verkies deur proporsionele verteenwoordiging (DC 40% stemme) en gedeeltelik aangestel deur die rade van die samestellende plaaslike munisipaliteite (DC 60% stemme). Kiesers in beide metropolitaanse en plaaslike munisipaliteite kies 'n enkele wykskandidaat sowel as 'n proporsionele verteenwoordiger in hul munisipale raad. Inwoners van munisipaliteite wat deel vorm van distriksrade (dit wil sê, metropolitaanse munisipaliteite uitgesluit) bring ook 'n derde stem uit om 'n proporsionele verteenwoordiger vir hul distriksraad te kies, benewens die twee stemme wat hulle vir hul plaaslike raad uitbring.<ref>[https://albertonrecord.co.za/208623/national-provincial-municipal-elections-explained/ National, provincial and municipal elections explained] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508073838/https://albertonrecord.co.za/208623/national-provincial-municipal-elections-explained/ |date=8 Mei 2019 }}, ''Alberton Record'', 7 Mei 2019. Besoek 1 Junie 2019.</ref><ref>[https://www.etu.org.za/toolbox/docs/govern/local.html Local Government Elections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210311081726/https://www.etu.org.za/toolbox/docs/govern/local.html |date=11 Maart 2021 }}. Besoek op 1 Junie 2019.</ref> ==Agtergrond== Die 2026 Munisipale Verkiesing is die eerste wat plaasvind sedert die stigting van Suid-Afrika se [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024| Regering van Nasionale Eenheid]] (RNE), wat na die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2024|2024 Suid-Afrikaanse algemene verkiesing]] gevorm is.<ref name= "Government of National Unity">{{cite web |url= https://www.stateofthenation.gov.za/government-of-national-unity |title= Government of National Unity |author= |publisher= The Presidency of the Republic of South Africa |date= |access-date= 29 March 2025 |archive-date= 19 April 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250419121958/https://www.stateofthenation.gov.za/government-of-national-unity |url-status= dead }}</ref><ref name= "Which parties make up South Africa's unity government?">{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/africa/which-parties-make-up-south-africas-unity-government-2024-06-24/ |title= Which parties make up South Africa's unity government? |author= Tannur Anders |publisher= Reuters |date= 24 Junie 2024 |access-date= 29 Maart 2025 }}</ref> ===Aanlynkieserregistrasie=== In 2025 het die OVK die doeltreffendheid van aanlyn-kieserselfregistrasie in Suid-Afrika erken, wat tydens die 2021 munisipale verkiesing uitgerol is.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die Kommissie het verklaar dat die aanlynregistrasiestelsel 'n positiewe impak het op die instandhouding van die kieserslys en die geldigheid van die kiesersinligting op die lys.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Nuwe kiesers=== In April 2025 het die OVK aangekondig dat 258 838 nuwe kiesers via sy verskeie platforms geregistreer het, en dat die meerderheid van hulle jongmense was.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Befondsing=== Soos gebruiklik in Suid-Afrikaanse verkiesings, sal politieke partye openbare befondsing ontvang vir die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing. Meer as R355 miljoen uit die nasionale begroting vir die 2024-boekjaar is deur die OVK aan 20 politieke partye verskaf.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-04-23-iec-rules-out-e-voting-for-2026-local-government-elections/ |title= IEC rules out e-voting for 2026 local government elections |author= Nonkululeko Njilo |publisher= Daily Maverick |date= 23 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die Verkiesingskommissie het 'n afname in politieke fondsinsamelingsaktiwiteit opgemerk, met minder partye wat skenkings verklaar het wat die R100 000-drempel oorskry (soos vereis deur Suid-Afrikaanse wetgewing) as in die tydperk voor die 2024-algemene verkiesing.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ===Elektroniese stemming=== Suid-Afrika gebruik 'n stelsel van fisiese stembriewe vir al sy verkiesings en het nog nooit voorheen elektroniese stemming gebruik nie. In April 2025 het die OVK bevestig dat geen vorm van e-stemming in die 2026 munisipale verkiesing gebruik sal word nie. Dit het gevolg op 'n driedaagse konferensie, gehou deur die Kommissie, wat 'n nasionale bespreking oor die uitvoerbaarheid en moontlike implementering van stemming vir toekomstige verkiesings begin het.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die hoofdirekteur van die Nasionale Tesourie se Openbare Finansies-afdeling, Gillian Wilson, het tydens 'n konferensie in Maart 2025 gesê dat daar nie aangeneem moet word dat stemming geld tydens verkiesings sal bespaar nie. Sy het verder gesê dat dit waarskynlik is dat stemming 'n beduidende uitgawe sal wees, en dat 'n deeglike koste-analise uitgevoer moet word voordat 'n besluit geneem word.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Wilson het ook opgemerk dat die koste vir nasionale en provinsiale verkiesings met 294% van 1994 tot 2024 gestyg het, en vir plaaslike verkiesings met 193% van 2001 tot 2021. Faktore vir die stygings sluit in inflasie, veldtoguitgawes en logistiek wat tot die stygende koste bygedra het.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ==Munisipale wyke== Vir munisipale verkiesings dien Suid-Afrikaanse kiesers stembriewe binne hul wyk in, wat gebaseer is op die gebied waarin hulle hoofsaaklik woon (en dus registreer om te stem). Kiesers word verteenwoordig deur 'n spesifieke Wyksraadslid, wat dalk 'n verbintenis met 'n politieke party het of nie. In Mei 2025 het die Munisipale Afbakeningsraad (MAR) verklaar dat hul werk vir Suid-Afrikaanse munisipale wyksafbakenings goed op koers was. Suid-Afrika het destyds 4 468 wyke gehad.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE">{{cite web|url= https://www.sabcnews.com/sabcnews/countrys-municipal-wards-in-for-a-shake-up-ahead-of-2026-lge/ |title= Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE |author= Ntebo Mokobo |publisher= SABC News |date= 3 Mei 2025 |access-date= 12 Junie 2025}}</ref> Wyke word verdeel as die toename in die aantal mense wat daarin woon, die norm oorskry (die toename oor alle wyke gedurende die 5-jaar periode tussen verkiesings). Wyksverdeling word streng gereguleer in Suid-Afrika, en as deel van die verdeelproses moet motiverings vir die begeerte om dit te doen, aangevoer en beoordeel word. Daar moet aangedui word wat die implikasies van die verdeling is, of dit in stryd met die [[Suid-Afrikaanse Grondwet]] sou wees, en of mense gesegregeer word of gemeenskappe op 'n onvanpaste wyse verdeel word.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> As deel van die proses het die MDB 'n landwye openbare konsultasieproses oor wyksafbakening van stapel gestuur. Aansoeke vir die herbepaling van munisipale wyke word deur die MDB ontvang, waarna daar 'n 14-dae-periode is waartydens lede van die publiek besware kan indien. Daarna gaan dit na die Raad vir besluitneming. Indien 'n wyk verdeel word, stel die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) kiesers in kennis en herregistreer hulle as deel van hul nuwe wyke. Die OVK bevestig ook dat sy stemdistrikgrense met die wyke ooreenstem. Teen Mei 2025 het die OVK altesaam 23 292 stemdistrikte gelys.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> 'n Totaal van 4 488 stemdistrikte is vir die 2026-verkiesings bevestig.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from"></ref> Oor hierdie distrikte was die totale aantal stemlokale wat deur die Verkiesingskommissie bevestig is, 23 699.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from"></ref> Die raad het verklaar dat dit sy verslag oor wyksafbakenings in Oktober 2025 aan die OVK sou oorhandig.<ref name= "Country’s municipal wards in for a shake-up ahead of 2026 LGE"></ref> Die MAR-wyksoorhandiging het op 10 Desember 2025 plaasgevind.<ref name= "Official 2026 Wards Handover Ceremony – Virtual">{{cite web|url= https://www.demarcation.org.za/webinars/virtual-official-2026-wards-handover-ceremony |title= Official 2026 Wards Handover Ceremony – Virtual |author= |publisher= MDB |date= |access-date= 2 Mei 2026 }}</ref> In Desember 2025 het die Minister van Samewerkende Regering en Tradisionele Sake, Velenkosini Hlabisa, bevestig dat die MAR die aantal wyke in Suid-Afrika met 20 verhoog het, wat die totaal na 4 488 verskuif het. Hy het ook verklaar dat die buitenste munisipale grense onveranderd sou bly voor die 2026/27-verkiesing om stabiliteit te verseker. Die Minister het beklemtoon dat munisipale wyke die fondament van plaaslike demokrasie is, wat duidelike verantwoordelikhede vir raadslede bied, billike verteenwoordiging verseker en munisipaliteite in staat stel om te beplan, hulpbronne toe te ken en dienste effektief te lewer.<ref name= "Ward boundaries finalised ahead of local elections">{{cite web|url= https://www.sanews.gov.za/south-africa/ward-boundaries-finalised-ahead-local-elections |title= Ward boundaries finalised ahead of local elections |author= |publisher= The South African Government News Agency |date= 11 Desember 2025 |access-date= 31 Desember 2025 }}</ref> Volgens die nuwe afbakenings was die wyktotale per provinsie soos volg: <ref name= "The Municipal Demarcation Board (MDB) hands over Final Wards to the Electoral Commission in Preparation for the 2026-27 Local Government Elections">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/pw/News-And-Media/News-List/News/News-Article/The-Municipal-Demarcation-Board-(MDB)-hands-over-Final-Wards-to-the-Electoral-Commission-in-Preparation-for-the-2026-27-Local-Government-Elections?a=AISDGvpz75ps1usOfX7oiqbPvuLI7bLrI7HPB2MY0oE= |title= The Municipal Demarcation Board (MDB) hands over Final Wards to the Electoral Commission in Preparation for the 2026-27 Local Government Elections |author= |publisher= IEC |date= 10 Desember 2025 |access-date= 2 Mei 2026 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- |+Wyke volgens provinsie voor die plaaslike verkiesing van 2026 |- ! Provinsie ! Totale aantal wyke ! Verandering sedert die vorige plaaslike verkiesing |- | Oos-Kaap | 703 | toename met 7 |- | Vrystaat | 311 | afname met 8 |- | Gauteng | 526 | afname met 3 |- | KwaZulu-Natal | 921 | toename met 20 |- | Limpopo | 568 | onveranderd |- | Mpumalanga | 408 | toename met 8 |- | Noordwes | 402 | afname met 1 |- | Noord-Kaap | 233 | toename met 1 |- | Wes-Kaap | 416 | toename met 10 |- ! Totale aantal wyke (nasionaal) ! 4 488 ! Toename 34 |} ==Politieke partye== ''Sien ook'': [[Lys van politieke partye in Suid-Afrika]] 'n Totaal van 620 politieke partye het geregistreer om aan die plaaslike verkiesings van 2026 deel te neem.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from"></ref> Met 'n stemaandeel van 45,59% was die [[African National Congress]] (ANC) die grootste party in die [[Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing van 2021|vorige munisipale verkiesing]], wat in 2021 plaasgevind het. Nadat dit egter onder 50 persent gedaal het, was dit die party se swakste vertoning in munisipale verkiesings sedert die instelling van algemene stemreg. Die ANC het 'n skerp afname in sy stemaandeel in munisipale verkiesings gesien sedert sy hoogtepunt in 2011, toe dit 64,82% behaal het. Van die skerpste dalings in die ANC se stemaandeel het in Suid-Afrika se grootste stede plaasgevind. In die drie [[Gauteng]]se metropolitaanse munisipaliteite ([[Johannesburg]], [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] en [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]]) het die ANC se stemaandeel tot in die 30 persent-reeks gedaal, terwyl [[Buffalo City Metropolitaanse Munisipaliteit|Buffalo City]] die enigste metropolitaanse munisipaliteit was waar dit daarin geslaag het om 'n absolute meerderheid te wen. Ten spyte van hierdie afname beklee die ANC steeds ses van die agt burgemeestersposte in metropolitaanse gebiede, asook om deel te wees van die regerende koalisie in [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane]].<ref>{{cite news|url=https://mg.co.za/politics/2024-10-09-actionsa-clinches-its-first-mayor-in-tshwane/|title=ActionSA clinches its first mayor in Tshwane|date=9 Oktober 2024|work=[[Mail & Guardian]]|access-date=31 Mei 2025|language=en-ZA|archive-date=}}</ref> Suid-Afrika se tweede grootste party, die [[Demokratiese Alliansie]], het 'n afname in stemaandeel in die munisipale verkiesings van 2021 gesien, maar hulle het 8 munisipaliteite gewen om die hoogste resultaat in daardie opsig in onlangse jare te behaal. Dit is die tweede munisipale verkiesing vir die party onder die leierskap van [[John Steenhuisen]]. Die Stad Johannesburg is 'n sleutelmetrogebied vir die party. Dit is ook die eerste munisipale verkiesing waartydens die Demokratiese Alliansie deel was van die Suid-Afrikaanse regering. In vorige sulke verkiesings het die party die status van amptelike opposisie beklee, maar vir die 2026-verkiesings sal hulle deel wees van die Regering van Nasionale Eenheid (GNU) - President Ramaphosa se Derde Kabinet. Die nuutgestigte [[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|uMkhonto we Sizwe]] (MK) party sal vir die eerste keer in 2026 aan munisipale verkiesings deelneem. Die leierskap het verklaar dat die party op talle metropolitaanse gebiede in Gauteng gefokus is, met die doel om die ANC uit die posisie te verwyder. Die party, wat die land se derde grootste is in terme van setels in die Parlement, het 15% van die stemme in die algemene verkiesing van 2024 ontvang.<ref name= "MK Party eyes Gauteng metros in bid to unseat ANC in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/04/13/mk-party-eyes-gauteng-metros-in-bid-to-unseat-anc-in-2026-municipal-elections |title= MK Party eyes Gauteng metros in bid to unseat ANC in 2026 municipal elections |author= Nokukhanya Mntambo |publisher= EWN |date= 13 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] (SAKP) het as 'n politieke party geregistreer en is van voorneme om aan die 2026-verkiesings deel te neem. Terwyl die SAKP histories die ANC gesteun het, staan dit nou onafhanklik. In onlangse jare het die ANC-SAKP-alliansie verbrokkel, met die SAKP wat toenemend krities raak oor die ANC se ekonomiese beleid, bestuur en hantering van korrupsieskandale.<ref name= "SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-03-18-sacp-will-contest-2026-municipal-elections-independent-of-anc/ |title= SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC |author= Mandisa Nyathi |publisher= Mail & Guardian |date= 18 March 2025 |access-date= 12 June 2025 }}</ref> Die enigste keer dat die SAKP onafhanklik van die ANC aan 'n verkiesing deelgeneem het, was tydens die tussenverkiesings van die Metsimaholo-munisipaliteit in 2017.<ref name= "SACP resolves to contest all municipalities in 2026 local govt elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2024/12/14/sacp-resolves-to-contest-all-municipalities-in-2026-local-govt-elections |title= SACP resolves to contest all municipalities in 2026 local govt elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 14 Desember 2024 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> Die OVK het aanvanklik verklaar dat die SAKP nie aan die vereistes vir verkiesing voldoen het nie en het die party opdrag gegee om homself vir die 2026-verkiesings te deregistreer. Saam met ander partye wat deur die OVK opdrag gegee is om te deregistreer, het die SAKP nie aan die statutêre vereistes voldoen nie, was nie in enige wetgewende liggaam verteenwoordig nie, het nie sedert hul registrasie aan plaaslike regeringsverkiesings deelgeneem nie, en het hulle versuim om hul registrasie teen die sperdatum van 31 Januarie 2025 te hernu.<ref name= "SACP will contest 2026 municipal elections independent of ANC"></ref> Die OVK het egter later geoordeel dat die SAKP geskik was om aan die verkiesing deel te neem, en het die party toestemming gegee om dit te doen.<ref name= "ANC has no right to stop SACP from contesting polls on its own">{{cite web|url= https://www.sabcnews.com/sabcnews/1027430-2/ |title= ANC has no right to stop SACP from contesting polls on its own |author= Ntlantla Kgatlane |publisher= SABC News |date= 7 April 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> ===Partyderegistrasie=== In April 2025 het die OVK aangekondig dat hulle, as deel van standaard administrasieprosedures, van voorneme is om 192 politieke partye te deregistreer. Van daardie partye het 136 vertoë gerig om hul status as geregistreerde partye te behou. 3 politieke partye het die OVK versoek om hul registrasies te kanselleer, en 53 partye het nie op die uitnodiging gereageer om vertoë te rig nie.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> Die OVK het destyds verklaar dat die kansellasie van registrasies van onaktiewe politieke partye nodig was om te verseker dat slegs aktiewe politieke partye op die partyregister bly. Die Kommissie het ook gesê dat die kansellasie van onaktiewe partye die gebruik van name, verkorte name, logo's en kleurskemas vir aspirantpartye sou vrystel.<ref name= "IEC rules out e-voting for 2026 local government elections"></ref> ==Tydlyn== ===2024=== *6 November: Die Suid-Afrikaanse Minister in die Presidensie, [[Khumbudzo Ntshavheni]], het in [[Kaapstad]] aangekondig dat die volgende munisipale verkiesings tussen 2 November 2026 en 1 Februarie 2027 gehou sal word.<ref name= "Cabinet approves establishment of IMC for 2026 Municipal Elections"></ref> *13 Desember: [[COSATU]], Suid-Afrika se grootste vakbond, het verklaar dat dit steeds nie seker is of dit die African National Congress (ANC) of die [[Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party]] (SAKP) in die 2026-verkiesing sal steun nie. Dit het tradisioneel 'n alliansie met beide entiteite gehad, en 2026 is die eerste groot verkiesing waarin die ANC en SAKP afsonderlik sal deelneem.<ref name= "COSATU still mulling if it will back the ANC or SACP in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2024/12/13/cosatu-still-mulling-if-it-will-back-the-anc-or-sacp-in-2026-municipal-elections |title= COSATU still mulling if it will back the ANC or SACP in 2026 municipal elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 13 Desember 2024 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> ===2025=== *'''15 Januarie''': [[ActionSA]] en die [[Forum for Service Delivery|Forum 4 Service Delivery]] (F4SD) kondig 'n samesmelting aan, waardeur hulle saam onder eersgenoemde se vaandel aan die komende verkiesing sal deelneem, maar dubbele lidmaatskap sal behou om hul bestaande munisipale verteenwoordiging te beskerm. [[Herman Mashaba]] het verklaar dat dit 'n stap is om opposisiepartye te verenig om teen die GNU en die EFF-MK-koalisie op te staan.<ref name= "ActionSA forms alliance with F4SD for 2026 local government elections">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-01-15-actionsa-forms-alliance-with-f4sd-for-2026-local-government-elections/ |title= ActionSA forms alliance with F4SD for 2026 local government elections |author= Mandisa Nyathi |publisher= Mail & Guardian |date= 15 Januarie 2025 |access-date= 12 Junie 2025 }}</ref> *'''23 April''': Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) het in [[Centurion]] aangekondig dat hulle met voorbereidings vir die 2026-verkiesing begin het. Die Kommissie het ook die toewysing van die politieke partybefondsing aangekondig. *'''9 Junie''': [[Helen Zille]], Federale Raadsvoorsitter en voormalige leier van die Demokratiese Alliansie, het aangekondig dat sy ernstig oorweeg om vir die posisie van [[Burgemeester van Johannesburg]] te staan. Sy het verder verklaar dat sy sal fokus op die stabilisering van die stad se finansies en om wanbestuur reg te stel. Zille het gesê sy sal haar besluit openbaar maak voor die sluitingsdatum vir kandidaataansoeke op 15 Junie 2025.<ref name= "Helen Zille eyes Joburg mayorship after DA’s top picks decline post">{{cite web |url= https://www.daily/ |title= Helen Zille eyes Joburg mayorship after DA’s top picks decline post |author= Ferial Haffajee |publisher= Daily Maverick |date= 9 Junie 2025 |access-date= 10 Junie 2025 |archive-date= 25 Julie 2013 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130725152640/http://daily/ |url-status= dead }}</ref> *'''15 Junie''': Daar is berig dat Helen Zille haar aansoek voor die sperdatum ingedien het om vir burgemeester van Johannesburg te staan. Zille het gesê sy is al 'n geruime tyd deur mede-DA-lede genader wat wou hê sy moes vir die amp staan, voordat sy die aankondiging gemaak het.<ref name= "Helen Zille officially throws hat into the ring for Joburg mayor post ">{{cite web|url= https://sundayworld.co.za/news/helen-zille-officially-throws-hat-into-the-ring-for-joburg-mayor-post/ |title= Helen Zille officially throws hat into the ring for Joburg mayor post |author= Mandisa Nyathi |publisher= Sunday World |date= 15 Junie 2025 |access-date= 19 Junie 2025 }}</ref> *'''26 Junie''': President Ramaphosa het 'n brief aan DA-adjunkminister [[Andrew Whitfield]] gestuur waarin hy hom ontslaan het vir insubordinasie. Whitfield het voorheen 'n goed gereguleerde parlementêre reël oortree wat lede van die Nasionale Vergadering verbied om amptelike oorsese reise sonder presidensiële goedkeuring te onderneem. Whitfield het, sonder Ramaphosa se goedkeuring, na die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] gereis as deel van 'n 2025-afvaardiging. Hy het aansoek gedoen om toestemming om te reis, maar het geen antwoord ontvang nie. Hy het besluit om in elk geval te reis en het dus die reël oortree. Die President het die voormalige adjunkminister bedank vir die tyd wat hy in die rol gedien het. Destyds is geen rede vir die ontslag openbaar gemaak nie.<ref name= "Ramaphosa axes DA's Whitfield as deputy minister of trade and industry">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-06-26-ramaphosa-axes-das-whitfield-as-deputy-minister-of-trade-industry/ |title= Ramaphosa axes DA's Whitfield as deputy minister of trade and industry |author= Kgothatso Madisa |publisher= Times Live |date= 26 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''26 Junie''': Die leier van die DA, [[John Steenhuisen]], het 'n ultimatum aan die President gestel en verklaar dat Ramaphosa nie op 'n soortgelyke wyse opgetree het teenoor ANC-lede wat beskuldig word van of skuldig is aan korrupsie, soos Thembi Simelane, [[David Mahlobo]] en [[Zweli Mkhize]] nie. Steenhuisen het ook verklaar dat Ramaphosa nie 'n bespreking oor die ontslag met enigiemand van die DA gefasiliteer het nie, wat 'n algemene hoflikheid sou gewees het. Die ultimatum het geëis dat die President die sittende ANC-kabinetslede Thembi Simelane en [[Nobuhle Nkabane]] binne 48 uur verwyder, anders sou die DA ongespesifiseerde gevolge meebring.<ref name= "‘This is the moment of truth’ — Steenhuisen gives Ramaphosa 48-hour ultimatum after Whitfield’s axing">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-06-26-this-is-the-moment-of-truth-steenhuisen-gives-ramaphosa-48-hour-ultimatum-after-whitfields-axing/ |title= ‘This is the moment of truth’ — Steenhuisen gives Ramaphosa 48-hour ultimatum after Whitfield’s axing |author= Victoria O’Regan |publisher= Daily Maverick |date= 26 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''28 Junie''': Nadat hy 'n amptelike besoek aan [[Sevilla]], [[Spanje]], gekanselleer het en die taak aan die Minister van Buitelandse Sake [[Ronald Lamola]] gedelegeer het, het President Ramaphosa 'n verklaring uitgereik waarin hy die DA se ultimatum veroordeel het. Die President het gesê dat hy Whitfield afgedank het weens die oortreding van parlementêre reëls, bevestig dat hy die gesag en verantwoordelikheid het om dit eensydig te doen, en gesê dat hy Steenhuisen van sy besluit om dit te doen in kennis gestel het voordat hy die ontslagbrief aan Whitfield gestuur het. Die President het verklaar dat hy nie aan dreigemente sou swig nie, en dat daar geen gronde was vir die DA om die soort ultimatum uit te reik wat dit gehad het nie.<ref name= "‘I will not yield to threats’: Ramaphosa responds to DA’s 48-hour ultimatum on Ministerial corruption">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-06-27-i-will-not-yield-to-threats-ramaphosa-responds-to-das-48-hour-ultimatum-on-ministerial-corruption/ |title= ‘I will not yield to threats’: Ramaphosa responds to DA’s 48-hour ultimatum on Ministerial corruption |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 28 Junie 2025 |access-date= 29 Junie 2025 }}</ref> *'''21 Julie''': Nadat vasgestel is dat die destydse Minister van Hoër Onderwys, [[Nobuhle Nkabane]], vir die Parlement gelieg het, dat haar sogenaamde SETA-aanstellingspaneel 'n klug was, en nadat sy 'n Parlementêre verhoor oor haar gedrag rakende die SETA-raadaanstellingssaak gemis het, het President Ramaphosa haar afgedank. Nkabane se Adjunkminister, [[Buti Manamela]], is as die nuwe Minister ingehuldig, saam met die nuwe Adjunkminister, Nomsa Ncube-Dube. Na aanleiding van hierdie veranderinge het die Demokratiese Alliansie gesê dat hulle sal voortgaan om oor begrotingswetsontwerpe te stem.<ref name= "Fired minister Nkabane’s Seta panel existed in name only, MPs conclude">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2025-07-22-fired-minister-nkabanes-seta-panel-existed-in-name-only-mps-conclude/ |title= Fired minister Nkabane’s Seta panel existed in name only, MPs conclude |author= Siyabonga Goni |publisher= Daily Maverick |date= 22 Julie 2025 |access-date= 24 Julie 2025 }}</ref> *'''23 Julie''': Na 'n sitting by die Kaapstad Internasionale Konferensiesentrum het die Nasionale Vergadering 'n Begrotingswetsontwerp ([[begroting]]) aangeneem. Dit baan die weg vir die goedkeuring van die volledige skedule van stemmings vir 42 departementele en ander entiteite, sowel as die tweede lesing van die Wetsontwerp. Die Wetsontwerp het maklik die vereiste eenvoudige meerderheid van 201 stemme bereik en dit aansienlik oortref, met 262 stemme ten gunste. Die ANC, DA, GOOD, IFP, PA, FF+, ActionSA, UDM, Al-Jama-ah, BOSA, Rise Mzansi, en PAC het ten gunste van die wetsontwerp gestem, wat 'n positiewe eenheid binne die koalisie-nasionale regering aandui.<ref name= "National Assembly passes Appropriation Bill amid opposition objections">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-07-23-national-assembly-passes-appropriation-bill-amid-opposition-objections/ |title= National Assembly passes Appropriation Bill amid opposition objections |author= |publisher= IOL |date= 23 Julie 2025 |access-date= 17 November 2024 }}</ref> *'''31 Julie''': Adjunkpresident [[Paul Mashatile]], 'n lid van die ANC, het eienaarskap van twee luukse eiendomme met 'n gekombineerde waarde van R65 miljoen verklaar. Een eiendom ter waarde van R37 miljoen is in Waterfall, Midrand, geleë. Die ander, 'n huis van R28,9 miljoen in [[Constantia]], Kaapstad, is een wat Mashatile voorheen ontken het dat hy besit het, en eerder gesê het dat dit deur sy skoonseun se maatskappy besit word. Ander eiendomme is ook as besit deur Mashatile verklaar. Mashatile se kantoor het verklaar dat geen provinsiale of nasionale departement onder sy toesig as Adjunkpresident ooit tenders toegeken is, daarvan beskuldig is dat hulle toegeken het, of ondersoek is vir die toekenning van tenders aan enige maatskappye wat met sy familie verbind word nie. Die [[Valke (SAPD)|Valke]] (Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoek) se nasionale woordvoerder, Brigadier Thandi Mbambo, het bevestig dat die eenheid korrupsieverwante eise ondersoek wat fondse behels wat gebruik is om die Constantia-huis te koop.<ref name= "Mashatile declares R65 million mansions in Constantia and Waterfall on R3 million salary">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-07-30-mashatile-declares-r65-million-mansions-in-constantia-and-waterfall-on-r3million-salary/ |title= Mashatile declares R65 million mansions in Constantia and Waterfall on R3 million salary |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 31 Julie 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref><ref name= "all coming from inside the mansion: what Mashatile’s properties mean come election time">{{cite web |url= https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2025-08-04-justice-malala--call-coming-from-inside-the-mansion-what-mashatiles-properties-mean-come-election-time/ |title= all coming from inside the mansion: what Mashatile’s properties mean come election time |author= Justice Malala |publisher= Times LIVE |date= 4 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 |archive-date= 4 Augustus 2025 |archive-url= https://web.archive.org/web/20250804032306/https://www.timeslive.co.za/sunday-times-daily/opinion-and-analysis/2025-08-04-justice-malala--call-coming-from-inside-the-mansion-what-mashatiles-properties-mean-come-election-time/ |url-status= dead }}</ref> *'''1 Augustus''': Na aanleiding van 'n aankondiging dat Adjunkpresident Paul Mashatile nie 'n [[diamant]] verklaar het wat deur die diamanthandelaar [[Louis Liebenberg]] aan sy vrou geskenk is nie, het die Parlementêre Gesamentlike Etiekkomitee besluit om hom te sanksioneer. President Cyril Ramaphosa het homself van die kwessie gedistansieer en gesê dat Mashatile vir homself moet antwoord. Die kwessie het oproepe vir verhoogde regeringsverantwoordbaarheid laat ontstaan <ref name= "Ramaphosa Distances Himself from Mashatile Scandal">{{cite web|url= https://www.enca.com/top-stories/ramaphosa-distances-himself-mashatile-scandal |title= Ramaphosa Distances Himself from Mashatile Scandal |author= |publisher= eNCA |date= 1 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref> Die Demokratiese Alliansie het 'n ondersoek na Mashatile versoek en gesê die Parlementêre teregwysing en boete was nie genoeg nie.<ref name= "DA wants Mashatile probed over diamond gift from Liebenberg, says rebuke, fine not enough">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/08/01/da-wants-mashatile-probed-over-diamond-gift-from-liebenberg-says-rebuke-fine-not-enough |title= DA wants Mashatile probed over diamond gift from Liebenberg, says rebuke, fine not enough |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 1 Augustus 2025 |access-date= 4 Augustus 2025 }}</ref> *'''5 Augustus''': Talle minderheidspartye in Johannesburg se Regering van Plaaslike Eenheid (RPE) het gedreig om hul steun vir die ANC binne die stadsraad te onttrek. Die minderheidspartye het verklaar dat hulle nie deur die ANC gerespekteer voel nie, en dat hulle nie deur die ANC as stigterslede van die RPE erken word nie. Die tussentydse voorsitter van die Johannesburgse Minderheidsregerende Partye (MRP) het verklaar dat die posisie in die Johannesburgse Finansiële MMC aan een van sy lede moet gaan, in plaas van 'n lid van die ANC. Na aanleiding van die verklarings het die ANC opgemerk dat hulle geen ooreenkoms oortree het nie, en genoeg stemme het om Johannesburg voort te sit as die minderheidspartye hul steun onttrek.<ref name= "Joburg political drama deepens as minority parties threaten to pull support for coalition">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/joburg-political-drama-deepens-as-minority-parties-threaten-to-pull-support-for-coalition-20250804-1223 |title= Joburg political drama deepens as minority parties threaten to pull support for coalition |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 5 Augustus 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''6 Augustus''': ANC-sekretaris-generaal [[Fikile Mbalula]] het die Demokratiese Alliansie, 'n RNE-lid, daarvan beskuldig dat hulle die katalisator was vir die onlangs geïmplementeerde straftariewe en dreigemente van sanksies teen ANC-leiers deur die Verenigde State. Mbalula het gesê die rede hiervoor was die DA se sogenaamde veldtog teen Suid-Afrika se transformerende beleid tydens die party se reise na die VSA. Hy het die DA daarvan beskuldig dat hulle verklarings gemaak het wat die ongedaanmaking van [[Swart Ekonomiese Bemagtiging]] (SEB)-beleide in Suid-Afrika ondersteun, bloot om die Amerikaanse regering te paai. Mbalula het die Suid-Afrikaanse regering se steun vir SEB-beleide herbevestig en die VSA uitgedaag om sanksies teen ANC-leiers op te lê en gesê dat sulke dreigemente deur Amerikaanse kongreslede die ANC nie sou afskrik om sy transformasie-agenda na te streef nie.<ref name= "Mbalula blames DA for Trump's tariffs, US threats to sanction ANC leaders">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-08-06-mbalula-blames-da-for-trumps-tariffs-and-us-threats-to-sanction-anc-leaders/ |title= Mbalula blames DA for Trump's tariffs, US threats to sanction ANC leaders |author= Lizeka Tandwa |publisher= Times Live |date= 6 Augustus 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''11 Augustus''': Voormalige COSATU-vakbondlid en [[Mail & Guardian]]-politieke kommentator, Ebrahim Harvey, het Helen Zille, voorsitter van die Demokratiese Alliansie Federale Raad, vir die posisie van burgemeester van Johannesburg onderskryf. Harvey het gesê dat Johannesburg in sy ergste toestand van verval in die geskiedenis is, en het Kaapstad erken as Suid-Afrika se bes bestuurde metropolitaanse munisipaliteit. Hy het verder gesê dat Zille se prestasiegeskiedenis as voormalige burgemeester van Kaapstad en Wes-Kaapse premier haar een van die geskikste kandidate maak om Johannesburg om te keer.<ref name= "Helen Zille's Joburg mayoral candidacy gets a nod">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/08/11/zilles-running-as-a-mayoral-candicate-get-a-nod |title= Helen Zille's Joburg mayoral candidacy gets a nod |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 11 August 2025 |access-date= 12 Augustus 2025 }}</ref> *'''8 September''': [[Floyd Shivambu]] het sy nuwe politieke party, die Afrika Mayibuye-beweging, tydens 'n media-inligtingsessie in Johannesburg aangekondig. Shivambu het verklaar dat die party reeds geregistreer is ingevolge die Verkiesingskommissiewet van 1996, wat dit toelaat om aan verkiesings deel te neem. Hy het verder gesê dat die party alle wyke in die plaaslike regeringsverkiesings van 2026 sal deelneem.<ref name= "Floyd Shivambu: ‘Mayibuye Afrika Movement will win 2026 and 2029 elections’">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-08-floyd-shivambu-mayibuye-afrika-movement-will-win-2026-and-2029-elections/ |title= Floyd Shivambu: ‘Mayibuye Afrika Movement will win 2026 and 2029 elections’ |author= Simon Majadibodu |publisher= IOL |date= 8 September 2025 |access-date= 13 September 2025 }}</ref> *'''10 September''': In 'n [[SABC]]-onderhoud het AMM-leier Floyd Shivambu sy voormalige party, die EFF, "rigtingloos" genoem en nie op die mense gefokus nie. Hy het verder gesê die EFF het korrupte regeringspraktyke aangeneem, sy stigtingswaardes laat vaar en is ongeskik om die ANC te vervang. Shivambu het ook gesê die EFF het 'n giftige kultuur van selfverryking en is nie gefokus op mandate soos dienslewering en werkskepping nie.<ref name= "Floyd Shivambu: EFF is just like the ANC, directionless and unfit to lead">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-10-floyd-shivambu-eff-is-just-like-the-anc-directionless-and-unfit-to-lead/ |title= Floyd Shivambu: EFF is just like the ANC, directionless and unfit to lead |author= |publisher= IOL |date= 10 September 2025 |access-date= 13 September 2025 }}</ref> *'''15 September''': Die Suid-Afrikaanse en ANC-president Cyril Ramaphosa het erken dat munisipaliteite onder leiding van die Demokratiese Alliansie (DA) baie beter bestuur word as ANC-geleide munisipaliteite. Tydens 'n ANC-geleentheid by die [[FNB-stadion]] in [[Soweto]] het Ramaphosa gesê dat die ANC bekwame mense moet ontplooi om plaaslike regerings te bestuur, en dat die party by DA-munisipaliteite, soos [[Kaapstad]] en [[Stellenbosch]], kan leer oor hoe om hul dienslewering te verbeter.<ref name= "‘DA run municipalities better, learn from them’ Ramaphosa tells ANC councillors">{{cite web|url= https://iol.co.za/news/politics/2025-09-15-da-run-municipalities-better-learn-from-them-ramaphosa-tells-anc-councillors/ |title= ‘DA run municipalities better, learn from them’ Ramaphosa tells ANC councillors |author= Kamogelo Moichela |publisher= IOL |date= 15 September 2025 |access-date= 17 September 2025 }}</ref> *'''15 September''': Die ANC het om verskoning gevra aan die mense van die [[Noordwes]] en die [[Vrystaat]] en gesê dat hulle beter bestuur van die party verdien. Die twee provinsies het die ANC histories sterk ondersteun, maar hulle bevat van Suid-Afrika se swakste bestuurde munisipaliteite. Sommige van daardie munisipaliteite is onder administrasie of staar ernstige finansiële probleme in die gesig. Die adjunkvoorsitter van die ANC se Plaaslike Regeringsintervensiekomitee, Dickson Masemola, het gesê die party het nie die vertroue wat die mense in die Noordwes en Vrystaat daarin gestel het, ten volle terugbetaal nie.<ref name= "ANC apologises to people of NW and FS, says they deserve better governance from party">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/15/anc-apologises-to-people-of-nw-and-fs-says-they-deserve-better-governance-from-party |title= ANC apologises to people of NW and FS, says they deserve better governance from party |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 15 September 2025 |access-date= 17 September 2025 }}</ref> *'''16 September''': Die [[Patriotiese Alliansie]] (PA) het aangekondig dat hul kandidaat vir Burgemeester van Johannesburg die party se Adjunkpresident, [[Kenny Kunene]], is. Dit, ten spyte van Kunene se bestaande skorsing. Die party het ook aangekondig dat, ten spyte daarvan dat hy net 'n maand tevore ingehuldig is, Johannesburgse raadslid [[Liam Jacobs]] uit die posisie sou bedank en die PA se burgemeesterskandidaat vir Kaapstad sou word.<ref name= "PA reveals Kenny Kunene as mayoral candidate for Joburg">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/16/pa-reveals-kenny-kunene-as-mayoral-candidate-for-joburg |title= PA reveals Kenny Kunene as mayoral candidate for Joburg |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 16 September 2025 |access-date= 16 September 2025 }}</ref> * '''20 September''' Die Demokratiese Alliansie (DA) het [[Helen Zille]] as die party se kandidaat vir [[Burgemeester van Johannesburg]] aangewys. Indien sy as burgemeester verkies word, het Zille beter lewering van water, elektrisiteit, padherstelwerk en vullisverwyderingsdienste belowe. Die party beoog om die sukses wat dit in die regering van [[Kaapstad]] behaal het, 'n stad wat beskou word as 'n stad met konsekwent baie beter dienslewering as Johannesburg, te herhaal.<ref name= "South Africa's DA names former leader Zille as candidate for Johannesburg mayor">{{cite web|url= https://www.reuters.com/world/africa/safricas-da-names-former-leader-zille-candidate-johannesburg-mayor-2025-09-20/ |title= South Africa's DA names former leader Zille as candidate for Johannesburg mayor |author= Nqobile Dludla |publisher= Reuters |date= 20 September 2025 |access-date= 21 September 2025 }}</ref> * '''23 September''': Die Patriotiese Alliansie se Adjunkpresident, Kenny Kunene, is van enige oortreding vrygespreek, en sy skorsing is omvergewerp. Dus het die party versoek dat hy as raadslid na die [[Johannesburg|Stad Johannesburg]] terugbesorg word.<ref name= "Pa Deputy President Kenny Kunene Cleared Of Wrongdoing">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/pa-deputy-president-kenny-kunene-cleared-wrongdoing |title= Pa Deputy President Kenny Kunene Cleared Of Wrongdoing |author= |publisher= eNCA |date= 23 September 2025 |access-date= 25 September 2025 }}</ref> * '''26 September''': PA-leier [[Gayton McKenzie]]] het verklaar dat sy party gevoel het dat dit deel was van 'n koalisie waar dit nie gerespekteer word nie, en daarom sou hy op 30 September 2025 aan die [[Kabinet van Cyril Ramaphosa, Junie 2024|Regering van Nasionale Eenheid]] (GNU) onttrek. Hy het verder verklaar dat hy op dieselfde dag as Minister van Sport, Kuns en Kultuur sou bedank. McKenzie het die burgemeester van Johannesburg, [[Dada Morero]], 'n ultimatum gegee om die PA se adjunkpresident, Kenny Kunene, weer aan te stel as sy voormalige burgemeesterslid vir 'n vervoerrol, of om die PA aan die stad se koalisieregering te onttrek. Morero het dit nie gedoen nie. In McKenzie se verklaring het hy bevestig dat die PA aan koalisies op alle vlakke van regering sou onttrek. Indien dit deurgevoer word, sou die PA die eerste party wees wat die GNU verlaat.<ref name= "Gayton McKenzie says Patriotic Alliance will withdraw from Government of National Unity, vows to resign as minister on Tuesday">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/09/26/gayton-mckenzie-says-patriotic-alliance-will-withdraw-from-government-of-national-unity-vows-to-resign-as-minister-on-tuesday |title= Gayton McKenzie says Patriotic Alliance will withdraw from Government of National Unity, vows to resign as minister on Tuesday |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 26 September 2025 |access-date= 27 September 2025 }}</ref> *'''1 Oktober''': Na 'n vergadering met die ANC het die PA aangekondig dat die twee partye gemeenskaplike grond gevind het, en dat die PA nie die regerende koalisie sou verlaat nie.<ref name= "Unity in uncertainty: PA stays in coalitions as Kunene’s fate hangs in balance">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/unity-in-uncertainty-pa-stays-in-coalitions-as-kunenes-fate-hangs-in-balance-20251001-0640 |title= Unity in uncertainty: PA stays in coalitions as Kunene’s fate hangs in balance |author= Siyamtanda Capa |publisher= news24 |date= 1 Oktober 2025 |access-date= 1 Oktober 2025 }}</ref> *'''1 Oktober''': Die leier van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EFF) party en parlementslid, [[Julius Malema]], is skuldig bevind aan vyf oortredings, insluitend die onwettige besit van 'n vuurwapen en ammunisie, die onwettige afvuur van 'n wapen in die openbaar, en roekelose bedreiging. Hierdie oortredings het verband gehou met 'n EFF-byeenkoms, waar Malema tussen 14 en 15 skerp skote op 'n verhoog, voor 20 000 EFF-ondersteuners, afgevuur het. Bekend vir sy strydlustigheid, sal Malema in Januarie 2026 voor vonnisoplegging ondergaan, waar hy kragtens Suid-Afrikaanse wetgewing 'n minimum tronkstraf van 15 jaar in die gesig staar. Verder, volgens die Grondwet van Suid-Afrika, sal Malema dan verbied word om as 'n parlementslid te dien.<ref name= "South African firebrand MP Malema convicted of firing a gun in public">{{cite web|url= https://www.bbc.com/news/articles/c79vj85px54o |title= South African firebrand MP Malema convicted of firing a gun in public |author= Khanyisile Ngcobo |publisher= BBC |date= 1 Oktober 2025 |access-date= 1 Oktober 2025 }}</ref> *'''3 Oktober''': Die PA se adjunkpresident, Kenny Kunene, is herstel as Johannesburg se burgemeesterslid vir vervoer.<ref name= "Kunene reinstated as Johannesburg transport MMC after coalition dispute">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/kunene-reinstated-as-johannesburg-transport-mmc-after-coalition-dispute-20251003-1218 |title= Kunene reinstated as Johannesburg transport MMC after coalition dispute |author= Noxolo Sibiya |publisher= news24 |date= 3 Oktober 2025 |access-date= 4 Oktober 2025 }}</ref> *'''4 Oktober''': [[ActionSA]] het aangekondig dat Xolani Khumalo hul burgemeesterskandidaat vir [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] is.<ref name= "Sizok'thola's Xolani Khumalo Announced ActionSA's Ekurhuleni Mayoral Candidate">{{cite web|url= https://www.enca.com/top-stories/sizoktholas-xolani-khumalo-announced-actionsas-ekurhuleni-mayoral-candidate |title= Sizok'thola's Xolani Khumalo Announced ActionSA's Ekurhuleni Mayoral Candidate |author= |publisher= eNCA |date= 4 Oktober 2025 |access-date= 4 Oktober 2025 }}</ref> *'''5 Oktober''': [[Unite for Change]] word in [[Johannesburg]], gestig. Dit is die samesmelting van drie politieke partye, naamlik [[RISE Mzansi|Rise Mzansi]], [[GOOD|Good]] en [[Build One South Africa]]. Die party sal geregistreer word om aan die munisipale verkiesings in 2026 deel te neem.<ref>{{Cite web |last=Goba |first=Thabiso |title=Bosa, Rise Mzansi, and Good Party have united to form 'Unite for Change' |url=https://www.ewn.co.za/2025/10/05/bosa-rise-mzansi-and-good-party-have-united-to-form-unite-for-change |access-date=2025-10-05 |website=EWN |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Patel |first=Faizel |date=2025-10-05 |title=JUST IN: Bosa, GOOD and Rise Mzanzi merge to form Unite for Change |url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/rise-bosa-good-political-parties-merge-form-unite-for-change/ |access-date=2025-10-05 |website=The Citizen |language=en}}</ref> *'''12 Oktober''': Daar is berig dat die ANC oorweeg om tradisie te breek en sy burgemeesterskandidaat van Johannesburg aan te kondig. Histories het die party dit nie gedoen nie, maar DA-kandidaat Helen Zille se hoëprofielkandidatuur kan die ANC dwing om iemand aan te kondig in 'n poging om beheer oor die metro te behou.<ref name= "The Helen Zille effect: ANC plans to break tradition by revealing mayoral candidate">{{cite web|url= https://www.news24.com/citypress/politics/the-helen-zille-effect-anc-plans-to-break-tradition-by-revealing-mayoral-candidate-20251011-0935 |title= The Helen Zille effect: ANC plans to break tradition by revealing mayoral candidate |author= Dawie Boonzaaier |publisher= City Press |date= 12 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''21 Oktober''': [[COSATU]], Suid-Afrika se grootste [[vakbond]], het gesê dat hulle nog nie besluit het watter van sy voormalige drieparty-alliansievennote hulle in die plaaslike verkiesings van 2026 moet steun nie. Dit is die eerste verkiesing waar die SAKP en ANC teen mekaar meeding, en daar word verwag dat COSATU een van die partye sal steun.<ref name= "COSATU yet to decide on which alliance partner to back in 2026 municipal elections">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/10/21/cosatu-yet-to-decide-on-which-alliance-partner-to-back-in-2026-municipal-elections |title= COSATU yet to decide on which alliance partner to back in 2026 municipal elections |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 21 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''24 Oktober''': Net drie maande na sy stigting het die [[Afrika Mayibuye Movement]] (AMM) die party se eerste adjunkpresident, Nolubabalo Mcinga, weens wangedrag verwyder. Mcinga was onlangs betrokke by 'n uitval met partyleier Floyd Shivambu. Sy het ook 'n ongemagtigde vergadering namens die party met 'n reklame-firma gehad, en 'n ongemagtigde vergadering met MK-leier Jacob Zuma.<ref name= "Floyd Shivambu fires deputy Nolubabalo Mcinga over unsanctioned meeting with Jacob Zuma">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-10-24-floyd-shivambu-fires-deputy-nolubabalo-mcinga-over-unsanctioned-meeting-with-mk-partys-jacob-zuma/ |title= Floyd Shivambu fires deputy Nolubabalo Mcinga over unsanctioned meeting with Jacob Zuma |author= Lunga Mzangwe |publisher= Mail & Guardian |date= 24 Oktober 2025 |access-date= 26 Oktober 2025 }}</ref> *'''27 Oktober''': Die Suid-Afrikaanse Adjunkpresident (en ANC Adjunkpresident) [[Paul Mashatile]] het partylede tydens 'n byeenkoms in [[Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit|Ekurhuleni]] meegedeel dat die ANC nie genoeg gedoen het om die lewens van Suid-Afrikaners te verbeter nie, en gesê dat die party daarvoor aanspreeklikheid moet neem. Hy het ook gevra vir beter aanstellings van staatsamptenare in die toekoms.<ref name= "Mashatile: ANC has failed to improve South Africa">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2025-10-27-mashatile-anc-has-failed-to-improve-south-africa/ |title= Mashatile: ANC has failed to improve South Africa |author= Lunga Mzangwe |publisher= Mail & Guardian |date= 27 Oktober 2025 |access-date= 29 Oktober 2025 }}</ref> *'''3 November''': Die Suid-Afrikaanse president Cyril Ramaphosa het herbevestig dat die Regering van Nasionale Eenheid (RNE) sal voortgaan. Hy het verder gesê dat die 16 maande oue koalisieregering vasbeslote was om meer maniere te vind om saam te werk, en te fokus op hoe om die lewens van Suid-Afrikaners die beste te verbeter. Die aankondiging het gevolg op 'n terugtrekking (strategiese sessie) met RNE-partyleiers, sonder 'n agenda en 'n mandaat om sake privaat te hou, sodat leiers vrylik met mekaar kon praat oor hoe om die beste saam te werk in die voortgesette RNE. President Ramaphosa het gesê die terugtrekking het "uitsonderlik goed verloop", dat leiers die RNE se vordering en transformasiewerk gevier het, en dat verdere sulke vergaderings sou plaasvind. Ander RNE-partyleiers het ook verklaar dat die terugtrekking 'n sukses was.<ref name= "‘The GNU is here to stay’: Ramaphosa">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2025-11-03-the-gnu-is-here-to-stay-ramaphosa |title= ‘The GNU is here to stay’: Ramaphosa |author= |publisher= Times Live |date= 3 November 2025 |access-date= 7 November 2025 }}</ref> *'''4 November''': Die Verkiesingskommissie het bevestig dat 508 politieke partye geregistreer het om aan die plaaslike verkiesings van 2026 deel te neem. Die totaal het 62 nuwe partye sedert die laaste munisipale verkiesing ingesluit. Van die 508 partye was 295 op nasionale vlak geregistreer, terwyl 404 op provinsiale vlak geregistreer was.<ref name= "IEC Confirms 508 Political Parties Registered">{{cite web|url= https://www.enca.com/news/iec-confirms-508-political-parties-registered |title= IEC Confirms 508 Political Parties Registered |author= |publisher= eNCA |date= 4 November 2025 |access-date= 27 November 2025 }}</ref> *'''6 November''': Helen Zille, die federale voorsitter van die Demokratiese Alliansie (DA), het verklaar dat haar party vier voormalige senior lede van die African National Congress (ANC) in die Wes-Kaap verwelkom het om by die DA aan te sluit, insluitend Neville Delport, die ANC se voormalige provinsiale sekretaris in die Wes-Kaap. Die verskuiwing het gevolg op interne verdeeldheid in die ANC, nadat die nasionale leierskap onlangs sy provinsiale uitvoerende strukture herkonfigureer het. Zille het gesê die vier voormalige ANC-lede het die DA direk genader en verklaar dat hulle nie saamstem met die rigting waarin die ANC op pad is nie, en versoek het om by die DA aan te sluit.<ref name= "Helen Zille: Senior ANC WC members joining DA driven by disillusionment, not money">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2025/11/06/helen-zille-senior-anc-western-cape-members-joining-da-driven-by-disillusionment-not-money |title= Helen Zille: Senior ANC WC members joining DA driven by disillusionment, not money |author= Celeste Martin |publisher= EWN |date= 6 November 2025 |access-date= 8 November 2025 }}</ref> *'''5 Desember''': Die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika het aangekondig dat hulle 'n nuwe [[podsending]]platform en 'n opgedateerde WhatsApp-kanaal in 2026 sal loods, as deel van 'n inisiatief om meer jong Suid-Afrikaners te motiveer om aan die [[Demokrasie|demokratiese proses]] deel te neem deur in verkiesings te stem.<ref name= "South Africa to launch elections podcast to attract young voters">{{cite web|url= https://htxt.co.za/2025/12/south-africa-to-launch-elections-podcast-to-attract-young-voters/ |title= South Africa to launch elections podcast to attract young voters |author= Luis Monzon |publisher= htxt |date= 5 Desember 2025 |access-date= 6 Desember 2025 }}</ref> ===2026=== *'''20 Januarie''': Leier van die Patriotiese Alliansie en Minister van Sport, Kuns en Kultuur, [[Gayton McKenzie]], het verontwaardiging ontlok oor sy optrede, wat daartoe gelei het dat Suid-Afrika onttrek het aan die 61ste Venesië Biënnale, 'n kontemporêre kunsuitstalling met 'n internasionale aanhang. McKenzie het 'n onafhanklike kuratoriale paneel se eenparige keuse van 'n werk deur die kunstenaar Gabrielle Goliath tersyde gestel. Goliath se langlopende opvoeringswerk ''Energy'' spreek temas soos geslagsgebaseerde geweld en die oorlog in Gaza aan. Dus het McKenzie se besluit vrae laat ontstaan oor of sy optrede deur sensuur en politieke inmenging gemotiveer was.<ref name= "South Africa pulls out of Venice Biennale after Minister McKenzie overrules curators">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/01/20/south-africa-pulls-out-of-venice-biennale-after-minister-mckenzie-overrules-curators |title= South Africa pulls out of Venice Biennale after Minister McKenzie overrules curators |author= Kabous Le Roux |publisher= EWN |date= 20 Januarie 2026 |access-date= 21 Januarie 2026 }}</ref> *'''21 Januarie''': Helen Zille het bevestig dat sy nie vir nog 'n termyn as Voorsitter van die Federale Raad van die Demokratiese Alliansie sal staan nie. Zille het gesê sy is van voorneme om te fokus op haar veldtog om Johannesburg se volgende burgemeester te word, en verklaar dat sy voel haar taak is nou om te probeer om plaaslike regering te help herstel, met funksionele metro's wat Suid-Afrika as geheel bevoordeel.<ref name= "Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/01/21/zille-rules-out-standing-for-another-term-as-das-federal-council-chair |title= Zille rules out standing for another term as DA's Federal Council chair |author= Lindsay Dentlinger |publisher= EWN |date= 21 Januarie 2026 |access-date= 24 Januarie 2026 }}</ref> *'''22 Januarie''': Die Suid-Afrikaanse kunstenaar Gabrielle Goliath het besluit om PA-leier en Minister van Sport, Kuns en Kultuur, Gayton McKenzie, te dagvaar oor sy besluit om haar uitstalling by die 61ste Venesië Biënnale-geleentheid te onttrek. Goliath se prokureurs het die Gauteng-afdeling van die Hooggeregshof in Pretoria gevra om te verklaar dat McKenzie se pogings om in te meng met die onafhanklike keurkomitee se besluit om haar werk te kies, te belemmer, ongrondwetlik, onwettig en ongeldig was. Hulle het die hof verder gevra om McKenzie se besluit om haar kunswerk van die geleentheid te onttrek, tersyde te stel en hom te verbied om enige verdere stappe te doen om in te meng met of te belemmer om by die 61ste Venesië Biënnale vertoon te word.<ref name= "Artist Gabrielle Goliath sues Gayton McKenzie over cancellation of work for Venice Biennale">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-01-22-artist-gabrielle-goliath-sues-gayton-mckn-mckenzie-over-cancellation-of-work-for/ |title= Artist Gabrielle Goliath sues Gayton McKenzie over cancellation of work for Venice Biennale |author= Niren Tolsi |publisher= ''Daily Maverick'' |date= 22 Januarie 2026 |access-date= 24 Januarie 2026 }}</ref> *'''26 Januarie''': Die president van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het aangekondig dat twee politieke formasies formeel met sy party saamgesmelt het, 'n stap wat hy gesê het nog 'n mylpaal in die groeiende konsolidasie van opposisiemagte voor die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 was. Hy het aangekondig dat die Azanian Independent Community Movement en die Creatives Congress Movement saamgesmelt het, met ActionSA en sodoende ActionSA se openbare verteenwoordiging met sewe plaaslike raadslede verhoog, wat die party se nasionale totaal tot byna 150 verteenwoordigers opstoot.<ref>Mbalenhle Butale (26 Januarie 2026). ActionSA boosts representation ahead of 2026 elections with new councillors. MSN, https://www.msn.com/en-za/news/other/actionsa-boosts-representation-ahead-of-2026-elections-with-new-councillors/ar-AA1V0z3V?ocid=BingNewsVerp Besoek 27 Januarie 2026.</ref> *'''31 Januarie''': Helen Zille, voorsitter van die DA se federale raad het bekend gemaak dat die DA se interne peilings daarop dui dat die party ‘n volstrekte meerderheid in Tshwane tydens die munisipale verkiesing kan behaal.<ref>Van der Westhuizen, Gert. 1 Februarie 2026. DA kan Tshwane vat, wys sy eie peilings. [[Netwerk24]]. https://www.netwerk24.com/nuus/politiek/da-kan-tshwane-vat-wys-sy-eie-peilings-20260201-0912 Besoek 2 Februarie 2026.</ref> *'''4 Februarie''': Die leier van die DA, [[John Steenhuisen]], verklaar dat hy nie vir herverkiesing as die DA-party se leier in April 2026 sal staan nie. Die DA sal dus ‘n nuwe leier vir die munisipale verkiesing in 2026 verkies.<ref>News24, ‘Mission accomplished’ for Steenhuisen as he bows out of DA leadership contest. 4 Februarie 2026. https://www.news24.com/politics/live-steenhuisen-briefing-on-matters-of-national-importance-20260204-0431 Besoek 7 Februarie 2026.</ref> *'''14 Februarie''': [[Willie Spies]] word as burgemeesterskandidaat van die VF+ vir die [[Stad Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit|Tshwane Metropolitaanse Munisipaliteit]] aangekondig.<ref>Heyns, Tania, 14 Februarie 2026. Die politikus en die prkureur: VF+ het twee burgermeesterkandidate in Tswane. Maroela Media. https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/die-politikus-en-die-prokureur-vf-het-twee-burgemeesterskandidate-in-tshwane/ Besoek 1 Mei 2026.</ref> *'''16 Februarie''': Die leier van ActionSA, [[Herman Mashaba]], het aangekondig dat hy vir sy party se nominasie vir die burgemeestersverkiesing van Johannesburg sal meeding.<ref name= "Mashaba makes his move as he enters race for Joburg mayor">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mashaba-makes-his-move-as-he-enters-race-for-joburg-mayor-20260216-0582 |title= Mashaba makes his move as he enters race for Joburg mayor |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 16 Februarie 2026 |access-date= 17 Februarie 2026 }}</ref> *'''20 Februarie''': Helen Zille, die federale uitvoerende leier van die Demokratiese Alliansie, het in Johannesburg se Wyk 102 veldtog gevoer vir Bea Campbell-Cloete, wat gehoop het om die wyk se nuwe raadslid te word. Wyk 102 bestaan uit die voorstede Bryanston, Hurlingham, Blairgowrie, Bordeaux en Randburg se middestad. Indien Campbell-Cloete die wyk se volgende raadslid word, sal haar proporsionele verteenwoordiging (PR) raadslid se setel vakant word. Dit sal Zille toelaat om daardie setel te vul en by die Johannesburgse Stadsraad aan te sluit, wat Zille beplan om te doen indien die geleentheid hom voordoen. Ten spyte daarvan dat Wyk 102 tradisioneel 'n DA-vesting is, het die party gesê dat hulle niks aan die toeval oorlaat nie en steeds 'n gefokusde veldtog voer.<ref name= "Political chess: Ward 102 win could unlock Zille’s path to the Joburg mayoral chain">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/political-chess-ward-102-win-could-unlock-zilles-path-to-the-joburg-mayoral-chain-20260220-0464 |title= Political chess: Ward 102 win could unlock Zille’s path to the Joburg mayoral chain |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 20 Februarie 2026 |access-date= 21 Februarie 2026 }}</ref> Zille het daarna besluit om nie op die tadsraad te dien nie en voltyds op haar veltog te konsentreer. *'''21 Februarie''': ActionSA het aangekondig dat hul leier, [[Herman Mashaba]], hul kandidaat vir burgemeester van Johannesburg sal wees, nadat hy as die voorkeurkandidaat uit 'n kortlys van vyf na vore gekom het.<ref name= "Herman Mashaba Named ActionSA Joburg Mayoral Candidate">{{cite web|url= https://www.enca.com/breaking-news-herman-mashaba-named-actionsa-joburg-mayoral-candidate |title= Herman Mashaba Named ActionSA Joburg Mayoral Candidate |author= |publisher= eNCA |date= 21 Februarie 2026 |access-date= 22 Februarie 2026 }}</ref> *'''23 Februarie''': Die [[Msunduzi Plaaslike Munisipaliteit]] het tydens 'n media-inligtingsessie aangekondig dat munisipale werknemers wat verbonde is aan die uMkhonto weSizwe Party (MKP) gekoppel is aan beweerde [[sabotasie]] van die munisipaliteit se waterinfrastruktuur. Daar is opgemerk dat die watertoevoer na regeringsinstellings ingemeng is en 'n wateronderbreking tot gevolg gehad het. Die munisipaliteit het gesê die inmenging was polities gemotiveerd en het bevestig dat hulle 'n ondersoek na die saak van stapel gestuur het.<ref name= "MK Party-linked municipal workers accused of sabotaging Pietermaritzburg water supply">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mk-party-linked-municipal-workers-accused-of-sabotaging-pietermaritzburg-water-supply-20260223-0704 |title= MK Party-linked municipal workers accused of sabotaging Pietermaritzburg water supply |author= Sakhiseni Nxumalo |publisher= news24 |date= 23 Februarie 2026 |access-date= 24 Februarie 2026 }}</ref> *'''26 Februarie''': 'n Voormalige ActionSA Johannesburg PR-raadslid het die party verlaat om by die Demokratiese Alliansie aan te sluit. Mandla Nyaqela het ActionSA-leier [[Herman Mashaba]] daarvan beskuldig dat hy 'n diktator is en gesê dat geen keuse of outonomie aan die partylede gegee is nie, en dat almal moes stem volgens wat Mashaba wou hê. Hy het 'n voorbeeld van 'n komende Johannesburgse raadsvergadering aangehaal om 'n adjunkburgemeester te verkies, waar hy gesê het dat alle ActionSA-raadslede aangesê is om volgens Mashaba se besluit te stem, en hy het verder beweer dat die party 'n kultus was. Ongeveer 50 ander ActionSA-lede het die party verlaat en terselfdertyd by die DA aangesluit. Die lede was meestal van [[Soweto]] en was voorheen by vyf ActionSA-takke, insluitend Dobsonville, Zondi, Jabulani, Braamfischerville en Mofolo. DA Federale uitvoerende-voorsitter en Johannesburgse burgemeesterskandidaat Helen Zille het die nuwe partylede verwelkom tydens 'n vergadering in Dobsonville, Soweto op 26 Februarie 2026, waar sy gesê het dat daar verwag word dat verskeie meer ActionSA-lede by die DA sal aansluit.<ref name= "Mashaba ‘is a dictator’: ActionSA councillor defects to DA, along with Soweto branches">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/mashaba-is-a-dictator-actionsa-councillor-defects-to-da-along-with-soweto-branches-20260226-0650 |title= Mashaba ‘is a dictator’: ActionSA councillor defects to DA, along with Soweto branches |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 26 Februarie 2026 |access-date= 26 Februarie 2026 }}</ref><ref name= "Zille welcomes former ActionSA member Mandla Nyaqela to DA">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/02/26/zille-welcomes-former-actionsa-member-mandla-nyaqela-to-da |title= Zille welcomes former ActionSA member Mandla Nyaqela to DA |author= Alpha Ramushwana |publisher= EWN |date= 26 Februarie 2026 |access-date= 26 Februarie 2026 }}</ref> *'''27 Februarie''': Die burgemeester van Kaapstad, [[Geordin Hill-Lewis]], het aangekondig dat hy vir die posisie van Leier van die Demokratiese Alliansie sal staan. Met die bekendstelling van sy veldtog in Elsie's River het hy gesê dat hy 'n diep liefde vir Suid-Afrika het en die land wil laat werk. Sy kandidatuur vir die rol is genomineer deur mede-DA-lid en Minister van Basiese Onderwys, [[Siviwe Gwarube]], wat gesê het sy doen dit met oortuiging en glo in 'n nuwe generasie leiers. By die aankondiging het senior partylede die DA se beduidende voortgesette suksesse met regering en dienslewering in Kaapstad uitgelig.<ref name= "Time to renew — Hill-Lewis declares bid for DA’s top job">{{cite web|url= https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-02-27-time-to-renew-hilllewis-declares-bid-for-das-top-job/ |title= Time to renew — Hill-Lewis declares bid for DA’s top job |author= Alpha Ramushwana |publisher= [[Daily Maverick]] |date= 27 Februarie 2026 |access-date= 28 Februarie 2026 }}</ref> *'''27 Februarie''': Die Demokratiese Alliansie (DA) se Gautengse Wetgewerleier, [[Solly Msimanga]], het bevestig dat hy 'n nominasie aanvaar het om vir die posisie van DA Federale Voorsitter te staan. By sy aankondiging in Pretoria het Msimanga, wat die party sedert 2023 in die Gautengse Wetgewer gelei het, gesê hy is nederig oor die nominasie en gesê dat hy dit nie vir titel of prestige aanvaar nie, maar vir 'n doel. Hy het hom daartoe verbind om te werk om die aantal DA-burgemeesters buite die Wes-Kaap te verhoog.<ref name= "Geordin Hill-Lewis, Solly Msimanga Enter DA Leadership Race">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/geordin-hill-lewis-solly-msimanga-enter-da-leadership-race |title= Geordin Hill-Lewis, Solly Msimanga Enter DA Leadership Race |author= |publisher= eNCA |date= 27 Februarie 2026 |access-date= 1 Maart 2026 }}</ref> *'''28 Februarie''': Daar is berig dat Suid-Afrikaners die meerderheid van die politieke skenkings wat vir die tydperk September tot Desember 2025 verklaar is, aan die Demokratiese Alliansie gegee het. Van die totale veldtogbefondsing wat aan die vyf politieke partye gegee is wat skenkings vir daardie tydperk verklaar het, het Suid-Afrikaanse skenkers meer as 89% aan die DA gegee.<ref name= "DA gets lion’s share of R35m political donations declared for September to December">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/da-gets-lions-share-of-r35m-political-donations-declared-for-september-to-december-20260227-1143 |title= DA gets lion’s share of R35m political donations declared for September to December |author= Jan Gerber |publisher= news24 |date= 28 Februarie 2026 |access-date= 2 Maart 2026 }}</ref> *'''1 Maart''': Die [[Demokratiese Alliansie]] het verklaar dat, gebaseer op vorige kiesersopkomsdata, indien 490 000 geregistreerde DA-kiesers in Johannesburg in die munisipale verkiesings opdaag en op beide stembriewe vir die DA stem, die party 'n volstrekte meerderheid in die Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit sou verseker.<ref name= "DA needs 490000 voters to win outright majority in Joburg, says Zille">{{cite web|url= https://www.businessday.co.za/politics/2026-03-01-da-needs-490000-voters-to-win-outright-majority-in-joburg-says-zille/ |title= DA needs 490000 voters to win outright majority in Joburg, says Zille |author= Hajra Omarjee |publisher= Business Day |date= 1 Maart 2026 |access-date= 4 Maart 2026 }}</ref> *'''3 Maart''': Meer aankondigings is gemaak met betrekking tot diegene wat vir topposisies in die DA se Federale Uitvoerende Gesag staan. Die party se Nasionale Vergadering Huisvoorsitter [[Werner Horn]] en Adjunkminister van Finansies [[Ashor Sarupen]] het veldtogte vir die rol van Federale Raadsvoorsitter van stapel gestuur.<ref name= "After Zille: The battle for the DA’s power engine begins">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/after-zille-the-battle-for-the-das-power-engine-begins-20260303-0528 |title= After Zille: The battle for the DA’s power engine begins |author= Velani Ludidi |publisher= news24 |date= 3 Maart 2026 |access-date= 4 Maart 2026 }}</ref> *'''9 Maart''': Die Verkiesingskommissie het begin met 'n landwye poging vir aanlyn kieserregistrasie. Die Kommissie het alle in aanmerking komende burgers aangemoedig om sy OVK-selfbedieningsportaal te gebruik om te registreer, hul besonderhede op te dateer en hul kieserstatus aanlyn na te gaan, voor die verkiesingsdag. Verder het die Kommissie ook begin om sy registrasieveldtogte en burgerlike opvoedingspogings by skole en universiteite te verhoog.<ref name= "IEC Pushes Online Voter Registration Ahead Of 2026 Municipal Polls">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/iec-pushes-online-voter-registration-ahead-2026-municipal-polls |title= IEC Pushes Online Voter Registration Ahead Of 2026 Municipal Polls |author= |publisher= eNCA |date= 9 Maart 2026 |access-date= 14 Maart 2026 }}</ref> *'''1 April''': Daar is berig dat die Verkiesingskommissie van Suid-Afrika (OVK) besig was om meer as 70 000 werknemers te werf en op te lei om te help met die registrasienaweek wat op 20 en 21 Junie 2026 plaasvind. Die OVK het sy verkiesingslogo en slagspreuk, "Get Up, Show Up, Vote", by die Gallagher-konferensiesentrum onthul. OVK-voorsitter Mosotho Moepya het gesê albei is ontwerp om die jeugstem te lok.<ref name= "IEC to recruit over 70k staffers to oversee voter registration weekend">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/04/01/iec-to-recruit-over-70k-staffers-to-oversee-voter-registration-weekend |title= IEC to recruit over 70k staffers to oversee voter registration weekend |author= Alpha Ramushwana |publisher= EWN |date= 1 April 2026 |access-date= 4 April 2026 }}</ref> *'''3 April''': [[News24]] het berig oor hoe die DA-kandidaat vir Johannesburg se burgemeester, Helen Zille, 'n nuwe soort veldtog voer - een wat humor en [[sosiale media]] gebruik om ernstige infrastruktuurkwessies aan te spreek. Zille het gesê sy voer 'n digitale-eerste veldtog wat 'n aanpassing was van hoe die verbruik van nuus en media in die algemeen as gevolg van tegnologie ontwikkel het. Sy het haar jong veldtogspan geprys vir innoverend wees en vir enigiets gereed wees, wat die veldtoginhoud prettig maak. news24 het ook opgemerk hoe die ANC-beheerde Stad Johannesburg aandag gegee het aan infrastruktuurkwessies onmiddellik nadat Zille se veldtog inhoud daaroor vrygestel het. Dit, ten spyte daarvan dat dieselfde probleme reeds deur inwoners deur amptelike kanale aangemeld is.<ref name= "TikTok and trenches: Zille’s digital election campaign stunts shake up Joburg politics">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/news/tiktok-and-trenches-zilles-digital-election-campaign-stunts-shake-up-joburg-politics-20260402-1228 |title= TikTok and trenches: Zille’s digital election campaign stunts shake up Joburg politics |author= Alex Patrick |publisher= news24 |date= 3 April 2026 |access-date= 4 April 2026 }}</ref> *'''12 April''': Tydens die [[Demokratiese Alliansie Federale Kongres van 2026]] is [[Geordin Hill-Lewis]] as Federale Partyleier verkies en [[Solly Msimanga]] as die party se federale voorsitter. [[Solly Malatsi]], [[Cilliers Brink]] en [[Siviwe Gwarube]] is verkies as die drie adjunk-federale voorsitters. [[Ashor Sarupen]] is verkies tot voorsitter van die Federale Raad met JP Smith, Thomas Walters en Carl Pophaim as sy adjunkte.<ref name="MGResults">{{Cite web |last=Bega |first=Sheree |date=2026-04-12 |title=Hill-Lewis takes helm of DA leadership |url=https://mg.co.za/politics/2026-04-12-hill-lewis-takes-helm-of-da-leadership/ |access-date=2026-04-12 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> Die federale leierskap wat by hierdie kongres verkies is, sal die party na die 2026 Suid-Afrikaanse munisipale verkiesing lei.<ref>{{Cite web |last=Kotze |first=Dirk |date=2026-02-10 |title=South Africa’s biggest opposition party will head to municipal elections with new leaders: what does it all mean? |url=http://theconversation.com/south-africas-biggest-opposition-party-will-head-to-municipal-elections-with-new-leaders-what-does-it-all-mean-275404 |access-date=2026-02-22 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> *'''12 April''': Die drie partye [[Build One South Africa]], [[GOOD]] en [[RISE Mzansi]] kondig aan dat die samesmelting bekend as [[Unite for Change]] op ys te plaas en gesê dat "dit nie effektief geïmplementeer kan word onder die druk van 'n verkiesingsveldtog nie. Gevolglik het die partye bepaal dat die beste opsie is om individueel aan die plaaslike regeringsverkiesing van 2026 deel te neem en daarna konsolidasie na te streef".<ref>{{Cite web |last=Ludidi |first=Velani |title=‘Unite for Change’ stalls as BOSA breaks ranks with new merger |url=https://www.news24.com/southafrica/news/unite-for-change-stalls-as-bosa-breaks-ranks-with-new-merger-20260414-1093 |access-date=2026-04-14 |website=News24 |language=en-US}}</ref> *'''16 April''': Die leier van die Ekonomiese Vryheidsvegters (EFF), Julius Malema, is tot vyf jaar tronkstraf gevonnis nadat hy skuldig bevind is aan aanklagte wat verband hou met die onwettige besit van 'n [[vuurwapen]] en ammunisie, die openbare afvuur van 'n vuurwapen en roekelose bedreiging. Die dade is deur Malema tydens 'n saamtrek gepleeg. Daar is bevind dat hierdie dade deur Malema voor die geleentheid beplan is. Malema is ook onbevoeg verklaar om 'n vuurwapen te besit. Vonnisoplegging het in die Oos-Londense Landdroshof plaasgevind.<ref name= "Julius Malema sentenced to direct imprisonment and fines">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/news/south-africa/courts/julius-malema-sentenced-to-direct-imprisonment-and-fines/ |title= Julius Malema sentenced to direct imprisonment and fines |author= Vhahangwele Nemakonde and Molefe Seeletsa |publisher= The Citizen |date= 16 April 2026 |access-date= 16 April 2026 }}</ref> *'''30 April''': President Cyril Ramaphosa het die datum van die verkiesing aangekondig, dit sal op 4 November 2026 plaasvind.<ref>{{Cite web|url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-04-30-save-the-date-4-november-local-government-election-date-announced-by-ramaphosa/|title=Save the date: 4 November local government election date announced by Ramaphosa|last=O'Regan|first=Victoria|date=2026-04-30|website=Daily Maverick|language=en|access-date=2026-05-05}}</ref> * '''5 Mei:''' [[Fadiel Adams]], parlementslid en stigter en leier van die [[National Coloured Congress]]], is deur die Taakspan vir Politieke Moorde (PKTT) in hegtenis geneem op aanklagte van bedrog en die verydeling of belemmering van die regsproses. Die polisie het verklaar dat "die taakspan ontdek het dat mnr. Adams ingemeng het met die nou veroordeelde en gevonnisde huurmoordenaar op 'n baie sensitiewe en gevorderde stadium van die polisie se ondersoek. Hierdie inmenging was in verband met die moordsaak van voormalige ANC Jeugliga sekretaris-generaal, Sindiso Magaqa, wat in Julie 2017 in Umzimkhulu in KwaZulu-Natal vermoor is <ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2026-05-05 |title=MP Fadiel Adams fails to surface as an arrest warrant is issued in the Sindiso Magaqa case |url=https://mg.co.za/politics/2026-05-05-mp-fadiel-adams-fails-to-surface-as-an-arrest-warrant-is-issued-in-the-sindiso-magaqa-case/ |access-date=2026-05-29 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> * '''8 Mei:''' Die konstitusionele hof beslis dat die Parlement se stemming in 2022 om nie die verslag van die Phala Phala-saak na 'n onafhanklike paneel te verwys soos deur die reëls van die Nasionale Vergadering beoog nie, ongrondwetlik was en tersyde gestel is en gelas het dat afsettingsverrigtinge teen President plaasvind. Human Rights Watch neem kennis van die vlaag van xenofobiese geweld wat stede soos Durban, Pretoria en Johannesburg oorstroom het, gelei deur vigilante groepe soos [[March and March]]. March and March se leier, [[Jacinta Ngobese-Zuma]], het bewerings van [[xenofobie]] ontken en eerder herhaal dat die organisasie se doel is om die regering onder druk te plaas om strenger immigrasiewette af te dwing.<ref>{{Cite web |last=Nene |first=Ntuthuzelo |title=March and March Movement leader denies xenophobia accusations over rallies |url=https://www.ewn.co.za/2026/05/24/march-and-march-movement-leader-denies-xenophobia-accusations-over-rallies#state=0bbea3ee-cc74-4c65-974c-b01f69cecab8&session_state=91b3ef5e-f770-92d9-6d32-6ab4dfb6776e&iss=https://sso.primedia-service.com/realms/EWN&code=786b624c-5d33-7ffd-6a69-f27eb97d4561.91b3ef5e-f770-92d9-6d32-6ab4dfb6776e.7865df4f-044e-4ac4-9da8-d9dfb92948ff |access-date=2026-05-28 |website=EWN |language=en}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2026-05-20 |title=South Africa: New Waves of Xenophobic Attacks {{!}} Human Rights Watch |url=https://www.hrw.org/news/2026/05/20/south-africa-new-waves-of-xenophobic-attacks |access-date=2026-05-28 |language=en}}</ref> * '''28 Mei:''' Die Demokratiese Alliansie het geskiedenis gemaak deur 'n munisipale wyksetel in [[Evaton]], [[Emfuleni Plaaslike Munisipaliteit|Emfuleni]] te wen. Hulle het die 100% swart dorpswyk van die ANC afgeneem in 'n tussenverkiesing vir die eerste keer in die demokratiese geskiedenis.<ref>{{Cite web |last=Sussman |first=Wayne |date=2026-05-28 |title=DA makes history with first Gauteng township ward victory in Evaton West |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2026-05-28-da-makes-history-with-first-gauteng-township-ward-victory-in-evaton-west/ |access-date=2026-05-28 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> *'''7 Junie''': Wes-Kaapse LPV en [[GOOD]]-sekretaris-generaal Brett Herron is aangekondig as die burgemeesterskandidaat van Kaapstad vir beide GOOD en [[RISE Mzansi]].<ref name= "Brett Herron announced as joint GOOD and Rise Mzansi mayoral candidate for Cape Town">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/06/07/brett-herron-announced-as-joint-good-and-rise-mzansi-mayoral-candidate-for-cape-town |title= Brett Herron announced as joint GOOD and Rise Mzansi mayoral candidate for Cape Town |author= Thabiso Goba |publisher= EWN |date= 7 Junie 2026 |access-date= 7 Junie 2026 }}</ref> *'''18 Junie''': Die Speaker van die Nasionale Vergadering, [[Thoko Didiza]], het die aanklagte van minagting van die Parlement teen die EFF-leier [[Julius Malema]] na die Komitee vir Bevoegdhede en Voorregte verwys. Dit was as gevolg van Malema se voortgesette weiering om om verskoning te vra vir die gebruik van sy platform om 'n regter te ondervra wat in 2019 teen die EFF beslis het. Malema is beveel om om verskoning te vra nadat die Parlement in 2021 'n aanbeveling van die Etiekkomitee aangeneem het dat hy dit moes doen.<ref name= "Malema in trouble in Parliament for flouting 5-year-old order to apologise to judge">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/malema-in-trouble-in-parliament-for-flouting-5-year-old-order-to-apologise-to-judge-20260618-0989 |title= Malema in trouble in Parliament for flouting 5-year-old order to apologise to judge |author= Suné Payne |publisher= news24 |date= 18 Junie 2026 |access-date= 20 Junie 2026 }}</ref> *[[Lêer:Electoral Commission Voter Registration Sign in Cape Town, for the 2026 South African Local Elections.jpg|duimnael|Kiesersregistrasieplakaat van die Verkiesingskommissie in Kaapstad vir die 2026 Suid-Afrikaanse Plaaslike Verkiesings.]]'''20 Junie''': Die Verkiesingskommissie het 'n kieserregistrasienaweek aangebied en stemlokale regoor Suid-Afrika oopgemaak om in aanmerking komende burgers 'n gerieflike geleentheid te gee om te registreer, hul besonderhede op te dateer of te kyk of hulle op die kieserslys verskyn, voor die November-verkiesings. Die Kommissie het ook bevestig dat Suid-Afrikaners aanlyn kan registreer of hul besonderhede kan opdateer deur middel van sy Kiesersinligtingsportaal.<ref name= "It's voter registration weekend: Here's five things you need to know">{{cite web|url= https://www.ewn.co.za/2026/06/19/its-voter-registration-weekend-heres-five-things-you-need-to-know |title= It's voter registration weekend: Here's five things you need to know |author= Thandoluhle Ngcobo |publisher= EWN |date= 19 Junie 2026 |access-date= 20 Junie 2026 }}</ref> *'''22 Junie''': Die Verkiesingskommissie het die resultate van sy suksesvolle kieserregistrasienaweek aangekondig. Dit het gesê dat ongeveer 90% van die registrasies by fisiese stemlokale plaasgevind het, en dat jong Suid-Afrikaners en nuwe kiesers die meerderheid van die registrasies uitgemaak het.<ref name= "IEC Announces Voter Registration Weekend Results">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories-videos/watch-iec-announces-voter-registration-weekend-results |title= IEC Announces Voter Registration Weekend Results |author= |publisher= eNCA |date= 22 Junie 2026 |access-date= 23 Junie 2026 }}</ref> Die Kommissie het gesê dat hulle 'n totaal van 2,9 miljoen registrasies oor die naweek aangeteken het - 'n verbetering teenoor die 1,7 miljoen geregistreerdes gedurende die registrasienaweek tydens die 2021 plaaslike verkiesings. Verder was 477 174 (16%) van die geregistreerdes nuwe kiesers. Die totale aantal geregistreerde Suid-Afrikaanse kiesers na die naweek was 28,5 miljoen. Die Kommissie het bevestig dat 'n tweede kiesersregistrasienaweek sou plaasvind, van 1 tot 2 Augustus.<ref name= "IEC recorded 2.9-million voter registration transactions this weekend">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/politics/2026-06-22-iec-recorded-29-million-voter-registration-transactions-this-weekend/ |title= IEC recorded 2.9-million voter registration transactions this weekend |author= Sisanda Mbolekwa |publisher= Times LIVE |date= 22 Junie 2026 |access-date= 23 Junie 2026 }}</ref> *'''24 Junie''': ANC Minister van Finansies, [[Enoch Godongwana]], het die ANC Johannesburg Burgemeester, [[Dada Morero]], in kennis gestel van planne om die oordrag van fondse van die nasionale regering na Johannesburg te stop, effektief vanaf Vrydag 26 Junie 2026, tensy 'n bevredigende verduideliking van waarom dit nie moet gebeur nie, voor dan deur die Tesourie ontvang is. Dit het gevolg op Godongwana wat in April 2026 aan Morero geskryf het, hom in kennis gestel het van oortredings van die Munisipale Finansiële Bestuurswet, en gedreig het om befondsingsoordragte (R8 miljard in billike deelinkomste) af te sny. Die Stad Johannesburg het teen die wense van die Tesourie voortgegaan met 'n begroting en het nie voldoende verduidelikings vir sy finansiële praktyke ingedien nie, volgens Godongwana. As sodanig het die Minister sy voorneme verklaar om voort te gaan met die beëindiging van oordragte, deur Artikel 216(2) van die Grondwet in te roep. Die Demokratiese Alliansie het met regstappe teen die Minister van Finansies gedreig tensy hy ingryp om te probeer om die finansiële situasie in Johannesburg op te los.<ref name= "Godongwana plans to stop transfer of funds to Joburg after it adopted unfunded budget">{{cite web|url= https://www.news24.com/southafrica/godongwana-plans-to-stop-transfer-of-funds-to-joburg-after-it-adopted-unfunded-budget-20260624-1219 |title= Godongwana plans to stop transfer of funds to Joburg after it adopted unfunded budget |author= Jenna Verster |publisher= news24 |date= 24 Junie 2026 |access-date= 25 Junie 2026 }}</ref> *'''30 Junie''': President Cyril Ramaphosa het kabinetsveranderinge aangekondig. Voormalige ANC-minister [[Dina Pule]] is aangestel om die pos van Minister van Maatskaplike Ontwikkeling te vul wat vakant gelaat is deur die ontslag van Sisisi Tolashe. Talle veranderinge is op versoek van die Demokratiese Alliansie aangebring, as 'n formele lid van die RNE. Voormalige partyleier [[John Steenhuisen]] is verskuif na die posisie van Adjunkminister van Handel, Nywerheid en Mededinging. [[Willie Aucamp]] vervang hom as Minister van Landbou. [[David Maynier]], wat voorheen as Wes-Kaapse Provinsiale Minister van Onderwys gedien het, vervang Aucamp in sy vorige rol as Minister van Bosbou, Visserye en die Omgewing. Ander DA-aanstellings was [[Alexandra Abrahams]] as Adjunkminister van Elektrisiteit en Energie, [[Jack Bloom]] as Adjunkminister van Water en Sanitasie, en [[Yusuf Cassim]] as Adjunkminister van Hoër Onderwys.<ref name= "Ramaphosa announces cabinet reshuffle">{{cite web|url= https://businesstech.co.za/news/government/865094/ramaphosa-announces-cabinet-reshuffle/ |title= Ramaphosa announces cabinet reshuffle |author= |publisher= BusinessTech |date= 30 Junie 2026 |access-date= 2 Julie 2026 }}</ref> *'''3 Julie''': Ernstige watertekorte wat vir verskeie weke in [[Ratanda]], die [[Lesedi Plaaslike Munisipaliteit]], veroorsaak intense diensleweringsprotesoptogte. Betogers versper hoofroetes en stop ekonomiese aktiwiteit. Toenemende geweld het gelei tot die brand van die burgemeester se huis en die plundering van nabygeleë besighede. Botsings tussen wetstoepassing en inwoners lei daartoe dat die polisie rubberkoeëls afvuur.<ref>{{Cite web |date=2026-07-03 |title=IPID investigates shooting as tensions rise in Ratanda - eNCA |url=https://www.enca.com/top-stories/ipid-investigates-shooting-tensions-rise-ratanda |access-date=2026-07-03 |website=www.enca.com |language=en}}</ref> *'''25 Julie''': Die [[Ekonomiese Vryheidsvegters]] (EFF) het sy verkiesingsmanifes bekend gestel en sy burgemeesterskandidate vir die munisipale verkiesing aangekondig tydens die party se 13de verjaardagviering by die Thohoyandou-stadion in [[Thohoyandou]]. Die party het die [[Verenigde Nasies]] se spesiale rapporteur oor die reg op gesondheid, dr. [[Tlaleng Mofokeng]], as sy burgemeesterskandidaat vir die Stad Johannesburg aangewys. Die party het ook EFF-nasionale voorsitter [[Nontando Nolutshungu]] vir die Stad Kaapstad, [[Omphile Maotwe]] vir die Stad Tshwane, [[Hlengiwe Mkhaliphi]] vir eThekwini, voormalige raadspeaker Nthabiseng Tshivenga vir die Stad Ekurhuleni, [[Sam Matiase]] vir Mangaung, [[Sinawo Thambo]] vir Nelson Mandelabaai en Mkhululi Dlevu vir Buffalo City aangewys. Die party het verder kandidate vir verskeie "strategiese" munisipaliteite aangekondig, waaronder Lawrence Mapoulo vir Polokwane, party-adjunkpresident [[Godrich Gardee]] vir Mbombela, Israel Monaise vir Rustenburg en [[Florence Tito]] vir Sol Plaatje.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/eff-2026-mayoral-candidates-eight-metropolitan-municipalities/|title=Here are the EFF's 2026 mayoral candidates for the eight metropolitan municipalities|last=Westerdale|first=Jarryd|date=2026-07-25|website=The Citizen|language=en|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ewn.co.za/in-pics-eff-2026-local-government-elections-manifesto/|title=IN PICS {{!}} EFF 2026 local government elections manifesto|website=EWN|language=en|access-date=2026-07-25}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.timeslive.co.za/politics/2026-07-25-eff-deploys-top-brass-to-key-metros-as-malema-unveils-mayoral-candidates/|title=EFF deploys top brass to key metros as Malema unveils mayoral candidates|last=Tandwa|first=Lizeka|date=2026-07-25|website=TimesLIVE|language=en|access-date=2026-07-25}}</ref> *'''29 Julie 2026''': Die SA Verkiesingskommissie het aangekondig dat die totale aantal geregistreerde politieke partye in die aanloop tot die plaaslike verkiesings 620 bereik het. Dit verteenwoordig 'n toename van meer as 100 partye sedert Maart dieselfde jaar. Die Kommissie het ook verklaar dat 76 partye en 39 onafhanklike kandidate begin het om hul Aanlyn Kandidaatnominasiestelsel (ONCS) te gebruik. Die Verkiesingskommissie het ook bevestig dat hulle, gebaseer op aanvraag, op 'n totaal van 23 699 stemlokale vir die 2026-verkiesings besluit het. Laastens het die Kommissie bevestig dat hul tweede en laaste kieserregistrasienaweek oor 1 en 2 Augustus 2026 gehou sal word.<ref name= "Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/get-the-party-started-sas-ballot-paper-now-has-620-to-choose-from-20260729-0902 |title= Get the party started: SA’s ballot paper now has 620 to choose from |author= Siyamtanda Capa |publisher= news24 |date= 29 Julie 2026 |access-date= 30 Julie 2026 }}</ref> *'''1 Augustus 2026''': Die Verkiesingskommissie het aangekondig dat hulle gedurende die eerste dag van hul tweede registrasienaweek 'n verdere 30 000 nuwe kieserregistrasies aangeteken het.<ref name= "Final voter registration weekend sees 238,000 transactions by midday, says IEC">{{cite web|url= https://insidemetros.co.za/2026/08/01/final-voter-registration-weekend-sees-238000-transactions-by-midday-says-iec/ |title= Final voter registration weekend sees 238,000 transactions by midday, says IEC |author= |publisher= Inside Metros |date= 1 Augustus 2026 |access-date= 2 Augustus 2026 }}</ref> *'''3 Augustus 2026''': Die Verkiesingskommissie het bevestig dat oor die twee dae van hul laaste kieserregistrasienaweek 'n totaal van 299 000 nuwe kieserregistrasies aangeteken is. Daarom was die totale nuwe kieserregistrasies oor die twee registrasienaweke 754 000. Die Kommissie het bevestig dat die totale geregistreerde kiesers ongeveer 29 miljoen was, en dat aanlynregistrasie op 7 Augustus 2026 sou sluit.<ref name= "IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends">{{cite web|url= https://mg.co.za/news/south-africa/2026-08-03-iec-adds-754-000-new-voters-over-two-registration-weekends/ |title= IEC adds 754 000 new voters over two registration weekends |author= Nkateko Joseph Mabasa |publisher= Mail & Guardian |date= 3 August 2026 |access-date= 4 Augustus 2026 }}</ref> *'''4 Augustus 2026''': Nadat hy beheer oor die partyfinansies geneem het, het Jacob Zuma [[John Hlophe]] as uMkhonto weSizwe Party (MKP) se Eerste Adjunkpresident afgedank en sy eie seun, Duduzane Zuma, in die rol aangestel. Verder het Jacob Zuma sy langdurige bondgenoot Nathi Nhleko uit die rol van Nasionale Voorsitter van die party verwyder en hom met Mxolisi Phakathi vervang.<ref name= "Zuma dumps Hlophe, appoints son Duduzane as MK Party's first deputy president">{{cite web|url= https://mg.co.za/politics/2026-08-04-zuma-dumps-hlophe-appoints-son-duduzane-as-mk-party-s-first-deputy-president/ |title= Zuma dumps Hlophe, appoints son Duduzane as MK Party's first deputy president |author= |publisher= Mail & Guardian |date= 4 Augustus 2026 |access-date= 6 Augustus 2026 }}</ref> * '''8 Augustus 2026''': Die Demokratiese Alliansie (DA) het amptelik sy manifes vir die plaaslike verkiesings bekendgestel. Die bekendstelling van die Nasionale Manifes vir die Verkiesing 2026 is in [[Johannesburg]] gehou, met die hooftoespraak gelewer deur partyleier [[Geordin Hill-Lewis]]. Voorheen het die manifes werkswinkels onder die DA se lede ondergaan en die week voor die bekendstellingsgeleentheid deur die DA se Federale Raad goedgekeur. By die bekendstelling het die DA Nasionale Tesourie-data, munisipale ouditstatistieke en infrastruktuurmetrieke gebruik om te ondersoek hoe dit, in tegniese terme, sou verbind tot die verbetering van dienslewering. Die tegniese bloudruk het gefokus op die afbakening van nutsdienste-inkomste om in infrastruktuurontwikkeling te belê, die beëindiging van die kaderontplooiing waarop ander partye staatgemaak het, en die aanstelling van personeel op grond van meriete, insluitend finansiële kundiges, beplanners en ingenieurs.<ref name= "DA Sets National Manifesto Launch For 8 August 2026">{{cite web|url= https://www.da.org.za/2026/07/da-sets-national-manifesto-launch-for-08-august-2026 |title= DA Sets National Manifesto Launch For 8 Augustus 2026 |author= |publisher= Democratic Alliance |date= 22 July 2026 |access-date= 12 Augustus 2026 }}</ref><ref name= "From promises to prescriptions: How DA’s manifesto got granular on fixing municipalities">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/from-promises-to-prescriptions-how-das-manifesto-got-granular-on-fixing-municipalities-20260808-0953 |title= From promises to prescriptions: How DA’s manifesto got granular on fixing municipalities |author= Norman Masungwini |publisher= news24 |date= 9 Augustus 2026 |access-date= 12 Augustus 2026 }}</ref> * '''19 Augustus 2026''': Tydens sy tweede verskyning voor die [[Madlanga-kommissie]] het [[Fadiel Adams]] – ’n geskorste parlementslid en leier van die [[National Coloured Congress]] – erken dat hy vir die kommissie gelieg het oor die ontvangs van sy e-posse. Adams het aanvanklik beweer dat hy ’n foutiewe skootrekenaar herhaaldelik na die parlement se IT-afdeling gestuur het, en dit as rede aangevoer waarom hy nie die kommissie se e-pos oor vrae wat hy moes beantwoord, ontvang het nie. Die parlement het dit egter betwis en verklaar dat hulle nie daarvan bewus was dat Adams se amptelike toestel nie in werking was nie. Tydens sy tweede verskyning voor die kommissie het Adams gesê dat hy die e-pos wel ontvang, maar dit toe vergeet het. Toe die kommissie hom oor sy plasings op [[sosiale media]] uitvra, het Adams gesê: "Vergeet wat ek op sosiale media sê; dis ek wat die helfte van die tyd soos ’n dwaas optree".<ref name="I Take The Commission Seriously - Fadiel Adams">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/i-take-commission-seriously-fadiel-adams |title= I Take The Commission Seriously - Fadiel Adams |author= |publisher= eNCA |date= 19 Augustus 2026 |access-date= 21 Augustus 2026}}</ref> *'''23 Augustus 2026''': Die African National Congress (ANC) het versuim om sy verbintenis na te kom om sy finale burgemeesterskandidate vir Suid-Afrika se munisipaliteite voor die 2026-verkiesing aan te kondig. Tydens 'n geleentheid in Sandton het die party in plaas daarvan 'n sogenaamde "kortlys" van heelwat meer kandidate bekend gemaak; gevolglik is daar, slegs sowat twee maande voor die verkiesing, steeds nie onthul wie onder die ANC-vaandel om die burgemeestersposte in Suid-Afrika sal meeding nie. Dit staan in skrille kontras met ander partye, soos die Demokratiese Alliansie (DA), wat reeds vir meer as 'n jaar veldtogte voer met toegewyde kandidate vir sekere metro's. Anonieme ANC-insiders het aan lede van die media gesê die rede vir hierdie verloop van sake was dat die ANC-leierskap verdeeld was en uiteenlopende prioriteite gehad het, en daarom nie oor nominasies kon ooreenkom nie.<ref name="Chaos and collapse: How factional warfare torpedoed the ANC's mayoral candidate unveiling">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/chaos-and-collapse-how-factional-warfare-torpedoed-the-ancs-mayoral-candidate-unveiling-20260822-1147 |title= Chaos and collapse: How factional warfare torpedoed the ANC's mayoral candidate unveiling |author= Norman Masungwini |publisher= news24 |date= 23 Augustus 2026 |access-date= 26 Augustus 2026}}</ref> *'''25 Augustus 2026''': Grandi Theunissen, die voormalige koukusleier van die VF+ in Tshwane, het by die Demokratiese Alliansie (DA) aangesluit ná 32 jaar by die [[Vryheidsfront Plus]]. Theunissen het as lid van die burgemeesterskomitee gedien onder die DA se [[Cilliers Brink]] toe laasgenoemde burgemeester van Tshwane was – 'n metro waarvan die stad Pretoria deel uitmaak. Brink voer veldtog om daardie posisie in die 2026-verkiesing te herwin. Theunissen het gesê hy het gesien hoe die VF+ probeer om talle DA-burgemeesters in die Wes-Kaap uit hul amp te stem; hy het verklaar dat hy nie sulke politieke maneuvers steun nie en nie sou toelaat dat dit 'n koalisie in Tshwane in gevaar stel nie.<ref name="Freedom Front Plus leader leaves the party he’s been a part of for 32 years to join the Democratic Alliance">{{cite web|url= https://newsday.co.za/south-africa/25793/freedom-front-plus-leader-leaves-the-party-hes-been-a-part-of-for-32-years-to-join-the-democratic-alliance/ |title= Freedom Front Plus leader leaves the party he’s been a part of for 32 years to join the Democratic Alliance |author= |publisher= Newsday |date= 25 Augustus 2026 |access-date= 26 Augustus 2026}}</ref> *'''27 Augustus 2026''': Die OVK het onafhanklike kandidate en politieke partye daaraan herinner dat 28 Augustus 2026 die sperdatum vir die indiening van kandidaatnominasies in alle munisipaliteite is. Die OVK het kandidate en partye aangemoedig om toe te sien dat hul nominasies ruim voor die sperdatum ingedien word, ten einde 'n naatlose oorgang na die prosesse wat op nominasie volg, moontlik te maak. Die Kommissie het verder verklaar dat die Aanlyn Stelsel vir Kandidaatnominasies (OCNS) en OVK-kantore nie vir indienings na die sperdatum beskikbaar sou wees nie, en dat die sperdatum gebaseer is op die verkiesingstydtafel, wat nie gewysig of waaroor onderhandel kon word nie.<ref name="Electoral Commission reminds Political Parties and Independent Candidates of the 28 August deadline for Candidate Nominations">{{cite web|url= https://www.elections.org.za/content/About-Us/News/Electoral-Commission-reminds-Political-Parties-and-Independent-Candidates-of-the-28-August-deadline-for-Candidate-Nominations/ |title= Electoral Commission reminds Political Parties and Independent Candidates of the 28 August deadline for Candidate Nominations |author= Electoral Commission of South Africa |publisher= Electoral Commission of South Africa |date= |access-date= 19 September 2026 }}</ref> *'''28 Augustus 2026''': Daar is gerapporteer dat skenkings aan politieke partye vir die eerste kwartaal altesaam R116 miljoen beloop het. R104 miljoen (ongeveer 90%) is aan die Demokratiese Alliansie (DA) geskenk – moontlik 'n aanduiding van steun vir die komende verkiesing. Intussen het die ANC te kampe gehad met probleme rakende nakoming ten opsigte van die skenkings wat hy ontvang het.<ref name="R116m in party donations, but ANC’s R15m raises compliance questions">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/r116m-party-donations-ancs-r15m-raises-compliance-questions |title= R116m in party donations, but ANC’s R15m raises compliance questions |author= |publisher= eNCA |date= 28 Augustus 2026 |access-date= 29 Augustus 2026}}</ref> *'''31 Augustus 2026''': Daar is berig dat die African National Congress (ANC) die sperdatum vir die indiening van kandidaatregistrasies in ses munisipaliteite gemis het. Die party het dit aan "tegniese probleme" met die OVK se stelsel toegeskryf, maar die OVK het dit betwis en verklaar dat daar geen probleme met die indieningstelsel was nie en dat ander partye suksesvol kon indien.<ref name="Councillor candidate submissions: IEC says technical glitches could have been on the ANC's side">{{cite web|url= https://www.citizen.co.za/news/south-africa/politics/councillor-candidate-submissions-iec-says-technical-glitches-could-have-been-on-the-ancs-side/ |title= Councillor candidate submissions: IEC says technical glitches could have been on the ANC's side |author= |publisher= The Citizen |date= 2026 |access-date= 19 September 2026 }}</ref> Die ANC se verklarings het gebots met dié van die vorige dag, toe die party se sekretaris-generaal, [[Fikile Mbalula]], gesê het dat die ANC die sperdatum sonder enige probleme nagekom het.<ref name="Parties scramble to meet IEC’s candidate deadline for November 4 vote">{{cite web|url= https://www.timeslive.co.za/news/2026-08-29-parties-scramble-to-meet-iecs-candidate-deadline-for-november-4-vote/ |title= Parties scramble to meet IEC’s candidate deadline for November 4 vote |author= Thabo Mokone; Kgothatso Madisa |publisher= TimesLIVE |date= 30 Augustus 2026 |access-date= 19 September 2026 }}</ref> *'''2 September 2026:''': Die voorsitter van die OVK, Mosotho Moepya, het gesê 142 072 kandidate is genomineer om aan die munisipale verkiesings van 4 November deel te neem. 'n Totaal van 299 politieke partye en 127 onafhanklike kandidate het die aanlyn kandidaatnominasiestelsel gebruik om hul lyste in te dien, terwyl nog 205 politieke partye en 634 onafhanklike kandidate hul lyste handmatig ingedien het. Die voorsitter van die OVK het gesê 40 241 proporsionele verteenwoordigingskandidate, 100 856 wykskandidate en 975 onafhanklike kandidate sou aan die verkiesings deelneem, 'n toename van 43% in die deelnamekoers in 2021. 'n Totaal van 227 politieke partye het op nasionale vlak deelgeneem, 33 op provinsiale vlak, 49 op metrovlak en 237 op distriksvlak. Moepya het gesê die OVK sal van 4 tot 16 September met 'n kandidaatverifikasie- en finaliseringsproses begin.<ref>Gert van der Westhuizen, 2 September 2026, 42 000 meer kandidate in munisipale verkiesing as in 2021. Netwerk 24. https://www.netwerk24.com/plaaslikeverkiesing/2026/42000-meer-kandidate-in-munisipale-verkiesing-as-in-2021-20260902-1050 Besoek 4 September 2026.</ref> *'''3 September 2026''': Thembinkosi Mjuza, 'n voormalige ANC-raadslid in [[Gugulethu]] (Kaapstad se Wyk 39), het die ANC verlaat om by die Demokratiese Alliansie (DA) aan te sluit. Daar is aangekondig dat hy in die 2026-verkiesing onder die DA-vaandel sou meeding in dieselfde wyk waarin hy voorheen gedien het. Mjuza het gesê hy het gefrustreerd geraak met die ANC se fokus op partyfaksionalisme eerder as op dienslewering. Hy het besef dat hy dieselfde beginsels as die DA deel en het gevolglik besluit om by die party aan te sluit.<ref name="DA is the way to go: Party's newest recruit was sitting ANC councillor in Cape Town">{{cite web|url= https://www.news24.com/politics/da-is-the-way-to-go-partys-newest-recruit-was-sitting-anc-councillor-in-cape-town-20260903-0884 |title= DA is the way to go: Party's newest recruit was sitting ANC councillor in Cape Town |author= |publisher= News24 |date= 3 September 2026 |access-date= 4 September 2026}}</ref> *'''15 September 2026''': Volgens tradisie het president Cyril Ramaphosa die stemdag vir die 2026-verkiesing tot 'n openbare vakansiedag verklaar. Hy het alle geregistreerde kiesers aangemoedig om van die geleentheid gebruik te maak om hul demokratiese reg en burgerlike plig uit te oefen deur in die verkiesing te stem, en kiesers daaraan herinner dat dit 'n manier is om dienslewering in hul gemeenskappe te beïnvloed.<ref name="President Ramaphosa declares Election Day - 4 November 2026 – as a public holiday">{{cite web|url= https://thepresidency.gov.za/president-ramaphosa-declares-election-day-4-november-2026-public-holiday |title= President Ramaphosa declares Election Day - 4 November 2026 – as a public holiday |author= |publisher= The Presidency of the Republic of South Africa |date= 15 September 2026 |access-date= 19 September 2026 }}</ref> *'''16 September 2026''': Die Verkiesingshof het die ANC se appèl van die hand gewys om 181 raadslidkandidate op die stembrief te laat insluit nadat die party die sperdatum vir die indiening van kandidate gemis het. Die uitspraak het beteken dat daardie kandidate nie aan die 2026-verkiesing sou deelneem nie, en dat die ANC gevolglik geen kandidate in daardie wyke sou hê nie. Die ANC het gesê hy sal teen die uitspraak appelleer.<ref name="ANC fails in bid to get 181 candidates on election ballot">{{cite web|url= https://www.enca.com/news-top-stories/anc-fails-bid-get-181-candidates-election-ballot |title= ANC fails in bid to get 181 candidates on election ballot |author= |publisher= eNCA |date= |access-date= 19 September 2026 }}</ref> Die Demokratiese Alliansie (DA) het die Verkiesingshof se besluit verwelkom. In 'n amptelike verklaring het die DA gesê dat, aangesien daar van alle partye verwag is om aan dieselfde sperdatum vir indiening te voldoen, die hof se uitspraak billik was. Die party het ook bevestig dat hy daarin geslaag het om kandidaatnominasies in te dien vir alle wyke wat by die 2026-verkiesing ingesluit is.<ref name="DA welcomes Electoral Court ruling that deadlines are deadlines">{{cite web|url= https://www.da.org.za/2026/09/da-welcomes-electoral-court-ruling-that-deadlines-are-deadlines |title= DA welcomes Electoral Court ruling that deadlines are deadlines |author= Democratic Alliance |publisher= Democratic Alliance |date= 15 September 2026 |access-date= 19 September 2026 }}</ref> ==Meningspeilings== {| class="wikitable sortable mw-datatable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" ! rowspan="2"|Peilingsorganisasie ! rowspan="2"|Veldwerkdatum ! rowspan="2"|Steekproef-<br>grootte ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[African National Congress|ANC]] ! class="unsortable" style="width:60px;" |[[Demokratiese Alliansie|DA]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Umkhonto we Sizwe (politieke party)|MK]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Ekonomiese Vryheidsvegters|EFF]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Inkatha Vryheidsparty|IVP]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Vryheidsfront Plus|VF+]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[ActionSA|ASA]] ! class="unsortable" style="width:50px;" |[[Patriotic Alliance|PA]] ! rowspan="2" class="unsortable" |[[Lys van politieke partye in Suid-Afrika|Ander]] ! rowspan="2"|Onseker{{Efn|Sluit onthouding en geen-antwoord reaksies in}} ! rowspan="2" data-sort-type="number"|Voorsprong |- ! data-sort-type="number" style="background:#016936;"| ! data-sort-type="number" style="background:#001489;"| ! data-sort-type="number" style="background:#000000;color:#FFFFFF;"| ! data-sort-type="number" style="background:#DE3831;"| ! data-sort-type="number" style="background:#C60800;"| ! data-sort-type="number" style="background:#FF8200;"| ! data-sort-type="number" style="background:#003D7C;"| ! data-sort-type="number" style="background:#00A651;"| |- |Social Research Foundation/The Common Sense<ref>{{cite web|url=https://www.thecommonsense.co.za/Polls/anc-leads-da-by-11-points-in-latest-poll|title=ANC loop DA met 11 punte voor in jongste peiling |website=The Common Sense}}</ref> |Maart 2026 |2&nbsp;222 |style="background:#CCFFCC;"|'''39%''' |28% |10% |6% |5% |4% |3% |3% |N.v.t. |N.v.t |style="background:#CCFFCC;"|11 |- |} {{notelist}} == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Verkiesings in Suid-Afrika}} [[Kategorie:Verkiesings in Suid-Afrika]] ql53nvc2uaarjign4hajr13rzb16fet 0 454048 2970307 2840314 2026-09-23T20:00:44Z Rooiratel 90342 Rooiratel het bladsy [[Drosdy]] na [[Drostdy]] geskuif: Spelling 2840314 wikitext text/x-wiki '''Drosdy''' is 'n historiese term vir die gebou waarin die [[landdros]] sy huis en kantoor gehad het.<ref name="dsae" /><ref name="evsa" /> 'n Ander betekenis vir die term, gedurende die 17de, 18de en vroeë 19de eeue, is 'n landdros- en administratiewe distrik aan die Kaap waaroor 'n landdros jurisdiksie gehad het.<ref name="dsae" /> Beroemde drosdye is op [[Tulbagh]], [[Worcester]] en [[Uitenhage]].<ref name="evsa" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="dsae">{{Cite web |url=https://dsae.co.za/entry/drostdy/e02126 |title=argiefkopie |access-date=30 September 2025 |archive-date=19 Julie 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240719201023/https://dsae.co.za/entry/drostdy/e02126 |url-status=live }}</ref> <ref name="evsa">Ensiklopedie van Suidelike Afrika, [[Eric Rosenthal]], 1967</ref> }} {{Saadjie}} {{Normdata}} 3zd8duu4dtxsgrs7tt37mcef2uyh9pi 0 458636 2970168 2909186 2026-09-23T12:47:19Z Score Beethoven 48986 Typo fix: removed space before punctuation (, ; .) 2970168 wikitext text/x-wiki '''Emilio Eftychis''' is ’n Suid-Afrikaanse argitek van Griekse herkoms en die stigter van Eftychis Architects, ’n multidissiplinêre ontwerpateljee wat sedert 2007 vanuit Johannesburg en later ook Kaapstad funksioneer. <ref name="GR">{{cite news |last=Kitsantonis |first=Nektaria |title=Meet Emilio Eftychis, the Award Winning Greek South African Architect |url=https://greekreporter.com/2019/12/08/meet-emilio-eftychis-the-award-winning-greek-south-african-architect/ |work=Greek Reporter |date=8 December 2019 |access-date=28 February 2026}}</ref>Sy werk word dikwels verbind met minimalistiese vormgewing, die eerlike gebruik van rou materiale en ’n sterk belangstelling in volhoubare boumetodes. Sy benadering en projekte is onder meer op [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie ]] se [[Top Billing ]] bespreek. ==Vroeë lewe en familie-invloede== Eftychis is in Suid-Afrika gebore in ’n Grieks–Suid-Afrikaanse gesin waarin argitektuur en kuns ’n belangrike rol gespeel het. <ref name="GR"/>.Sy vader, Eftychios Eftychis, is ’n argitek en kunstenaar wat bekendheid verwerf het vir sy gedetailleerde illustrasies van Pretoria se erfenisgeboue, gepubliseer in My Pretoria: An Architectural and Cultural Odyssey. <ref>`My Pretoria: An Architectural and Cultural Odyssey`({{ISBN|978-0-9947240-8-3}}){{cite journal|title=My Pretoria: An Architectural and Cultural Odyssey |url=https://upjournals.up.ac.za/index.php/yesterday_and_today/article/download/4433/3847/17503 |journal=Yesterday & Today |publisher=University of Pretoria |access-date=28 February 2026}}</ref>hersien deur <ref>{{cite journal |title=Review of My Pretoria |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2223-03862022000200013 |journal=SciELO South Africa |access-date=28 February 2026 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hierdie kreatiewe omgewing het ’n bepalende invloed gehad op Emilio se belangstelling in ontwerp en die geboude omgewing. ==Opleiding en vormingsjare== Eftychis het sy skoolloopbaan aan [[Pretoria Boys High School]] voltooi, waar hy die SAHETI Student van die Jaar-toekenning ontvang het. Hy het daarna aan die [[Universiteit van Pretoria]] studeer en in 2001 sy BArch-graad verwerf. Reeds as student het hy erkenning gekry toe hy saam met sy klasmaat Beyers Slabbert die Murray & Roberts–Des Baker Argitektuurstudentekompetisie gewen het. <ref name="kwp"> https://www.kwpcreate.com/post/132/magok-urban-regeneration/</ref> Ná sy studies het hy by verskeie firmas in Suid-Afrika en Europa gewerk, waar hy blootstelling gekry het aan moderne, konteksgedrewe ontwerpbenaderings. ==Loopbaan en stigting van Eftychis Architects== In 2007 het hy Eftychis Architects gestig, ’n praktyk wat argitektuur, interieurontwerp, meubelontwerp en beeldhoukuns integreer. Die firma se werk word gekenmerk deur ’n soeke na eenvoud, ruimtelike helderheid en die gebruik van materiale in hul mees eerlike vorm. <ref name="Designboom">{{cite web|title=Emilio Eftychis: Lotheringen Modern Barn |url=https://www.designboom.com/architecture/emilio-eftychis-lotheringen-modern-barn-south-africa/ |website=Designboom |date=12 February 2013|access-date=28 February 2026}}</ref>Sy benadering is ook in die media uitgelig, onder meer in ’n onderhoud op Top Billing, en sy loopbaan is in 2019 deur Greek Reporter belig. <ref name="GR"/> ==Ontwerpbenadering en temas== Eftychis se argitektuur word dikwels beskryf as minimalisties, met klem op: • skoon, gestruktureerde lyne • oop, vloeiende ruimtes • die gebruik van beton, staal en ander rou materiale sonder oormatige afwerking • die herinterpretasie van vernakulêre bouvorme • volhoubare ontwerpstrategieë, insluitend passiewe klimaatbeheer en materiaalbewustheid Een van sy projekte is opgeneem in 150 Best Sustainable House Ideas (2014), Harper Collins, wat internasionale aandag op sy volhoubaarheidsbenadering gevestig het. <ref> https://www.harpercollins.com/products/150-best-sustainable-house-ideas-francesc-zamora?variant=32114443190306 </ref> hersien deur [[The Wall Street Journal ]]<ref name="WSJ">{{cite news |last=King |first=Anthony |title=‘150 Best Sustainable House Ideas’ Review |url=https://www.wsj.com/articles/150-best-sustainable-house-ideas-1402691453 |work=The Wall Street Journal |date=13 June 2014 |access-date=28 February 2026}}</ref> ==Geselekteerde projekte== ===Lotheringen House (Lotheringen Modern Barn)=== ’n Betonwoning op ’n plaas in Irene, Pretoria, waarin Eftychis die tradisionele skuurvorm ontleed en herinterpreteer. Die ontwerp maak gebruik van ’n binnehofuitleg en poreuse betonrame wat lig en ventilasie deur die struktuur laat vloei. " <ref name="boon">Design Boon https://www.designboom.com/architecture/emilio-eftychis-lotheringen-modern-barn-south-africa/ </ref> ===Heliotrope Home=== ’n Vier-slaapkamerwoning op ’n eko-landgoed in Irene, voltooi in 2018. Die huis kombineer oopplan-leefruimtes, blootgestelde materiale en stelsels wat met die landgoed se omgewingsvereistes strook."<ref name="boon" /> Dit is in 2019 vir ArchDaily se Building of the Year genomineer. <ref name="BOTY19">{{cite web|title=Heliotrope Home – Building of the Year 2019 Nominee |url=https://boty.archdaily.com/us/2019/candidates/117560/heliotrope-home-slash-eftychis-architects |website=ArchDaily |access-date=28 February 2026}}</ref> ===Ander argitektuurprojekte=== •House Sher/Casa Sher `’n beton- en gesigsteenhuis in Johannesburg, ontwerp deur Eftychis Architects, word delikaat op geskuurde betonpilare opgetel, wat hom perfek aanpas by Suid-Afrika se buitelugleefstyl` is beskryf as `Vlieënde vorm` in ’n studie deur Sabinet African Journals.<ref>https://journals.co.za/doi/abs/10.10520/EJC-a00c961d1</ref> * Badat House * House Kavbos * CASA M1NRO * Casa NaFaBAD * Cheetah Plains Lodge, Krugerwildtuin * ACA-MEDIA CENTRE * Prive Restaurant ===Interieurprojekte=== • Anti-Est Bar • Cafe Deco • Cocoon • CoFi • Studio Magos • Sandton Loft ==Erkenning== *2001 – Wenner: Murray & Roberts–Des Baker Argitektuurstudentekompetisie. <ref name="kwp" /> *2018 – House Sher genomineer vir ArchDaily Building of the Year. <ref>https://www.archdaily.com/872536/house-sher-eftychis-architects </ref> *2019 – Heliotrope Home genomineer vir ArchDaily BOTY. <ref name="ArchDailyHelio">{{cite web|title=Heliotrope Home / Eftychis Architects|url=https://www.archdaily.com/890002/heliotrope-home-eftychis-architects|website=ArchDaily|date=March 2018|access-date=28 February 2026}}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *Loerie Awards – Grand Prix vir ANTI EST #UNLEARN ==Verdere belangstellings en Familie== Benewens argitektuur beoefen Eftychis ook meubelontwerp, beeldhoukuns, houtskooltekening, musiekkomposisie en reis as kreatiewe uitlaatkleppe. Eftychis se moeder is Dimitra Rockas-Eftychis is ’n akademikus in die Griekse taal. Sy uitgebreide reise deur Griekeland het ’n invloed gehad op sy kreatiewe ingesteldheid. Hy het twee sibbe, ’n broer, Creon, en ’n suster, Veneta Eftychis. Hy is die neef van [[Angelique Rockas]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{stub}} == Eksterne skakels == *[https://archive.org/details/sacap-certificate-emilio-eftychis-1 SACAP Certificate Emilio Eftychis] *[https://www.eftychis.com/about Profile Emilio Eftychis ] *[https://www.eftychis.com/architecture Emilio Eftychis Architecture] *[https://www.eftychis.com/interiors Emilio Eftychis Interiors] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Eftychis, Emilio}} [[Kategorie:Suid-Afrikaners]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse argitekte]] g1jnoeqtx7akrlcpm5m8knsztp8inh8 0 459018 2970427 2886293 2026-09-24T08:28:46Z Taurëendil 125486 2970427 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''Burgos''' [[Lêer:Burgos city view facing south east.jpg|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="6" |[[Lêer:Burgos Capital - Mapa municipal.svg|161x161px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo_de_Burgos.svg|senter|86x86px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999" | |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de la ciudad de Burgos (España).svg|senter|90x90px]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Provincia Burgos Flag.PNG|20x20px]] Burgos |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|42|21|N|3|42|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[884]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |107,08 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |859 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2025) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |177&nbsp;402 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |1&nbsp;657/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |Cristina Ayala (PP) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoburgos.es/ aytoburgos.es] |} [[Lêer:Escaleras a la Catedral -- 2023 -- Burgos, Castilla y León, España.jpg|links|duimnael|Die katedraal van Burgos]] '''Burgos''' ([[Spaans]]: [ˈbuɾɣos], {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}) is die hoofstad van die [[provinsie Burgos]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 177&nbsp;402 in 2025. Die stad is bekend vir die [[Katedraal van Burgos]], 'n [[Unesco|UNESCO]]-[[wêrelderfenisgebied]], en ook vir die nabygeleë [[Sierra de Atapuerca]], 'n UNESCO-wêrelderfenisgebied waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is. Die stad lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]].<ref>{{Cite web|url=https://spaanseverhalen.com/spanje/comunidad-autonoma/castilla-y-leon/burgos-prov/burgos-stad/|title=Burgos (stad)|date=2023-05-20|website=Spanje|language=nl|access-date=2026-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grijsopreis.nl/hoogtepunten-van-burgos-stad-van-el-cid/|title=Hoogtepunten van Burgos, de stad van El Cid|last=Voorthuizen|first=Dick van|date=2023-03-13|website=Grijsopreis.nl|language=nl-NL|access-date=2026-03-15}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}}{{Wikivoyage|Burgos|Burgos}} * {{es}}[https://www.aytoburgos.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Munisipaliteite in Burgos}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] 0zhmmfkw7e6j49q6hjj3g3tb53gp774 2970428 2970427 2026-09-24T08:29:09Z Taurëendil 125486 Rol weergawe [[Special:Diff/2970427|2970427]] deur [[Special:Contributions/Taurëendil|Taurëendil]] ([[User talk:Taurëendil|bespreek]]) terug. 2970428 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''Burgos''' [[Lêer:Burgos city view facing south east.jpg|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="6" |[[Lêer:Burgos Capital - Mapa municipal.svg|161x161px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo_de_Burgos.svg|senter|86x86px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999" | |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de la ciudad de Burgos (España).svg|senter|90x90px]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Provincia Burgos Flag.PNG|20x20px]] Burgos |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|42|21|N|3|42|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[884]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |107,08 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |859 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2025) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |177&nbsp;402 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |1&nbsp;657/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |Cristina Ayala (PP) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoburgos.es/ aytoburgos.es] |} [[Lêer:Escaleras a la Catedral -- 2023 -- Burgos, Castilla y León, España.jpg|links|duimnael|Die katedraal van Burgos]] '''Burgos''' ([[Spaans]]: [ˈbuɾɣos], {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}) is die hoofstad van die [[provinsie Burgos]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 177&nbsp;402 in 2025. Die stad is bekend vir die [[Katedraal van Burgos]], 'n [[Unesco|UNESCO]]-[[wêrelderfenisgebied]], en ook vir die nabygeleë [[Sierra de Atapuerca]], 'n UNESCO-wêrelderfenisgebied waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is. Die stad lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]].<ref>{{Cite web|url=https://spaanseverhalen.com/spanje/comunidad-autonoma/castilla-y-leon/burgos-prov/burgos-stad/|title=Burgos (stad)|date=2023-05-20|website=Spanje|language=nl|access-date=2026-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grijsopreis.nl/hoogtepunten-van-burgos-stad-van-el-cid/|title=Hoogtepunten van Burgos, de stad van El Cid|last=Voorthuizen|first=Dick van|date=2023-03-13|website=Grijsopreis.nl|language=nl-NL|access-date=2026-03-15}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}}{{Wikivoyage|Burgos|Burgos}} * {{es}}[https://www.aytoburgos.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] 84pe54mmwl9chjvnkrs3iluxks5ry9c 2970429 2970428 2026-09-24T08:30:37Z Taurëendil 125486 2970429 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" align="center" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" |'''Burgos''' [[Lêer:Burgos city view facing south east.jpg|280x280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" |'''Kaart''' | style="border-left:1px solid #999" |'''Wapen''' |- style="background:white" | rowspan="6" |[[Lêer:Burgos Capital - Mapa municipal.svg|161x161px]] |- style="background: white" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Escudo_de_Burgos.svg|senter|86x86px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999" | |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999" |'''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" | style="border-left:1px solid #999" |[[Lêer:Bandera de la ciudad de Burgos (España).svg|senter|90x90px]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" | style="border-left:1px solid #999" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Land''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{vlagland|Spanje}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe gewes''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Flag_of_Castile_and_León.svg|20x20px]] [[Kastilië en León]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Provinsie''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[Lêer:Provincia Burgos Flag.PNG|20x20px]] Burgos |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|42|21|N|3|42|W}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[884]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak''' | style="background: #f7f8ff" |&nbsp; |- |&nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |107,08 [[Vierkante kilometer|vk km]] |- |&nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |859 m |- |&nbsp;'''Bevolking''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- Totaal (2025) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |177&nbsp;402 |- |&nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |1&nbsp;657/vk km |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |Cristina Ayala (PP) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |[https://www.aytoburgos.es/ aytoburgos.es] |} [[Lêer:Escaleras a la Catedral -- 2023 -- Burgos, Castilla y León, España.jpg|links|duimnael|Die katedraal van Burgos]] '''Burgos''' ([[Spaans]]: [ˈbuɾɣos], {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}) is die hoofstad van die [[provinsie Burgos]] in [[Kastilië en León]] ([[Spanje]]) met 'n bevolking van 177&nbsp;402 in 2025. Die stad is bekend vir die [[Katedraal van Burgos]], 'n [[Unesco|UNESCO]]-[[wêrelderfenisgebied]], en ook vir die nabygeleë [[Sierra de Atapuerca]], 'n UNESCO-wêrelderfenisgebied waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is. Die stad lê ook op die historiese pelgrimsroete, die [[Jakobsweg]].<ref>{{Cite web|url=https://spaanseverhalen.com/spanje/comunidad-autonoma/castilla-y-leon/burgos-prov/burgos-stad/|title=Burgos (stad)|date=2023-05-20|website=Spanje|language=nl|access-date=2026-03-15}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.grijsopreis.nl/hoogtepunten-van-burgos-stad-van-el-cid/|title=Hoogtepunten van Burgos, de stad van El Cid|last=Voorthuizen|first=Dick van|date=2023-03-13|website=Grijsopreis.nl|language=nl-NL|access-date=2026-03-15}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}}{{Wikivoyage|Burgos|Burgos}} * {{es}}[https://www.aytoburgos.es/ Amptelike webwerf] {{Spanje saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Spanje]] [[Kategorie:Provinsie Burgos]] 8wldstug1t4f2bl1flyv0k88t64xj7m 0 459854 2970237 2966541 2026-09-23T18:40:00Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970237 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |url=https://archive.org/details/germanvweaponsit0000zalo |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017 }}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en |archive-date=2022-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002171007/https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |url-status=dead }}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021 |archivedate=18 Januarie 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220118192234/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021 |archivedate=18 Januarie 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220118203219/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref name="chandar">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref name="chandar" /> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref name="chandar" /> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref name="chandar" /> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19|archive-date=2012-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204042829/http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|url-status=dead}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernplofkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruisermissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruisermissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruisermissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] ffg28x8crhn8qilht06h5lgyptp5ajp 0 462877 2970410 2965107 2026-09-24T06:59:15Z Aliwal2012 39067 /* Renuitslag */ verbeter dooie skakel in ref 2970410 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{AT-VLAG}} 2026 Formule 1 Lenovo<br>Großer Preis von Österreich |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Circuit A1 Ring.svg|200x200px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>28 Junie 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Red Bull Ring]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:06.113</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste ronde</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small>{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]</small> | <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small>1:10.374 op ronde 59</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |- | '''<small>1</small>''' || <small>{{GB-VLAG}} [[George Russell]]</small>|| <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small>{{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]]</small>|| <small>[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]</small> |- |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Oostenrykse Grand Prix]]''' is op 28 Junie 2026 op die [[Red Bull Ring]] in Spielberg, [[Oostenryk]] gehou. Dit was die agtste wedren van die kampioenskapseisoen. == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne in Oostenryk verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Spielberg |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br>Hard (C3) | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br>Medium (C4) | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br>Sag (C5) | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br>Reën |} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1288/austria/practice/1 |title=Formula 1 Lenovo Austrian Grand Prix 2026 – Practice 1 |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |date=2026-06-26}}</ref> ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:07.796 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:07.836 |- !3 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.913 |- !4 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:08.077 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:08.461 |- style="border-top:2px solid #808080" ! rowspan="6"|Vrye oefening 2<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1288/austria/practice/2 |title=Formula 1 Lenovo Austrian Grand Prix 2026 – Practice 2 |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |date=2026-06-26}}</ref> ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Tyd |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:07.014 |- !2 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.251 |- !3 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.339 |- !4 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:07.564 |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:07.611 |-style="border-top:2px solid #808080" ! rowspan="6"|Vrye oefening 3<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1288/austria/practice/3 |title=Formula 1 Lenovo Austrian Grand Prix 2026 – Practice 3 |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |date=2026-06-27}}</ref> ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:07.096 |- !2 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:07.134 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:07.211 |- !4 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.344 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.360 |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! K1 ! K2 ! K3 ! Rooster |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:07.398 | 1:06.979 | '''1:06.113''' | align=center|1 |- !2 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:07.543 | 1:07.030 | 1:06.349 | align=center|2 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:07.290 | 1:06.994 | 1:06.408 | align=center|3 |- !4 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | '''1:07.083''' | '''1:06.763''' | 1:06.414 | align=center|4 |- !5 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:07.407 | 1:07.183 | 1:06.475 | align=center|5 |- !6 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.259 | 1:06.897 | 1:06.502 | align=center|6 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.487 | 1:06.890 | 1:06.511 | align=center|7 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:07.408 | 1:07.086 | 1:06.632 | align=center|8 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:07.385 | 1:07.136 | 1:06.955 | align=center|9 |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:07.549 | 1:07.155 | 1:07.007 | align=center|10 |- !11 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:08.038 | 1:07.223 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center|11 |- !12 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:08.035 | 1:07.293 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center|12 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:08.061 | 1:07.523 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center|13 |- !14 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | 1:08.066 | 1:07.611 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center|14 |- !15 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | 1:08.231 | 1:07.817 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center|15 |- !16 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:07.894 | 1:08.171 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center|16 |- !17 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:08.252 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center|17 |- !18 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | 1:08.509 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center|18 |- !19 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:08.945 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center|19 |- !20 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | 1:09.030 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center|20 |- !21 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:09.942 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center|21 |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | 1:10.363 | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center|22 |- !colspan=8|K1 107% tyd: 1:11.778 |- !colspan=8|Bron: ''formula1.com''<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1288/austria/qualifying |title=Formula 1 Lenovo Austrian Grand Prix 2026 – Qualifying |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |date=2026-06-27}}</ref> |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" ! Plek ! Nr. ! Renjaer ! Vervaardiger ! Rondes ! Tyd/Rede uitval ! Rooster ! Punte |- ! 1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} '''[[George Russell]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|71 | 1:26:37.979 | align=center|1 | align=center|'''25''' |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} '''[[Max Verstappen]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|71 | +1.611 | align=center|5 | align=center|'''18''' |- ! 3 | 12 | {{IT-VLAG}} '''[[Kimi Antonelli]]''' | '''[[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]]''' | align=center|71 | +1.986 | align=center|4 | align=center|'''15'''{{Pictogram vinnigste ronde}} |- !4 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} '''[[Oscar Piastri]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|71 | +21.809 | align=center|7 | align=center|'''12''' |- !5 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} '''[[Lewis Hamilton]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|71 | +26.393 | align=center|3 | align=center|'''10''' |- !6 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} '''[[Isack Hadjar]]''' | '''[[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|71 | +29.399 | align=center|8 | align=center|'''8''' |- !7 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} '''[[Lando Norris]]''' | '''[[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]]''' | align=center|71 | +31.505 | align=center|6 | align=center|'''6''' |- !8 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} '''[[Charles Leclerc]]''' | '''[[Scuderia Ferrari|Ferrari]]''' | align=center|71 | +45.659 | align=center|2 | align=center|'''4''' |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} '''[[Liam Lawson]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|70 | +1 ronde | align=center|9 | align=center|'''2''' |- !10 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} '''[[Arvid Lindblad]]''' | '''[[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]]''' | align=center|70 | +1 ronde | align=center|10 | align=center|'''1''' |- !11 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|70 | +1 ronde | align=center|12 | |- !12 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|70 | +1 ronde | align=center|14 | |- !13 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|70 | +1 ronde | align=center|11 | |- !14 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|70 | +1 ronde | align=center|13 | |- !15 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|70 | +1 ronde | align=center|16 | |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|69 | +2 rondes | align=center|15 | |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|69 | +2 rondes | align=center|18 | |- !18 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|68 | +3 rondes | align=center|21 | |- !data-sort-value=19|DNF | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|45 | Energieherwinning | align=center|22 | |- !data-sort-value=20|DNF | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|23 | Elektronika | align=center|17 | |- !data-sort-value=21|DNF | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|4 | Remme | align=center|19 | |- !data-sort-value=22|DNF | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|2 | Remme | align=center|20 | |- !colspan=8| Bron: ''formula1.com''<ref>{{en}}{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1288/austria/race-result |title=Formula 1 Lenovo Austrian Grand Prix 2026 – Race Result |publisher=Formula 1® - The Official F1® Website |date=2026-06-28 }}</ref> |} == Puntestand ná die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|171 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|131 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|125 |- !4 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|82 |- !5 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|79 |- !6 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|79 |- !7 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|73 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|45 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|32 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|32 |- !11 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !12 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|16 |- !13 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|16 |- !14 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !15 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !16 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !17 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|2 |- !18 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|1 |- !19 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|0 |- !20 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !21 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !22 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|302 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|204 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|161 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|118 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|48 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|48 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !9 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|2 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|1 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{F1GP 2016–25}} [[Kategorie:Oostenrykse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Oostenryk]] [[Kategorie:Sport in Oostenryk]] rwl1ya5bn1661p7844q4s8w3zitmhnp 0 465406 2970452 2962837 2026-09-24T10:20:12Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Rajons van Karatsjai-Tsjerkessië]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970452 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Chabez-rajon | nedersetting_tipe = Administratiewe rajon | native_name = Хабезский район | native_name_lang = ru | beeld_stadsilhoeët = Zeuko.jpg | beeld_skild = Emblem of Khabezsky District.gif | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Rusland}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[Karatsjai-Tsjerkessië]] | seat_type = Setel | seat = Chabez | koördinate = {{Koördinate|44.03333|41.76667|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 565.00 | bevolking_totaal = 30965 | population_as_of = 2025 | webwerf = https://xabez.ru/ }} '''Chabez-rajon''' ([[Russies]]: Хабезский район) is 'n administratiewe rajon van [[Karatsjai-Tsjerkessië]], [[Rusland]]. Chabez-rajon het 30&nbsp;965 inwoners in 2025 gehad. Die administratiewe rajon beslaan 'n oppervlak van 565&nbsp;km². Die setel is Chabez. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rajons van Karatsjai-Tsjerkessië]] ivhti3qqtx3s0vnpgok9ewnqzv9dqzh 0 465407 2970451 2962997 2026-09-24T10:20:03Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Rajons van Karatsjai-Tsjerkessië]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970451 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Oest-Dzjegoeta-rajon | nedersetting_tipe = Administratiewe rajon | native_name = Усть-Джегутинский район | native_name_lang = ru | beeld_stadsilhoeët = Башня на берегу.JPG | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Rusland}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[Karatsjai-Tsjerkessië]] | seat_type = Setel | seat = Oest-Dzjegoeta | koördinate = {{Koördinate|44.09310|41.98190|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 992.00 | bevolking_totaal = 50962 | population_as_of = 2025 | stigtingstitel = Gestig | stigtingsdatum = 1957 | webwerf = http://udmunicipal.ru/ }} '''Oest-Dzjegoeta-rajon''' ([[Russies]]: Усть-Джегутинский район) is 'n administratiewe rajon van [[Karatsjai-Tsjerkessië]], [[Rusland]]. Oest-Dzjegoeta-rajon het 50&nbsp;962 inwoners in 2025 gehad. Die administratiewe rajon beslaan 'n oppervlak van 992&nbsp;km². Die setel is Oest-Dzjegoeta. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rajons van Karatsjai-Tsjerkessië]] bjehr2hue7znd5qwz75xczpuhebp5ub 0 465408 2970444 2963108 2026-09-24T10:05:59Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Rajons van Karatsjai-Tsjerkessië]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970444 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Zelentsjoekski-rajon | nedersetting_tipe = Administratiewe rajon | native_name = Зеленчукский район | native_name_lang = ru | beeld_stadsilhoeët = Water falling from heavens.jpg | beeld_vlag = Flag of Zelenchuksky district.png | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Rusland}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[Karatsjai-Tsjerkessië]] | seat_type = Setel | seat = Zelentsjoekskaja | koördinate = {{Koördinate|43.85000|41.60000|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 2931.00 | bevolking_totaal = 53414 | population_as_of = 2025 | stigtingstitel = Gestig | stigtingsdatum = 1922 | webwerf = http://zelenchukadmin.ru }} '''Zelentsjoekski-rajon''' ([[Russies]]: Зеленчукский район) is 'n administratiewe rajon van [[Karatsjai-Tsjerkessië]], [[Rusland]]. Zelentsjoekski-rajon het 53&nbsp;414 inwoners in 2025 gehad. Die administratiewe rajon beslaan 'n oppervlak van 2&nbsp;931&nbsp;km². Die hoofstad is Zelentsjoekskaja. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rajons van Karatsjai-Tsjerkessië]] dgs7ytftn98d58127ag45v8yg511nao 6 465701 2970185 2957678 2026-09-23T13:56:30Z JMK 649 /* Opsomming */ beskr 2970185 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Drie van die vier bendelede: William Foster (links), John Maxim (middel) en Carl Mezar. Die vierde lid was William se vrou Peggy (née Korenico).}} {{en|1=Three of the four gang members: William Foster (left), John Maxim (middle) and Carl Mezar. The fourth member was William's wife Peggy (née Korenico).}} |bron= [http://www.africacrime-mystery.co.za/books/fsac/chp2.htm Africacrime-mystery.co.za], met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Fosterbende.JPG foto] as bron |datum=Voor 1914 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Fosterbende.JPG|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Misdaad in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Geskiedenis van Johannesburg]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} hdrtocnbodrjqu7wy367fpitenl1hgs 1 466628 2970309 2960352 2026-09-23T20:00:44Z Rooiratel 90342 Rooiratel het bladsy [[Bespreking:Drosdy]] na [[Bespreking:Drostdy]] geskuif: Spelling 2960352 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 468502 2970387 2964298 2026-09-24T04:04:12Z Matchabake 178530 Nominated for deletion: Cross-wiki hoax and fake persona. 2970387 wikitext text/x-wiki {{delete|cross-wiki hoax and long-term abuse (LTA) involving a fake persona and sockpuppetry}}{{Inligtingskas Akteur | Naam = Trinnaphob Thongchay | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Thanadach Benjamin Sriratchaha | Alias = Ahfong, Ahvo, Li Dacheng | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|2006|4|21}} | Geboorteplek = [[Prachinburi]], [[Thailand]] | Nasionaliteit = [[Thailand|Thais]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = [[Ming Chuan-universiteit]] | Beroep = Akteur, sanger, model | Aktiewe jare = 2018–hede | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = | Toekennings = }} '''Trinnaphob Thongchay''' (gebore 21 April 2006), ook bekend as '''Ahfong''' of '''Ahvo''', is 'n [[Thailand|Thaise]] akteur, sanger en model van Taiwanese afkoms. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent ''Tha Rae'' (2022) en in die televisiereeks ''Chao Khun Phi Kap E-Nang Kham Duang'' (2025). == Filmografie == === Rolprente === * 2022: ''Tha Rae'' === Televisiereekse === * 2025: ''Chao Khun Phi Kap E-Nang Kham Duang'' == Eksterne skakels == * {{Instagram|Thetrinnapob}} * {{Twitter|Thetrinnapob}} * {{TikTok|Thetrinnapob}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Thongchay, Trinnaphob}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 2006]] [[Kategorie:Thaise manlike akteurs van die 21ste eeu]] iwnw02sczth1lkea04y4r7yy1qburgr 0 468695 2970483 2965857 2026-09-24T10:58:46Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2970483 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:Hendrik Claudius05.jpg|links|duimnael|200px|Hendrik Claudius se illustrasie van ''Cordylus cataphractus'' Boie, 1828.]] Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> == Negentiende-eeuse koloniale en landskapkuns == Gedurende die 19de eeu het Europese kunstradisies ’n toenemende invloed op die formele kunsproduksie in Suid-Afrika uitgeoefen. Landskappe, portrette, stadsgesigte en uitbeeldings van historiese gebeure het belangrike genres geword. Baie van hierdie werke is deur Europese kunstenaars, reisigers, landmeters en militêre kunstenaars vervaardig en was op ’n koloniale gehoor gerig. Die uitbreiding van nedersettings, die grensgebiede van die [[Kaapkolonie]], die [[Kaapse grensoorloë|Xhosa-oorloë]], ontdekkingsreise en die landskap van Suider-Afrika was algemene onderwerpe. Die kuns uit hierdie tydperk toon gevolglik noue stilistiese bande met 19de-eeuse Britse kuns.<ref name="NMMAM">{{Cite web |url=https://www.artmuseum.co.za/Content.aspx?pageID=4 |title=About the Collection |publisher=Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Landskappe is dikwels volgens Europese romantiese en topografiese konvensies uitgebeeld. Skilderye en tekeninge het die uitgestrektheid, plantegroei en geografiese kenmerke van die binneland aan Europese gehore bekend gestel. Hierdie werke het ’n dokumentêre waarde, maar was nie bloot neutrale weergawes van die omgewing nie. Die voorstelling van die landskap as ’n gebied wat ontdek, gekarteer of benut kon word, het dikwels met koloniale uitbreiding saamgeval. Inheemse gemeenskappe is soms as deel van die landskap of as etnografiese onderwerpe uitgebeeld, eerder as as historiese rolspelers met hul eie politieke en kulturele perspektiewe. [[Thomas Baines]] (1820–1875) was een van die bekendste kunstenaars wat die landskap, oorloë en ontdekkingsreise van hierdie tydperk visueel gedokumenteer het. Hy het in 1842 in Kaapstad aangekom en aanvanklik as dekor-, see- en portretskilder gewerk. Tussen 1848 en 1853 was hy hoofsaaklik in die [[Oos-Kaap]] gevestig, vanwaar hy verskeie reise na die binneland onderneem het. Hy het die [[Agtste Grensoorlog|Agtste Xhosa-oorlog]] van 1850 tot 1853 as amptelike oorlogskunstenaar uitgebeeld en word as Suid-Afrika se eerste amptelike oorlogskunstenaar beskou.<ref name="BainesSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/john-thomas-baines |title=John Thomas Baines |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Baines het later aan ontdekkingsreise in [[Australië]] en [[Suider-Afrika]] deelgeneem en onder meer tonele van die [[Zambezirivier]], die [[Victoria-waterval]] en gebiede in die huidige [[Namibië]] en [[Zimbabwe]] geskilder. Sy werke kombineer noukeurige topografiese waarneming met die dramatiese komposisie van romantiese landskapkuns. [[Frederick Timpson I'Ons]] (1802–1887) het hom in 1834 in [[Makhanda|Grahamstad]] gevestig, kort voor die uitbreek van die Sesde Xhosa-oorlog. Hy het landskappe, portrette, karikature en tonele uit die alledaagse lewe in die Oos-Kaapse grensgebied vervaardig. Militêre offisiere het hom opdrag gegee om portrette van onder andere die Xhosa-leiers [[Maqoma]] en [[Sandile kaNgqika|Sandile]] te skilder.<ref name="IOnsSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/frederick-timpson-ions |title=Frederick Timpson I’Ons |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Sy uitbeeldings van Xhosa- en Khoikhoi-individue word as belangrike visuele rekords van die grensgebied beskou, hoewel hulle ook binne die magsverhoudings en klassifikasies van die koloniale samelewing gelees moet word. I’Ons was een van die vroegste voltydse professionele kunstenaars in Suid-Afrika, en ’n belangrike versameling van sy werk word deur die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum bewaar.<ref name="NMMAM" /> Ander kunstenaars, waaronder [[Thomas William Bowler]], het Kaapse dorpe, hawens en landskappe in skilderye, waterverwe en afdrukke vasgelê. Saam vorm hierdie werke ’n belangrike visuele rekord van 19de-eeuse Suid-Afrika. Hulle dokumenteer veranderende nedersettings, omgewings en mense, maar weerspieël terselfdertyd die Europese kunsopvattings, koloniale belange en ongelyke magsverhoudings waarbinne hulle geskep en versamel is. == Sendingonderwys en vroeë swart Suid-Afrikaanse kunstenaars == Gedurende die laat 19de en vroeë 20ste eeu was sendinginstellings van die min plekke waar swart Suid-Afrikaners toegang tot formele onderwys en sekere vorme van kuns- en ambagsopleiding kon verkry. Hierdie opleiding het egter binne ’n koloniale en paternalistiese raamwerk plaasgevind. Die klem het dikwels op onderwysersopleiding, Christelike godsdiensonderrig en sogenaamde nuttige ambagte geval, eerder as op die ontwikkeling van kunstenaars wat onafhanklik kon werk. Formele opleiding in die skone kunste was vir swart studente feitlik ontoeganklik.<ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Een van die belangrikste instellings in hierdie ontwikkeling was die Anglikaanse Diocesan Training College by Grace Dieu, naby [[Pietersburg]], die huidige Polokwane. Die instelling het ’n werkswinkel gehad waar studente houtwerk, teken- en kerfwerk beoefen het. Die beeldhouer [[Ernest Mancoba]] het daar versierde meubels en kerklike voorwerpe vervaardig voordat hy selfstandige beeldhouwerke begin skep het. Sy ''African Madonna'' van 1929 word as een van die vroegste moderne beeldhouwerke deur ’n swart Suid-Afrikaanse kunstenaar beskou. Mancoba het later na [[Europa]] vertrek, waar hy met [[avant-garde]] kunstenaars verbind geraak en [[Abstrakte kuns|abstraksie]] begin ondersoek het.<ref>{{cite web |last=Cohen |first=Joshua I. |title=Identity and Abstraction: Ernest Mancoba in London and Paris, 1938–1940 |url=https://post.moma.org/identity-and-abstraction-ernest-mancoba-in-london-and-paris-1938-1940/ |date=9 May 2018 |publisher=Museum of Modern Art |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Five Things to Know: Ernest Mancoba |url=https://www.norvalfoundation.org/five-things-to-know-ernest-mancoba/ |date=4 December 2020 |publisher=Norval Foundation |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Job Kekana]] was nog ’n beeldhouer wat uit die Grace Dieu-werkswinkel bekend geword het. Hy het houtbeelde, reliëfs en kerkmeubels vir kerke en sendinginstellings vervaardig. Die godsdienstige onderwerpe en voorgeskrewe styl van hierdie opdragte het die beperkings van sendinggebaseerde kunsopleiding weerspieël. Terselfdertyd het kunstenaars soos Kekana en Mancoba Christelike beeldtaal begin aanpas deur Bybelse figure en temas binne ’n Afrika-konteks voor te stel.<ref>{{cite web |title=Job Kekana |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendingonderwys het ook ’n rol gespeel in die ontwikkeling van skilders. [[Moses Tladi]], wat aan die Lobethal-sendingsyasie opgevoed is, was grotendeels selfonderrig as kunstenaar. Hy het in die 1920’s landskappe begin skilder terwyl hy as tuinier in Johannesburg gewerk het. In 1931 het hy die eerste swart kunstenaar geword wie se werk formeel in die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]], die huidige Iziko Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum, uitgestal is.<ref>{{cite web |title=Moses Tladi |url=https://www.straussart.co.za/artists/moses-tladi |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[George Pemba]] het die Van der Kemp-sendinglaerskool bygewoon en in 1931 ’n onderwysdiploma aan die Lovedale-opleidingskollege verwerf. Hoewel kunsonderrig nie aan sy laerskool aangebied is nie, het hy reeds as kind geteken. By Lovedale het hy illustrasies vir boeke van die Lovedale Press vervaardig. Hy het later beperkte formele opleiding aan die [[Rhodes-universiteitskollege]] en in [[Maurice van Essche]] se ateljee in Kaapstad ontvang. Pemba se skilderye van die alledaagse lewe, portrette en stedelike gemeenskappe het hom een van die belangrikste swart Suid-Afrikaanse modernistiese skilders van die 20ste eeu gemaak.<ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza “George” Pemba |url=https://sahistory.org.za/people/milwa-mnyaluza-george-pemba |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza Pemba |url=https://www.gov.za/about-government/milwa-mnyaluza-pemba |publisher=South African Government |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Gerard Sekoto]] is in 1913 op die Lutherse sendingstasie [[Botshabelo, Mpumalanga|Botshabelo]] gebore en het later die onderwyserskollege by Grace Dieu bygewoon. Hoewel hy daar met teken- en handwerkaktiwiteite kennis gemaak het, het hy hom grotendeels onafhanklik as skilder ontwikkel. In 1938 het hy die onderwys verlaat en na Johannesburg verhuis om hom voltyds op kuns toe te spits. Sy voorstellings van die alledaagse lewe in [[Sophiatown]], [[Distrik Ses]] en Eastwood het swart stedelike gemeenskappe met ’n menslikheid en onmiddellikheid uitgebeeld wat van vroeëre koloniale voorstellings verskil het. In 1940 het die Johannesburgse Kunsmuseum een van sy werke aangekoop, die eerste skildery deur ’n swart kunstenaar wat tot dié museum se versameling toegevoeg is.<ref>{{cite web |title=South African artist Gerard Sekoto is born |url=https://sahistory.org.za/dated-event/south-african-artist-gerard-sekoto-born |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendinginstellings het gevolglik ’n teenstrydige rol in die Suid-Afrikaanse kunsgeskiedenis gespeel. Hulle het beperkte toegang tot onderwys, materiale en vaardighede gebied, maar het kuns terselfdertyd dikwels tot Christelike onderrig, handwerk en Europese estetiese norme beperk. Die kunstenaars wat uit hierdie omgewing voortgekom het, het hierdie opleiding egter nie bloot nagevolg nie. Hulle het die beskikbare tegnieke en instellings gebruik om nuwe kunsvorme te ontwikkel en die grondslag vir swart Suid-Afrikaanse modernisme te help lê. == Formele kunsinstellings en vroeë modernisme == Vanaf die laat 19de eeu het ’n meer georganiseerde kunswêreld in Suid-Afrika ontstaan deur die stigting van kunsverenigings, openbare kunsmuseums, uitstallings en opleidingsinstellings. Hierdie instellings was aanvanklik hoofsaaklik op Britse en Europese kuns gerig en het grotendeels die belange van die wit koloniale bevolking gedien. Die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] is in 1871 gedurende die Britse koloniale tydperk gestig, en sy vroeë versamelbeleid het veral Britse kuns beklemtoon.<ref>{{cite web |title=Historical Painting and Sculpture Collections |url=https://www.iziko.org.za/collection/historical-painting-and-sculpture-collections/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die Durbanse Kunsmuseum het sy oorsprong in 1892, terwyl die versameling van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] in 1910 tot stand gekom het en sy doelgeboude museum in 1915 geopen is.<ref>{{cite web |title=The Durban Art Gallery – KwaZulu-Natal’s home of art |url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-durban-art-gallery-kwazulu-natal-s-home-of-art |publisher=South African Tourism |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Johannesburg Art Gallery |url=https://www.joburg.org.za/play_/Pages/Play%20in%20Joburg/Things%20to%20do/ATTRACTIONS/Johannesburg-Art-Gallery.aspx |publisher=City of Johannesburg |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Kunstenaarsverenigings het ’n belangrike rol gespeel deur gereelde uitstallings te organiseer en ’n mark vir plaaslik vervaardigde kuns te help skep. Die South African Fine Arts Association is in 1871 in Kaapstad gestig met die doel om ’n openbare kunsmuseum tot stand te bring. Die South African Society of Artists, wat aanvanklik in 1897 gestig en in 1902 heringestel is, het professionele kunstenaars sowel as amateurs byeengebring en gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu ’n belangrike uitstalruimte gebied.<ref>{{cite web |title=Charles Gow, ''Peace and War'' (c. 1870), copy after Rubens |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-charles-gow-peace-and-war-c-1870-copy-after-rubens/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The South African Society of Artists and its exhibitors, 1902–1950 |url=https://sahistory.org.za/article/south-african-society-artists-and-its-exhibitors-1902-1950 |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die stigting van die Michaelis-kunsskool as die [[Universiteit van Kaapstad]] se departement van skone kunste in 1925 het formele tersiêre kunsopleiding verder gevestig.<ref>{{cite web |title=Prospectus |url=https://humanities.uct.ac.za/michaelis/about/prospectus |publisher=Michaelis School of Fine Art, University of Cape Town |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die eerste geslag professionele skilders het sterk op Europese akademiese kuns, naturalisme en [[impressionisme]] gesteun, maar hierdie invloede op die Suid-Afrikaanse landskap en ligstoestande toegepas. [[Hugo Naudé]] het ná kunsopleiding in [[Londen]], [[München]] en [[Italië]] na Suid-Afrika teruggekeer en is veral bekend vir sy landskappe van die Wes-Kaap en die blomvelde van [[Namakwaland]]. Sy gebruik van helder kleur en lig het hom een van die belangrikste vroeë vertolkers van impressionistiese landskapskildering in Suid-Afrika gemaak. Die Nederlands-gebore [[Pieter Wenning]] het vanaf 1905 in Suid-Afrika gewoon. Hy het Kaapse en Transvaalse landskappe, strate, bome en geboue in ’n los, atmosferiese styl geskilder en word saam met Naudé met die ontwikkeling van Kaapse impressionisme verbind. Anders as die grootse, geïdealiseerde landskappe wat later gewild geword het, het Wenning dikwels alledaagse omgewings en beskeie stads- en plattelandse tonele uitgebeeld. Naudé en Wenning het Europese impressionistiese tegnieke dus nie bloot nagevolg nie, maar dit by plaaslike lig, plantegroei en beboude omgewings aangepas. [[J.H. Pierneef]] het ’n meer gestileerde en monumentale voorstelling van die Suid-Afrikaanse landskap ontwikkel. Sy komposisies word gekenmerk deur vereenvoudigde geometriese vorme, sterk buitelyne en wyd uitgestrekte landskappe. Hy het invloede uit Europese modernisme, grafiese kuns en dekoratiewe ontwerp met Suid-Afrikaanse landskapmotiewe verbind. Sy landskappe, waaronder die panele wat vir die Johannesburgse stasie vervaardig is, het ’n invloedryke visuele voorstelling van die Suid-Afrikaanse binneland geskep.<ref>{{cite web |title=Jacob Hendrik Pierneef |url=https://sahistory.org.za/people/jacob-hendrik-pierneef |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hierdie voorstelling is later ook krities beskou omdat die skynbaar leë landskappe die swart gemeenskappe en arbeiders wat die land bewoon en bewerk het, meestal onsigbaar laat. In die 1920’s en 1930’s het [[Maggie Laubser]] en [[Irma Stern]] die ontwikkeling van Suid-Afrikaanse modernisme versnel deur ekspressionistiese en postimpressionistiese invloede bekend te stel. Albei het tyd in Europa deurgebring en is deur Duitse ekspressionisme beïnvloed. Laubser het haar landskappe, plaaswerkers, diere en portrette deur vereenvoudigde vorme, afgeplatte perspektief en sterk, nie-naturalistiese kleure weergegee. Haar werk is aanvanklik deur konserwatiewe plaaslike kritici bespot, maar het later wye erkenning ontvang. Sy word saam met Stern as een van die kunstenaars beskou wat ekspressionisme in Suid-Afrika gevestig het.<ref>{{cite web |last=Alluchon |first=Marion |title=Maggie Laubser |url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/maggie-laubser/ |publisher=Archives of Women Artists, Research and Exhibitions |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Stern het aan kunsakademies in [[Weimar]] en [[Berlyn]] studeer en is veral deur die Duitse ekspressionis Max Pechstein beïnvloed. Ná haar terugkeer na Suid-Afrika het haar kragtige kleurgebruik, verwronge vorme en dik aangewende verf aanvanklik sterk teenstand uitgelok. Haar portrette, stillewes en uitbeeldings van mense in Suid-Afrika en elders in Afrika het haar later een van die land se bekendste modernistiese kunstenaars gemaak.<ref>{{cite web |title=13 notable women in Cape Town’s history |url=https://sahistory.org.za/archive/13-notable-women-cape-towns-history-6-august-2015 |publisher=South African History Online |date=6 August 2015 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hoewel Stern en Laubser swart mense met groter individuele teenwoordigheid as baie vroeëre koloniale kunstenaars uitgebeeld het, word sommige van hierdie werke ook binne die koloniale verhouding tussen wit kunstenaars en swart modelle geïnterpreteer. Die ontwikkeling van hierdie formele kunswêreld het dus ’n plaaslike mark, openbare versamelings en ’n beroepsidentiteit vir kunstenaars help vestig. Dit was egter nie ’n inklusiewe nasionale kunsstelsel nie. Kunsmuseums, verenigings en opleidingsinstellings het swart kunstenaars grotendeels uitgesluit of hulle werk as etnografiese voorwerpe eerder as skone kuns geklassifiseer. Die Europees-georiënteerde tradisie van Naudé, Wenning, Pierneef, Laubser en Stern het nietemin ’n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse modernisme gevorm, parallel met die ontwikkeling van swart kunstenaarspraktyke binne sendinginstellings en later in stedelike gemeenskappe. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kuns van Suid-Afrika|Kuns van Suid-Afrika]] hr0gagr3qm5v35541ndh804cb3sgbog 2970484 2970483 2026-09-24T11:00:23Z Sobaka 328 /* Verwysings */ 2970484 wikitext text/x-wiki '''Suid-Afrikaanse kuns''' omvat die visuele [[kuns]]tradisies wat oor duisende jare ontwikkel het in die gebied wat vandag as [[Suid-Afrika]] bekend staan. Dit sluit prehistoriese [[rotskuns]] en dekoratiewe voorwerpe, die kunstradisies van inheemse gemeenskappe, kuns wat tydens die koloniale en apartheidstydperke ontstaan het, asook moderne en kontemporêre Suid-Afrikaanse kuns. Van die vroegste bekende getuienis van [[Simbool|simboliese]] en artistieke gedrag deur moderne mense is in Suid-Afrika gevind. Argeologiese opgrawings by onder meer [[Blombosgrot]] in die [[Wes-Kaap]] het gegraveerde [[Oker (kleur)|oker]]stukke, skulpkraletjies en toerusting vir die verwerking van oker opgelewer. Sommige van hierdie vondste dateer van ongeveer 100 000 jaar gelede en word deur navorsers verbind met die ontwikkeling van simboliese denke en komplekse menslike gedrag. Geperforeerde [[skulp]]e van ongeveer 75 000 jaar oud, wat waarskynlik as persoonlike versiering gebruik is, is ook daar gevind. Hierdie ontdekkings vorm deel van die omvangryke [[argeologie]]se getuienis vir die vroeë ontwikkeling van [[Homo sapiens]] in Suider-Afrika. Die [[San]] en ander [[Khoisan]]-gemeenskappe het ’n besonder ryk tradisie van [[rotskuns]] nagelaat. Duisende rotskilderye en gravures kom regoor Suider-Afrika voor, met belangrike konsentrasies in onder meer die [[Drakensberge]].<ref name="South African art">{{cite web|title=South African art|url=http://www.southafrica.info/about/arts/art.htm#.Vw5td8d6FlI|website=www.southafrica.info|access-date=13 April 2016}}</ref> Hierdie kuns beeld mense, diere, jagtonele en rituele of geestelike temas uit en bied belangrike insigte in die [[wêreldbeskouing]]s en sosiale lewe van vroeë jagter-versamelaarsgemeenskappe. Met die latere vestiging en uitbreiding van Bantoesprekende gemeenskappe in Suider-Afrika het verdere kunstradisies ontwikkel, onder meer in [[pottebakkery]], metaalwerk, kralewerk, houtsneewerk en [[argitektuur]]. Vanaf die koloniale tydperk het Suid-Afrikaanse kuns toenemend deur die wisselwerking tussen plaaslike tradisies en Europese artistieke strominge ontwikkel. Nederlandse en later Britse invloede was onder meer sigbaar in [[skilderkuns]], argitektuur, meubelmaak en dekoratiewe kuns, terwyl [[Afrikaners|Afrikaner]]-volkskuns en uiteenlopende Afrika-kunstradisies hul eie ontwikkeling voortgesit het. Gedurende die 20ste eeu het industrialisering, [[verstedeliking]] en [[apartheid]] ingrypende gevolge vir Suid-Afrikaanse kunstenaars en kunsproduksie gehad. Nuwe kunsvorme het onder meer in myngemeenskappe en stedelike woongebiede ontstaan, terwyl kunstenaars toenemend temas soos [[identiteit]], ras, politieke onderdrukking en [[sosiale verandering]] ondersoek het. Kunstenaars het ’n groot verskeidenheid materiale en mediums gebruik, van tradisionele skilder- en beeldhoukuns tot kralewerk, draadwerk en gevonde of herwonne materiaal. Sedert die einde van apartheid het Suid-Afrikaanse kuns verder ontwikkel binne ’n internasionaal geïntegreerde kontemporêre kunswêreld, terwyl temas soos [[geskiedenis]], identiteit, ongelykheid, [[grond]], [[geheue]] en [[postkolonialisme]] steeds ’n belangrike rol speel. ==Paleolitiese rotskuns== [[Lêer:San Bushman rock art Perdekop Farm North of Mossel bay.jpg|links|duimnael|San-rotstekeninge, Perdekop-plaas, (Mosselbaai, Suid-Afrika).]] Die pre-Bantoe-volke wat vanaf ongeveer 30 000 v.C. suidwaarts migreer het, was nomadiese jagter-versamelaars wat grotte as wonings verkies het. Voor die opkoms van die [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-volke langs die oos- en suidkus en in sentraal-Afrika, was hierdie nomadiese jagters wyd verspreid. Daar word geglo dat hulle Suid-Afrika minstens 1000 jaar gelede binnegekom het. Hulle het baie tekens van lewe gelaat, soos [[Boesmanrotskuns|kunswerke]] ([[San]]-skilderye) wat jag, huishoudelike en magie-verwante kuns uitbeeld.<ref name="Britannica">{{cite web|title=Paleolithic Period|url=http://www.britannica.com/event/Paleolithic-Period|website=Britannica|access-date=13 April 2016}}</ref> Daar is 'n stilistiese eenheid regoor die streek en selfs met meer antieke kuns in die Tassili n'Ajjer-streek van Noord-Afrika, en ook in wat nou woestyn [[Tsjad]] is, maar eens 'n welige landskap was. Die figure is dinamies en verleng, en die kleure (waarskynlik afgelei van grond- en plantpigmente, en moontlik van insekte) kombineer [[Oker (kleur)|oker]]rooi, wit, grys, swart en baie warm kleure wat wissel van rooi tot primêre geel. Tipiese onderwerpe sluit in [[jag]], wat dikwels groot diere uitbeeld wat nie meer die streek in die moderne era bewoon nie, met groot akkuraatheid; [[oorlogvoering]] tussen mense; [[dans]]; huishoudelike tonele; en verskeie beelde van verskeie diere, insluitend kameelperde, wildsbokke van baie soorte en slange. Die laaste van hierdie werke is aangrypend in sy voorstelling van groter, donkerder mense en selfs van wit jagters te perd, wat albei die San-mense sou vervang. Baie van die "dansende" figure is versier met kenmerkende patrone en dra moontlik maskers en ander feestelike klere. Ander skilderye, wat patroonvierhoeke en ander simbole uitbeeld, is onduidelik in hul betekenis en is moontlik nie-verteenwoordigend. Soortgelyke simbole word wêreldwyd in sjamanistiese kuns gesien. Hierdie kunsvorm word versprei van Angola in die weste tot [[Mosambiek]] en [[Kenia]], dwarsdeur [[Zimbabwe]] en Suid-Afrika, en dwarsdeur [[Botswana]] waar grottoestande bewaring teen die elemente bevoordeel het. ==Prekoloniale kuns buite rotskuns== Prekoloniale visuele en materiële kultuur in Suid-Afrika het veel verder as rotskuns gestrek en het onder meer liggaamsversiering, kralewerk, [[keramiek]], [[metaalbewerking]], houtwerk en argitektuur ingesluit. Baie van hierdie voorwerpe het terselfdertyd praktiese, sosiale, rituele en estetiese funksies vervul, en dit is daarom nie altyd moontlik om moderne onderskeidings tussen kuns, handwerk en gebruiksvoorwerpe daarop toe te pas nie. Argeologiese versamelings uit Suid-Afrika bevat onder meer versierde beenvoorwerpe, skulphangertjies, volstruiseierdopkrale, keramiek en ander dekoratiewe voorwerpe uit die [[Steentydperk]] en [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite web |title=Archaeology |url=https://www.iziko.org.za/collection/archaeology/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Iziko Museums se etnografiese versamelings sluit ook [[Khoisan]]-kleredrag, inheemse kralewerk, mandjiewerk en keramiek in.<ref>{{Cite web |title=Social History Centre |url=https://www.iziko.org.za/museums/social-history-centre/ |website=Iziko Museums of South Africa |access-date=4 September 2026}}</ref> Versiering van die liggaam het ’n lang geskiedenis in suidelike Afrika. Voor die grootskaalse invoer van Europese glaskrale is krale onder meer van volstruiseierdop, been, skulpe, hout en klip vervaardig. Hierdie materiale is as halssnoere, [[gordel]]s en ander vorme van persoonlike versiering gebruik. In latere eeue het ingevoerde glas- en keramiekkrale toenemend plaaslike materiale aangevul en uiteindelik ’n belangrike komponent van die uitgebreide kralewerktradisies van onder meer Nguni-sprekende gemeenskappe geword.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/314790 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Kralewerk kon benewens versiering ook ouderdom, [[geslag]], status en ander aspekte van sosiale identiteit aandui.<ref>{{Cite web |title=Belt (Umutsha) |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/318023 |website=The Metropolitan Museum of Art |access-date=4 September 2026}}</ref> Keramiek vorm een van die belangrikste oorblywende uitdrukkings van prekoloniale materiële kultuur. Vanaf die eerste millennium n.C. het landbougemeenskappe in verskillende dele van Suid-Afrika potte vervaardig waarvan vorm, afwerking en ingekerfde of ingeprikte versiering tussen streke en tydperke verskil het. Argeoloë gebruik keramiekstyle onder andere om kulturele kontakte, tegnologiese verandering en die verspreiding van gemeenskappe te bestudeer.<ref>{{Cite journal |last1=Pikirayi |first1=Innocent |last2=Lindahl |first2=Anders |year=2013 |title=Ceramics, ethnohistory, and ethnography: locating meaning in southern African Iron Age ceramic assemblages |journal=African Archaeological Review |volume=30 |issue=4 |pages=455–475|https://www.researchgate.net/publication/259633295_Ceramics_Ethnohistory_and_Ethnography_Locating_Meaning_in_Southern_African_Iron_Age_Ceramic_Assemblages |doi=10.1007/s10437-013-9147-0}}</ref> Onder [[Sotho]]-[[Tswana]]- en [[Nguni-taalfamilie|Nguni]]-sprekende gemeenskappe het kenmerkende keramiektradisies oor eeue ontwikkel, terwyl vervaardigingstegnieke, grondstowwe en dekorasie ook binne dieselfde kulturele gebied kon verskil.<ref>{{Cite web |title=Archaeology Ceramics Lab |url=https://www.up.ac.za/anthropology-archaeology/archaeology-ceramics-lab |website=University of Pretoria |access-date=4 September 2026}}</ref> Metaalbewerking het vanaf die vroeë [[Ystertydperk]] ’n verdere belangrike vorm van tegnologiese en materiële uitdrukking geword. Argeologiese terreine soos [[Broederstroom]] wes van [[Pretoria]] toon dat [[yster]] reeds tussen ongeveer 550 en 700 n.C. daar gesmee is.<ref>{{Cite web |title=Prehistory of the Pretoria area |url=https://sahistory.org.za/article/prehistory-pretoria-area |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Benewens werktuie is [[koper]], yster en later [[goud]] ook vir [[Juweliersware|juwele]], ornamente en voorwerpe wat met status verbind is, gebruik. Vroeë Sotho-sprekende gemeenskappe het byvoorbeeld gevestigde tradisies van metaalbewerking gehad, waarvan argeologiese getuienis op verskeie terreine in Gauteng, Noordwes en Limpopo gevind is.<ref>{{Cite web |title=Sotho (South Sotho or Basotho) |url=https://sahistory.org.za/article/sotho-south-sotho-or-basotho |website=South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Die mees opvallende voorbeeld van prekoloniale metaal- en dekoratiewe kuns in Suid-Afrika kom uit [[Mapungubwe]], wat tussen ongeveer 900 en 1300 n.C. tot die belangrikste politieke en handelsentrums in die binneland van Suider-Afrika ontwikkel het. Die terrein het voorwerpe van goud, koper, yster, ivoor, keramiek en ingevoerde glaskrale opgelewer. Die bekendste voorwerp is die [[Goue renoster van Mapungubwe]], waarvan die dun goudfoelie oor ’n gekerfde houtkern aangebring is. Ander goue voorwerpe sluit krale, armbande, draad, penne en met goud bedekte dier- en houerfigure in.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape: Nomination File |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1099.pdf |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Die vervaardiging van hierdie voorwerpe dui op hoogs ontwikkelde metaalbewerking en op die gebruik van visuele materiaal om rykdom, elite-status en politieke gesag uit te druk. Argitektuur en die uitleg van nedersettings was eweneens ’n betekenisvolle deel van prekoloniale visuele kultuur. [[Khoekhoen|Khoekhoe]]-veeboere het onder meer draagbare koepelvormige wonings van raamwerke, rietmatte en diervelle gebruik, terwyl Nguni-sprekende landbougemeenskappe hoofsaaklik grasbedekte koepelvormige wonings gebou het. Onder Sotho-Tswana-gemeenskappe was ronde of silindriese huise met koniese dakke algemeen, en klipmure is op groot skaal gebruik om woongebiede, veekrale en ander ruimtes af te baken.<ref>{{Cite web |title=The Pre-Industrial Architecture of the Transvaal |url=https://francofrescura.sahistory.org.za/architecture/indigenous/indiginous-preindustrial-tvl/ |website=Franco Frescura Archive, South African History Online |access-date=4 September 2026}}</ref> Teen ongeveer die 13de eeu het die argitektoniese uitleg van Mapungubwe ook ’n toenemende sosiale hiërargie weerspieël, met die politieke elite wat afgesonder op Mapungubwe-heuwel gewoon het terwyl die meerderheid van die bevolking op die omliggende vlaktes gevestig was.<ref>{{Cite web |title=Mapungubwe Cultural Landscape |url=https://whc.unesco.org/en/list/1099/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=4 September 2026}}</ref> Hierdie uiteenlopende tradisies toon dat die visuele kultuur van prekoloniale Suid-Afrika nie tot rotskuns beperk was nie. Estetiese uitdrukking was verweef met alledaagse lewe, [[tegnologie]], identiteit, handel, ritueel en politieke gesag, en het in media gewissel van die versiering van die liggaam en huishoudelike keramiek tot argitektuur en die goudbewerking van komplekse Ystertydperkstate. ==Vroeë koloniale kuns, 17de en 18de eeu== Met die stigting van 'n verversingspos deur die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] (VOC) aan die [[Kaap]] in 1652 is Europese beeldtradisies na die gebied oorgedra. Dit het naas die bestaande kuns- en materiële tradisies van die [[Khoikhoi]], [[San]] en ander inheemse gemeenskappe ontwikkel. Die visuele kultuur van die vroeë kolonie het skilderye, tekeninge, kaarte, boukundige ontwerpe en dekoratiewe voorwerpe ingesluit. Baie van hierdie werke is nie as selfstandige fynkuns geskep nie, maar het praktiese, wetenskaplike, administratiewe of dokumentêre funksies vervul.<ref name="Fehr">{{cite web |title=The Castle of Good Hope: William Fehr Collection |url=https://www.iziko.org.za/museums/the-castle-of-good-hope/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:Hendrik Claudius05.jpg|links|duimnael|200px|Hendrik Claudius se illustrasie van ''Cordylus cataphractus'' Boie, 1828.]] Kaarte, seeprofiele en topografiese tekeninge was vir die VOC belangrik omdat dit navigasie, verdediging, grondbesit en die uitbreiding van die kolonie ondersteun het. Kunstenaars en reisigers het ook die Kaapse landskap, nedersettings en inwoners uitgebeeld. Hierdie voorstellings het waardevolle historiese inligting bewaar, maar weerspieël terselfdertyd die belange en wêreldbeskouing van Europese reisigers, amptenare en koloniale beskermhere. Uitbeeldings van Khoekhoe-, San- en ander gemeenskappe moet daarom ook as koloniale voorstellings gelees word en nie bloot as neutrale weergawes van hul voorkoms en leefwyses nie. Een van die vroegste bekende tekenaars wat aan die Kaap werksaam was, was die Duitsgebore apteker en kunstenaar [[Hendrik Claudius]]. Hy het in 1682 uit [[Batavia]] aan die Kaap aangekom en waterverftekeninge van plaaslike plante en diere vervaardig. Hy het ook aan ekspedisies na die binneland deelgeneem. Honderde natuurhistoriese illustrasies word aan hom toegeskryf, waaronder werk wat met die ''Codex Witsenii'' verbind word.<ref name="Claudius">{{cite web |title=Claudius, Hendrik |url=https://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=520 |work=S2A3 Biographical Database of Southern African Science |access-date=5 September 2026}}</ref> Hierdie soort illustrasie het 'n belangrike rol gespeel in die Europese optekening en klassifikasie van die Kaap se fauna en flora. Gedurende die tweede helfte van die 18de eeu het reisekspedisies 'n groot hoeveelheid visuele materiaal opgelewer. [[Johannes Schumacher]], 'n VOC-soldaat en tekenaar, het Hendrik Swellengrebel die Jongere op sy reise van 1776 en 1777 vergesel. Sy waterverftekeninge beeld Kaapse dorpe, plase, landskappe en tonele uit die binneland uit en tel onder die vroeë topografiese voorstellings van hierdie gebiede.<ref name="Swellengrebel">{{cite web |title=Hendrik Swellengrebel in Africa: Journals of Three Journeys in 1776–1777 |url=https://hipsa.org.za/publication/hendrik-swellengrebel-in-africa-journals-of-three-journeys-in-1776-1777/ |publisher=Historical Publications Southern Africa |access-date=5 September 2026}}</ref> [[Lêer:De veeplaats Queekvallei van de weduwe Zacharias de Beer, oost van de Gamkarivier, RP-T-1914-17-65.jpg|duimnael|Die veeplaas Queekvallei van die weduwee Zacharias die Beer, oos van die [[Gamkarivier]] deur Robert Gordon. (geskep tussen Augustus 1778 en Januarie 1779)]] Die soldaat, ontdekkingsreisiger en natuurkundige [[Robert Jacob Gordon]] het tussen 1777 en 1795 talle reise deur Suider-Afrika onderneem. Hy en tekenaars wat met hom saamgewerk het, het honderde gekleurde tekeninge, panoramas en kaarte van landskappe, plante, diere en mense vervaardig.<ref name="GordonUCT">{{cite web |title=Robert Jacob Gordon Journal Archive |url=https://ibali.uct.ac.za/s/rjgj/ |publisher=Universiteit van Kaapstad |access-date=5 September 2026}}</ref> Gordon se visuele en geskrewe nalatenskap vorm een van die omvangrykste rekords van die Kaap gedurende die laat 18de eeu, maar is ook deel van die koloniale proses waardeur grondgebied en gemeenskappe opgeteken, geklassifiseer en vir Europese gehore voorgestel is.<ref>{{cite web |title=Robert Jacob Gordon: Writings and Drawings |url=https://www.robertjacobgordon.nl/ |publisher=Rijksmuseum en Brenthurst Library |access-date=5 September 2026}}</ref> Portretskildering was in hierdie tyd hoofsaaklik tot koloniale amptenare en welgestelde inwoners beperk. Die breër visuele kultuur het egter ook Kaapse meubels, silwerwerk, keramiek, glasware en argitektoniese versiering ingesluit. Hierdie voorwerpe is dikwels deur plaaslike ambagslui vervaardig en het Europese ontwerpe met materiale, tegnieke en invloede uit Afrika en die gebiede rondom die [[Indiese Oseaan]] verbind. Versamelings soos die [[William Fehr-versameling]] bevat skilderye, werke op papier, meubels en ander dekoratiewe kuns wat die visuele en materiële kultuur van die koloniale Kaap dokumenteer.<ref name="Fehr"/> == Negentiende-eeuse koloniale en landskapkuns == Gedurende die 19de eeu het Europese kunstradisies ’n toenemende invloed op die formele kunsproduksie in Suid-Afrika uitgeoefen. Landskappe, portrette, stadsgesigte en uitbeeldings van historiese gebeure het belangrike genres geword. Baie van hierdie werke is deur Europese kunstenaars, reisigers, landmeters en militêre kunstenaars vervaardig en was op ’n koloniale gehoor gerig. Die uitbreiding van nedersettings, die grensgebiede van die [[Kaapkolonie]], die [[Kaapse grensoorloë|Xhosa-oorloë]], ontdekkingsreise en die landskap van Suider-Afrika was algemene onderwerpe. Die kuns uit hierdie tydperk toon gevolglik noue stilistiese bande met 19de-eeuse Britse kuns.<ref name="NMMAM">{{Cite web |url=https://www.artmuseum.co.za/Content.aspx?pageID=4 |title=About the Collection |publisher=Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Landskappe is dikwels volgens Europese romantiese en topografiese konvensies uitgebeeld. Skilderye en tekeninge het die uitgestrektheid, plantegroei en geografiese kenmerke van die binneland aan Europese gehore bekend gestel. Hierdie werke het ’n dokumentêre waarde, maar was nie bloot neutrale weergawes van die omgewing nie. Die voorstelling van die landskap as ’n gebied wat ontdek, gekarteer of benut kon word, het dikwels met koloniale uitbreiding saamgeval. Inheemse gemeenskappe is soms as deel van die landskap of as etnografiese onderwerpe uitgebeeld, eerder as as historiese rolspelers met hul eie politieke en kulturele perspektiewe. [[Thomas Baines]] (1820–1875) was een van die bekendste kunstenaars wat die landskap, oorloë en ontdekkingsreise van hierdie tydperk visueel gedokumenteer het. Hy het in 1842 in Kaapstad aangekom en aanvanklik as dekor-, see- en portretskilder gewerk. Tussen 1848 en 1853 was hy hoofsaaklik in die [[Oos-Kaap]] gevestig, vanwaar hy verskeie reise na die binneland onderneem het. Hy het die [[Agtste Grensoorlog|Agtste Xhosa-oorlog]] van 1850 tot 1853 as amptelike oorlogskunstenaar uitgebeeld en word as Suid-Afrika se eerste amptelike oorlogskunstenaar beskou.<ref name="BainesSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/john-thomas-baines |title=John Thomas Baines |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Baines het later aan ontdekkingsreise in [[Australië]] en [[Suider-Afrika]] deelgeneem en onder meer tonele van die [[Zambezirivier]], die [[Victoria-waterval]] en gebiede in die huidige [[Namibië]] en [[Zimbabwe]] geskilder. Sy werke kombineer noukeurige topografiese waarneming met die dramatiese komposisie van romantiese landskapkuns. [[Frederick Timpson I'Ons]] (1802–1887) het hom in 1834 in [[Makhanda|Grahamstad]] gevestig, kort voor die uitbreek van die Sesde Xhosa-oorlog. Hy het landskappe, portrette, karikature en tonele uit die alledaagse lewe in die Oos-Kaapse grensgebied vervaardig. Militêre offisiere het hom opdrag gegee om portrette van onder andere die Xhosa-leiers [[Maqoma]] en [[Sandile kaNgqika|Sandile]] te skilder.<ref name="IOnsSAHO">{{Cite web |url=https://sahistory.org.za/people/frederick-timpson-ions |title=Frederick Timpson I’Ons |publisher=South African History Online |date=17 Februarie 2011 |access-date=6 September 2026 |language=en }}</ref> Sy uitbeeldings van Xhosa- en Khoikhoi-individue word as belangrike visuele rekords van die grensgebied beskou, hoewel hulle ook binne die magsverhoudings en klassifikasies van die koloniale samelewing gelees moet word. I’Ons was een van die vroegste voltydse professionele kunstenaars in Suid-Afrika, en ’n belangrike versameling van sy werk word deur die Nelson Mandela Metropolitaanse Kunsmuseum bewaar.<ref name="NMMAM" /> Ander kunstenaars, waaronder [[Thomas William Bowler]], het Kaapse dorpe, hawens en landskappe in skilderye, waterverwe en afdrukke vasgelê. Saam vorm hierdie werke ’n belangrike visuele rekord van 19de-eeuse Suid-Afrika. Hulle dokumenteer veranderende nedersettings, omgewings en mense, maar weerspieël terselfdertyd die Europese kunsopvattings, koloniale belange en ongelyke magsverhoudings waarbinne hulle geskep en versamel is. == Sendingonderwys en vroeë swart Suid-Afrikaanse kunstenaars == Gedurende die laat 19de en vroeë 20ste eeu was sendinginstellings van die min plekke waar swart Suid-Afrikaners toegang tot formele onderwys en sekere vorme van kuns- en ambagsopleiding kon verkry. Hierdie opleiding het egter binne ’n koloniale en paternalistiese raamwerk plaasgevind. Die klem het dikwels op onderwysersopleiding, Christelike godsdiensonderrig en sogenaamde nuttige ambagte geval, eerder as op die ontwikkeling van kunstenaars wat onafhanklik kon werk. Formele opleiding in die skone kunste was vir swart studente feitlik ontoeganklik.<ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Een van die belangrikste instellings in hierdie ontwikkeling was die Anglikaanse Diocesan Training College by Grace Dieu, naby [[Pietersburg]], die huidige Polokwane. Die instelling het ’n werkswinkel gehad waar studente houtwerk, teken- en kerfwerk beoefen het. Die beeldhouer [[Ernest Mancoba]] het daar versierde meubels en kerklike voorwerpe vervaardig voordat hy selfstandige beeldhouwerke begin skep het. Sy ''African Madonna'' van 1929 word as een van die vroegste moderne beeldhouwerke deur ’n swart Suid-Afrikaanse kunstenaar beskou. Mancoba het later na [[Europa]] vertrek, waar hy met [[avant-garde]] kunstenaars verbind geraak en [[Abstrakte kuns|abstraksie]] begin ondersoek het.<ref>{{cite web |last=Cohen |first=Joshua I. |title=Identity and Abstraction: Ernest Mancoba in London and Paris, 1938–1940 |url=https://post.moma.org/identity-and-abstraction-ernest-mancoba-in-london-and-paris-1938-1940/ |date=9 May 2018 |publisher=Museum of Modern Art |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Five Things to Know: Ernest Mancoba |url=https://www.norvalfoundation.org/five-things-to-know-ernest-mancoba/ |date=4 December 2020 |publisher=Norval Foundation |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Job Kekana]] was nog ’n beeldhouer wat uit die Grace Dieu-werkswinkel bekend geword het. Hy het houtbeelde, reliëfs en kerkmeubels vir kerke en sendinginstellings vervaardig. Die godsdienstige onderwerpe en voorgeskrewe styl van hierdie opdragte het die beperkings van sendinggebaseerde kunsopleiding weerspieël. Terselfdertyd het kunstenaars soos Kekana en Mancoba Christelike beeldtaal begin aanpas deur Bybelse figure en temas binne ’n Afrika-konteks voor te stel.<ref>{{cite web |title=Job Kekana |url=https://www.straussart.co.za/artists/job-kekana |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendingonderwys het ook ’n rol gespeel in die ontwikkeling van skilders. [[Moses Tladi]], wat aan die Lobethal-sendingsyasie opgevoed is, was grotendeels selfonderrig as kunstenaar. Hy het in die 1920’s landskappe begin skilder terwyl hy as tuinier in Johannesburg gewerk het. In 1931 het hy die eerste swart kunstenaar geword wie se werk formeel in die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]], die huidige Iziko Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum, uitgestal is.<ref>{{cite web |title=Moses Tladi |url=https://www.straussart.co.za/artists/moses-tladi |publisher=Strauss & Co |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[George Pemba]] het die Van der Kemp-sendinglaerskool bygewoon en in 1931 ’n onderwysdiploma aan die Lovedale-opleidingskollege verwerf. Hoewel kunsonderrig nie aan sy laerskool aangebied is nie, het hy reeds as kind geteken. By Lovedale het hy illustrasies vir boeke van die Lovedale Press vervaardig. Hy het later beperkte formele opleiding aan die [[Rhodes-universiteitskollege]] en in [[Maurice van Essche]] se ateljee in Kaapstad ontvang. Pemba se skilderye van die alledaagse lewe, portrette en stedelike gemeenskappe het hom een van die belangrikste swart Suid-Afrikaanse modernistiese skilders van die 20ste eeu gemaak.<ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza “George” Pemba |url=https://sahistory.org.za/people/milwa-mnyaluza-george-pemba |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Milwa Mnyaluza Pemba |url=https://www.gov.za/about-government/milwa-mnyaluza-pemba |publisher=South African Government |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> [[Gerard Sekoto]] is in 1913 op die Lutherse sendingstasie [[Botshabelo, Mpumalanga|Botshabelo]] gebore en het later die onderwyserskollege by Grace Dieu bygewoon. Hoewel hy daar met teken- en handwerkaktiwiteite kennis gemaak het, het hy hom grotendeels onafhanklik as skilder ontwikkel. In 1938 het hy die onderwys verlaat en na Johannesburg verhuis om hom voltyds op kuns toe te spits. Sy voorstellings van die alledaagse lewe in [[Sophiatown]], [[Distrik Ses]] en Eastwood het swart stedelike gemeenskappe met ’n menslikheid en onmiddellikheid uitgebeeld wat van vroeëre koloniale voorstellings verskil het. In 1940 het die Johannesburgse Kunsmuseum een van sy werke aangekoop, die eerste skildery deur ’n swart kunstenaar wat tot dié museum se versameling toegevoeg is.<ref>{{cite web |title=South African artist Gerard Sekoto is born |url=https://sahistory.org.za/dated-event/south-african-artist-gerard-sekoto-born |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Masterpiece of the Month: Gerard Sekoto, ''Street Scene'' (1945) |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-gerard-sekoto-street-scene-1945/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Sendinginstellings het gevolglik ’n teenstrydige rol in die Suid-Afrikaanse kunsgeskiedenis gespeel. Hulle het beperkte toegang tot onderwys, materiale en vaardighede gebied, maar het kuns terselfdertyd dikwels tot Christelike onderrig, handwerk en Europese estetiese norme beperk. Die kunstenaars wat uit hierdie omgewing voortgekom het, het hierdie opleiding egter nie bloot nagevolg nie. Hulle het die beskikbare tegnieke en instellings gebruik om nuwe kunsvorme te ontwikkel en die grondslag vir swart Suid-Afrikaanse modernisme te help lê. == Formele kunsinstellings en vroeë modernisme == Vanaf die laat 19de eeu het ’n meer georganiseerde kunswêreld in Suid-Afrika ontstaan deur die stigting van kunsverenigings, openbare kunsmuseums, uitstallings en opleidingsinstellings. Hierdie instellings was aanvanklik hoofsaaklik op Britse en Europese kuns gerig en het grotendeels die belange van die wit koloniale bevolking gedien. Die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Kunsmuseum]] is in 1871 gedurende die Britse koloniale tydperk gestig, en sy vroeë versamelbeleid het veral Britse kuns beklemtoon.<ref>{{cite web |title=Historical Painting and Sculpture Collections |url=https://www.iziko.org.za/collection/historical-painting-and-sculpture-collections/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die Durbanse Kunsmuseum het sy oorsprong in 1892, terwyl die versameling van die [[Johannesburgse Kunsmuseum]] in 1910 tot stand gekom het en sy doelgeboude museum in 1915 geopen is.<ref>{{cite web |title=The Durban Art Gallery – KwaZulu-Natal’s home of art |url=https://www.southafrica.net/gl/en/travel/article/the-durban-art-gallery-kwazulu-natal-s-home-of-art |publisher=South African Tourism |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Johannesburg Art Gallery |url=https://www.joburg.org.za/play_/Pages/Play%20in%20Joburg/Things%20to%20do/ATTRACTIONS/Johannesburg-Art-Gallery.aspx |publisher=City of Johannesburg |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Kunstenaarsverenigings het ’n belangrike rol gespeel deur gereelde uitstallings te organiseer en ’n mark vir plaaslik vervaardigde kuns te help skep. Die South African Fine Arts Association is in 1871 in Kaapstad gestig met die doel om ’n openbare kunsmuseum tot stand te bring. Die South African Society of Artists, wat aanvanklik in 1897 gestig en in 1902 heringestel is, het professionele kunstenaars sowel as amateurs byeengebring en gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu ’n belangrike uitstalruimte gebied.<ref>{{cite web |title=Charles Gow, ''Peace and War'' (c. 1870), copy after Rubens |url=https://www.iziko.org.za/masterpiece/masterpiece-of-the-month-charles-gow-peace-and-war-c-1870-copy-after-rubens/ |publisher=Iziko Museums of South Africa |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=The South African Society of Artists and its exhibitors, 1902–1950 |url=https://sahistory.org.za/article/south-african-society-artists-and-its-exhibitors-1902-1950 |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die stigting van die Michaelis-kunsskool as die [[Universiteit van Kaapstad]] se departement van skone kunste in 1925 het formele tersiêre kunsopleiding verder gevestig.<ref>{{cite web |title=Prospectus |url=https://humanities.uct.ac.za/michaelis/about/prospectus |publisher=Michaelis School of Fine Art, University of Cape Town |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Die eerste geslag professionele skilders het sterk op Europese akademiese kuns, naturalisme en [[impressionisme]] gesteun, maar hierdie invloede op die Suid-Afrikaanse landskap en ligstoestande toegepas. [[Hugo Naudé]] het ná kunsopleiding in [[Londen]], [[München]] en [[Italië]] na Suid-Afrika teruggekeer en is veral bekend vir sy landskappe van die Wes-Kaap en die blomvelde van [[Namakwaland]]. Sy gebruik van helder kleur en lig het hom een van die belangrikste vroeë vertolkers van impressionistiese landskapskildering in Suid-Afrika gemaak. Die Nederlands-gebore [[Pieter Wenning]] het vanaf 1905 in Suid-Afrika gewoon. Hy het Kaapse en Transvaalse landskappe, strate, bome en geboue in ’n los, atmosferiese styl geskilder en word saam met Naudé met die ontwikkeling van Kaapse impressionisme verbind. Anders as die grootse, geïdealiseerde landskappe wat later gewild geword het, het Wenning dikwels alledaagse omgewings en beskeie stads- en plattelandse tonele uitgebeeld. Naudé en Wenning het Europese impressionistiese tegnieke dus nie bloot nagevolg nie, maar dit by plaaslike lig, plantegroei en beboude omgewings aangepas. [[J.H. Pierneef]] het ’n meer gestileerde en monumentale voorstelling van die Suid-Afrikaanse landskap ontwikkel. Sy komposisies word gekenmerk deur vereenvoudigde geometriese vorme, sterk buitelyne en wyd uitgestrekte landskappe. Hy het invloede uit Europese modernisme, grafiese kuns en dekoratiewe ontwerp met Suid-Afrikaanse landskapmotiewe verbind. Sy landskappe, waaronder die panele wat vir die Johannesburgse stasie vervaardig is, het ’n invloedryke visuele voorstelling van die Suid-Afrikaanse binneland geskep.<ref>{{cite web |title=Jacob Hendrik Pierneef |url=https://sahistory.org.za/people/jacob-hendrik-pierneef |publisher=South African History Online |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hierdie voorstelling is later ook krities beskou omdat die skynbaar leë landskappe die swart gemeenskappe en arbeiders wat die land bewoon en bewerk het, meestal onsigbaar laat. In die 1920’s en 1930’s het [[Maggie Laubser]] en [[Irma Stern]] die ontwikkeling van Suid-Afrikaanse modernisme versnel deur ekspressionistiese en postimpressionistiese invloede bekend te stel. Albei het tyd in Europa deurgebring en is deur Duitse ekspressionisme beïnvloed. Laubser het haar landskappe, plaaswerkers, diere en portrette deur vereenvoudigde vorme, afgeplatte perspektief en sterk, nie-naturalistiese kleure weergegee. Haar werk is aanvanklik deur konserwatiewe plaaslike kritici bespot, maar het later wye erkenning ontvang. Sy word saam met Stern as een van die kunstenaars beskou wat ekspressionisme in Suid-Afrika gevestig het.<ref>{{cite web |last=Alluchon |first=Marion |title=Maggie Laubser |url=https://awarewomenartists.com/en/artiste/maggie-laubser/ |publisher=Archives of Women Artists, Research and Exhibitions |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Stern het aan kunsakademies in [[Weimar]] en [[Berlyn]] studeer en is veral deur die Duitse ekspressionis Max Pechstein beïnvloed. Ná haar terugkeer na Suid-Afrika het haar kragtige kleurgebruik, verwronge vorme en dik aangewende verf aanvanklik sterk teenstand uitgelok. Haar portrette, stillewes en uitbeeldings van mense in Suid-Afrika en elders in Afrika het haar later een van die land se bekendste modernistiese kunstenaars gemaak.<ref>{{cite web |title=13 notable women in Cape Town’s history |url=https://sahistory.org.za/archive/13-notable-women-cape-towns-history-6-august-2015 |publisher=South African History Online |date=6 August 2015 |access-date=7 September 2026 |language=en}}</ref> Hoewel Stern en Laubser swart mense met groter individuele teenwoordigheid as baie vroeëre koloniale kunstenaars uitgebeeld het, word sommige van hierdie werke ook binne die koloniale verhouding tussen wit kunstenaars en swart modelle geïnterpreteer. Die ontwikkeling van hierdie formele kunswêreld het dus ’n plaaslike mark, openbare versamelings en ’n beroepsidentiteit vir kunstenaars help vestig. Dit was egter nie ’n inklusiewe nasionale kunsstelsel nie. Kunsmuseums, verenigings en opleidingsinstellings het swart kunstenaars grotendeels uitgesluit of hulle werk as etnografiese voorwerpe eerder as skone kuns geklassifiseer. Die Europees-georiënteerde tradisie van Naudé, Wenning, Pierneef, Laubser en Stern het nietemin ’n belangrike deel van die Suid-Afrikaanse modernisme gevorm, parallel met die ontwikkeling van swart kunstenaarspraktyke binne sendinginstellings en later in stedelike gemeenskappe. ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Artikels oor Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kuns]] [[Kategorie:Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kuns van Suid-Afrika| ]] t4755gkd7upofaj4xhq8my7zhnez7e4 10 468858 2970227 2966145 2026-09-23T18:26:43Z Rooiratel 90342 Korrekte inhoud 2970227 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Themeda |parent=Andropogoninae |refs={{cite journal|last1=Soreng|first1=Robert J.|last2=Peterson|first2=Paul M.|last3=Romaschenko|first3=Konstantin|last4=Davidse|first4=Gerrit|last5=Teisher|first5=Jordan K.|last6=Clark|first6=Lynn G.|last7=Barberá|first7=Patricia|last8=Gillespie|first8=Lynn J.|last9=Zuloaga|first9=Fernando O.|title=A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae) II: An update and a comparison of two 2015 classifications|journal=Journal of Systematics and Evolution|volume=55|issue=4|year=2017|pages=259–290|issn=1674-4918|doi=10.1111/jse.12262|s2cid=59356510}} }} mgoiu6jwukpq6y7i833l4x2f5zi0nhv 2970297 2970227 2026-09-23T19:37:45Z Rooiratel 90342 Rooiratel het bladsy [[Sjabloon:Taksonomie/Themedia]] na [[Sjabloon:Taksonomie/Themeda]] geskuif sonder om 'n aanstuur agter te laat: Korrekte titel 2970227 wikitext text/x-wiki {{Don't edit this line {{{machine code|}}} |rank=genus |link=Themeda |parent=Andropogoninae |refs={{cite journal|last1=Soreng|first1=Robert J.|last2=Peterson|first2=Paul M.|last3=Romaschenko|first3=Konstantin|last4=Davidse|first4=Gerrit|last5=Teisher|first5=Jordan K.|last6=Clark|first6=Lynn G.|last7=Barberá|first7=Patricia|last8=Gillespie|first8=Lynn J.|last9=Zuloaga|first9=Fernando O.|title=A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae) II: An update and a comparison of two 2015 classifications|journal=Journal of Systematics and Evolution|volume=55|issue=4|year=2017|pages=259–290|issn=1674-4918|doi=10.1111/jse.12262|s2cid=59356510}} }} mgoiu6jwukpq6y7i833l4x2f5zi0nhv 0 468873 2970223 2966307 2026-09-23T18:19:22Z Rooiratel 90342 + Verwysing 2970223 wikitext text/x-wiki '''Digitalisering van 'n taal''' is die proses waardeur ’n [[taal]] vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word.<ref name="multilingual" /> Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale [[woordeboek]]e, [[tekskorpus]]se, [[sleutelbord]]e, [[speltoetser]]s, [[spraakherkenning]], teks-na-spraakstelsels en [[masjienvertaling]]. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en die [[internet]] te gebruik. Die [[digitalisering]] van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as ''hulpbronarm'' of ''laehulpbrontale'' beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale. ==Digitale taalhulpbronne== [[Lêer:Digitale Taalhulpbronne.png|duimnael|Digitale taalhulpbronne.]] Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder: * digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; * gedigitaliseerde [[boek]]e, [[manuskrip]]te en argiewe; * versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as [[tekskorpus]]se en spraakkorpusse; * gestandaardiseerde [[Skryfstelsel|skrifstelsel]]s, lettertipes en sleutelborduitlegte; * [[optiese karakterherkenning]] vir die verwerking van geskandeerde tekste; * spel- en grammatikatoetsers; * masjienvertaling en outomatiese transkripsie; * spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en * taaldata waarmee [[natuurliketaalverwerking]]- en [[kunsmatige intelligensie]]stelsels ontwikkel kan word. Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op [[sosiale media]] gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.<ref name="Simons2022">{{cite conference |last1=Simons |first1=Gary F. |last2=Thomas |first2=Abbey L. |last3=White |first3=Chad K. |title=Assessing Digital Language Support on a Global Scale |book-title=Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics |year=2022 |pages=4299–4305 |url=https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/ |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Digitale taalgaping== Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.<ref name="UNDP">{{cite web |title=Every Language Matters: Building a More Inclusive Digital Future |url=https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future |publisher=United Nations Development Programme |date=5 Oktober 2024 |access-date=5 September 2026}}</ref> Die ongelykheid staan as die [[Digitale kloof|digitale taalgaping]] bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem.<ref name="Simons2022"/> Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.<ref name="UNDP"/> ==Bewaring en herlewing== Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, [[onderwys]], openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend. Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.<ref name="UNDP"/> [[UNESCO]] bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot [[kennis]], kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, [[etiek]] en digitale tegnologie.<ref>{{cite report |title=Global Roadmap for Multilingualism in the Digital Era |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Suid-Afrika== Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as [[Engels]]. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.<ref name="Puttkammer2018">{{cite conference |last1=Puttkammer |first1=Martin |last2=Eiselen |first2=Roald |title=NLP Web Services for Resource-Scarce Languages |book-title=Proceedings of the Eleventh International Conference on Language Resources and Evaluation |year=2018 |pages=43–49 |url=https://aclanthology.org/P18-4008/ |access-date=5 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]), wat deur die [[Noordwes-Universiteit]] gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos [[Wikipedia]] om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra. ==Sien ook== * [[Digitale kloof]] * [[Digitale sterfte van 'n taal]] * [[Taalbewaring]] * [[Taalherlewing]] * [[Bedreigde taal]] * [[Natuurliketaalverwerking]] * [[Masjienvertaling]] ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="multilingual">https://multilingual.com/digitization-language-preservation/</ref> }} ==Eksterne skakels== * [https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future Every Language Matters] – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram * [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era] * [https://sadilar.org/ Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne] {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] [[Kategorie:Taaltegnologie]] [[Kategorie:Rekenaarlinguistiek]] [[Kategorie:Taalbewaring]] [[Kategorie:Digitale kloof]] 9ocp0j6ugibeyoylvtcq5lw6gqle1kl 2970224 2970223 2026-09-23T18:20:35Z Rooiratel 90342 Filled in 1 bare reference(s) with reFill 2 2970224 wikitext text/x-wiki '''Digitalisering van 'n taal''' is die proses waardeur ’n [[taal]] vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word.<ref name="multilingual" /> Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale [[woordeboek]]e, [[tekskorpus]]se, [[sleutelbord]]e, [[speltoetser]]s, [[spraakherkenning]], teks-na-spraakstelsels en [[masjienvertaling]]. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en die [[internet]] te gebruik. Die [[digitalisering]] van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as ''hulpbronarm'' of ''laehulpbrontale'' beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale. ==Digitale taalhulpbronne== [[Lêer:Digitale Taalhulpbronne.png|duimnael|Digitale taalhulpbronne.]] Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder: * digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; * gedigitaliseerde [[boek]]e, [[manuskrip]]te en argiewe; * versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as [[tekskorpus]]se en spraakkorpusse; * gestandaardiseerde [[Skryfstelsel|skrifstelsel]]s, lettertipes en sleutelborduitlegte; * [[optiese karakterherkenning]] vir die verwerking van geskandeerde tekste; * spel- en grammatikatoetsers; * masjienvertaling en outomatiese transkripsie; * spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en * taaldata waarmee [[natuurliketaalverwerking]]- en [[kunsmatige intelligensie]]stelsels ontwikkel kan word. Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op [[sosiale media]] gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.<ref name="Simons2022">{{cite conference |last1=Simons |first1=Gary F. |last2=Thomas |first2=Abbey L. |last3=White |first3=Chad K. |title=Assessing Digital Language Support on a Global Scale |book-title=Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics |year=2022 |pages=4299–4305 |url=https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/ |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Digitale taalgaping== Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.<ref name="UNDP">{{cite web |title=Every Language Matters: Building a More Inclusive Digital Future |url=https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future |publisher=United Nations Development Programme |date=5 Oktober 2024 |access-date=5 September 2026}}</ref> Die ongelykheid staan as die [[Digitale kloof|digitale taalgaping]] bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem.<ref name="Simons2022"/> Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.<ref name="UNDP"/> ==Bewaring en herlewing== Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, [[onderwys]], openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend. Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.<ref name="UNDP"/> [[UNESCO]] bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot [[kennis]], kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, [[etiek]] en digitale tegnologie.<ref>{{cite report |title=Global Roadmap for Multilingualism in the Digital Era |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Suid-Afrika== Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as [[Engels]]. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.<ref name="Puttkammer2018">{{cite conference |last1=Puttkammer |first1=Martin |last2=Eiselen |first2=Roald |title=NLP Web Services for Resource-Scarce Languages |book-title=Proceedings of the Eleventh International Conference on Language Resources and Evaluation |year=2018 |pages=43–49 |url=https://aclanthology.org/P18-4008/ |access-date=5 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]), wat deur die [[Noordwes-Universiteit]] gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos [[Wikipedia]] om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra. ==Sien ook== * [[Digitale kloof]] * [[Digitale sterfte van 'n taal]] * [[Taalbewaring]] * [[Taalherlewing]] * [[Bedreigde taal]] * [[Natuurliketaalverwerking]] * [[Masjienvertaling]] ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="multilingual">{{Cite web|url=https://multilingual.com/digitization-language-preservation/|title=How digitization helps preserve languages|first=Andrew|last=Warner|date=13 Apr. 2022|website=MultiLingual|accessdate=23 Sep. 2026}}</ref> }} ==Eksterne skakels== * [https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future Every Language Matters] – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram * [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era] * [https://sadilar.org/ Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne] {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] [[Kategorie:Taaltegnologie]] [[Kategorie:Rekenaarlinguistiek]] [[Kategorie:Taalbewaring]] [[Kategorie:Digitale kloof]] g38pad7c7xnqhu39uyljgd9uhsd82mr 2970225 2970224 2026-09-23T18:21:21Z Rooiratel 90342 2970225 wikitext text/x-wiki '''Digitalisering van 'n taal''' is die proses waardeur ’n [[taal]] vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word.<ref name="multilingual" /> Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale [[woordeboek]]e, [[tekskorpus]]se, [[sleutelbord]]e, [[speltoetser]]s, [[spraakherkenning]], teks-na-spraakstelsels en [[masjienvertaling]]. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en die [[internet]] te gebruik. Die [[digitalisering]] van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as ''hulpbronarm'' of ''laehulpbrontale'' beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale. ==Digitale taalhulpbronne== [[Lêer:Digitale Taalhulpbronne.png|duimnael|Digitale taalhulpbronne.]] Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder: * digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; * gedigitaliseerde [[boek]]e, [[manuskrip]]te en argiewe; * versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as [[tekskorpus]]se en spraakkorpusse; * gestandaardiseerde [[Skryfstelsel|skrifstelsel]]s, lettertipes en sleutelborduitlegte; * [[optiese karakterherkenning]] vir die verwerking van geskandeerde tekste; * spel- en grammatikatoetsers; * masjienvertaling en outomatiese transkripsie; * spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en * taaldata waarmee [[natuurliketaalverwerking]]- en [[kunsmatige intelligensie]]stelsels ontwikkel kan word. Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op [[sosiale media]] gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.<ref name="Simons2022">{{cite conference |last1=Simons |first1=Gary F. |last2=Thomas |first2=Abbey L. |last3=White |first3=Chad K. |title=Assessing Digital Language Support on a Global Scale |book-title=Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics |year=2022 |pages=4299–4305 |url=https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/ |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Digitale taalgaping== Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.<ref name="UNDP">{{cite web |title=Every Language Matters: Building a More Inclusive Digital Future |url=https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future |publisher=United Nations Development Programme |date=5 Oktober 2024 |access-date=5 September 2026}}</ref> Die ongelykheid staan as die [[Digitale kloof|digitale taalgaping]] bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem.<ref name="Simons2022"/> Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.<ref name="UNDP"/> ==Bewaring en herlewing== Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, [[onderwys]], openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend. Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.<ref name="UNDP"/> [[UNESCO]] bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot [[kennis]], kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, [[etiek]] en digitale tegnologie.<ref>{{cite report |title=Global Roadmap for Multilingualism in the Digital Era |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Suid-Afrika== Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as [[Engels]]. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.<ref name="Puttkammer2018">{{cite conference |last1=Puttkammer |first1=Martin |last2=Eiselen |first2=Roald |title=NLP Web Services for Resource-Scarce Languages |book-title=Proceedings of the Eleventh International Conference on Language Resources and Evaluation |year=2018 |pages=43–49 |url=https://aclanthology.org/P18-4008/ |access-date=5 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]), wat deur die [[Noordwes-Universiteit]] gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos [[Wikipedia]] om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra. ==Sien ook== * [[Digitale kloof]] * [[Digitale sterfte van 'n taal]] * [[Taalbewaring]] * [[Taalherlewing]] * [[Bedreigde taal]] * [[Natuurliketaalverwerking]] * [[Masjienvertaling]] ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="multilingual">{{Cite web|url=https://multilingual.com/digitization-language-preservation/|title=How digitization helps preserve languages|first=Andrew|last=Warner|date=2022-04-13|website=MultiLingual|accessdate=2026-09-23}}</ref> }} ==Eksterne skakels== * [https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future Every Language Matters] – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram * [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era] * [https://sadilar.org/ Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne] {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] [[Kategorie:Taaltegnologie]] [[Kategorie:Rekenaarlinguistiek]] [[Kategorie:Taalbewaring]] [[Kategorie:Digitale kloof]] ae6zw15uvmcelb8xgy6aru4jouk0xob 2970231 2970225 2026-09-23T18:38:15Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Digitalisering van 'n taal]] na [[Taaldigitalisering]] geskuif: Beter benaming 2970225 wikitext text/x-wiki '''Digitalisering van 'n taal''' is die proses waardeur ’n [[taal]] vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word.<ref name="multilingual" /> Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale [[woordeboek]]e, [[tekskorpus]]se, [[sleutelbord]]e, [[speltoetser]]s, [[spraakherkenning]], teks-na-spraakstelsels en [[masjienvertaling]]. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en die [[internet]] te gebruik. Die [[digitalisering]] van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as ''hulpbronarm'' of ''laehulpbrontale'' beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale. ==Digitale taalhulpbronne== [[Lêer:Digitale Taalhulpbronne.png|duimnael|Digitale taalhulpbronne.]] Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder: * digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; * gedigitaliseerde [[boek]]e, [[manuskrip]]te en argiewe; * versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as [[tekskorpus]]se en spraakkorpusse; * gestandaardiseerde [[Skryfstelsel|skrifstelsel]]s, lettertipes en sleutelborduitlegte; * [[optiese karakterherkenning]] vir die verwerking van geskandeerde tekste; * spel- en grammatikatoetsers; * masjienvertaling en outomatiese transkripsie; * spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en * taaldata waarmee [[natuurliketaalverwerking]]- en [[kunsmatige intelligensie]]stelsels ontwikkel kan word. Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op [[sosiale media]] gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.<ref name="Simons2022">{{cite conference |last1=Simons |first1=Gary F. |last2=Thomas |first2=Abbey L. |last3=White |first3=Chad K. |title=Assessing Digital Language Support on a Global Scale |book-title=Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics |year=2022 |pages=4299–4305 |url=https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/ |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Digitale taalgaping== Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.<ref name="UNDP">{{cite web |title=Every Language Matters: Building a More Inclusive Digital Future |url=https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future |publisher=United Nations Development Programme |date=5 Oktober 2024 |access-date=5 September 2026}}</ref> Die ongelykheid staan as die [[Digitale kloof|digitale taalgaping]] bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem.<ref name="Simons2022"/> Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.<ref name="UNDP"/> ==Bewaring en herlewing== Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, [[onderwys]], openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend. Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.<ref name="UNDP"/> [[UNESCO]] bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot [[kennis]], kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, [[etiek]] en digitale tegnologie.<ref>{{cite report |title=Global Roadmap for Multilingualism in the Digital Era |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Suid-Afrika== Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as [[Engels]]. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.<ref name="Puttkammer2018">{{cite conference |last1=Puttkammer |first1=Martin |last2=Eiselen |first2=Roald |title=NLP Web Services for Resource-Scarce Languages |book-title=Proceedings of the Eleventh International Conference on Language Resources and Evaluation |year=2018 |pages=43–49 |url=https://aclanthology.org/P18-4008/ |access-date=5 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]), wat deur die [[Noordwes-Universiteit]] gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos [[Wikipedia]] om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra. ==Sien ook== * [[Digitale kloof]] * [[Digitale sterfte van 'n taal]] * [[Taalbewaring]] * [[Taalherlewing]] * [[Bedreigde taal]] * [[Natuurliketaalverwerking]] * [[Masjienvertaling]] ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="multilingual">{{Cite web|url=https://multilingual.com/digitization-language-preservation/|title=How digitization helps preserve languages|first=Andrew|last=Warner|date=2022-04-13|website=MultiLingual|accessdate=2026-09-23}}</ref> }} ==Eksterne skakels== * [https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future Every Language Matters] – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram * [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era] * [https://sadilar.org/ Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne] {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] [[Kategorie:Taaltegnologie]] [[Kategorie:Rekenaarlinguistiek]] [[Kategorie:Taalbewaring]] [[Kategorie:Digitale kloof]] ae6zw15uvmcelb8xgy6aru4jouk0xob 2970241 2970231 2026-09-23T18:48:32Z Sobaka 328 opruim 2970241 wikitext text/x-wiki '''Taaldigitalisering''' is die proses waardeur ’n [[taal]] vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word.<ref name="multilingual" /> Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale [[woordeboek]]e, [[tekskorpus]]se, [[sleutelbord]]e, [[speltoetser]]s, [[spraakherkenning]], teks-na-spraakstelsels en [[masjienvertaling]]. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en die [[internet]] te gebruik. Die [[digitalisering]] van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as ''hulpbronarm'' of ''laehulpbrontale'' beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale. ==Digitale taalhulpbronne== [[Lêer:Digitale Taalhulpbronne.png|duimnael|Digitale taalhulpbronne.]] Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder: * digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; * gedigitaliseerde [[boek]]e, [[manuskrip]]te en argiewe; * versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as [[tekskorpus]]se en spraakkorpusse; * gestandaardiseerde [[Skryfstelsel|skrifstelsel]]s, lettertipes en sleutelborduitlegte; * [[optiese karakterherkenning]] vir die verwerking van geskandeerde tekste; * spel- en grammatikatoetsers; * masjienvertaling en outomatiese transkripsie; * spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en * taaldata waarmee [[natuurliketaalverwerking]]- en [[kunsmatige intelligensie]]stelsels ontwikkel kan word. Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op [[sosiale media]] gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.<ref name="Simons2022">{{cite conference |last1=Simons |first1=Gary F. |last2=Thomas |first2=Abbey L. |last3=White |first3=Chad K. |title=Assessing Digital Language Support on a Global Scale |book-title=Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics |year=2022 |pages=4299–4305 |url=https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/ |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Digitale taalgaping== Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.<ref name="UNDP">{{cite web |title=Every Language Matters: Building a More Inclusive Digital Future |url=https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future |publisher=United Nations Development Programme |date=5 Oktober 2024 |access-date=5 September 2026}}</ref> Die ongelykheid staan as die [[Digitale kloof|digitale taalgaping]] bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem.<ref name="Simons2022"/> Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.<ref name="UNDP"/> ==Bewaring en herlewing== Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, [[onderwys]], openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend. Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.<ref name="UNDP"/> [[UNESCO]] bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot [[kennis]], kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, [[etiek]] en digitale tegnologie.<ref>{{cite report |title=Global Roadmap for Multilingualism in the Digital Era |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Suid-Afrika== Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as [[Engels]]. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.<ref name="Puttkammer2018">{{cite conference |last1=Puttkammer |first1=Martin |last2=Eiselen |first2=Roald |title=NLP Web Services for Resource-Scarce Languages |book-title=Proceedings of the Eleventh International Conference on Language Resources and Evaluation |year=2018 |pages=43–49 |url=https://aclanthology.org/P18-4008/ |access-date=5 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]), wat deur die [[Noordwes-Universiteit]] gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos [[Wikipedia]] om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra. ==Sien ook== * [[Digitale kloof]] * [[Digitale sterfte van 'n taal]] * [[Taalbewaring]] * [[Taalherlewing]] * [[Bedreigde taal]] * [[Natuurliketaalverwerking]] * [[Masjienvertaling]] ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="multilingual">{{Cite web|url=https://multilingual.com/digitization-language-preservation/|title=How digitization helps preserve languages|first=Andrew|last=Warner|date=2022-04-13|website=MultiLingual|accessdate=2026-09-23}}</ref> }} ==Eksterne skakels== * [https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future Every Language Matters] – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram * [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era] * [https://sadilar.org/ Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne] {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] [[Kategorie:Taaltegnologie]] [[Kategorie:Rekenaarlinguistiek]] [[Kategorie:Taalbewaring]] [[Kategorie:Digitale kloof]] d2tm2wzmzqma6zrtnf9w01iu0qhb728 2970321 2970241 2026-09-23T20:32:14Z Sobaka 328 /* Sien ook */ beter term 2970321 wikitext text/x-wiki '''Taaldigitalisering''' is die proses waardeur ’n [[taal]] vir bewaring, gebruik en verwerking in digitale omgewings beskikbaar en bruikbaar gemaak word.<ref name="multilingual" /> Dit sluit die omskakeling van gedrukte en gesproke materiaal na digitale formate in, asook die ontwikkeling van digitale [[woordeboek]]e, [[tekskorpus]]se, [[sleutelbord]]e, [[speltoetser]]s, [[spraakherkenning]], teks-na-spraakstelsels en [[masjienvertaling]]. Die begrip verwys dus na meer as die blote skandering van dokumente: dit behels ook die skepping van die taalhulpbronne en tegnologie wat mense in staat stel om 'n taal op [[rekenaar]]s, [[Selfoon|selfone]] en die [[internet]] te gebruik. Die [[digitalisering]] van tale word as 'n belangrike deel van digitale insluiting, taalontwikkeling en die bewaring van kulturele erfenis beskou. Tale met min digitale hulpbronne word dikwels as ''hulpbronarm'' of ''laehulpbrontale'' beskryf. Gebruikers van sulke tale het gewoonlik swakker toegang tot aanlyn inligting, elektroniese dienste en taalgebaseerde tegnologie as gebruikers van digitaal dominante tale. ==Digitale taalhulpbronne== [[Lêer:Digitale Taalhulpbronne.png|duimnael|Digitale taalhulpbronne.]] Die digitalisering van 'n taal kan verskillende soorte hulpbronne en tegnologieë behels, waaronder: * digitale woordeboeke, terminologielyste en grammatikas; * gedigitaliseerde [[boek]]e, [[manuskrip]]te en argiewe; * versamelings geskrewe of gesproke taaldata, bekend as [[tekskorpus]]se en spraakkorpusse; * gestandaardiseerde [[Skryfstelsel|skrifstelsel]]s, lettertipes en sleutelborduitlegte; * [[optiese karakterherkenning]] vir die verwerking van geskandeerde tekste; * spel- en grammatikatoetsers; * masjienvertaling en outomatiese transkripsie; * spraakherkenning en teks-na-spraaktegnologie; en * taaldata waarmee [[natuurliketaalverwerking]]- en [[kunsmatige intelligensie]]stelsels ontwikkel kan word. Hierdie elemente ontwikkel nie noodwendig gelyktydig nie. 'n Taal kan byvoorbeeld algemeen in teksboodskappe en op [[sosiale media]] gebruik word, maar steeds nie deur masjienvertaling, stemassistente of kommersiële sagteware ondersteun word nie. Navorsers onderskei daarom tussen digitale taalbewaring, die werklike digitale gebruik van 'n taal en die tegnologiese ondersteuning wat daarvoor beskikbaar is.<ref name="Simons2022">{{cite conference |last1=Simons |first1=Gary F. |last2=Thomas |first2=Abbey L. |last3=White |first3=Chad K. |title=Assessing Digital Language Support on a Global Scale |book-title=Proceedings of the 29th International Conference on Computational Linguistics |year=2022 |pages=4299–4305 |url=https://aclanthology.org/2022.coling-1.379/ |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Digitale taalgaping== Digitale taalondersteuning is ongelyk oor die wêreld se tale versprei. Die meeste aanlyn inhoud en taaltegnologie is in 'n betreklik klein groep dominante tale beskikbaar. Volgens die Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram verskyn talle hulpbronarm tale op minder as 0,1% van webwerwe. Hierdie onderverteenwoordiging beperk sprekers se toegang tot onder meer elektroniese onderwys, gesondheidsdienste en ander digitale toepassings.<ref name="UNDP">{{cite web |title=Every Language Matters: Building a More Inclusive Digital Future |url=https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future |publisher=United Nations Development Programme |date=5 Oktober 2024 |access-date=5 September 2026}}</ref> Die ongelykheid staan as die [[Digitale kloof|digitale taalgaping]] bekend. Wanneer 'n taal nie digitaal ondersteun word nie, moet die sprekers daarvan dikwels 'n tweede of derde taal gebruik om aan die digitale inligtingsamelewing deel te neem.<ref name="Simons2022"/> Die probleem raak ook kunsmatige intelligensie, aangesien taalmodelle hoofsaaklik opgelei word met groot hoeveelhede reeds beskikbare digitale teks. Tale met kleiner of minder verteenwoordigende datastelle word gevolglik dikwels minder akkuraat deur sulke stelsels verwerk.<ref name="UNDP"/> ==Bewaring en herlewing== Digitale opnames en argiewe kan die uitspraak, woordeskat, mondelinge vertellings en tradisionele kennis van bedreigde tale bewaar. Digitale hulpmiddels kan ook taalonderrig, publikasie en kommunikasie tussen verspreide sprekersgemeenskappe ondersteun. Digitalisering verseker egter nie op sigself dat 'n taal as 'n lewende gemeenskapstaal sal voortbestaan nie. Taaloordrag tussen geslagte, [[onderwys]], openbare gebruik en die houding van sprekers teenoor die taal bly bepalend. Die versameling en beskikbaarstelling van taaldata kan ook etiese vraagstukke skep. Dit sluit vrae oor toestemming, privaatheid, intellektuele eiendom en die beheer van inheemse kennis in. Gemeenskappe kan verskillende opvattings hê oor wie hul taaldata mag versamel, gebruik of kommersialiseer. Die UNDP bepleit daarom plaaslik beheerde vennootskappe tussen taalgemeenskappe, navorsers, regerings, burgerlike organisasies en tegnologiemaatskappye.<ref name="UNDP"/> [[UNESCO]] bevorder veeltaligheid in die digitale omgewing as deel van toegang tot [[kennis]], kulturele diversiteit en taalregte. Die organisasie se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era verbind taalbeleid met onderwys, kultuur, wetenskap, [[etiek]] en digitale tegnologie.<ref>{{cite report |title=Global Roadmap for Multilingualism in the Digital Era |publisher=UNESCO |year=2025 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 |access-date=5 September 2026}}</ref> ==Suid-Afrika== Die meeste Suid-Afrikaanse tale beskik oor minder digitale hulpbronne as [[Engels]]. Navorsing oor Suid-Afrikaanse taaltegnologie het onder meer gelei tot die ontwikkeling van tekskorpusse, woordsoortetiketteerders, morfologiese ontleders, masjienvertaling en optiese karakterherkenning.<ref name="Puttkammer2018">{{cite conference |last1=Puttkammer |first1=Martin |last2=Eiselen |first2=Roald |title=NLP Web Services for Resource-Scarce Languages |book-title=Proceedings of the Eleventh International Conference on Language Resources and Evaluation |year=2018 |pages=43–49 |url=https://aclanthology.org/P18-4008/ |access-date=5 September 2026}}</ref> Die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]), wat deur die [[Noordwes-Universiteit]] gehuisves word, versamel, bestuur en versprei digitale taalhulpbronne vir navorsing en tegnologieontwikkeling. Ander projekte gebruik platforms soos [[Wikipedia]] om die hoeveelheid digitale inhoud in Suid-Afrikaanse tale uit te brei. Sulke inhoud kan vir menslike kennisdeling gebruik word en, waar die lisensiëring en gehalte dit toelaat, ook tot die ontwikkeling van taaltegnologie bydra. ==Sien ook== * [[Digitale kloof]] * [[Digitale taalsterfte]] * [[Taalbewaring]] * [[Taalherlewing]] * [[Bedreigde taal]] * [[Natuurliketaalverwerking]] * [[Masjienvertaling]] ==Verwysings== {{Verwysings|verwysings= <ref name="multilingual">{{Cite web|url=https://multilingual.com/digitization-language-preservation/|title=How digitization helps preserve languages|first=Andrew|last=Warner|date=2022-04-13|website=MultiLingual|accessdate=2026-09-23}}</ref> }} ==Eksterne skakels== * [https://www.undp.org/digital/blog/every-language-matters-building-more-inclusive-digital-future Every Language Matters] – Verenigde Nasies se Ontwikkelingsprogram * [https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000393920 UNESCO se wêreldpadkaart vir veeltaligheid in die digitale era] * [https://sadilar.org/ Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne] {{Normdata}} [[Kategorie:Digitale tegnologie]] [[Kategorie:Inligtingstegnologie]] [[Kategorie:Taaltegnologie]] [[Kategorie:Rekenaarlinguistiek]] [[Kategorie:Taalbewaring]] [[Kategorie:Digitale kloof]] hnoaahzcq9xyhcmzeil8qv5p6julwsu 1 468874 2970226 2966242 2026-09-23T18:22:01Z Rooiratel 90342 /* Titel */ nuwe afdeling 2970226 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Titel == @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] wat van "taaldigitalisering" as 'n titel vir die artikel? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:22, 23 September 2026 (UTC) ivk0coyyu2p9zlfrcoxylmdeuh4ww1j 2970233 2970226 2026-09-23T18:38:16Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Digitalisering van 'n taal]] na [[Bespreking:Taaldigitalisering]] geskuif: Beter benaming 2970226 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Titel == @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] wat van "taaldigitalisering" as 'n titel vir die artikel? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:22, 23 September 2026 (UTC) ivk0coyyu2p9zlfrcoxylmdeuh4ww1j 2970236 2970233 2026-09-23T18:40:00Z Sobaka 328 /* Titel */ 2970236 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Titel == @[[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] wat van "taaldigitalisering" as 'n titel vir die artikel? - [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]] ([[Gebruikerbespreking:Rooiratel|kontak]]) 18:22, 23 September 2026 (UTC) :Dankie [[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]], jy is reg! [[Gebruiker:Sobaka|Sobaka]] ([[Gebruikerbespreking:Sobaka|kontak]]) 18:39, 23 September 2026 (UTC) dbnbhphddplceusdvuple5vvzex7guz 0 468875 2970370 2966241 2026-09-24T01:45:54Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Taaldigitalisering]] reggemaak 2970370 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Taaldigitalisering]] rvl58dh5iu1ucf4pd1pkqv8uy1bnt2b 1 468876 2970369 2966243 2026-09-24T01:45:49Z Xqbot 7405 dubbele aanstuur na [[Bespreking:Taaldigitalisering]] reggemaak 2970369 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Taaldigitalisering]] mulm6y3g2qsmh9q1k4om7dmks5vyso5 0 469049 2970343 2968854 2026-09-23T22:34:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 5 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970343 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n chronologiese lys van vroulike professionele klassieke konsert[[violis|violiste]]. Dié sonder 'n bekende geboortedatum word afsonderlik in alfabetiese volgorde gelys. == Sorteerbare lys == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam ! Ander name ! Geboortedatum _(jjjj/mm/dd) ! Geboorteplek ! Oorlede _(jjjj/mm/dd) ! Laaste woonplek ! Nasionaliteit ! Aantekeninge |- | [[Catherine Plunkett|Plunkett, Catherine]] || || ca. 1725 || Dublin, Ierland || 1745 of later || || Iers || <ref>[https://www.violinist.com/discussion/archive/19135/ Violiste] www.violinist.com</ref> |- | [[Santa della Pietà|della Pietà, Santa]] || Sanza (Samaritana) della Pietà || ca. 1725-1750 || Venesië, Italië || 1775 of later || Venesië, Italië || Italiaans || Ook kontra-alt en komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Antonio Vivaldi]] |- | [[Anna Maria della Pietà|della Pietà, Anna Maria]] || Anna Maria della Pietà || 1696 || Venesië, Italië || 1782 || Venesië, Italië || Italiaans || Ook sangeres, musikus en komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Antonio Vivaldi]] |- | [[Chiara della Pietà|della Pietà, Chiara]] || Chiara della Pietà || 1718 || Venesië, Italië || 1791 || Venesië, Italië || Italiaans || Ook sangeres en komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Antonio Vivaldi]] |- | [[Elisabetta Gambarini|Gambarini, Elisabetta]] || mev. Chazal || 1730/09/07 || Italië || 1765/02/09 || Engeland || Italiaans-Engels || Ook komponis/dirigent |- | [[Maddalena Laura Sirmen|Sirmen, Maddalena]] || Maddalena (Madelena) Laura Sirmen (Syrmen) geb. Lombardini || 1745/12/9 || Venesië, Italië || 1818/05/18 || Venesië, Italië || Italiaans || Ook komponis by die [[Ospedale della Pietà]] / Leerling van [[Giuseppe Tartini]] |- | [[Gertrud Elisabeth Mara|Schmeling, Gertrude]] || Gertrude Elisabeth Mara / Schmehling (Schmelling, Schmaeling, Schmaehling) || 1749/02/23 || Kassel, Duitsland || 1833/01/20 || Reval (Tallinn), Estland || Duits || Ook kitaarspeler, sopraan en klavesimbelspeler /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=schmeling-gertrud Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Karoline Bayer|Bayer, Caroline]] || Karoline Bayer (Beyer, Beyern) || 1758 || Wene, Oostenryk || 1803 || Oostenryk || Oostenryks || Ook komponis |- | [[Regina Strinasacchi|Strinasacchi, Regina]] || Regina Schlick / Catarina Strinasacchi || 1761/02/28 || Ostiglia, Italië || 1839/06/11 || Dresden, Duitsland || Italiaans || [[Wolfgang Amadeus Mozart|W. A. Mozart]] het sy Vioolsonate KV 454 aan haar opgedra /<ref>[https://web.archive.org/web/20120310231508/http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=stri1762 kort biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> |- | [[Louise Gautherot|Gautherot, Louise]] || M.me Louise Gautherot / geb. Louise Deschamps || 1763 || Frankryk || 1808/07/28 || Londen || Frans || Leerling van [[Nicolas Capron]] /<ref>[https://web.archive.org/web/20120611165624/http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=gautherot-louise Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Henriette Larrivée|Larrivée, Henriette]] || L’Arrivée (Agathe-Elisabeth) Henriette / Henriette Larrivée-Borghese || 1764/11/06 || Parys, Frankryk || 1839/03/26 || Parys, Frankryk || Frans || Violis, pianis en komponis / Het in die Franse provinsies en in Londen opgetree |- | [[Giulia Paravicini|Paravicini, Giulia]] || Giulia Parravicini-Albergandi || 1769 || Turyn, Italië || 1843 of later || || Italiaans || {{nowrap|Leerling van [[Giovanni Battista Viotti]]}}, [[Charles Philippe Lafont]] en [[Rodolphe Kreutzer]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=paravicini-giulia Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Luigia Gerbini|Gerbini, Luigia]] || Luigia (Lugia, Luisa, Louise), Garbini (Gardini) || ca. 1770 || Turyn, Italië || 1819 of later || || Italiaans || Leerling van [[Gaetano Pugnani]] / <ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=gerbini-luigia Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Marie Antoinette Petersén|Petersén, Marie Antoinette]] || Maria Antonia "Marie Antoinette" Petersen / geb. Crux || 1771 || Mannheim, Duitsland || 1855 || Swede || Sweeds || violis en sangeres |- | [[Mussier de Gondreville|Gondreville, Mussier de]] || Magnier de Gondreville-Ladurner || 1779 of vroeër || Frankryk || 1825/10/28 || Saint-Denis, Frankryk || Frans || Vrou van die komponis {{ill|Ignaz Ladurner|fr}} /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=ladurner Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Elisabeth Filipowicz|Filipowicz, Elisabeth]] || Filipowicz, Filipowitz, Elisabeth, Elise / geb. Mayer, getr. Minelli || 1794 || Rastatt, Duitsland || 1841/05/4 || Londen, Engeland || Pools || Ook komponis /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=filipowicz-elisabeth Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Caroline Krähmer|Krähmer, Caroline]] || Madame Krahmen / geb. Carolina (Maria) Schleicher || 1794/12/17 || Stockach, Duitsland || 1873/04/19 || Wene, Oostenryk || Duits || Ook klarinetspeler, pianis, kitaarspeler /<ref>[[Michael Lorenz]]: [https://michaelorenz.blogspot.com/2021/01/the-late-years-of-caroline-krahmer.html "The Late Years of Caroline Krähmer"] (Wene 2021)</ref> |- | [[Lovisa Charlotta Borgman|Borgman, Lovisa Charlotta]] || || 1798 || Gotenburg, Swede || 1884 || Stockholm, Swede || Sweeds || |- | [[Eleonore Neumann|Neumann, Eleonore]] || Neumann, Leonore/Eleonore/Eleonora || 1819 || (Lissa, Pruise) Leszno, Pole || 1840/02/15 || Triëst, Italië || (Pruisies, Russies?), Pools?, Italiaans, Joods || <ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=neumann-leonore Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref><ref>[https://www.jewishencyclopedia.com/articles/11470-neumann-eleonora Neumann, Eleonore] Jewish Encyclopedia</ref> |- | [[Milanollo|Milanollo, Teresa]] || "Mademoiselle Adagio" / (Domenica Maria) Teresa, Theresa, Therese, Milanollo-Parmentier || 1827/08/28 || Savigliano, Italië || 1904/10/25 || Parys, Frankryk || Italiaans || Suster van Maria [[Milanollo]] / Het die "Milanollo-Dragonetti"-Stradivari van 1728 besit (bespeel deur [[Niccolò Paganini|Paganini]] en deur [[Domenico Dragonetti|Dragonetti]] aan haar bemaak) sowel as die "Milanollo-Hembert"-Stradivari van 1703 |- | [[Milanollo|Milanollo, Maria]] || "Mademoiselle Staccato" || 1832/07/19 || Savigliano, Italië || 1848/10/21 || Parys, Frankryk || Italiaans || Suster van Teresa [[Milanollo]] / Het die klein viool "Milanollo" van F. Ruggieri, ca. 1680, besit |- | [[Gabriele von Wendheim|Wendheim, Gabriele von]] || Wendheim, Hoffmann, Hofmann von Wendheim, Hoffmann von Wendheim, Gabriele von, Gabrielle || ca. 1835 || Graz, Oostenryk || 1883 of later || || Oostenryks || Leerling van [[Joseph Joachim]], wat sy Nocturno vir viool en orkes, op. 12 (1858), aan haar opgedra het /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=wendheim-gabriele-von Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Vincenzina Ferni|Ferni, Vincenzina]] || || ca. 1837 || Como, Italië || 1926/06 || Turyn, Italië || Italiaans || Ook sopraan / Duet saam met haar suster, die violis [[Carolina Ferni]] /<ref name="magiadellopera1">[https://www.magiadellopera.com/invitoaconcerto/PDF/Ferni.pdf kort biografie]www.magiadellopera.com</ref> |- | [[Anne Blunt, 15th Baroness Wentworth|Blunt, Anne]] || Lady Ann Blunt / Anne Isabella Noel Blunt (15th Baroness Wentworth) / geb. Annabella King-Noel || 1837/09/22 || Engeland || 1917/12/15 || Kaïro, Egipte || Engels || Het die "Lady Blunt"-Stradivari van 1721 besit |- | [[Wilma Neruda|Neruda, Wilma]] || Lady Hallé / geb. Wilhelmine (Vilémina) Maria Franziska Neruda || 1838/03/21 || Brno, Keiserryk Oostenryk || 1911/04/15 || Berlyn, Duitsland || Tsjeggies || Leerling van [[Leopold Jansa]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=neruda-wilhelmine Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Maria Neruda|Neruda, Maria]] || Madame Arlberg-Neruda / geb. Anna Marie Rudolfina Neruda || 1840/03/26 || Brno, Keiserryk Oostenryk || 1920/11/07 || Kopenhagen, Denemarke || Tsjeggies || Leerling van [[Leopold Jansa]] /<ref>[https://runeberg.org/spg/21/0089.html Sweedse biografie] runeberg.org</ref> |- | [[Mariuccia Iacovino|Iacovino, Mariuccia]] || || 1912/12/12 || Rio de Janeiro, Brasilië || 2008/05/16 || Rio de Janeiro, Brasilië || Brasiliaans || Ook onderwyseres |- | [[Carolina Ferni|Ferni, Carolina]] || || 1839/02/20 || Como, Italië || 1926/06/04 || Milaan, Italië || Italiaans || Leerling van [[Jean-Delphin Alard]], [[Charles Auguste de Bériot]], [[Charles Dancla]] en [[Henri Vieuxtemps]] / Ook sopraan / Duet saam met haar suster, die violis [[Vincenzina Ferni]] /<ref name="magiadellopera1"/> |- | [[Bertha Brousil|Brousil, Bertha]] || Brousil, Brusil, Bransil, Brousilová, Bertha || 1842 || Pisek, Keiserryk Oostenryk || 1919/11 || Londen, Engeland || Tsjeggies || Leerling van [[František Němec]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=brousil-bertha Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Camilla Urso|Urso, Camilla]] || || 1842/06/13 || Nantes, Frankryk || 1902/01/20 || New York, New York, VSA || Amerikaans || <ref>[https://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/kt4w10339d/ Camilla Urso Collection] www.oac.cdlib.org</ref> |- | [[Marie Grünner|Grünner, Marie]] || Marie (Grünner, Grüner, Gruner) Grünner-Messerschmidt || 1847 || Wene, Oostenryk || 1895/10/15 || Wene, Oostenryk || Oostenryks || Niggie van die komponis [[Johann Schrammel]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=gruenner-marie Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Catherine Lebouys|Lebouys, Catherine]] || Catherine (Catarina, Anna, Nina, Marie-Claire) Lebouys-Waldteufel || 1847 || Rome, Italië || 1876 of later || || Italiaans || Leerling van [[Jean-Delphin Alard|Delphin Alard]] en [[Charles Auguste de Bériot]]/<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=lebouys-catarina Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Virginia Ferni|Ferni, Virginia]] || || 1849 || Turyn, Italië || 1934/02/04 || Turyn, Italië || Italiaans || Ook sopraan / Niggie van die violiste [[Vincenzina Ferni]] en [[Carolina Ferni]] /<ref name="magiadellopera1"/> |- | [[Bertha Drechsler-Hamilton|Drechsler-Hamilton, Bertha]] || Bertha Drechsler Adamson || 1849/03/25 || [[Edinburg]], Skotland || 1934/02/04 || Toronto, Kanada || Engels || Ook dirigent /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=drechsler-hamilton-familie#Bertha Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Amanda Maier|Maier, Amanda]] || Röntgen-Maier, getr. Röntgen, Carolina Amanda Erika || 1853/02/20 || Landskrona, Swede || 1894/06/15 || Amsterdam, Nederland || Sweeds || Ook orrelis en komponis / Vrou van die komponis [[Julius Röntgen]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=maier-amanda Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Therese Liebé|Liebé, Therese]] || Liebe, Thérèse (Jeanne Berthe) || 1854/04/07 || Straßburg, Oostenryk || 1897 of later || Londen, Engeland || Oostenryks || Leerling van [[Teresa Milanollo]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=liebe-therese Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Jeanne Franko|Franko, Jeanne]] || || 1855 || New Orleans, Louisiana, VSA || 1940/12/03 || New York, New York, VSA || Amerikaans || Ook pianis / Leerling van [[Henri Vieuxtemps]] /<ref>[https://jwa.org/encyclopedia/article/franko-jeanne biografie van Jeanne Franko] jwa.org</ref> |- | [[Marie Tayau|Tayau, Marie]] || || 1855/06/12 || Pau, Frankryk || 1892/08 || Parys, Frankryk || Frans || Violis en vioolonderwyser |- | [[Mathilde Brehm|Brehm, Mathilde]] || Mathilde Brem-Heim || 1856/12/03 || Oberdorf, Duitsland || 1886/03/02 || Davos-Platz, Duitsland || Duits || <ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=brehm-mathilde Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Marianne Scharwenka|Scharwenka, Marianne]] || gebore Stresow || 1856/02/25 || Duitsland || 1918/10/24 || Berlyn, Duitsland || Duits || Violis en komponis |- | [[Lillian Shattuck|Shattuck, Lillian]] || || 1857 || Boston, Massachusetts, VSA || 1940 || VSA || Amerikaans || Student van [[Julius Eichberg]] / kamermusikus / het 'n vrouestrykkwartet gestig |- | [[Natalie Bauer-Lechner|Bauer-Lechner, Natalie]] || geb. Nathalie Lechner || 1858/05/09 || Wene, Oostenryk || 1921/06/8 || Oostenryk || Oostenryks || Ook altviolis in die [[Maria Soldat-Roeger]]-strykkwartet / Goeie vriendin van [[Gustav Mahler]] |- | [[Alice Barbi|Barbi, Alice]] || Alice Laura Barbi || 1858/06/01 || Modena, Italië || 1948/09/04 || Rome, Italië || Italiaans || Ook mezzosopraan |- | [[Agnes Tschetschulin|Tschetschulin, Agnes]] || || 1859/02/24 || Helsinki, Finland || 1942 || Stockholm || Fins || Ook komponis / Saam met [[Jean Sibelius]] leerling van [[Mitrofan Wasiljeff]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=tschetschulin-agnes Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Marguerite Pommereul|Pommereul, Marguerite]] || Pommereuil, Aline-Marguerite, geb. Guyet, getr. Rouvier || 1859/03 || Saint Mihiel, Frankryk || 1879 of later || Frankryk || Frans || Leerling van [[Jean-Delphin Alard]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=pommereul-marguerite Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Lucy Riley|Riley, Lucy]] || || 1861 || Engeland || 1897 of later || Engeland || Engels || Leerling van [[Joseph Joachim]] / Van 1886 af tweede viool van die "Shinner String Quartet" (leier, [[Emily Shinner]]) /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=riley-lucy Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Emily Shinner|Shinner, Emily]] || Emily Shinner-Liddell || 1862/07/07 || Cheltenham, Engeland || 1901/07/17 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Joseph Joachim]] / Leier van die "Shinner String Quartet" /<ref>[http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=shin1862 kort biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> |- | [[Maria Soldat-Roeger|Soldat-Roeger, Maria]] || Marie Soldat-Röger / geb. Soldat || 1863/03/25 || Graz, Oostenryk || 1955/09/30 || Graz, Oostenryk || Oostenryks || Leerling van [[Joseph Joachim]] / Het saam met [[Johannes Brahms]] opgetree / Het 'n 'Guarneri del Gesù' van 1742 besit |- | [[Arma Senkrah|Senkrah, Arma]] || gebore Anna Loretta Harkness || 1864/06/06 || Williamson, New York, VSA || 1900/09/03 || Weimar, Duitsland || Amerikaans || Student van [[Arno Hilf]], [[Henryk Wieniawski]] en Joseph Lambert Massart / eerste prys aan die Conservatoire de Paris / suksesvolle optredes dwarsoor Europa |- | [[Marion Osgood|Osgood, Marion]] || Marion G. Osgood || 1859/1/4 || Chelsea, Massachusetts, VSA || 1948 || || Amerikaans || Violis, komponis en orkesdirigent / het die vroue-orkes Marion Osgood's Ladies Orchestra gestig |- | [[Teresina Tua|Tua, Teresina]] || Teresa (or Teresina, Maria Felicita) Tua / ''Suor Maria di Gesù'' || 1866/04/24 || Turyn, Italië || 1956/10/29 || Rome, Italië || Italiaans || Leerling van [[Lambert Massart]] /<ref>[https://pronetoviolins.blogspot.it/2011/12/teresina-tua.html aantekening] pronetoviolins.blogspot.it and [https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1887/10/18/100937502.pdf ''The New York Times'', 1887/10/18], artikel</ref> / Het die "Mond-Tua"-Stradivari van 1709 besit |- | [[Gabriela Wietrowetz|Wietrowetz, Gabriela]] || Gabriele Wietrovitz || 1866/01/13 || Ljubljana, Slowenië || 1937/04/06 || Berlyn, Duitsland || Italiaans-Sloweens || Leerling van [[Joseph Joachim]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=wietrowetz-gabriela Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Nora Clench|Clench, Nora]] || Esther Leonora Clench || 1867/05/06 || St. Maris, Kanada-Wes || 1938/05/17 || Toorak, Victoria, Australië || Kanadees || |- | [[Maud Powell|Powell, Maud]] || Maud Powell || 1867/08/22 || Peru, Illinois, VSA || 1920/01/08 || Uniontown, Pennsilvanië, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] /<ref>[http://www.maudpowell.org/home/Home/tabid/36/Default.aspx The Maud Powell Society] www.maudpowell.org</ref> |- | [[Edith Robinson (violis)|Robinson, Edith]] || || 1867/10/29 || Manchester, Engeland || 1940/04/18 || || Engels || Leerling van [[Adolph Brodsky]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=robinson-edith Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Geraldine Morgan|Morgan, Geraldine]] || || 1868/11/15 || New York, New York, VSA || 1918 || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Leopold Damrosch]] en [[Joseph Joachim]] /<ref>[https://books.google.com/books?id=7Llyixb94lcC&dq=Geraldine+Morgan+violin&pg=PA235 aantekening oor Geraldine Morgan] via books.google.com</ref> |- | [[Nettie Carpenter|Carpenter, Nettie]] || Nettie Carpenter-Stearn || 1869 || New York, New York, VSA || 1940 of later || || Amerikaans || Leerling van [[Pablo de Sarasate]] /<ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1887/10/17/103148235.pdf The New York Times, 1887/10/17]</ref><ref>[https://www.whistler.arts.gla.ac.uk/correspondence/biog/display/?bid=Carp_N aantekening] www.whistler.arts.gla.ac.uk</ref> |- | [[Mina Rode|Rode, Mina]] || Minna Rode || ca. 1870 || Duitsland || 1901 of later || Berlyn, Duitsland || Duits || Kleindogter van [[Pierre Rode]] / Leerling van [[Hugo Heermann]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=rode-mina Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Dora Becker Shaffer|Becker Shaffer, Dora]] || geb. Dora Valesca Becker || 1870/03/07 || Galveston, Texas, VSA || 1958/05/19 || Pennsilvanië, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] / een van die eerste vroue wat op 'n musiekopname gespeel het, in 1898 op 'n wasrol van 'n Bettini-fonograaf |- | [[Eugénie-Emilie Juliette Folville|Folville, Juliette]] || Eugénie-Emilie Juliette Folville || 1870/01/05 || Luik, België || 1946/10/19 || Pyreneë-streek, Frankryk || Belgies || Leerling van [[Charles Malherbe]] / Ook pianis |- | [[Nobu Kōda|Kōda, Nobu]] || Nobu Kōda || 1870/04/19 || Tokio, Japan || 1946/03/19 || Tokio, Japan || Japannees || Ook pianis |- | [[Frida Scotta|Scotta, Frida]] || Frida von Kaulbach / gebore Frida Schytte || 1871/03/31 || Kopenhagen, Denemarke || 1948/04/29 || Ohlstadt, Duitsland || Deens || Student van [[Joseph Massart]] / het in Oostenryk, Engeland, Duitsland en Rusland opgetree |- | [[Leonora Speyer|Speyer, Leonora]] || geb. Leonora von Stosch / Lady Speyer || 1872/11/07 || Washington, DC, VSA || 1956/02/10 || New York, VSA || Amerikaans || Ook digter |- | [[Eva Mudocci|Mudocci, Eva]] || gebore Evangeline Hope Muddock / Rose Lynton || 1872 || Brixton, Londen, Engeland || 1953 || || Engels || Het wyd saam met die pianis Bella Edwards opgetree / goeie vriendin van die skilder [[Edvard Munch]] |- | [[Irene Brennerberg|Brennerberg, Irene]] || Irene (Rosa) von Brennerberg || 1873/03/14 || Brașov, Transsilvanië || 1922/10/01 || Brașov, Roemenië || Roemeens || Leerling van [[Martin Pierre Marsick|Martin Marsick]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=brennerberg-irene-von Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Ethel Barns|Barns, Ethel]] || Ethel Barns Phillips || 1874 || Londen, Engeland || 1948/12/31 || Maidenhead, Engeland || Engels || Leerling van [[Émile Sauret]] / Ook komponis |- | [[Olive Mead|Mead, Olive]] || || 1874 || VSA || 1946 || || Amerikaans || Leerling van [[Julius Eichberg]] en [[Franz Kneisel]] / Het die vroue-ensemble Olive Mead Quartet gestig |- | [[Rosa Schindler|Schindler, Rosa]] || Róża Szyndler-Suess || 1874/09/02 || Gleiwitz, Opper-Silesië, Duitse Keiserryk (Gliwice, Pole) || 1925 of later || Łódź, Pole || (Pruisies, Russies), Pools, Joods || Leerling van [[Pablo de Sarasate]] en [[Joseph Joachim]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/cms/index.php?page=schindler-rosa Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref><ref>[http://bc.wimbp.lodz.pl/Content/23257/Republika1925Nr059.pdf koerantartikel in Republika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231029180309/http://bc.wimbp.lodz.pl/Content/23257/Republika1925Nr059.pdf |date=29 Oktober 2023 }} bc.wimbp.lodz.pl (in Pools)</ref><ref>{{cite web |url=https://sztetl.org.pl/en/node/3718 |title = Schindler-Süss Róża &#124; Virtual Shtetl |website=sztetl.org.pl}}</ref> / moeder van [[Ilona Ralf Sues]]<ref>{{cite web |url=https://digital.lib.uiowa.edu/islandora/object/ui%3Atc_22567 |title=Ilona Ralf Sues: author of "Shark's Fins and Millet" |publisher=The University of Iowa Libraries |date=2001-01-01 |access-date=2023-02-02}}</ref> |- | [[Leonora Jackson McKim|Jackson McKim, Leonora]] || Leonora Jackson || 1879/02/20 || Boston, Massachusetts, VSA || 1969/01/07 || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] /<ref>[https://pronetoviolins.blogspot.it/2011/03/jackson.html aantekening] pronetoviolins.blogspot.it</ref> |- | [[Florence Hood|Hood, Florence]] || || 1880/10/14 || Melbourne, Australië || 1968 || || Australies || Leerling van [[Hermann T. Schrader]] en [[Hans von Bülow]] / lid van die Montreal String Quartet / konserttoere en radio-uitsendings in Australië |- | [[Mary Dickenson-Auner|Dickenson-Auner, Mary]] || Dickenson-Auner, Auner, Mary (Frances Dorothée), geb. Dickenson || 1880/10/24 || Dublin, Ierland || 1965/05/25 || Wene, Oostenryk || Engels || Ook komponis, onder die skuilnaam "Frank Donnell" / Leerling van [[Otakar Ševčík]] en, vir komposisie, van [[Samuel Coleridge Taylor]] /<ref>[http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=dickenson-auner-mary Duitse biografie] sophie-drinker-institut.de</ref> |- | [[Leila Waddell|Waddell, Leila]] || Leila (Laylah) Ida Nerissa Bathurst Waddell || 1880 || Bathurst, Australië || 1932/09/14 || Sydney, Australië || Australies || Leerling van [[Leopold Auer]] /<ref>[http://trove.nla.gov.au/list?id=28358 aantekening] trove.nla.gov.au</ref> |- | [[Rachel Steinman Clarke|Clarke, Rachel Steinman]] || || ca. 1882 || Włocławek, Pole || 1944/11/04 || Miami, Florida, VSA || Pools-Amerikaans || Student van [[Jacques Thibaud]] / het as violis en as hoof van die Rachel Steinman Concert Company deur die VSA getoer / opvoeder |- | [[Anna Hegner|Hegner, Anna]] || || 1881/03/01 || Basel, Switserland || 1963/02/03 || Basel, Switserland || Switsers || solis wat in konserte in Basel, Berlyn, Leipzig en Londen opgetree het |- | [[Floy Little Bartlett|Bartlett, Floy Little]] || || 1883/03/07 || Burlington, Iowa, VSA || 1956/03/07 || Burlington, Iowa, VSA || Amerikaans || Het viool in Parys studeer / begeleier en sopraansangeres / skrywer |- | [[Vera Fonaroff|Fonaroff, Vera]] || || 1883/06/14 || Kiëf, Oekraïne || 1962/07/23 || New York, New York, VSA || Amerikaans || solis, resitaalkunstenaar, kamermusikus en opvoeder |- | [[Marie Hall|Hall, Marie]] || Marie Pauline Hall || 1884/04/08 || Newcastle upon Tyne, Engeland || 1956/11/11 || Cheltenham, Engeland || Engels || Leerling van [[Otakar Ševčík]] / [[Ralph Vaughan Williams]] het ''The Lark Ascending'' (1920) aan haar opgedra |- | [[Pálma von Pászthory|Pászthory, Pálma von]] || || 1884/05/23 || Boedapest, Hongarye || 1958 || Weilheim/Oberbayern, Duitsland || Hongaars || <ref>[https://web.archive.org/web/20140331145722/http://mugi.hfmt-hamburg.de/A_lexartikel/lexartikel.php?id=pasz1884 kort biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> |- | [[Bessie Bell Collier|Bell Collier, Bessie]] || || 1885/04/03 || Cohasset, Massachusetts, VSA || 1969/04/04 || Massachusetts, VSA || Amerikaans || Student van [[Franz Kneisel]] / solis saam met verskeie orkeste / het tydens die Eerste Wêreldoorlog fondsinsamelingskonserte gegee |- | [[Marjorie Hayward|Hayward, Marjorie]] || Marjorie Olive Hayward || 1885/08/14 || Greenwich, Engeland || 1953/01/10 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Émile Sauret]] en [[Otakar Ševčík]] / eerste viool, leier van die ''Virtuoso String Quartet'',<ref>[http://www.damians78s.co.uk/html/virtuoso_string_quartet.html aantekening + 78-toere-oudio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127020205/http://www.damians78s.co.uk/html/virtuoso_string_quartet.html |date=27 November 2010 }} www.damians78s.co.uk</ref><ref>[http://www.damians78s.co.uk/html/marjorie_hayward.html aantekening + 78-toere-oudio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121075205/http://www.damians78s.co.uk/html/marjorie_hayward.html |date=21 November 2010 }} www.damians78s.co.uk</ref> |- | [[Lea Luboshutz|Luboshutz, Lea]] || || 1885/02/22 || Odesa, Oekraïne || 1965/03/18 || Odesa, Oekraïne || Russies || Wonderkind / leerling van [[Emil Młynarski]] / kamermusikus / het wyd in Europa en die VSA getoer |- | [[Adila Fachiri|Fachiri, Adila]] || || 1886/02/26 || Boedapest, Hongarye || 1962/12/15 || Londen, Engeland || Hongaars || Suster van die violis [[Jelly d'Arányi]] / [[Gustav Holst]] het sy [[Double Concerto (Holst)|Dubbelkonsert vir 2 viole]], op. 49 (1929), aan haar en haar suster [[Jelly d'Arányi]] opgedra |- | [[Hélène Jourdan-Morhange|Jourdan-Morhange, Hélène]] || || 1888/01/30 || Frankryk || 1961/05/15 || Parys, Frankryk || Frans || [[Maurice Ravel]] het sy Vioolsonate (1927) aan haar opgedra |- | [[Stefi Geyer|Geyer, Stefi]] || Stefy Geyer || 1888/06/28 || Boedapest, Hongarye || 1956/12/11 || Zürich, Switserland || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1902 / [[Béla Bartók]] het sy [[Violin Concerto No. 1 (Bartók)|Vioolkonsert nr. 1]] (1907-08) en [[Othmar Schoeck]] sy Vioolkonsert, op. 21 (1912), aan haar opgedra /<ref>[https://songofthelark.wordpress.com/2011/05/15/musician-muse-a-short-life-of-violinist-stefi-geyer/ aantekening] songofthelark.wordpress.com</ref> |- | [[Kemp Stillings|Stillings, Kemp]] || Katharine Kemp Stillings || 1888/06/30 || Roxbury, Massachusetts, VSA || 1967/04/30 || New York Stad, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Joseph Joachim]] en [[Leopold Auer]] / Het voor die Eerste Wêreldoorlog in Rusland en Finland opgetree / nadat sy in die 1920's blind geword het, het sy op onderrig gekonsentreer |- | [[Maggy Breittmayer|Breittmayer, Maggy]] || || 1888/09/02 || Genève, Switserland || 1961/05/06 || Genève, Switserland || Switsers || Leerling van [[Carl Flesch]] / Het voor die Eerste Wêreldoorlog in Europa opgetree / onderwyser aan die Konservatorium van Genève |- | [[Elsie Southgate|Southgate, Elsie]] || mej. Elsie Southgate "The Royal Violinist" || 1880/1/23 || Londen, Engeland || 1946/05/05 || Londen, Engeland || Engels || |- | [[Renée Chemet|Chemet, Renée]] || Renée Henriette Joséphine Chemet || 1887/01/09 || Boulogne-sur-Seine, Frankryk || 1977/01/02 || Parys, Frankryk || Frans || Toonaangewende internasionale solis oor dekades heen / opnamekunstenaar en radio-uitvoerder |- | [[Marie Azpiroz Mellini|Azpiroz, Marie]] || || 1889/11/27 || Madrid, Spanje || ná 1919 || Los Angeles, VSA || Spaans || Het in Kuba, Meksiko, Suid-Amerika en die Verenigde State opgetree / opvoeder |- | [[Alba Rosa Viëtor|Viëtor, Alba Rosa]] || || 1889/07/18 || Milaan, Italië || 1979/04/15 || VSA || Skots || Leerling van [[César Thomson]] en [[Otakar Ševčík]] / violis en komponis |- | [[Jenny Cullen|Cullen, Jenny]] || || 1890 || Skotland || 1957 || || Skots || Leerling van [[Henri Verbrugghen]] / konsertmeester van die State Symphony Orchestra of Sydney / eerste vroulike lid van die Minneapolis Symphony Orchestra |- | [[Kathleen Parlow|Parlow, Kathleen]] || || 1890/09/20 || Fort Calgary, Alberta, Kanada || 1963/08/19 || Toronto, Ontario, Kanada || Kanadees || Leerling van [[Leopold Auer]] |- | [[Gunna Breuning-Storm|Breuning-Storm, Gunna]] || || 1891/01/25 || Kopenhagen, Denemarke || 1966/04/24 || Kopenhagen, Denemarke || Deens || Leerling van Johannes Schiørrin, Torben Anton Svendsen en [[Henri Marteau]] / het as solis in Duitse stede opgetree en vir keiserin Augusta Viktoria gespeel / het haar eie kamerorkes gestig en in die Breuning-Bache Quartet gespeel |- | [[Louise Lincoln Kerr|Lincoln Kerr, Louise]] || || 1892/04/24 || Cleveland, Ohio, VSA || 1977/12/10 || Cottonwood, Arizona, VSA || Amerikaans || Violis, altviolis en komponis / het saam met die Pasadena Symphony opgetree / het onder Stravinsky en Prokofiev studeer |- | [[Jelly d'Arányi|d'Arányi, Jelly]] || || 1893/05/30 || Boedapest, Hongarye || 1966/03/30 || || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]] / konserttoere in Europa en Amerika / kamertrio saam met [[Pablo Casals]] |- | [[Marta Canales|Canales, Marta]] || || 1893/06/17 || Santiago, Chili || 1986/12/06 || || Chileens || het 'n kamerensemble gestig / het later as komponis en dirigent gewerk |- | [[Grace Burrows|Burrows, Grace]] || || 1893/06/29 || Leicester, Engeland || 1980 || || Engels || het altviool in The Birmingham Quartet gespeel / stigterleier van die [[Leicester Symphony Orchestra]] |- | [[Vivien Chartres|Chartres, Vivien]] || Vivian Chartres, Vivien Vivanti-Chartres, Vivien Chartres Burns, Vivien (Chartres) Young || 1893/06/25 || Turyn, Italië || 1941/09/01 || Hove, Sussex, Engeland || Engels || Leerling van [[Otakar Ševčík]]<ref>[http://mugi.hfmt-hamburg.de/old/A_lexartikel/lexartikel.php?id=char1893/ uitvoerige Duitse biografie] mugi.hfmt-hamburg.de</ref> / Sy het 'n "Alessandro Gagliano"-viool besit |- | [[Jane Evrard|Evrard, Jane]] || Jeanne Chevallier || 1893/02/05 || Neuilly-Plaisance || 1985/11/04 || Parys, Frankryk || Frans || Leerling van M. Lefort / het die vroue-orkes Orchestre féminin de Paris gestig en gedirigeer |- | [[Daisy Kennedy|Kennedy, Daisy]] || Daisy Fowler Kennedy || 1893/01/16 || Burra, Suid-Australië, Australië || 1981/07/30 || Hammersmith, Londen, Engeland || Australies-Engels || Leerling van [[Otakar Ševčík]] / Vrou van die pianis [[Benno Moiseiwitsch]] (1914-24) /<ref>[https://music.damians78s.co.uk//?s=daisy+Kennedy aantekening + 78-toere-oudio] www.damians78s.co.uk</ref><ref>[https://adb.anu.edu.au/biography/kennedy-daisy-fowler-12729 biografie] adb.anu.edu.au</ref> |- | [[Isolde Menges|Menges, Isolde]] || Isolde Marie Menges || 1893/05/16 || Sussex, Engeland || 1976/01/13 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Leopold Auer]] en [[Carl Flesch]] / Suster van die komponis en dirigent [[Herbert Menges]] / het in 1923 die Engelse première van [[Ernő Dohnányi]] se Vioolkonsert nr. 1, op. 27 (1915), gespeel / Leier van die Menges String Quartet, in 1931 gestig /<ref>[http://www.damians78s.co.uk/html/isolde_menges.html aantekening + 78-toere-oudio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140424124633/http://www.damians78s.co.uk/html/isolde_menges.html |date=24 April 2014 }} www.damians78s.co.uk</ref> |- | [[Jelly d'Arányi|Arányi, Jelly d']] || Jelly Aranyi de Hunyadvár || 1893/05/30 || Boedapest, Hongarye || 1966/03/30 || Florence, Italië || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1908 / Suster van die violis [[Adila Fachiri]], niggie van [[Joseph Joachim]] / Het die "Lord Dunn-Raven"-Stradivari van 1710 besit / [[Béla Bartók]] het sy Vioolsonates nr. 1, Sz. 75 (1921), en nr. 2, Sz. 76 (1922), en [[Maurice Ravel]] sy Tzigane (1924) aan haar opgedra, en [[Gustav Holst]] sy Dubbelkonsert vir 2 viole, op. 49 (1929), aan haar en haar suster [[Adila Fachiri]] |- | [[Gertrude Healy|Healy, Gertrude]] || || 1894/03/18 || Ballarat, Victoria, Australië || 1984/10/6 || Ballarat, Victoria, Australië || Australies || Konsertviolis; het aan die Albert Street Conservatorium of Music onderrig gegee en die kamerorkes gedirigeer.<ref>{{Citation|last=Lynch|first=Peter|title=Healy, Gertrude (1894–1984)|url=https://adb.anu.edu.au/biography/healy-gertrude-12613|work=Australian Dictionary of Biography|place=Canberra|publisher=National Centre of Biography, Australian National University|language=en|access-date=2021-12-01}}</ref> |- | [[Vera Barstow|Barstow, Vera]] || mej. Vera Barstow || 1895 || Pasadena, Kalifornië, VSA || 196? || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Luigi von Kunits]] / Het die première van [[Leo Ornstein]] se Vioolsonate, op. 26 (1915), gespeel /<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1126&dat=19121126&id=BRZRAAAAIBAJ&sjid=F2YDAAAAIBAJ&pg=2704,6454394 Carnegie Hall, konsertresensie, 1912/11/26]</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=hELVbNdNs0YC&dq=Vera+Barstow+violin&pg=PP18 aantekening] via books.google.com</ref> / Het die première van [[Charles Wakefield Cadman]] se Vioolsonate in G majeur (1930) gespeel / Het die "Giovan Battista Guadagnini" van 1745 bespeel |- | [[Olga Rudge|Rudge, Olga]] || || 1895/04/13 || VSA || 1996/03/15 || || Amerikaans || Konsertviolis / het in Italië saam met [[Ildebrando Pizzetti]] opgetree / minnares van die digter [[Ezra Pound]] |- | [[Eileen Andjelkovitch|Andjelkovitch, Eileen]] || Eileen Constance Smith, Eileen Russell Worby, Eileen C. Tcherniak, Eileen C. Cathie || 1896/03/18 || Ierland || 1941/10/15 || Worthing, VK || Brits || violis, musiekdirekteur en musiekopvoeder wat in Londen gewerk het; het opnames gemaak |- | [[Thelma Given|Given, Thelma]] || || 1896 || VSA || 1977 || || Amerikaans || <ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1919/10/19/118165555.pdf The New York Times, 1919/10/19], resensie</ref><ref>[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1920/10/28/102905781.pdf The New York Times, 1920/10/28], artikel</ref><ref>[https://provincetownhistoryproject.com/PDF/070_027_066e-001-thelma-given-promotional-brochure.pdf Thelma Given "Violinist of a Generation"], promosiebrosjure, provincetownhistoryproject.com</ref> |- | [[Cecile Stevens|Stevens, Cecile]] || Cecile Ann Stevens, Cecile Molloy || 1896 || Sydney, Australië || || || Australies || Kindermusikant; het 'n beurs gewen om aan die [[Royal Academy of Music]] te studeer; het in die 1920's internasionaal getoer; het ná haar huwelik in Oos-Afrika gewoon |- | [[Irene Stolofsky|Stolofsky, Irene]] || Irene Stolofsky Davis || 1896/07/28 || Chicago, Illinois, VSA || 1950/07/28 || || Amerikaans || Student van Hugh (Harry) Dimond / Het in die 1920's deur die VSA en Kanada getoer / lid van Bohumir Kryl se Orchestral Sextette / opvoeder |- | [[Alma Moodie|Moodie, Alma]] || Alma Templeton Moodie || 1898/09/12 || Rockhampton, Australië || 1943/03/7 || Frankfurt, Duitsland || Australies || Leerling van [[César Thomson]] / Geen opnames bestaan nie |- | [[Winifred Merrill Warren|Merrill Warren, Winifred]] || || 1898/06/24 || Atlanta, Georgia, VSA || 1990/03/11 || Illinois, VSA || Amerikaans || Solis saam met die Minneapolis Symphony Orchestra / het die Indiana University Trio gevorm / opvoeder |- | [[Sophie Carmen Eckhardt-Gramatté|Eckhardt-Gramatté, Sophie Carmen]] || geb. Sofia (Sonia) Fridman-Kochevskaya || 1899/01/06 || Moskou, Rusland || 1974/12/02 || Stuttgart, Duitsland || Kanadees || Komponis en virtuose pianis en violis. |- | [[Irena Dubiska|Dubiska, Irena]] || || 1899/09/26 || Inowrocław, Pole || 1990/06/01 || Warskou, Pole || Pools || Leerling van [[Bronisław Huberman]] en [[Carl Flesch]] /<ref>[http://culture.pl/en/artist/irena-dubiska Irena Dubiska] culture.pl</ref> |- | [[Margaret Harrison|Harrison, Margaret]] || || 1899 || Chatham, Engeland || 1965/12/24 || Limpsfield, Engeland || Engels || Leerling van [[Achille Rivarde]] van vyfjarige ouderdom af / het werke van Delius saam met haar susters uitgevoer |- | [[Hortense de Sampigny|Sampigny, Hortense de]] || Hortense de Sampigny-Bailly || 189? || Frankryk || 1970 || Frankryk || Frans || Lid van die ''Trio Trillat'' / [[Bohuslav Martinů]] het sy Vioolsonate nr. 2 (1931) aan haar opgedra |- | [[Albertina Ferrari|Ferrari, Albertina]] || Alberta Lovrich or Lovrič || 1900 || Zara-Zadar, Oostenryk-Hongarye (nou Kroasië) || 1986 || Triëst, Italië || Italiaans || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1924 / Stigter van die Trio di Milano, 1932 / Moeder van [[Giorgio Strehler]] (1921-1997), Italiaanse regisseur / <ref>[https://books.google.com/books?id=XTKIZmFiT9EC&dq=Albertina+Ferrari+violin&pg=PA25 aantekening 1] via books.google.com</ref><ref>{{cite web |url=http://it.scribd.com/doc/75461718/Giorgio-Strehler-e-il-mantello-delle-magie |title=note 2 |access-date=2014-04-18 |archive-date=2014-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140418233955/http://it.scribd.com/doc/75461718/Giorgio-Strehler-e-il-mantello-delle-magie |url-status=dead }}</ref> |- | [[Emmy Wegener|Wegener, Emmy]] || Emmy Heil Frensel-Wegener || 1901/06/14 || Amsterdam, Nederland || 1973/01/11 || Laren, Nederland || Nederlands || Violis, pianis, digter en komponis |- | [[Ilona Fehér|Fehér, Ilona]] || Ilona Feher || 1901/12/3 || Boedapest, Hongarye || 1988/01 || Holon, Israel || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1920 |- | [[Vida Jeraj Hribar|Hribar, Vida Jeraj]] || || 1902/05/04 || Wene, Oostenryk || 2002/05/06 || Ljubljana, Slowenië || Sloweens || Violis en musiekopvoeder |- | [[Gladys Welge|Welge, Gladys]] || || 1902/05/23 || Austin, Illinois, VSA || 1976/07/27 || Kalifornië, VSA || Amerikaans || Violis en dirigent / dirigent van die Women's Symphony Orchestra of Chicago / opvoeder |- | [[Erna Rubinstein|Rubinstein, Erna]] || Erna Rubenstein || 1903/03/3 || Nagyszeben (Sibiu), Hongarye || 1966? || Pittsburgh, Pennsilvanië, VSA || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1918 / Nuwe beskermeling van [[Willem Mengelberg]] /<ref>[http://www.multiculturalcanada.ca/node/18821?display=full Artikel – ''Canadian Jewish Review'', 1922/06/2]</ref> / Het die "Gudgeon"-Stradivari van 1672 besit |- | [[Tosca Kramer|Kramer, Tosca]] || dr. Tosca Berger Kramer || 1903/06/17 || Nieu-Seeland || 1976/12/27 || Tulsa, Oklahoma, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Eugène Ysaÿe]] |- | [[Marie Wilson|Wilson, Marie]] || || 1903/11/30 || Epping Forest, Engeland || 1959 || Londen, Engeland || Engels || <ref>{{Cite web |url=http://thestrad.com/latest/editorschoice/from-the-archive-a-female-concertmaster-comes-out-from-the-shadows |title=Artikel uit ''The Strad'', 1935 |access-date=13 September 2026 |archive-date=13 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413130422/http://thestrad.com/latest/editorschoice/from-the-archive-a-female-concertmaster-comes-out-from-the-shadows |url-status=dead }}</ref><ref>[http://apollo.ram.ac.uk/emuweb/pages/ram/partydisplay.php?irn=7434 aantekening]</ref> |- | [[Erika Morini|Morini, Erika]] || Erica Morini || 1904/01/5 || Wene, Oostenryk || 1995/10/31 || New York, VSA || Oostenryks-Amerikaans || Leerling van [[Otakar Ševčík]] |- | [[Eda Kersey|Kersey, Eda]] || || 1904/05/16 || Goodmayes, Essex || 1944/07/13 || Londen, Engeland || Engels || |- | [[Claire Delbos|Delbos, Claire]] || Louise Justine Delbos || 1906/11/02 || Parys, Frankryk || 1959/04/22 || Hauts-de-Seine, Frankryk || Frans || Het aan die Conservatoire de Paris studeer / resitale saam met haar man, die komponis [[Olivier Messiaen]] |- | [[Alma Rosé|Rosé, Alma]] || Alma Rosé geb. Rosenblum || 1906/11/3 || Wene, Oostenryk || 1944/04/4 || Auschwitz || Oostenryks || Dogter van [[Arnold Rosé]] / Vrou van [[Váša Příhoda]] / Leier van die "Vroue-orkes" in Auschwitz |- | [[Gioconda de Vito|De Vito, Gioconda]] || Gioconda Anna Clelia De Vito || 1907/07/27 || Martina Franca, Italië || 1994/10/24 || Rome, Italië || Italiaans || |- | [[Anne Macnaghten|Macnaghten, Anne]] || || 1908/08/09 || Noord-Ierland || 2000/12/31 || || Engels || Leerling van [[Jelly d'Arányi]] en [[Walther Davisson]] / het die vroue-ensemble Macnaghten String Quartet en die New Macnaghten Concerts gestig |- | [[Grażyna Bacewicz|Bacewicz, Grażyna]] || Grazyna Bacewicz || 1909/02/5 || Łódź, Pole || 1969/01/19 || Warskou, Pole || Pools || Leerling van [[Carl Flesch]] / Ook komponis |- | [[Marjorie Fulton|Fulton, Marjorie]] || Marjorie Harrell / geb. Marjorie McAllister Fulton || 1909/12/28 || Oklahoma City, Oklahoma, VSA || 1962/11/3 || Dallas, Texas, VSA || Amerikaans || Moeder van die tjellis [[Lynn Harrell]] |- | [[Eugenia Umińska|Umińska, Eugenia]] || || 1910/10/4 || Warskou, Pole || 1980/11/20 || Krakow, Pole || Pools || |- | {{ill|Galina Barinova|ru|Баринова, Галина Всеволодовна|lt=Barinova, Galina}} || Galina Vsevolodovna Barinova || 1910/10/7 || Sint Petersburg, Rusland || 2006/09/20 || Leningrad, Rusland || Russies || Leerling van [[Jacques Thibaud]] /<ref>[http://manlywarringahchoir.org.au/files/2010/11/Galina-Barinova.pdf aantekening] {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Ethel Stark|Stark, Ethel]] || || 1911/08/25 || Montreal, Kanada || 2012/02/16 || Montreal, Kanada || Kanadees || Violis en dirigent / het die Montreal Women's Symphony Orchestra gestig en gedirigeer / opvoeder |- | [[Alice Pashkus|Pashkus, Alice]] || || 1911/02/21 || Duitsland || 1972/02/3 || Wene, Oostenryk || Duits || <ref>[https://web.archive.org/web/20110929104633/http://www.soundfountain.org/rem/remyoungv.html webwerf] www.soundfountain.org</ref> |- | [[Anja Ignatius|Ignatius, Anja]] || Anja Hirvensalo || 1911/06/2 || Tampere, Finland || 1995/04/10 || Helsinki, Finland || Fins || |- | [[Evelyn Kaye|Kaye, Evelyn]] || Evelyn / Evelyn Kaye Klein (ook bekend as Evelyn Silverstone) || 1911/10/19 || VSA || 1990/06/8 || VSA || Amerikaans || violis en aktrise / het saam met die 'All-Girl Orchestra' van haar man, [[Phil Spitalny]], gespeel /<ref>[https://travsd.wordpress.com/2013/10/19/evelyn-kaye-and-her-magic-violin/ kort biografie] travsd.wordpress.com</ref><ref>[https://www.imdb.com/name/nm0993312/bio biografie by IMDb]</ref><ref>[https://vimeo.com/92455088 Sarasate 'Zigeunerweisen']</ref> |- | [[Pina Carmirelli|Carmirelli, Pina]] || || 1914/01/23 || Varzi, Italië || 1993/02/26 || Capena, Italië || Italiaans || Leerling van {{ill|Michelangelo Abbado|it}} / Het drie viole van "[[Marino Capicchioni]]" besit: 1941, 1954 en 1956 |- | [[Eudice Shapiro|Shapiro, Eudice]] || || 1914/02/25 || Buffalo, New York, VSA || 2007/09/17 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || Amerikaans || <ref>[https://web.archive.org/web/20140413125915/http://www.usc.edu/uscnews/stories/14270.html In memoriam]</ref> |- | [[Maria Lidka|Lidka, Maria]] || Marianne Louise Liedtke || 1914/05/27 || Berlyn, Duitsland || 2013/12/12 || Londen, Engeland || Brits || Leerling van [[Josef Wolfsthal]] en [[Max Rostal]] / In 1934 het sy na Londen verhuis / In 1952 het sy die première van [[Peter Racine Fricker]] se Vioolkonsert nr. 1 gespeel / In 1955 het sy die "Willemotte"-Stradivarius van 1734 bekom /<ref>{{cite web |title=Maria Lidka obituary |date=16 January 2014 |website=[[The Guardian]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813125841/https://www.theguardian.com/music/2014/jan/16/maria-lidka |archive-date=13 August 2022 |url-status=live |url=https://www.theguardian.com/music/2014/jan/16/maria-lidka}}</ref> |- | [[Ruth Posselt|Posselt, Ruth]] || Ruth Pierce Posselt || 1914/09/6 || Medford, Massachusetts, VSA || 2007/02/19 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van {{ill|Emanuel Ondříček|de}} / Vrou van [[Richard Burgin]] (leerling van Auer), wat baie jare lank onder [[Serge Koussevitzky]] konsertmeester van die Boston Symphony Orchestra was. |- | [[Yvonne Lephay-Belthoise|Lephay-Belthoise, Yvonne]] || || 1914/09/27 || Dieppe, Frankryk || 2011/11/17 || || Frans || Leerling van [[Jules Boucherit]] / orkesviolis en resitaalkunstenaar wat vir die Alliance Française getoer het |- | [[Joan Field|Field, Joan]] || || 1915/04/28 || Long Branch, New Jersey, VSA || 1988/03/18 || Miami Beach, Florida, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Franz Kneisel]], [[Albert Spalding]], [[Michel Piastro]], [[Marcel Chailley]], [[Jacques Thibaud]] en [[Gheorghe Enescu]] |- | [[Helena Dunicz-Niwińska|Dunicz-Niwińska, Helena]] || || 1915/07/28 || Wene, Oostenryk || 2018/06/12 || Krakow, Pole || Pools || Het in die Auschwitz-orkes opgetree |- | [[Gabrielle Devries|Devries, Gabrielle]] || geb. Gabrielle Rossi || 1915/10/19 || Nice, Frankryk || 2001/11/04 || Colombes (Hauts-de-Seine), Frankryk || Frans || Leerling van [[Marcel Reynal]] en [[Gabriel Bouillon]] / Vrou van die komponis [[Ivan Devries]] (1909-1997) / [http://www.musimem.com/obi-0701-1201.htm Doodsberig en kort biografie] (in Frans) www.musimem.com /<ref>[http://www.britishpathe.com/video/violin-making-in-nice/query/gabriel video waarin sy Bach speel] (British Pathé)</ref> |- | [[Guila Bustabo|Bustabo, Guila]] || geb. Teressina Bustabo || 1916/02/25 || Manitowoc, Wisconsin, VSA || 2002/04/27 || Birmingham, Alabama, VSA || Amerikaans || [[Ermanno Wolf-Ferrari]] het sy Vioolkonsert, op. 26 (1944), en {{ill|Otmar Nussio|de|lt=Otmar Nussio}} sy Vioolkonsert (1959) aan haar opgedra |- | [[Olive Zorian|Zorian, Olive]] || || 1916 || Manchester, Engeland || 1965 || || Engels || Stigter van die [[Zorian Quartet]] |- | [[Louise Behrend|Behrend, Louise]] || || 1916/10/3 || Washington, DC, VSA || 2011/08/3 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Louis Persinger]] /<ref>[http://www.juilliard.edu/journal/violin-educator-louise-behrend-dies-94 doodsberig] www.juilliard.edu</ref> |- | [[Lyndall Hendrickson|Hendrickson, Lyndall]] || || 1917 || geb. Balaklava (Suid-Australië) || 2017/07/22 || Adelaide, Australië || Australies || Leerling van Ludwik Schwab / Bekende vioolpedagoog / Lid van AUSTA /<ref>[http://www.abc.net.au/gnt/history/Transcripts/s1217440.htm ABC-onderhoud], 2004</ref> |- | [[Dorothy DeLay|DeLay, Dorothy]] || || 1917/03/31 || Medicine Lodge, Kansas, VSA || 2002/03/24 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Mary Canberg|Canberg, Mary]] || || 1918 || Grand Rapids, Michigan, VSA || 2004/06/15 || West Nyack, New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Anne-Marie Gründer|Gründer, Anne-Marie]] || Anne-Marie Gründer || 1918/05/17 || Chexbres, Switserland || 1996/11/22 || Bern, Switserland || Switsers || Leerling van [[Carl Flesch]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1944 /<ref>{{Cite web |url=http://dbserv1-bcu.unil.ch/persovd/composvd.php?Code=G&Num=3973 |title=Franse biografie |access-date=13 September 2026 |archive-date=16 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616233933/http://dbserv1-bcu.unil.ch/persovd/composvd.php?Code=G&Num=3973 |url-status=dead }}</ref> |- | [[Carroll Glenn|Glenn, Carroll]] || Elizabeth Carroll Glenn || 1918/10/28 || Richmond, Virginia, VSA || 1983/04/25 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Édouard Dethier]] / Vrou en duetmaat van die pianis [[Eugene List]] |- | [[Rosemary Rapaport|Rapaport, Rosemary]] || Nancy Rosemary Peace Rapaport || 1918/03/19 || St Albans, Engeland || 2011/06/08 || Olney, Engeland || Engels || Leerling van [[Rowsby Woof]] en [[Frederick Grinke]] / lid van die Hallé Orchestra / het die Purcell School vir musikaal begaafde kinders gestig |- | {{ill|Wanda Luzzato|it|lt=Luzzato, Wanda}} || Wanda Luzzato, geb. Carpi || 1919/06/19 || Varese, Italië || 2002/09/25 || Milaan, Italië || Italiaans || Leerling van [[Jenő Hubay]], 1935 / [[Giorgio Federico Ghedini]] het sy ''Divertimento in D majeur, vir viool en orkes'' (1959/60) aan haar opgedra / <ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19640720&id=MX5VAAAAIBAJ&sjid=qpYDAAAAIBAJ&pg=7117,3492058 artikel oor die Australiese toer], 20 July 1964</ref><ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=6106 "Medaglia d'oro ai benemeriti della scuola della cultura e dell'arte"], 1987/07/27</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20041224055248/http://web.unife.it/utenti/gianluca.lavilla/Hubay.pdf "Wanda Luzzato, l'allieva italiana di Jenö Hubay", bl. 43 – kort biografie], 2003 web.unife.it</ref> |- | [[Ginette Neveu|Neveu, Ginette]] || || 1919/08/11 || Parys, Frankryk || 1949/10/28 || Asore, Portugal || Frans || Eerste prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1935 |- | [[Elizabeth Gilels|Gilels, Elizabeth]] || Elizaveta / Yelizaveta Gilels || 1919/09/30 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2008/03/13 || Moskou, Rusland || Russies || Leerling van [[Pyotr Stolyarsky]], Abram Yampolsky en Miron Polyakin / Suster van [[Emil Gilels]], vrou van [[Leonid Kogan]] |- | [[Nejiko Suwa|Suwa, Nejiko]] || geb. Nejiko Oga || 1920/01/23 || Tokio, Japan || 2012/03/6 || Tokio, Japan || Japannees || Leerling van [[Anna Bubnova-Ono]] /<ref name="violinist1">"Three Violin Maidens": [http://www.violinist.com/blog/Ku92me/20116/12394/ Deel 1]; [http://www.violinist.com/blog/Ku92me/20119/12655/ Deel 2]</ref> |- | [[Karen Tuttle|Tuttle, Karen]] || || 1920/03/28 || Lewiston, Idaho, VSA || 2010/12/16 || || Amerikaans || Het na die altviool oorgeskakel; leerling van [[William Primrose]] /<ref>[http://www.juilliard.edu/journal/remembering-karen-tuttle doodsberig] www.juilliard.edu</ref> |- | [[Margaret Pardee|Pardee, Margaret]] || || 1920/05/10 || Valdosta, Georgia, VSA || 2016/01/26 || Westbury, New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]], [[Sascha Jacobsen]], [[Albert Spalding]] en [[Louis Persinger]] |- | [[Kató Havas|Havas, Kató]] || || 1920/11/05 || Târgu Secuiesc, Roemenië (Transsilvanië/Hongarye) || 2018/12/31 || Londen || Hongaars-Brits || Pedagoog<ref>[http://www.katohavas.com/index.html Amptelike webwerf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210623154833/http://www.katohavas.com/index.html |date=23 Junie 2021 }} www.katohavas.com</ref> |- | [[Gabrielle Lengyel|Lengyel, Gabrielle]] || Gabriella / Gaby Lengyel || 1920/11/20 || Boedapest, Hongarye || 1993/03/22 || Parys || Hongaars-Frans || die laaste leerling van [[Jenő Hubay]] / het onder [[Ede Zathureczky]] studeer / toekennings: "[[Eduard Rémenyi]]-prys" (Boedapest, 1934); tweede plek, "Vienna Competition" (Wene, 1937); tweede plek, "International Long-Thibaud Competition" (Parys, 1946); die Hongaarse nasionale "Pro Arte"-medalje (Boedapest, 1947); Grand Prix, "Carl Flesch Competition" (Londen, 1948) / sy het in 'n duet saam met haar broer Attila ([[Atty Lengyel]]) opgetree en die Trio Lengyel gestig (saam met Atty, klavier, en [[Endre Lengyel]], tjello) |- | [[Aida Stucki|Stucki, Aida]] || || 1921/02/19 || Kaïro, Egipte || 2011/06/9 || Winterthur, Switserland || Switsers || <ref>[http://www.aida-stucki.com/index.php?go=bio&lang=en webwerf] www.aida-stucki.com</ref> |- | [[Lola Bobesco|Bobesco, Lola]] || Lola Violeta Ana-Maria Bobesco (Bobescu) || 1921/08/9 || Craiova, Roemenië || 2003/09/4 || Spa, België || Roemeens || |- | [[Miriam Solovieff|Solovieff, Miriam]] || || 1921/11/04 || San Francisco, Kalifornië, VSA || 2004/03/04 || Parys, Frankryk || Amerikaans || Leerling van [[Louis Persinger]] en [[Carl Flesch]] / soloviolis en pianis; het by die [[Hollywood Bowl]] gespeel |- | [[Fredell Lack|Lack, Fredell]] || || 1922/02/19 || Tulsa, Oklahoma, VSA || 2017/08/20 || Houston, Texas, VSA || Amerikaans || Bekende konsertsolis, opnamekunstenaar, kamermusikus en produktiewe onderwyser. Eienaar van die "Baron Deurbroucq"-[[Antonio Stradivari]] van 1727. Haar strykstok: [[François Tourte]]. |- | [[Lina Lama|Lama, Lina]] || || 1922/04/22 || Faenza, Italië || 2014/11/28 || Rome, Italië || Italiaans || violis en altviolis <ref>[https://web.archive.org/web/20150924005849/http://www.faenzanotizie.it/articoli/2014/12/01/scomparsa-a-roma-lina-lama-la-pi-grande-concertista-italiana-ed-europea-di-viola-del-900.html doodsberig (in Italiaans)]</ref> |- | [[Elisa Pegreffi|Pegreffi, Elisa]] || || 1922/06/10 || Genua, Italië || 2016/01/14 || Reggio Emilia, Italië || Italiaans || Leerling van [[Arrigo Serato]] / Vrou van [[Paolo Borciani]] en tweede viool van die [[Quartetto Italiano]],<ref>[https://web.archive.org/web/20090513133713/http://www.quartettoitaliano.com/Frames/index.html aantekening]</ref> / Besit twee viole van "[[Marino Capicchioni]]", uit 1942 en 1943 |- | [[Evi Liivak|Liivak, Evi]] || || 1924 || Viljandi, Estland || 1996 || New York, New York, VSA || Estnies-Amerikaans || Leerling van [[Ede Zathureczky]] en [[Max Strub]] / het in 1962 die "Lipiński"-Stradivarius van 1715 bekom /<ref>[https://aviolinslife.org/evi-liivak/ aantekening]</ref> |- | [[Anahid Ajemian|Ajemian, Anahid]] || || 1924/01/26 || Brooklyn, New York, VSA || 2016/06/13 || New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Edouard Dethier]] / het in die 1960's die ''Composers String Quartet'' gestig. |- | [[Zinaida Gilels|Gilels, Zinaida]] || Zinaida Grigoryevna Gilels || 1924/02/24 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2000/05/07 || VSA || Sowjet-Amerikaans || Leerling van [[Pyotr Stolyarsky]], [[Abram Yampolsky]] en [[David Oistrakh]] / Niggie van [[Elizabeth Gilels]] en [[Emil Gilels]] |- | [[Marcia Van Dyke|Van Dyke, Marcia]] || || 1924/03/26 || VSA || 2002/09/03 || VSA || Amerikaans || |- | [[Doreen Hall|Hall, Doreen]] || || 1924/05/24 || County Down, Noord-Ierland || 2025/01/19 || Toronto, Kanada || Kanadees || |- | [[Johanna Martzy|Martzy, Johanna]] || || 1924/10/26 || Timișoara, Transsilvanië || 1979/08/13 || Glarus, Switserland || Hongaars || Leerling van [[Jenő Hubay]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1947 /<ref>[https://www.bach-cantatas.com/Bio/Martzy-Johanna.htm aantekening]</ref> |- | [[Michèle Auclair|Auclair, Michèle]] || || 1924/11/16 || Parys, Frankryk || 2005/06/10 || Parys, Frankryk || Frans || Leerling van [[Jules Boucherit]], [[Boris Kamensky]] en [[Jacques Thibaud]] / Eerste prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1943 / Eerste prys, [[Geneva International Music Competition]], 1945 /<ref>[https://www.soundfountain.org/rem/remaucl.html webwerf] www.soundfountain.org</ref> |- | [[Maya Glezarova|Glezarova, Maya]] || || 1924/12/10 || Rusland || 2017/07/17 || Moskou, Rusland || Russies || Russiese vioolprofessor, leerling en assistent van [[Yuri Yankelevich]] /<ref>[https://www.thestrad.com/5888.article ''The Strad''-artikel oor haar 90ste verjaardag]</ref> |- | [[Elisabeth Cserfalvi|Cserfalvi, Elisabeth]] || Elise Cserfalvi || 1926 || Boedapest, Hongarye || 1970's? || Londen || Hongaars || Leerling van [[Ede Zathureczky]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1946 / Derde prys, [[Queen Elisabeth Music Competition]], 1951<ref>{{Cite web |url=http://cmireb.be/cgi?lg=fr&pag=1698&tab=102&rec=166&frm=0 |title=Cserfalvi-bladsy |access-date=13 September 2026 |archive-date=17 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117003054/http://cmireb.be/cgi?lg=fr&pag=1698&tab=102&rec=166&frm=0 |url-status=dead }}</ref> / Het in 1960, 1961 en 1964 by die "BBC Proms" gespeel / Haar duetmaat was die pianis [[Géza Frid]] / Vrou van {{ill|Árpád Gérecz|fr}}. |- | [[Iwamoto Mari|Mari, Iwamoto]] || Marry Esther || 1927/01/19 || Japan || 1979/05/11 || Tokio, Japan || Japannees || Leerling van [[Anna Bubnova-Ono]] en [[Louis Persinger]] /<ref name="violinist1"/> |- | [[Nona Liddell|Liddell, Nona]] || || 1927/06/09 || Ealing, Londen, Engeland || 2017/04/13 || || Engels || Leerling van [[Rowsby Woof]] / solis, leier van kamermusiekensembles en opvoeder |- | {{ill|Olga Kaverzneva|ru|Каверзнева, Ольга Викторовна|lt=Kaverzneva, Olga}} || Olga Viktorovna Kaverzneva || 1926/05/12 || Odesa, USSR || 2006/12/25 || Moskou, Rusland || Russies || Leerling van {{ill|Benjamin Z. Mordkovich|ru|Мордкович, Бениамин Зиновьевич}} en [[David Oistrakh]] |- | [[Anahit Tsitsikian|Tsitsikian, Anahit]] || Anahit Tsitsikyan || 1926/08/26 || Leningrad, USSR || 1999/05/2 || Jerewan, Armenië || Armeens || <ref>[https://web.archive.org/web/20091130195711/http://www.anahitculturalfoundation.com/ Anahit Tsitsikian Cultural Foundation]</ref> |- | [[Ara Zerounian|Zerounian, Ara]] || || 1926/11/26 || Detroit, Michigan, VSA || 2012/10/29 || Ridgefield, Connecticut, VSA || Amerikaans-Armeens || <ref>[http://www.ekfh.net/webcast/7355 doodsberig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123121259/https://www.ekfh.net/webcast/7355 |date=23 Januarie 2025 }} www.ekfh.net</ref> |- | [[Sonya Monosoff|Monosoff, Sonya]] || || 1927 || VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Louis Persinger]] / Pionier van die barokviool /<ref>[https://music.cornell.edu/people/faculty/profile/sonya-monosoff/ Cornell.edu-profiel]</ref> |- | [[Marta Hidy|Hidy, Marta]] || || 1927/01/11 || Boedapest, Hongarye || 2010/11/4 || Hamilton, Kanada || Hongaars-Kanadees || Leerling van [[Ede Zathureczky]], [[Leo Weiner]] en [[Zoltán Kodály]] / Eerste prys, ''die Franz Liszt-akademie se Remenyi-kompetisie'', 1943 / Toekenning, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 /<ref>[http://www.thespec.com/whatson-story/2175712-marta-hidy-left-her-musical-mark/ doodsberig] www.thespec.com</ref> |- | [[Helen Kwalwasser|Kwalwasser, Helen]] || || 1927/10 || VSA || 2017 || VSA || Amerikaans || Leerling van [[Efrem Zimbalist, Sr.]] en [[Ivan Galamian]] / Vioolpedagoog |- | [[Patricia Travers|Travers, Patricia]] || || 1927/12/5 || Clifton, New Jersey, VSA || 2010/02/9 || Clifton, New Jersey, VSA || Amerikaans || Het die "Tom Taylor"-Stradivarius van 1732 bespeel / Ná 1951 het sy opgehou om konserte te gee |- | {{ill|Olha Parchomenko|de||uk|Пархоменко Ольга Михайлівна|lt=Parkhomenko, Olha}} || Olha Parkhomenko || 1928/04/7 || Kiëf, Oekraïne, USSR || 2011/06/5 || USSR || Oekraïens || Leerling van [[David Oistrakh]] / Derde prys ex aequo, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 |- | [[Klara Berkovich|Berkovich, Klara]] || Klara Yefimovna Berkovich / geb. Klara Gordion || 1928/05/19 || Odesa, Oekraïne, USSR || leef nog || Baltimore, Maryland, VSA || Russies-Amerikaans || |- | [[Beryl Kimber|Kimber, Beryl]] || || 1928/06/03 || Perth, Australië || 2022/11/25 || Sydney, Australië || Australies || Leerling van [[David Oistrakh]] / Onderskeidingsprys by die eerste [[Tchaikovsky International Competition]], 1958 /<ref>[https://www.adelaide.edu.au/adelaidean/issues/24441/news24506.html aantekening] / [https://www.adelaide.edu.au/adelaidean/image8539/alumni.jpg.html foto]</ref> |- | {{ill|Marie Leonhardt|de|lt=Leonhardt, Marie}} || geb. Marie Amsler || 1928/11/06 || Nederland || 2022/07/23 || Amsterdam || Nederlands || Barokviool / Leerling van [[Max Rostal]] / Vrou van [[Gustav Leonhardt]] |- | [[Nelli Shkolnikova]] || Nelly Chkolnikova / Nelli Efimovna Shkolnikova || 1928/07/8 || Zolotonosha, Oekraïne, USSR || 2010/02/2 || Melbourne, Australië || Russies || Leerling van [[Yuri Yankelevich]] / Eerste groot prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1953 |- | [[Camilla Wicks|Wicks, Camilla]] || Camilla Dolores Wicks || 1928/08/9 || Long Beach, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans-Noors || <ref>[https://www.camillawicks.com Amptelike webwerf] www.camillawicks.com</ref> |- | [[Ida Haendel|Haendel, Ida]] || || 1928/12/15 || Chelm, Pole || 2020/07/1 || Londen, Engeland || Engels || Leerling van [[Carl Flesch]] en [[Gheorghe Enescu]] / Sewende prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1935 |- | [[Claire Hodgkins|Hodgkins, Claire]] || || 1929 || Portland, Oregon, VSA || 2011 || Thousand Oaks, Kalifornië, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Jascha Heifetz]] / internasionale violis, opvoeder, kamermusikus en stigter van die Jascha Heifetz Society |- | [[Barbara Penny]] || || 1929 || || 2007 || || Brits || Die eerste vrou wat in die strykafdeling van die Royal Philharmonic Orchestra gespeel het |- | [[Wanda Wiłkomirska|Wiłkomirska, Wanda]] || Wanda Wilkomirska || 1929/01/11 || Warskou, Pole || 2018/05/01 || Australië || Pools || Tweede prys (ex aequo), [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 / Lid van die "Wilkomirski-trio" (Kazimierz Wilkomirski (klavier), Maria (tjello) en Wanda Wilkomirska) / Speel op 'n viool van Pietro Guarneri, Venesië, uit 1734. |- | [[Rosa Fain|Fain, Rosa]] || Roza Fajn || 1929/01/19 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2025/02/10 || || Russies || Leerling van [[David Oistrakh]] / Eerste prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1957<ref>[https://www.wieniawski.com/rosa_fain.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> |- | [[Flora Elphège|Elphège, Flora]] || || 1930's? || Grenoble, Frankryk || leef nog? || Grenoble, Frankryk || Frans || Bekende vioolpedagoog / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1954 /<ref>[http://genevieve.eustache.free.fr/press/press_francais.html koerantartikel + foto], 1957</ref> / Klaviertrio: Jean Martin (klavier), Flora Elphège (viool), Claude Burgos (tjello) /<ref>[http://www.ina.fr/audio/PHD99244618 ina.fr – oudiogreep], 1973/09/12</ref> |- | [[Diana Steiner|Steiner, Diana]] || || 1932 || VSA || leef nog || VSA || Amerikaans || suster van die tjellis en dirigent [[Frances Steiner]] /<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2206&dat=19540726&id=OSwyAAAAIBAJ&sjid=fOgFAAAAIBAJ&pg=5948,2529805 ''The Miami News'', konsertresensie, 1954]{{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Norma Varga|Varga, Norma]] || geb. Norma Jones || 1936 || Engeland || 2012 || VSA || Engels || Leerling van [[Isolde Menges]] / Vrou van die violis Ruben Varga (1928-1984) / Moeder van die violis Rachel Varga / Moeder van die komponis David Varga /<ref>{{Cite web |url=http://belleartiny.com/normavarga.html |title=biografie |access-date=13 September 2026 |archive-date= 5 Mei 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140505170147/http://belleartiny.com/normavarga.html |url-status=dead }}</ref> |- | [[Tutter Givskov|Givskov, Tutter]] || Tutter Ellen Margrethe Givskov || 1930/04/30 || Kopenhagen, Denemarke || leef nog || || Deens || Leerling van Thorvald Nielsen en Erling Bloch / leier van die Tivoli Symphony Orchestra / stigter van die Copenhagen String Quartet |- | [[Alice Harnoncourt|Harnoncourt, Alice]] || geb. Alice Hoffelner || 1930/09/26 || Wene, Oostenryk || leef nog || Wene || Oostenryks || Barokviool / Vrou van [[Nikolaus Harnoncourt]] |- | [[Betty-Jean Hagen|Hagen, Betty-Jean]] || Betty-Jeanne Hagen || 1930/10/17 || Edmonton, Kanada || 2016/12/29 || || Kanadees || Leerling van Ludwig Becker en [[Ivan Galamian]] / Derde Grand Prix, ''Concours Long-Thibaud'', 1951 (toe [[Ivry Gitlis]] vyfde was) /<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/betty-jean-hagen-emc/ |title=biografie (The Canadian Encyclopedia) |access-date=13 September 2026 |archive-date=21 Februarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250221060841/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/betty-jean-hagen-emc |url-status=dead }}</ref> |- | [[Priscilla Paetsch|Paetsch, Priscilla]] || Priscilla McClure Johnson Paetsch || 1931/11/18 || Evanston, Illinois, VSA || 2017/07/19 || Colorado Springs, VSA || Amerikaans || Violis, altviolis, kamermusikus en opvoeder |- | [[Marie Claude Theuveny|Theuveny, Marie Claude]] || Marie-Claude Theuveny-Petit || 1931 || Parys, Frankryk || 2012/07/23 || Parys, Frankryk || Frans || Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1948 /<ref>[http://www.musimem.com/theuveny_mc.htm Kort biografie]</ref> |- | [[Dina Schneidermann|Schneidermann, Dina]] || || 1931? || Odesa, Oekraïne || 2016/08/09 || Uppsala, Swede || Oekraïens-Bulgaars-Sweeds || Leerling van [[David Oistrakh]] / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1960 / Het Paganini se "[[Il Cannone Guarnerius|Il Cannone]]" van Giuseppe Guarneri del Gesù, 1743, bespeel |- | [[Huguette Fernández|Fernández, Huguette]] || Fernandez Huguette / geb. Delsol || 1932 || Spanje || 2012/12/10 || Decazeville, Frankryk || Frans || Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1950 / Tot 1969 konsertmeester van die ''Orchestre de chambre [[Jean-François Paillard]]'' /<ref>[http://www.dansnoscoeurs.fr/huguette-fernandez/568973 doodsberig] www.dansnoscoeurs.fr</ref> |- | [[Susanne Lautenbacher|Lautenbacher, Susanne]] || Suzanne or Susi Lautenbacher || 1932/04/19 || Augsburg, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Karl Freund]] en, kortliks, van [[Henryk Szeryng]] |- | [[Liliane Garnier|Garnier, Liliane]] || || 1932/09/13 || Dijon, Frankryk || leef nog || || Frans || <ref>[https://fondationgarnierlesage.ca/Fondation_Garnier-Le_Sage/Liliane_Garnier.html aantekening]</ref> |- | {{ill|Marina Yashvili|ru|Яшвили, Маринэ Луарсабовна|lt=Yashvili, Marina}} || Jasvili (Iashvili) Marine Luarsabovna || 1932/10/2 || Tbilisi, Georgië, USSR || 2012/07/9 || Moskou, Rusland || Russies || Leerling van [[Konstantin Mostras]] / Derde prys ex aequo, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952 /<ref>[http://www.thestrad.com/latest/news/marina-yashvili-violin-teacher-who-taught-at-the-moscow-conservatoire-dies ''The Strad'' – doodsberig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414094220/http://www.thestrad.com/latest/news/marina-yashvili-violin-teacher-who-taught-at-the-moscow-conservatoire-dies |date=14 April 2014 }} www.thestrad.com</ref> |- | [[Sandra Berkova|Berkova, Sandra]] || Saundra Berkova / geb. Maazel / Sandra Macaulay || 1933 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || 1978/01/11 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || Amerikaans || Dogter van die violis [[Frances Berkova]] / Niggie van die dirigent [[Lorin Maazel]] /<ref>[http://latimesblogs.latimes.com/thedailymirror/harbor_division/ artikel, 1957/05/6]</ref><ref>"The careers of Frances (née Berkowitz) & Saundra Berkova (née Maazel), mother and daughter", ''The Strad'', February 1990</ref> |- | [[Blanche Tarjus|Tarjus, Blanche]] || || 1933 || Frankryk || 1990 || Frankryk || Frans || Leerling van [[René Benedetti]], [[Gheorghe Enescu]] en [[Alice Pashkus]] / Derde prys ex aequo, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1952<ref>[https://www.wieniawski.com/tarjus_blanche.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> / Tweede prys, [[Geneva International Music Competition]], 1952 / Tweede prys ex aequo, 'Concours Marguerite Long-Jacques Thibaud', 1953 /<ref>[https://fultonhistory.com/newspaper%208/Niagara%20Falls%20NY%20Gazette/Niagara%20Falls%20NY%20Gazette%201954%20jan-Feb%20Grayscale/Niagara%20Falls%20NY%20Gazette%201954%20jan-Feb%20Grayscale%20-%201051.pdf artikel], 1954/02/13</ref> |- | [[Margit Spirk|Spirk, Margit]] || || 1933/04/12 || Trento, Italië || leef nog || || Italiaans || Leerling van [[Sandor Vegh]] en [[Váša Příhoda]] /<ref>[http://www.premiopaganini.it/archivio/popup/curriculum/margit_spirk_eng.htm kort biografie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924081218/http://www.premiopaganini.it/archivio/popup/curriculum/margit_spirk_eng.htm |date=24 September 2015 }} www.premiopaganini.it</ref> |- | [[Ursula Bagdasarjanz|Bagdasarjanz, Ursula]] || || 1934 || Winterthur, Switserland || leef nog || || Switsers || Leerling van [[Aida Stucki]], [[Marcel Reynal]], [[Sándor Végh]], [[Joseph Calvet]] en [[Max Rostal]] |- | [[Ayla Erduran|Erduran, Ayla]] || || 1934/09/22 || Istanboel, Turkye || 2025/01/07 || || Turks || Leerling van Karl Berger, [[Ivan Galamian]], [[Zino Francescatti]] en [[David Oistrakh]] / Vyfde prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1957<ref>[https://www.wieniawski.com/erduran_ayla.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> / ''iKSV-toekenning 2007''<ref>{{Cite web |url=http://muzik.iksv.org/en/awards/honoraryawards/46 |title=iKSV 2007 |access-date=13 September 2026 |archive-date=22 Desember 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222051011/http://muzik.iksv.org/en/awards/honoraryawards/46 |url-status=dead }}</ref> |- | [[Christa Ruppert|Ruppert, Christa]] || Christa Ruppert Leira || 1935/04/02 || Frankfurt, Duitsland || 2010/05/06 || Cascais, Portugal || Duits-Portugees || Leerling van [[Ricardo Odnoposoff]] en [[Oskar Back]] / konsertsolis in verskeie Europese stede / in Lissabon konsertmeester van die Nasionale Radio-orkes |- | [[Jadwiga Kaliszewska|Kaliszewska, Jadwiga]] || || 1936 || Warskou, Pole || 2012 || Poznań, Pole || Russies || Leerling van [[Eugenia Umińska]] / Toekenning, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1962<ref>[https://www.wieniawski.com/kaliszewska_jadwiga.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> |- | [[Suna Kan|Kan, Suna]] || || 1936/10/21 || Adana, Turkye || 2023/06/11 || || Turks || |- | [[Nina Beilina|Beilina, Nina]] || Nina Michailowna Beilina / Nina Beilina-Chudnovsky || 1937 || Odesa, Oekraïne, USSR || 2018 || New York, VSA || Russies-Amerikaans || Leerling van [[Abram Yampolsky]] en [[David Oistrakh]] / [[Alfred Schnittke]] het sy ''Suite in the Old Style'' (1972) en [[Boris Tischenko]] sy ''Vioolfantasie, op. 118'' (1994), aan haar opgedra /<ref>[http://www.violinist.com/blog/laurie/200810/9159/ onderhoud, 2008] / [http://www.bachanalia.org/nina_beilina.html aantekening] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220072643/http://www.bachanalia.org/nina_beilina.html |date=20 Desember 2014 }}</ref> |- | [[Carmel Kaine|Kaine, Carmel]] || || 1937/03/22 || Wagga Wagga, Nieu-Suid-Wallis, Australië || 2013/04/21 || || Australies || Leerling van [[Ivan Galamian]] / solis en kamermusikus / opnamekunstenaar en opvoeder |- | [[Edith Peinemann|Peinemann, Edith]] || || 1937/03/3 || Mainz, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Max Rostal]] |- | [[Almita Vamos|Vamos, Almita]] || || 1938 || VSA || leef nog || || Amerikaans || Vrou van die vioolpedagoog [[Roland and Almita Vamos|Roland Vamos]] |- | [[Zoya Petrosyan|Petrosyan, Zoya]] || [[Isabella Petrosian]] || 1939 || Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van [[David Oistrakh]] / Vierde prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1962<ref>[https://www.wieniawski.com/isabella_petrosian.html Wieniawski-kompetisie, aantekening] www.wieniawski.com</ref> |- | [[Nell Gotkovsky|Gotkovsky, Nell]] || || 1939/09/26 || Parys, Frankryk || 1997/07/15 || Brigham, Utah, VSA || Frans || <ref>[https://web.archive.org/web/20140413154833/http://www.deseretnews.com/article/128256/VIRTUOSO-VIOLINIST-COMES-TO-Y-TO-START-A-SIMPLER-LIFE.html aantekening]</ref><ref>[http://newsok.com/france-honors-tulsa-musician/article/2088098 'Chevalier des Arts and Letters']</ref> |- | [[Shirley Givens|Givens, Shirley]] || || 1940's? || Louisville, Kentucky, VSA || leef nog || New York, New York, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] / Bekende vioolpedagoog aan die [[Juilliard-skool]] / Vrou van die tjellis en dirigent [[Harry Wimmer]] /<ref>[http://www.cantonrep.com/x1701874124/Musical-homecoming-Violinist-Shirley-Givens-will-give-Julliard-recital-in-Louisville/?Start=1 aantekening]</ref> |- | [[Yuriko Kuronuma|Kuronuma, Yuriko]] || || 1940/06/04 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Bekroonde Japannese violis |- | [[Maryvonne Le Dizès|Le Dizès, Maryvonne]] || || 1940 || Frankryk || 2024 || Parys, Frankryk || Frans || Eerste prys, [[Paganini Competition]], 1962 / Aktief by die [[Ensemble Intercontemporain]] /<ref>[http://lamiresol.free.fr/spip/spip.php?article15 Franse onderhoud]</ref> |- | [[Carmencita Lozada|Lozada, Carmencita]] || || 1940 || Manila, Filippyne || 2006/08/15 || Pasig, Filippyne || Filippyns || Leerling van [[Ricardo Odnoposoff]] in Salzburg; nadat sy aan die musiekskool in Wene gegradueer het, het sy na Nederland verhuis en haar in Januarie 1964 daar gevestig. In 1975 het sy na Duitsland getrek en oor 'n tydperk van 30 jaar in Europa, die Verenigde State, Kanada en Asië opgetree. Pryse by die [[Paganini Competition]]: vierde ex aequo, 1956; tweede ex aequo, 1961 /<ref>[https://news.google.com/newspapers?nid=2479&dat=20060818&id=_FM1AAAAIBAJ&sjid=ZiUMAAAAIBAJ&pg=2940,19828077 doodsberig] via news.google.com</ref> |- | [[Yu Lina]] || || 1940 || Nigbo, China || leef nog || || Sjinees || Solis en opvoeder |- | [[Iona Brown|Brown, Iona]] || || 1941/01/07 || Salisbury, Engeland || 2004/06/05 || Salisbury, Engeland || Engels || Konsertmeester en musiekdirekteur van die Academy of St Martin in the Fields, die Norwegian Chamber Orchestra en die Los Angeles Chamber Orchestra |- | [[Masuko Ushioda|Ushioda, Masuko]] || || 1942/04/04 || Shenyang, Mantsjoerye || 2013/05/28 || Boston, Massachusetts, VSA || Japannees || |- | [[Birgitte Alsted|Alsted, Birgitte]] || || 1942/06/15 || Odense, Denemarke || leef nog || || Deens || Opgelei aan die Koninklike Deense Musiekakademie / violis in die Deense Nasionale Simfonieorkes |- | [[Jenny Abel|Abel, Jenny]] || || 1942/11/13 || Bredstedt, Kreis Husum, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Max Rostal]] en [[Henryk Szeryng]] / Duet saam met die pianis [[Roberto Szidon]] /<ref>{{Cite web |url=http://www.conductor.de/neu/english/e_instrumentalisten/e_abel_bio.html |title=aantekening |access-date=13 September 2026 |archive-date=31 Augustus 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160831093902/http://www.conductor.de/neu/english/e_instrumentalisten/e_abel_bio.html |url-status=dead}}</ref> |- | [[Helen Armstrong|Armstrong, Helen]] || || 1943/08/09 || Rockford, Illinois, VSA || 2006/04/28 || Greenwich, Connecticut, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Eszter Perenyi|Perenyi, Eszter]] || || 1943/12/15 || Boedapest, Hongarye || leef nog || || Hongaars || Klassieke violis en opvoeder |- | [[Renate Spitzner|Spitzner, Renate]] || || 1943/05/28 || Praag, Tsjeggo-Slowakye || leef nog || Wene, Oostenryk || Oostenryks || Violis, komponis, opvoeder / stigter van die Musiek-sosiale Metode |- | [[Takako Nishizaki|Nishizaki, Takako]] || || 1944/04/14 || Japan || leef nog || Hongkong || Japannees || Leerling van [[Joseph Fuchs]] / Eggenoot van [[Klaus Heymann]], eienaar van die platemaatskappy "Naxos" |- | [[Lydia Mordkovitch|Mordkovitch, Lydia]] || geb. Lydia Shtimerman || 1944/04/30 || Saratov, Rusland || 2014/12/09 || Londen, Engeland || Russies-Brits || Leerling van [[David Oistrakh]] / Vyfde prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1969 |- | [[Renate Eggebrecht|Eggebrecht, Renate]] || || 1944/08/12 || Selent, Sleeswyk-Holstein, Duitsland || leef nog || || Duits || |- | [[Ana Chumachenco|Chumachenco, Ana]] || Chumachenko || 1945/06/23 || Padua, Italië || leef nog || || Italiaans-Duits || Het onder [[Ljerko Spiller]], [[Yehudi Menuhin]], [[Joseph Szigeti]] en [[Sandor Vegh]] studeer / Gee onderrig aan die "Kronberg Academy" |- | [[Catherine Lara|Lara, Catherine]] || gebore Catherine Bodet || 1945/05/17 || Poissy, Frankryk || leef nog || || Frans || oorspronklik klassieke violis en kamermusikus / het die Lara Quartet gestig / speel nou hoofsaaklik neoklassieke musiek, rock en pop |- | [[Stoika Milanova|Milanova, Stoika]] || || 1945/08/05 || Plovdiv, Bulgarye || leef nog || || Bulgaars || Leerling van [[David Oistrakh]] / Tweede prys in die [[Queen Elisabeth Competition]], 1967<ref>{{cite encyclopedia |author=Milena Bozhikova |title=Milanova, Stoyka |encyclopedia=[[Grove Music Online]] |date=13 January 2015 |publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.2274152}}</ref> |- | [[Lucy van Dael|Dael, Lucy van]] || || 1946 || Amsterdam, Nederland || leef nog || || Nederlands || Barokviool |- | [[Tatiana Grindenko|Grindenko, Tatiana]] || Tatjana Grindenko || 1946/03/29 || Charkif, Oekraïne, USSR || leef nog || || Russies || Eerste prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1972 |- | [[Liana Isakadze|Isakadze, Liana]] || || 1946/08/02 || Tbilisi, Georgië || leef nog || || Georgies || <ref>[http://lianaisakadze.com/ amptelike webwerf] lianaisakadze.com</ref> |- | [[Miriam Fried|Fried, Miriam]] || || 1946/09/09 || Satu Mare, Roemenië || leef nog || || Israelies || Leerling van [[Alice Fenyves]], [[Josef Gingold]] en [[Ivan Galamian]] / Eerste prys, [[Paganini Competition]], 1968; eerste prys, Grand Prix International Reine Elisabeth, 1971 |- | [[Chiara Banchini|Banchini, Chiara]] || || 1946/10/07 || Lugano, Switserland || leef nog || || Switsers || Barokviool |- | [[Yūko Shiokawa|Shiokawa, Yūko]] || || 1946/06/01 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Student van Eugen Cremer / Internasionale solis saam met vooraanstaande orkeste / kamermusikus en resitaalkunstenaar |- | Kakudo, Kaoru || || 1947 || Japan || 2004/04/05 || Rotterdam, Nederland || Japannees || Leerling van [[Ivan Galamian]] / Ook konsertmeester van die [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]] |- | [[Jela Špitková|Spitková, Jela]] || || 1947/01/01 || Nové Mesto nad Váhom, Tsjeggo-Slowakye || leef nog || || Slowaaks-Oostenryks || Leerling van [[Ricardo Odnoposoff]] en [[Igor Oistrakh]] |- | Bernard, Claire || || 1947 || Rouen, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Henryk Szeryng]] / Eerste prys, [[George Enescu Festival|George Enescu International Competition]], 1964 / <ref>{{Cite web |url=http://www.ensemble-lestempsmodernes.com/index.php?option=com_content&view=article&id=64:claire-bernard-en&catid=13&Itemid=160&lang=en |title=aantekening |access-date=13 September 2026 |archive-date=23 Januarie 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123092545/http://www.ensemble-lestempsmodernes.com/index.php?option=com_content&view=article&id=64:claire-bernard-en&catid=13&Itemid=160&lang=en |url-status=dead}}</ref> / Het 'n "Giuseppe Guarnieri" van 1741 besit /<ref>{{Cite web |url=http://www.ellenmoysan.fr/entrevue-avec-claire-bernard-27-02-2012-paris/ |title=onderhoud in Frans, 2012 |access-date=13 September 2026 |archive-date=29 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140429050833/http://www.ellenmoysan.fr/entrevue-avec-claire-bernard-27-02-2012-paris/ |url-status=dead }}</ref> |- | [[Gwen Thompson|Thompson, Gwen]] || Gwendoline Linda Louise Thompson || 1947/03/30 || Winnipeg, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Ivan Galamian]] |- | [[Kyung-Wha Chung|Chung, Kyung-Wha]] || || 1948/03/26 || Seoel, Suid-Korea || leef nog || || Koreaans || Leerling van [[Ivan Galamian]] / Eerste prys, "Leventritt International Competition", 1967 |- | [[Ani Kavafian|Kavafian, Ani]] || || 1948/05/10 || Istanboel, Turkye || leef nog || || Amerikaans-Armeens || Leerling van [[Ara Zerounian]], [[Mischa Mischakoff]] en [[Ivan Galamian]] / professor in viool aan die Yale-universiteit / speel op die "Muir McKenzie"-Stradivarius-viool van 1736 |- | [[Cornelia Vasile|Vasile, Cornelia]] || || 1948/12/10 || Timişoara, Roemenië || 2010/09/01 || München, Duitsland || Roemeens || Leerling van [[Ivry Gitlis]] in Salzburg en Parys, 1969-70 /<ref>{{Cite web |url=http://www.suplimentuldecultura.ro/index/continutArticolNrIdent/Rubrici/8965 |title=artikel |access-date=13 September 2026 |archive-date=18 Oktober 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018155449/http://www.suplimentuldecultura.ro/index/continutArticolNrIdent/Rubrici/8965 |url-status=dead}}</ref> / het in 1969 Paganini se 24 Capricci vir DGG se 'Debut Collection' opgeneem /<ref>[https://www.capriccio-kulturforum.de/index.php?thread/7349-cornelia-vasile-memorial-f%C3%BCr-eine-geigerin-und-erinnerung-an-einen-fall/ Cornelia Vasile – Memorial for a violinist and memory of a case]</ref> |- | [[Emmy Verhey|Verhey, Emmy]] || || 1949/03/13 || Amsterdam, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Herman Krebbers]], [[Wolfgang Schneiderhan]] en [[David Oistrakh]] |- | [[Jeanne Lamon|Lamon, Jeanne]] || || 1949/08/14 || New York, New York, VSA || 2021/06/20 || Ontario, Kanada || Amerikaans || Barokviool / Leerling van [[Robert Koff]] en [[Herman Krebbers]] |- | [[Edith Volckaert|Volckaert, Edith]] || || 1949/08/27 || Gent, België || 1992/07/02 || Parys, Frankryk || Belgies || |- | [[Mariana Sîrbu|Sîrbu, Mariana]] || Mariana Sirbu || 1950's? || Iaşi, Roemenië || 2023/08/01 || || Roemeens || Leerling van [[Ştefan Gheorghiu|Stefan Gheorghiu]] / eerste viool van die [[Academica String Quartet]] en die [[Quartetto Stradivari]] / Vrou van die tjellis [[Mihai Dancila]] en moeder van die violis [[Cristina Dancila]] / Speel op die "Conte de Fontana, Peterlongo, Oistrakh"-Stradivari van 1702 |- | [[Sylvie Gazeau|Gazeau, Sylvie]] || || 1950/01/30 || Orléans, Frankryk || leef nog || || Frans || |- | [[Micaela Comberti|Comberti, Micaela]] || || 1952/09/28 || Londen, Engeland || 2003/03/04 || || Engels || Leerling van [[Manoug Parikian]] en [[Sándor Végh]] / het in 'n aantal ensembles gespeel / laaste optrede in 2003 |- | [[Silvia Marcovici|Marcovici, Silvia]] || || 1952/01/30 || Bacău, Roemenië || leef nog || Straatsburg, Frankryk || Roemeens || Tree internasionaal as solis op / ook kamermusikus, resitaalkunstenaar en opvoeder |- | [[Elizabeth Wallfisch|Wallfisch, Elizabeth]] || geb. Elizabeth Hunt || 1952/01/28 || Australië || leef nog || || Engels || Barokviool / Vrou van die tjellis [[Raphael Wallfisch]] /<ref>[https://www.elizabethwallfisch.com/ amptelike webwerf] www.elizabethwallfisch.com</ref> |- | [[Silvia Marcovici|Marcovici, Silvia]] || || 1952/01/30 || Bacău, Roemenië || leef nog || Graz, Oostenryk || Roemeens || Leerling van [[Ştefan Gheorghiu|Stefan Gheorghiu]] / Tweede prys, [[Long-Thibaud-Crespin Competition|Long-Thibaud Competition]], 1969 |- | [[Ida Kavafian|Kavafian, Ida]] || || 1952/10/29 || Istanboel, Turkye || leef nog || || Amerikaans-Armeens || Leerling van [[Ara Zerounian]], [[Mischa Mischakoff]] en [[Ivan Galamian]] |- | [[Monica Huggett|Huggett, Monica]] || || 1953/05/16 || Londen, Engeland || leef nog || || Engels || Barokviool / Leerling van [[Manoug Parikian]], [[Kato Havas]] en [[Sigiswald Kuijken]] |- | [[Vanya Milanova|Milanova, Vanya]] || || 1954/01/12 || Bulgarye || leef nog || || Bulgaars || Derde prys, "Paganini International Competition", 1973 / een van die eerste vroulike violiste wat Paganini se 24 Capricci opgeneem het – LP Simax PS 1020 (p) 1985 |- | [[Alison Bury|Bury, Alison]] || || 1954/01/20 || Woking, Engeland || leef nog || || Brits || Leier van die [[English Baroque Soloists]] (1983-2008) / medeleier van die [[Orchestra of the Age of Enlightenment]]<ref>Lucy Robinson (2001). Bury, Alison (Margaret). ''[[Grove Music Online]]'' (Oxford University Press) {{doi|10.1093/gmo/9781561592630.article.53208}}</ref> |- | [[Shizuka Ishikawa|Ishikawa, Shizuka]] || || 1954 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Tweede prys, [[Henryk Wieniawski Violin Competition]], 1972 |- | [[Madeleine Carruzzo|Carruzzo, Madeleine]] || || 1956 || Sion, Switserland || leef nog || || Switsers || Leerling van [[Tibor Varga]] / eerste vrou wat deur die Berlynse Filharmoniese Orkes aangestel is |- | [[Wilma Smith|Smith, Wilma]] || || 1956 || Fidji || leef nog || || Fidjiaans / Nieu-Seelands || Leerling van [[Dorothy DeLay]] en [[Louis Krasner]] / stigter van die New Zealand String Quartet / konsertmeester van die New Zealand Symphony Orchestra |- | [[Stephanie Chase|Chase, Stephanie]] || Lynnette Seah Mei Tsing / gebore Seah Mei Tsing || 1957 || Evanston, Illinois, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Arthur Grumiaux]] / konserte en resitale in die VSA en Meksiko / opnamekunstenaar en opvoeder |- | [[Lynnette Seah|Seah, Lynnette]] || || 1957 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Leerling van [[Goh Soon Tioe]] / medeleier van die Singapore Symphony Orchestra / solis en resitaalkunstenaar |- | [[Petra Müllejans|Müllejans, Petra]] || || 1959 || Düsseldorf, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Rainer Kussmaul]] / spesialis in die barokviool / opvoeder |- | [[Viktoria Mullova|Mullova, Viktoria]] || Viktoria Yurievna Mullova || 1959/11/27 || Zhukovsky, Moskou, Rusland || leef nog || Londen, Engeland || Russies || Leerling van [[Leonid Kogan]] / Speel op die "Jules Falk"-Stradivari van ca. 1723 en 'n "Giovanni Battista Guadagnini" van ca. 1750 |- | [[Stevie Wishart|Wishart, Stevie]] || || 1959 || Verenigde Koninkryk || leef nog || || Engels || Violis en komponis wat in vroeë musiek en die Middeleeuse viool spesialiseer / lid van die ensemble Sinfonye / opnamekunstenaar |- | [[Chantal Juillet|Juillet, Chantal]] || || 1960/12/19 || Montreal, Kanada || leef nog || || Kanadees || Bekroonde jong klassieke violis / het die Saratoga Chamber Music Festival gestig / opvoeder |- | [[Florence Malgoire|Malgoire, Florence]] || || 1960/03/09 || Dugny, Frankryk || leef nog || || Frans || Barokviool / Leerling van [[Sigiswald Kuijken]] / dogter van [[Jean-Claude Malgoire]] |- | [[Vera Tsu Weiling|Weiling, Vera Tsu]] || Vera Tsu / Vera Tsu Wei Ling || 1960 || Shanghai, China || leef nog || || Sjinees || Vooraanstaande klassieke violis / het onder die Kulturele Revolusie gely / het in Amerika onder [[Daniel Heifetz]] studeer / solis en kamermusikus / opvoeder |- | [[Nadja Salerno-Sonnenberg|Salerno-Sonnenberg, Nadja]] || geb. Nadja Rose Catherine Salerno-Sonnenberg || 1961/01/10 || Rome, Italië || leef nog || || Italiaans-Amerikaans || Leerling van [[Dorothy DeLay]] |- | [[Dylana Jenson|Jenson, Dylana]] || || 1961/05/14 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || leef nog || Grand Rapids, Michigan, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Nathan Milstein]] en [[Josef Gingold]] |- | [[Michaela Paetsch|Paetsch, Michaela]] || Michaela Paetsch Neftel || 1961/11/12 || Colorado Springs, Colorado, VSA || leef nog || Bern, Switserland || Amerikaans || |- | [[Angèle Dubeau|Dubeau, Angèle]] || || 1962/03/24 || Saint-Norbert, Quebec || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Dorothy DeLay]] / internasionale uitvoerende kunstenaar, opnamekunstenaar en omroeper vir Radio-Canada |- | [[Mari Kimura|Kimura, Mari]] || Kimura Mari || 1962 || Japan || leef nog || || Japannees || Violis en komponis / opvoeder / opnamekunstenaar |- | [[Maria Newman|Newman, Maria]] || Maria Louise Newman || 1962/01/18 || Los Angeles, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans || Violis, altviolis, komponis, dirigent, verwerker |- | [[Anne-Sophie Mutter|Mutter, Anne-Sophie]] || || 1963/06/29 || Rheinfelden, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van {{ill|Erna Honigberger|de}} en [[Aida Stucki]] / Besit die "Emiliani"-Stradivari van 1703 (geskenk van Karajan, 1979) en die "Lord Dunn-Raven"-Stradivari van 1710 (wat aan Jelly d'Arányi behoort het) |- | [[Jane Peters|Peters, Jane]] || || 1963 || Adelaide, Australië || leef nog || || Australies || Violis / Kunsambassadeur vir Australië |- | [[Kate Buchdahl|Buchdahl, Kate]] || || 1964/09/30 || Canberra, Australië || 1992/12/10 || || Australies || Leerling van [[Sándor Végh]] / het internasionaal getoer |- | [[Brigitte Rolland|Rolland, Brigitte]] || || 1964/19/08 || Montreal, Kanada || leef nog || || Australies || Leerling van [[Mildred Goodman]] en [[Rodney Friend]] / solis en resitaalkunstenaar |- | [[Anne Gravoin|Gravoin, Anne]] || || 1965/11/04 || Montauban, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Gérard Poulet]] / solis en kamermusikus / het die Régie Orchestre gestig |- | [[Tasmin Little|Little, Tasmin]] || || 1965/05/13 || Londen, Engeland || leef nog || || Engels || |- | [[Kristin Mellem|Mellem, Kristin]] || || 1965/03/21 || Noorweë || leef nog || || Noors || violis, komponis en dirigent / opvoeder |- | [[Clara Petrozzi|Petrozzi, Clara]] || || 1965/12/30 || Lima, Peru || leef nog || Finland || Peruaans || violis en altvioolsolis / kamermusikus / komponis en opvoeder |- | [[Katia Popov|Popov, Katia]] || || 1965/03/03 || Sofia, Bulgarye || 2018/05/18 || VSA || Bulgaars-Amerikaans || solis / kamermusikus / konsertmeester / sessiemusikant |- | [[Kyoko Takezawa|Takezawa, Kyoko]] || || 1966/10/30 || Ōbu, Aichi, Japan || leef nog || VSA || Japannees || |- | [[Isabelle van Keulen|Keulen, Isabelle van]] || || 1966/12/16 || Mildrecht, Nederland || leef nog || Nederland || Nederlands || Leerling van Davina van Wely. Ook altviolis. Het die Eurovision Young Musicians-kompetisie in 1984 gewen. Kamermusikus en opvoeder |- | [[Siow Lee Chin|Lee Chin, Siow]] || || 1966 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Leerling van [[Aaron Rosand]], [[Jascha Brodsky]] en [[Felix Galimir]] / internasionale solis / opvoeder |- | [[Pamela Frank|Frank, Pamela]] || || 1967/06/20 || New York, New York, VSA || leef nog || || Amerikaans || |- | [[Laura Anne Bossert|Bossert, Laura Anne]] || || 1968/04/24 || Chatham Township, New Jersey, VSA || leef nog || || Amerikaans || Het aan die Eastman School of Music studeer / was leier van verskeie orkeste |- | [[Ikuko Kawai|Ikuko Kawai, Ikuko Kawai]] || Kawai Ikuko || 1968/01/19 || Takamatsu, Japan || leef nog || || Japannees || Violis en komponis / internasionale solis / opnamekunstenaar |- | [[Rachel Podger|Podger, Rachel]] || || 1968 || Engeland || leef nog || || Engels || Het onder David Takeno, Pauline Scott en [[Micaela Comberti]] studeer / spesialiseer in barokkamermusiek |- | [[Sandrine Cantoreggi|Cantoreggi, Sandrine]] || || 1969/05/29 || Bègles, Frankryk || leef nog || || Luxemburgs || Leerling van [[Pierre Amoyal]] en [[Carlo Van Neste]] / optredes in konsertsale oral in Europa / tans opvoeder aan die Luxemburgse Konservatorium |- | [[Sonja Korkeala|Korkeala, Sonja]] || || 1969 || Oulu, Finland || leef nog || || Fins || Leerling van [[Ari Angervo]], [[Maria Vermes]] en [[Ana Chumachenco]] / kamermusikus en opvoeder |- | [[Christina Åstrand|Astrand, Christina]] || || 1969/06/06 || Skanderborg, Denemarke || leef nog || || Deens || Leier van die Deense Nasionale Simfonieorkes |- | [[Linda Brava|Brava, Linda]] || Linda Cullberg Lampenius || 1970/02/26 || Helsinki, Finland || leef nog || || Fins || wonderkind / leier van die Helsinki Strings / leerling van [[Jorma Panula]] en [[Eri Klas]] / het internasionaal saam met vooraanstaande orkeste gespeel |- | [[Kim Chee-yun]] || Chee-Yun || 1970 || Seoel, Suid-Korea || leef nog || Dallas, Texas, VSA || Suid-Koreaans || Leerling van [[Dorothy Delay]], Hyo Kang en [[Felix Galimir]] / resitaalkunstenaar en solis / opvoeder |- | [[Anne Akiko Meyers|Meyers, Anne Akiko]] || || 1970/05/15 || San Diego, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans || <ref>[https://www.anneakikomeyers.com webwerf] www.anneakikomeyers.com</ref> |- | [[Adele Anthony|Anthony, Adele]] || || 1970/10/01 || Singapoer || leef nog || || Australies || Leerling van Lyndall Hendrickson en Beryl Kimber / woon tans in die Verenigde State |- | [[Elise Båtnes|Båtnes, Elise]] || || 1971/06/24 || Trondheim, Noorweë || leef nog || || Noors || Leerling van [[Dorothy Delay]], [[Ruggiero Ricci]], David Takeno en [[Arve Tellefsen]] / leier van verskeie orkeste, tans die Oslo Filharmoniese Orkes |- | [[Midori Goto|Gotō, Midori]] || Midori || 1971/10/25 || Osaka, Japan || leef nog || || Japannees || <ref>[https://www.gotomidori.com webwerf] www.gotomidori.com</ref> / sy speel op die "ex Huberman – Ricci"-Guarneri del Gesù |- | [[Julia Krasko|Krasko, Julia]] || || 1971/04/06 || Moskou, Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van [[Maya Glezarova]] / opvoeder aan die Moskouse Konservatorium |- | [[Sophia Reuter|Reuter, Sophia]] || || 1971 || Dresden, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Yehudi Menuhin]] en [[Alberto Lysy]] / violis en altviolis / solis, orkesmusikus, kamermusikus en opvoeder |- | [[Lara St. John|St. John, Lara]] || || 1971/04/15 || London, Ontario, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Linda Cerone]], [[Gérard Jarry]] en [[Felix Galimir]] / internasionale solis saam met groot simfonieorkeste |- | [[Akiko Suwanai|Suwanai, Akiko]] || || 1972/02/07 || Japan || leef nog || || Japannees || Leerling van [[Toshiya Eto]] / Eerste prys, "International Tchaikovsky Competition", 1990 |- | [[Isabelle Faust|Faust, Isabelle]] || || 1972/03/19 || Esslingen am Neckar, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Christoph Poppen]] / Eerste prys, Paganini Competition, 1993 / Speel op die "Bella addormentata"-Stradivari van 1704 |- | [[Marianne Thorsen|Thorsen, Marianne]] || || 1972/03/13 || Trondheim, Noorweë || leef nog || || Noors || Leerling van Bjarne Fiskum en [[György Pauk]] / het die Leopold String Trio gestig en gelei / opvoeder |- | [[Réka Szilvay|Szilvay, Réka]] || || 1972 || Helsinki, Finland || leef nog || || Fins || Klassieke violis |- | [[Elizabeth Pitcairn|Pitcairn, Elizabeth]] || || 1973/12/05 || Bucks County, Pennsilvanië, VSA || leef nog || || Amerikaans || Tree as solis op / president van die Luzerne Music Center |- | [[Rachel Barton Pine|Barton, Rachel]] || Rachel Barton Pine || 1974/10/11 || Chicago, Illinois, VSA || leef nog || || Amerikaans || Het onder [[Roland and Almita Vamos|Roland en Almita Vamos]] studeer |- | [[Anastasia Khitruk|Khitruk, Anastasia]] || Анастасия Хитрук || 1974/08 || Moskou, USSR || leef nog || || Russies-Amerikaans || Het onder [[Dorothy DeLay]] aan die Juilliard School studeer |- | [[Marie Scheublé|Scheublé, Marie]] || || 1974 || Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Gérard Poulet]] / eerste prys in die Yehudi Menuhin-kompetisie / postromantiese repertoire |- | [[Mariana Todorova|Todorova, Mariana]] || || 1974 || Varna, Bulgarye || leef nog || || Bulgaars || Solis saam met verskeie Europese orkeste / konsertmeester van die orkes van die Spaanse radio en televisie / kamermusikus |- | [[Corina Belcea|Belcea, Corina]] || || 1975 || Roemenië || leef nog || || Roemeens || Leerling van [[Natalia Boyarskaya]] aan die Yehudi Menuhin School / het die [[Belcea Quartet]] gestig |- | [[Jenny Oaks Baker|Baker, Jenny Oaks]] || || 1975/05/27 || Provo, Utah, VSA || leef nog || || Amerikaans || Voormalige lid van die National Symphony Orchestra / suksesvolle opnamekunstenaar |- | [[Haylie Ecker|Ecker, Haylie]] || || 1975/10/09 || Perth, Australië || leef nog || || Australies || stigterslid van die strykkwartet Bond / artistieke direkteur van die klassieke kinderkonsertreeks PLAY! |- | [[Kam Ning]] || || 1975 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Student van [[Yehudi Menuhin]] en later van [[Donald Weilerstein]] / Solis saam met vooraanstaande orkeste |- | [[Elvira Misbakhova|Misbakhova, Elvira]] || Elvira Rafailovna Misbakhova || 1975/06/20 || Nizhnekamsk, Rusland || leef nog || Montreal || Russies-Kanadees || violis en altviolis / kamermusikus / opnamekunstenaar / internasionale solis |- | [[Simone Zgraggen|Zgraggen, Simone]] || || 1975/08/08 || Altdorf, Switserland || leef nog || || Switsers || Leerling van Alexander van Wijnkoop en [[Ulf Hoelscher]] / konsertmeester van die Basel Sinfonietta / opvoeder |- | [[Carolin Widmann|Widmann, Carolin]] || || 1976 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || Het onder [[Igor Ozim]], [[Michèle Auclair]] en [[David Takeno]] studeer / Speel op 'n Giovanni Battista Guadagnini van 1782 |- | [[Mirijam Contzen|Contzen, Mirijam]] || || 1976 || Münster, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Tibor Varga]] /<ref>[https://www.mirijamcontzen.com/ webwerf] www.mirijamcontzen.com</ref> |- | [[Hande Özyürek|Özyürek, Hande]] || || 1976 || Istanboel, Turkye || leef nog || || Duits || Leerling van Çiğdem İyicil / bekroonde solis en kamermusikus oral in Europa |- | [[Viviane Hagner|Hagner, Viviane]] || || 1977 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || solis saam met vooraanstaande orkeste / kamermusikus |- | [[Susanne Hou|Hou, Susanne]] || Yi-Jia Susanne Hou || 1977 || Shanghai, China || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Dorothy DeLay]], Naoko Tanaka en [[Cho-Liang Lin]] / Violis / opnamekunstenaar |- | [[Li I-ching]] || || 1977/12/18 || Taiwan || leef nog || || Taiwannees || Internasionale solis / konsertmeester van Taiwan se National Symphony Orchestra |- | [[Leila Josefowicz|Josefowicz, Leila]] || Leila Bronia Josefowicz || 1977/19/20 || Mississauga, Ontario || leef nog || || Kanadees || Het onder [[Jaime Laredo]], [[Josef Gingold|Joseph Gingold]], [[Felix Galimir]] en [[Jascha Brodsky]] studeer / Speel op die "Ebersolt"-Guarneri del Gesù van 1739. |- | [[Geneviève Laurenceau|Laurenceau, Geneviève]] || || 1977/11/02 || Straatsburg, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Wolfgang Marschner]] en [[Zakhar Bron]] / internasionale solis, kamermusikus en opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Gwendolyn Masin|Masin, Gwendolyn]] || || 1977/11/77 || Amsterdam, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Herman Krebbers]] / toer as solis en kamermusikus / optredes saam met verskeie orkeste / opvoeder |- | [[Nadezda Tokareva|Tokareva, Nadezda]] || || 1977/11/27 || Penza, Rusland || leef nog || Ljubljana, Slowenië || Russies-Sloweens || Leerling van Eduard Grach / internasionale solis / kamermusikus / opvoeder |- | [[Janine Jansen|Jansen, Janine]] || || 1978/01/07 || Soest, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Philippe Hirschhorn]] en [[Boris Belkin]] / Speel op die "Barrere"-Stradivari van 1727 |- | [[Tanja Becker-Bender|Becker-Bender, Tanja]] || || 1978/02/11 || Stuttgart, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Helmut Zehetmair]], [[Wolfgang Marschner]] en [[Wilhelm Melcher]] |- | [[Vanessa-Mae|Mae, Vanessa]] || Vanessa Mae Vanakorn Nicholson / Chén Měi || 1978/10/27 || Singapoer || leef nog || || Brits || Genres: klassiek, techno, elektronies en pop |- | [[Ioana Petcu-Colan|Petcu-Colan, Ioana]] || || 1978 || Cork, Ierland || leef nog || || Iers || solis en veelgevraagde kamermusikus / belangstelling in kontemporêre musiek |- | [[Sara Trobäck|Trobäck, Sara]] || gebore Sara Katarina Trobäck || 1978 || Örebro, Swede || leef nog || Gotenburg || Sweeds || Leerling van [[György Pauk]] / medestigter van die Trio Poseidon / leier van die Gotenburgse Simfonieorkes |- | [[Lisa Batiashvili|Batiashvili, Lisa]] || geb. Elisabed Batiashvili || 1979 || Tbilisi, Georgië || leef nog || || Georgies || Tweede prys, Sibelius-kompetisie, 1995 / Speel op die "Engleman"-Stradivari van 1709 |- | [[Marie Cantagrill|Cantagrill, Marie]] || || 1979 || Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Igor Oistrakh]] / solis saam met orkeste en in resitale |- | [[Amanda Favier|Favier, Amanda]] || || 1979/04/07 || Parys, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Gérard Poulet]] en [[Igor Ozim]] / solis van nege jaar oud af / kamermusikus / opnamekunstenaar |- | [[Anna Gebert|Gebert, Anna]] || || 1979 || Warskou, Pole || leef nog || || Fins || Leerling van Igor Bezrodny en Magdalena Rezler / konsertmeester van die Trondheim Symphony Orchestra / kamermusikus |- | [[Liza Ferschtman|Ferschtman, Liza]] || || 1979 || Hilversum, Nederland || leef nog || || Nederlands || Leerling van Yvry Gitlis, [[Igor Oistrakh]] en [[Aaron Rosand]] / solis wat saam met verskeie orkeste optree / kamermusikus |- | [[Hilary Hahn|Hahn, Hilary]] || || 1979/11/27 || Lexington, Kentucky, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Klara Berkovich]] en [[Jascha Brodsky]] / Speel op 'n kopie van Paganini se Cannone wat Vuillaume in 1864 gemaak het |- | [[Ayano Ninomiya|Ninomiya, Ayano]] || || 1979 || Takamatsu, Japan || leef nog || || Japannees-Amerikaans || Leerling van [[Robert Mann]] / kamermusikus wat internasionaal saam met verskeie ensembles optree |- | [[Frederieke Saeijs|Saeijs, Frederieke]] || || 1979/01/25 || Den Haag, Nederland || leef nog || || Nederlands || Internasionale solis saam met verskeie orkeste / opvoeder |- | [[Satu Vänskä|Vänskä, Satu]] || || 1979 || Kinki, Japan || leef nog || Australië || Fins-Australies || Het onder [[Ilya Grubert]], [[Zinaida Gilels]] en [[Pavel Vernikov]] studeer / Bekroonde solis / assistentleier van die Australian Chamber Orchestra |- | [[Sarah Chang|Chang, Sarah]] || geb. Young Joo Chang || 1980/12/10 || Philadelphia, Pennsilvanië, VSA || leef nog || || Koreaans-Amerikaans || Leerling van [[Dorothy DeLay]] / Speel op die "ex Isaac Stern"-Guarneri del Gesù van 1717 |- | [[Elsa Grether|Grether, Elsa]] || || 1980/06/28 || Mulhouse, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Ruggiero Ricci]] / solis en resitaalkunstenaar wat by musiekfeeste in Frankryk en in die buiteland optree |- | [[Karina Canellakis|Canellakis, Karina]] || || 1981/08/23 || New York, New York, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Ida Kavafian]] / violis wat later dirigent geword het |- | [[Marina Chiche|Chiche, Marina]] || || 1981/11/10 || Marseille, Frankryk || leef nog || || Frans || Leerling van [[Jean Ter-Merguerian]] en [[Ana Chumachenco]] / internasionale solis en resitaalkunstenaar / opvoeder, opnamekunstenaar en radioprodusent / Speel op 'n Giuseppe Gagliano van 1762 |- | [[Rachel Kolly d'Alba|Kolly d'Alba, Rachel]] || || 1981/05/21 || Lausanne, Switserland || leef nog || || Switsers || Het onder [[Igor Ozim]], [[Franco Gulli]], [[Thomas Kakuska]], [[Thomas Brandis]], [[Hansheinz Schneeberger]] en [[Ivry Gitlis]] studeer / Speel op 'n Stradivari van 1732 |- | [[Catherine Manoukian|Manoukian, Catherine]] || || 1981/06/02 || Toronto, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van [[Dorothy DeLay]] / het op twaalf haar debuut saam met die Vancouver Symphony Orchestra gemaak / solis saam met baie vooraanstaande orkeste / woon tans in Swede |- | [[Jessie Montgomery|Montgomery, Jessie]] || || 1981 || New York, New York, VSA || leef nog || || Amerikaans || violis, komponis, kamermusikus en musiekopvoeder |- | [[Sarah Nemtanu|Nemtanu, Sarah]] || || 1981 || || leef nog || || Frans-Roemeens || solis saam met [[Luc Héry]] / konsertmeester van die Orchestre national de France / opnamekunstenaar |- | [[Baiba Skride|Skride, Baiba]] || || 1981 || Riga, Letland || leef nog || || Letties || Internasionale uitvoerende kunstenaar saam met verskeie orkeste / opnamekunstenaar |- | [[Arabella Steinbacher|Steinbacher, Arabella]] || || 1981/11/14 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || Leerling van [[Dorothy DeLay]] en [[Ivry Gitlis]] / Speel op die "Booth"-Stradivari van 1716 |- | [[Min Lee|Lee, Min]] || Lee Huei Min || ca. 1982 || Singapoer || leef nog || || Singapoers || Leerling van [[Erick Friedman]] / solis saam met vooraanstaande orkeste |- | [[Ani Batikian|Batikian, Ani]] || || 1982/11/22 || Jerewan, Armenië || leef nog || || Armeens || Het aan die Royal Academy of Music studeer en die hoogste vioolprys ontvang / later leerling van Salvatore Accardo in Italië / solokonsertkunstenaar |- | [[Cora Venus Lunny|Lunny, Cora Venus]] || || 1982 || Dublin, Ierland || leef nog || || Iers || Student van [[Joji Hattori]] en [[Vladimir Spivakov]] / bekroonde klassieke musikus / ook volksmusiek / opnamekunstenaar |- | [[Caroline Shaw|Shaw, Caroline]] || || 1982/08/01 || Greenville, Noord-Carolina, VSA || leef nog || || Amerikaans || Violis en komponis / Pulitzerprys vir Musiek / kamermusikus |- | [[Lorenza Borrani|Borrani, Lorenza]] || || 1983 || Florence, Italië || leef nog || || Italiaans || Leier, direkteur, solis en kamermusikus / opvoeder |- | [[Sayaka Shoji|Shoji, Sayaka]] || || 1983/01/30 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Het onder [[Uto Ughi]] en [[Riccardo Brengola]] aan die Accademia Musicale Chigiana in Siena studeer, en later onder [[Saschko Gawriloff]] en [[Zakhar Bron]] in Duitsland / Speel op die "Recamier"-Stradivari van 1729 |- | [[Julia Fischer|Fischer, Julia]] || || 1983/06/15 || München, Duitsland || leef nog || || Duits || Ook konsertpianis / Leerling van [[Lydia Dubrowskaya]] en [[Ana Chumachenco]] / Speel op 'n Philipp Augustin-viool van 2012 |- | [[Jessica Linnebach|Linnebach, Jessica]] || || 1983 || Edmonton, Kanada || leef nog || || Kanadees || Stigterslid van die [[Zukerman Chamber Players]] / solis en kamermusikus |- | [[Oksana Pečeny|Pečeny, Oksana]] || || 1983/04/23 || Kiëf, Oekraïne || leef nog || || Oekraïens || Student van Primož Novsak / solis saam met Sloweense orkeste / kamermusikus |- | [[Alina Pogostkina|Pogostkina, Alina]] || || 1983/11/18 || Leningrad, Rusland || leef nog || || Russies-Duits || Leerling van [[Antje Weithaas]] / Sy het die ''Louis Spohr-kompetisie'' van 1997 gewen en die eerste prys by die ''International Jean Sibelius Violin Competition'' van 2005 |- | [[Yang Jing]] || || 1983 || Gulangyu, China || leef nog || || Sjinees || bekroonde violis, altviolis en vyfsnaar-altviolis / hoofaltviolis van Camerata Salzburg en van die Frankfurt Radio Symphony |- | [[Lindsay Deutsch|Deutsch, Lindsay]] || || 1984/11/28 || Houston, Texas, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Robert Lipsett]] / solo-optredes van elfjarige ouderdom af / optredes saam met orkeste oral in die VSA en Kanada |- | [[Iva Kramperová|Kramperová, Iva]] || || 1984 || Tsjeggo-Slowakye || leef nog || || Tsjeggies || Konsertmeester van [[Barocco sempre giovane]] / konsertkunstenaar en opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Mari Samuelsen|Samuelsen, Mari]] || || 1984/12/21 || Hamar, Noorweë || leef nog || || Noors || Wonderkind / leerling van [[Arve Tellefsen]] en [[Stephan Barratt-Due]] / tree gereeld saam met haar broer Håkon, 'n tjellis, op |- | [[Catharina Chen|Chen, Catharina]] || || 1985 || Noorweë || leef nog || || Noors || Konsertmeester van die Noorse Nasionale Opera en Ballet |- | [[Leticia Moreno|Moreno, Leticia]] || || 1985 || Madrid, Spanje || leef nog || || Spaans || Leerling van [[Zakhar Bron]] / het van jongs af opgetree / omvangryke repertoire |- | [[Soyoung Yoon|Yoon, Soyoung]] || || 1984/10/18 || Seoel, Suid-Korea || leef nog || || Suid-Koreaans || Leerling van [[Zakhar Bron]] / bekroonde violis |- | [[Alina Ibragimova|Ibragimova, Alina]] || || 1985/09/28 || Polevskoy, Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van Valentina Korolkova en [[Natalya Boyarskaya]] / resitaalkunstenaar, solis en opnamekunstenaar wat in Londen woon |- | [[Diana Yukawa|Yukawa, Diana]] || Daiana Yukawa || 1985/09/16 || Tokio, Japan || leef nog || || Brits || Violis en komponis / Klassieke en moderne uitvoerende kunstenaar |- | [[Mayuko Kamio|Kamio, Mayuko]] || || 1986/06/12 || Osaka, Japan || leef nog || || Japannees || Leerling van [[Zakhar Bron]] / Eerste prys by die Tchaikovsky-kompetisie, 2007 / Speel op die "ex Joseph Joachim"-Stradivarius van 1727, geleen van Suntory |- | [[Vilde Frang|Frang, Vilde]] || || 1986/08/19 || Oslo, Noorweë || leef nog || || Noors || Leerling van [[Anne-Sophie Mutter]], [[Kolja Blacher]] en [[Ana Chumachenco]] / Speel op 'n Jean-Baptiste Vuillaume van 1864 |- | [[Olga Kholodnaya|Kholodnaya, Olga]] || Olga Show || 1987/12/10 || Cheboksary, Rusland || leef nog || || Russies || Leerling van [[Zakhar Bron]], Marcus Wolf en [[Didier Lockwood]] / Speel op 'n [[Jean-Baptiste Vuillaume|Jean Baptiste Vuillaume]] van 1853 |- | [[Tianwa Jang|Jang, Tianwa]] || Yáng Tianwa || 1987/04/08 || Beijing, China || leef nog || || Sjinees || Leerling van [[Lin Yaoji]] en beskermeling van [[Isaac Stern]] / Speel op 'n Giuseppe Antonio Guarneri del Gesù van 1730 |- | [[Nicola Benedetti|Benedetti, Nicola]] || || 1987/07/19 || West Kilbride, Skotland, VK || leef nog || || Engels || Leerling van [[Yehudi Menuhin]] en [[Natasha Boyarskaya]] |- | [[Chloë Hanslip|Hanslip, Cloé]] || Chloë Elise Hanslip || 1987/09/28 || Guildford, VK || leef nog || || Engels || Leerling van [[Natasha Boyarskaya]] en [[Zakhar Bron]] / Speel op 'n Guarneri del Gesù van 1737 |- | [[Clara-Jumi Kang|Kang, Clara-Jumi]] || Clara-Jumi Kang || 1987 || Mannheim, Duitsland || leef nog || || Duits, Koreaans-Duits || Leerling van [[Valery Gradov]], [[Dorothy Delay]] en Hyo Kang / Speel op 'n "Ex-Strauss"-Stradivarius van 1708 |- | [[Maria-Elisabeth Lott|Lott, Maria-Elisabeth]] || Clara-Jumi Kang || 1987/06/02 || Schramberg, Duitsland || leef nog || || Duits || Internasionale orkessolis |- | [[Zia Hyunsu Shin|Shin, Zia Hyunsu]] || Hyun-Soo Shin || 1987/07/16 || Jeonju, Suid-Korea || leef nog || || Suid-Koreaans || Bekroonde violis |- | [[Irene Abrigo|Abrigo, Irene]] || Irene Abrigo || 1988/12/03 || Turyn, Italië || leef nog || Winterthur, Switserland || Italiaans || Solokonsertvioliste, student van Marie-Annick Nicolas, Pierre Amoyal en Corina Belcea. Sy speel op 'n Giovanni Battista Guadagnini van 1758 |- | [[Yasmine Azaiez|Azaiez, Yasmine]] || || 1988/10/16 || Londen, Engeland || leef nog || || Brits || Het aan die Yehudi Menuhin School studeer / woon tans in Tunisië |- | [[Veronika Eberle|Eberle, Veronika]] || || 1988/12/26 || Donauwörth, Duitsland || leef nog || || Duits || Sy speel op die "ex Busch"-Giovanni Battista Guadagnini van 1783 |- | [[Ragnhild Hemsing|Hemsing, Ragnhild]] || || 1988/02/15 || Nord-Aurdal, Noorweë || leef nog || || Noors || het op dertien haar debuut saam met die Bergen Filharmoniese Orkes gemaak / optredes by groot feeste en konsertsale in Noorweë |- | [[Carlotta Nobile|Nobile, Carlotta]] || || 1988/12/20 || Rome, Italië || 2013/07/16 || Benevento, Italië || Italiaans || violis, kunshistorikus en skrywer / artistieke direkteur van die Santa Sophia Academy-kamerorkes |- | [[Bomsori Kim|Kim, Bomsori]] || || 1989/12/13 || Daegu, Suid-Korea || leef nog || New York Stad, VSA || Koreaans || Leerling van {{ill|Young Uck Kim|ko|김영욱 (바이올린 연주자)}}, Sylvia Rosenberg en Ronald Copes / Speel op 'n [[Joannes Baptista Guadagnini|J.B. Guadagnini uit Turyn]] van 1774 |- | [[Jennifer Pike|Pike, Jennifer]] || || 1989/11/09 || Engeland || leef nog || || Engels || Was op twaalf die BBC Young Musician of the Year / optredes saam met verskeie orkeste |- | [[Airi Suzuki|Suzuki, Airi]] || Suzuki Airi || 1989/11/09 || Tokio, Japan || leef nog || || Japannees || Bekroonde jong violis |- | [[Alexandra Soumm|Soumm, Alexandra]] || || 1989/05/17 || Moskou, Rusland || leef nog || Parys || Frans || Bekroonde violis / internasionale solis saam met verskeie orkeste |- | [[Paula Šūmane|Šūmane, Paula]] || || 1989/05/04 || Riga, Letland || leef nog || || Letties || Solis, student van [[Yair Kless]] en Boris Garlitsky <ref>{{Cite web |title=Paula Schumann |url=https://www.paulaschumann.com/ |access-date=2025-02-03 |website=PAULA SCHUMANN |language=en-US}} {{Dooie skakel|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | [[Eldbjørg Hemsing|Hemsing, Eldbjørg]] || || 1990/02/16 || Nord-Aurdal, Noorweë || leef nog || || Noors || wonderkind / leerling van [[Boris Kuschnir]] / samewerking met [[Tan Dun]] / kamermusikus en solis saam met talle orkeste |- | [[Stella Chen|Chen, Stella]] || || 1992 || VSA || leef nog || || Asiaties-Amerikaans || Alumnus van die [[New England Conservatory of Music]] en, vanaf Julie 2020, student van Li Lin en [[Catherine Cho]] aan [[Juilliard-skool|Juilliard]]. |- | [[Ioana Cristina Goicea|Goicea, Ioana Crstina]] || || 1993/11/06 || Boekarest, Roemenië || leef nog || || Roemeens || Leerling van [[Mariana Sîrbu]] / resitaalkunstenaar, solis en kamermusikus |- | [[Christina Brabetz|Brabetz, Christina]] || || 1993/10/08 || Windhoek, Namibië || leef nog || || Suid-Afrikaans || Leerling van Thomas Christian aan die Hochschule für Musik Detmold / wenner van die TONALi Grand Prix |- | [[Salina Fisher|Fisher, Salina]] || || 1993/10/06 || Nieu-Seeland || leef nog || || Nieu-Seelands || Violis en komponis |- | [[Rebeca Nuez Suarez|Nuez Suarez, Rebeca]] || Rebeca Nuez || 1993/11/10 || Las Palmas, Spanje || leef nog || Londen, Engeland || Spaans || Violis met 'n belangstelling in kontemporêre klassieke musiek |- | [[Anastasiya Petryshak|Petryshak, Anastasiya]] || || 1994/04/12 || Iwano-Frankifsk, Oekraïne || leef nog || || Oekraïens || Klassieke violis wat saam met [[Andrea Bocelli]] werk |- | [[Esther Yoo|Yoo, Esthe]] || || 1994/06/11 || VSA || leef nog || || Amerikaans || leerling van [[Ana Chumachenco]] / internasionale solis saam met verskeie orkeste / kamermusikus / opnamekunstenaar |- | [[Ana Lucrecia Taglioretti|Taglioretti, Ana Lucrecia]] || || 1995/12/25 || Paraguay || 2020/1/7 || Asunción, Paraguay || Paraguaans || Het saam met die Paraguaanse Nasionale Simfonieorkes en ander groepe gespeel / sterfoorsaak onbekend |- | [[Hiroka Matsumoto|Matsumoto, Hiroka]] || Matsumoto Hiroka || 1995 || Yokohama, Japan || leef nog || || Japannees || student van [[Koichiro Harada]] en [[Gérard Poulet]] / bekroonde klassieke violis wat van jongs af gespeel het |- | [[Judith Stapf|Stapf, Judith]] || || 1997/05/31 || Rheinbach, Duitsland || leef nog || || Duits || Solis saam met verskeie orkeste |- | [[Hawijch Elders|Elders, Hawijch]] || || 1998/10/31 || Grenoble, Frankryk || leef nog || || Nederlands || Leerling van [[Ilya Grubert]] / optredes in Nederland en in die buiteland |- | [[Lindsey Stirling|Stirling, Lindsey]] || || 1986/09/21 || Santa Ana, Kalifornië, VSA || leef nog || || Amerikaans || |- | [[Meredith Ezinma Ramsay|Ramsay, Meredith Ezinma]] || Ezinma || 1991/01/11 || Lincoln, Nebraska, VSA || || || Amerikaans || <ref name="Complex">{{cite web|url=https://www.complex.com/music/2019/09/hip-hop-violinist-ezinma-interview |title=Hip-Hop Violinist Ezinma is Much More Than a Viral Sensation |first=Carolyn |last=Bernucca |date=September 5, 2019 |website=Complex |access-date=September 17, 2020}}</ref> |- | [[María Dueñas|Dueñas Fernández, María]] || María Dueñas || 2002/12/04 || Granada, Spanje || leef nog || || Spaans || [[Deutsche Grammophon]]-kunstenaar en komponis, wenner van die eerste prys by die [[Yehudi Menuhin International Competition for Young Violinists]] van 2021 (seniorkategorie) |} == Sorteerbare lys van dié sonder bekende geboortedatum == {| class="wikitable sortable" |- ! Naam ! Ander name ! Aktief vanaf ! Geboorteplek ! Oorlede ! Laaste woonplek ! Nasionaliteit ! Aantekeninge |- | [[Judith Aller|Aller, Judith]] || || 2000's || Los Angeles, VSA || leef nog || || Amerikaans || Leerling van [[Jascha Heifetz]] / resitaalkunstenaar en solis saam met die Pori Symphony Orchestra en die Los Angeles Chamber Orchestra |- | [[Kinga Augustyn|Augustyn, Kinga]] || || 2000's || Wrocław, Pole || leef nog || New York Stad || Pools-Amerikaans || Leerling van Zbigniew Szuflat en [[Dorothy DeLay]] / solis saam met verskeie orkeste / opnamekunstenaar |- | [[Camille Babut du Marès|Babut du Marès, Camille]] || || 2000's || België || leef nog || België || Belgies || Leerling van Véronique Bogaerts en Yuzuko Horigome / internasionale solis en resitaalkunstenaar |- | [[Mira Benjamin|Benjamin, Mira]] || || 2010's || Vancouver, Kanada || leef nog || Londen, Engeland || Kanadees || Violis en kamermusikus / voormalige lid van die Quatuor Bozzini / opnamekunstenaar |- | [[Zoë Black|Black, Zoë]] || || 2010's || Australië || leef nog || || Australies || Resitaalkunstenaar en solis / speel by die Australian Chamber Orchestra |- | [[Anastasia Chebotareva|Chebotareva, Anastasia]] || || 2000's || Odesa, Oekraïne || leef nog || || Oekraïens || Toere in Italië, die VK, Frankryk en Duitsland / opnamekunstenaar |- | [[Nancy Dahn|Dahn, Nancy]] || || 1990's || Kanada || leef nog || || Kanadees || Klassieke violis en altviolis / opvoeder / medestigter van die Tuckamore Festival |- | [[Julie-Anne Derome|Derome, Julie-Anne]] || || 1990's || Montreal, Kanada || leef nog || || Kanadees || Leerling van Taras Gabora en Sonia Jelinkova / Stel belang in 20ste-eeuse musiek / kamermusikus en solis / opnamekunstenaar |- | [[Jennifer Frautschi|Frautschi, Jennifer]] || || 2000's || Pasadena, Kalifornië, VSA || leef nog || Brookline, Massachusetts, VSA || Amerikaans || Leerling van [[Robert Lipsett]] en [[Robert Mann]] / solis saam met verskeie orkeste |- | [[Karen Gomyo|Gomyo, Karen]] || || 2010's || Tokio, Japan || leef nog || || Kanadees || Student van Mauricio Fuks, [[Dorothy DeLay]] en [[Donald Weilerstein]] / solis en kamermusikus |- | [[Clio Gould|Gould, Clio]] || || 2000's || Engeland || leef nog || || Engels || Klassieke violis, opvoeder, direkteur van die Royal Academy Soloists en leier van die Royal Philharmonic Orchestra |- | [[Viktoria Grigoreva|Grigoreva, Viktoria]] || || 1990's || Charkif, Oekraïne || leef nog || Londen, Engeland || Oekraïens || Het onder Semion Mikitiansky en Irina Grebneva studeer / Konsertviolis en opvoeder |- | [[Maria Kouznetsova|Kouznetsova, Maria]] || || 1991 || Ryazan, Rusland || leef nog || || Russies || Bekroonde jong violis |- | [[Judith Ingolfsson|Ingolfsson, Judith]] || || 1990's || Reykjavík, Ysland || leef nog || Stuttgart, Duitsland || Yslands || Student van [[Jascha Brodsky]] / internasionale solis wat saam met baie orkeste optree / kamermusikus |- | [[Karen Johnson|Johnson, Karen]] || || 2000's || Gilbert, Arizona, VSA || leef nog || || Amerikaans || Kamermusikus en konsertmeester |- | [[Katalin Kokas|Kokas, Katalin]] || || 2000's || Kaposvár, Hongarye || leef nog || || Hongaars || Student van Ferenc Halász en Dénes Kovács / Kamermusikus wat saam met verskeie orkeste optree |- | [[Yoon Kwon|Kwon, Yoon]] || || 1990's || Seoel, Suid-Korea || leef nog || || Koreaans-Amerikaans || Wonderkind / student van [[Dorothy DeLay]], Hyo Kang, [[Cho-Liang Lin]] en [[Donald Weilerstein]] / duette saam met haar suster, die pianis [[Min Kwon]] / kamermusikus / opvoeder |- | [[Gabrielle Lester|Lester, Gabrielle]] || || 1980's || Londen, Engeland || leef nog || || Engels || Klassieke violis, orkesleier en kamermusikus / diskografie van klassieke, populêre en klankbaanmusiek |- | [[Eva León|León, Eva]] || || 1990's || Las Palmas, Spanje || leef nog || || Spaans || Internasionale klassieke violis, optredes saam met vooraanstaande orkeste / opnamekunstenaar |- | [[Elena Makhnev|Makhnev, Elena]] || || 2000's || Guanajuato, Meksiko || leef nog || || Meksikaans || Virtuose violis wat tans in Moskou studeer |- | [[Frances Mason|Mason, Frances]] || || 1960's || Verenigde Koninkryk || leef nog || || Brits || Het onder [[Alan Loveday]] studeer / spesialiseer in kamermusiek, maar ook solis / opvoeder |- | [[Edna Michell|Michell, Edna]] || || 1960's || Tel Aviv, Israel || leef nog || || Israelies-Amerikaans || Het onder [[Lorand Fenyves]], [[Ödön Pártos]] en [[Ivan Galamian]] studeer / internasionale resitaalkunstenaar en solis / stigter van die Cantilena Chamber Players / opvoeder |- | [[Tatjana Olujić|Olujić, Tatjana]] || || 1970's || Belgrado, Serwië || leef nog || || Serwies || Bekroonde violis en opvoeder |- | [[Ruth Palmer|Palmer, Ruth]] || || 2000's || Verenigde Koninkryk || leef nog || || Brits || bekroonde resitaalkunstenaar en opnamekunstenaar |- | [[Stéphanie Paulet|Paulet, Stéphanie]] || || 2010's || Rhône-Alpes, Frankryk || leef nog || Parys || Frans || Eerste viool in Franse barokensembles / kamermusikus en opvoeder |- | [[Adela Peña|Peña, Adela]] || || 1990's || New York Stad, VSA || leef nog || || Amerikaans || Student van Rochelle Walton / stigterslid van die Eroica Trio |- | [[Alice Piérot|Piérot, Alice]] || || 1980's || Frankryk || leef nog || || Frans || Kamermusikus, barokviolis en opnamekunstenaar / lid van die Amarillis-ensemble / opvoeder |- | [[Erika Raum|Raum, Erika]] || || 1990's || Kanada || leef nog || || Kanadees || Student van [[Lorand Fenyves]] / resitaalkunstenaar en kamermusikus / orkesoptredes in Kanada en in die buiteland |- | [[Lucie Robert|Robert, Lucie]] || || 1980's || Montreal, Kanada || leef nog || || Kanadees || Student van [[Josef Gingold]] / violis, komponis en opvoeder |- | [[Ania Safonova|Safonova, Ania]] || || 1990's || Tomsk, Rusland || leef nog || Londen, Engeland || Russies-Israelies || Student van Svetlanda Goffman en later van Felix Andrievsky / Konsertmeester van die Royal Opera House, Covent Garden / kamermusikus |- | [[Julia Sakharova|Sakharova, Julia]] || || 2000's || Zheleznovodsk, Rusland || leef nog || VSA || Russies || Wonderkind / student van [[Taras Gabora]], [[Almita Vamos]], [[Milan Vitek]] en [[Donald Weilerstein]] / assistentkonsertmeester, kamermusikus, opvoeder |- | [[Ani Schnarch|Schnarch, Ani]] || || 2000's || Boekarest, Roemenië || leef nog || Londen, Engeland || Israelies-Brits || Student van Felix Andrievsky / Solis en kamermusikus wat saam met verskeie orkeste optree / opvoeder |- | [[Hélène Schmitt|Schmitt, Hélène]] || || 1990's || Frankryk || leef nog || Boulogne-Billancourt, Frankryk || Frans || Kamermusikus wat in barokmusiek spesialiseer / opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Lisa Shihoten|Shihoten, Lisa]] || || 1990's || Chicago, VSA || leef nog || Houston, VSA || Amerikaans || Student van Betty Haag-Kuhnke / kamermusikus en resitaalkunstenaar / opvoeder |- | [[Mary Simpson|Simpson, Mary]] || || 2000's || Virginia, VSA || leef nog || Houston, VSA || Amerikaans || Klassiek opgeleide violis wat nou bluegrass speel |- | [[Mariana Sîrbu|Sîrbu, Mariana]] || || 1960's || Iași, Roemenië || leef nog || Leipzig, Duitsland || Roemeens || Student van [[Ștefan Gheorghiu]] / internasionale solis / stigter van die Academia String Quartet / opvoeder |- | [[Vesna Stefanovich-Gruppman|Stefanovich-Gruppman, Vesna]] || || 1990's || Serwië || leef nog || Rotterdam, Nederland || Serwies || Solis en kamermusikus / optredes saam met verskeie orkeste / opnamekunstenaar / opvoeder |- | [[Janet Sung|Sung, Janet]] || || 2000's || New York Stad, VSA || leef nog || Chicago, VSA || Amerikaans || Student van [[Josef Gingold]] / solis saam met talle orkeste / opvoeder |- | [[Ralitsa Tcholakova|Tcholakova, Ralitsa]] || || 2000's || Bulgarye || leef nog || || Kanadees || Internasionale solis en kamermusikus / musiekskrywer / opnamekunstenaar |- | [[Mela Tenenbaum|Tenenbaum, Mela]] || || 1970's || Oekraïne || leef nog || || Amerikaans || Solis en kamermusikus / opnamekunstenaar |- | [[Candida Thompson|Thompson, Candida]] || || 2000's || Glasgow, Skotland || leef nog || Amsterdam, Nederland || Brits || Student van David Takeno / Internasionale kamermusikus en solis / leier van die Amsterdam Sinfonietta / opnamekunstenaar |- | [[Shirley J. Thompson|Thompson, Shirley J.]] || || 1990's || Londen, Engeland || leef nog || Londen, Engeland || Brits || Komponis, dirigent, violis en akademikus |- | [[Hideko Udagawa|Udagawa, Hideko]] || || 2000's || Japan || leef nog || Londen, Engeland || Japannees || Internasionale solis / opnamekunstenaar |} == Sien ook == * [[Lys van klassieke violiste]] * [[Lys van altvioliste]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Algemene bronne == * [https://play.google.com/books/reader?id=IQkVAAAAQAAJ&printsec=frontcover&output=reader&authuser=0&hl=it&pg=GBS.RA1-PA34 "Female Performers on the Violin"], ''The Musical World'', nr. CLXVI – nuwe reeks nr. LXXII, bl. 34 (16 Mei 1839) * [https://www.gutenberg.org/files/14884/14884-h/14884-h.htm#CHAPTER_X "Famous Violinists of To-day and Yesterday", hoofstuk X, "Women as Violinists"], Henry C. Lahee (1899) * [https://www.jstor.org/discover/10.2307/903021?uid=2&uid=4&sid=21103894644437 "Lady Violinists"], ''The Musical Times'', vol. 47, nr. 764, bl. 662-668 (1 Oktober 1906) * [https://books.google.com/books?id=ocmjAQAAQBAJ ''An Encyclopedia of the Violin''], Alberto Bachmann (1926) * [http://www.treccani.it/enciclopedia/violino-e-violinisti_(Enciclopedia_Italiana)/ "Violino e Violinisti"], ''Enciclopedia Italiana Treccani'' (1937) * [https://books.google.com/books?id=nocHAQAAMAAJ "Violin virtuosos: from Paganini to the 21st century"], Henry Roth (1997) * [http://web.unife.it/utenti/gianluca.lavilla/Hubay.pdf "Allievi di Hubay (selezione)"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041224055248/http://web.unife.it/utenti/gianluca.lavilla/Hubay.pdf |date=2004-12-24 }}, Gianluca La Villa (2003) * [https://www.violinist.com/discussion/response.cfm?ID=19135 "Great female violinists of the past"], Violinist.com – blog (2010) * [http://www.violinist.com/blog/Mle/20111/11991/ "Violin works with connections to female violinists"], Violinist.com – blog (2011) * [http://songofthelark.wordpress.com/2011/08/23/great-female-violinists-a-list/ "Great Female Violinists: A List"] – blog (2011) * [https://songofthelark.wordpress.com/2011/10/10/article-addendum-on-female-violinists-by-george-dubourg-1852/ Artikel: "Addendum on Female Violinists"] deur George Dubourg (1852) – blog (2011) * [http://www.thestrad.com/latest/editorschoice/who-were-the-early-female-violinists "Who were the early female violinists?"], The Strad (7 Maart 2014) * [http://www.sophie-drinker-institut.de/index.php?page=suchen "musikwissenschaftliche Frauen- und Geschlechterforschung"], soekbladsy in Duits – Sophie Drinker Institut (2013) {{DEFAULTSORT:Vroulike violiste}} [[Kategorie:Violiste|Vroulike violiste]] [[Kategorie:Lyste|Vroulike violiste]] s4r0qk7srbr4hpewkgp398ah0u0jaq1 0 469090 2970414 2967275 2026-09-24T07:21:43Z Aliwal2012 39067 /* Bande */ 2970414 wikitext text/x-wiki {{Sporttoekoms}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center| | | | |- !2 | align=center| | | | |- !3 | align=center| | | | |- !4 | align=center| | | | |- !5 | align=center| | | | |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center| | | | |- !2 | align=center| | | | |- !3 | align=center| | | | |- !4 | align=center| | | | |- !5 | align=center| | | | |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3 !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center| | | | |- !2 | align=center| | | | |- !3 | align=center| | | | |- !4 | align=center| | | | |- !5 | align=center| | | | |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center| | | | | | | align=center| 1 |- !2 | align=center| | | | | | | align=center| 2 |- !3 | align=center| | | | | | | align=center| 3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] 77xgcho5reigmhpunfiqn6guggojkm9 2970442 2970414 2026-09-24T09:40:21Z Balenda 83524 VO1 2970442 wikitext text/x-wiki {{Sportnuus}} [[Lêer:Formula One logo.svg|thumb|260px|Formule 1 logo]] {| class="infobox" align="right" cellpadding="2" style="float:right; width: 24em; " |+ style="font-size:85%;" | |- !colspan="3" bgcolor="#efefef" style="text-align:center;"| {{vlagikoon|AZE}} 2026 Formule 1 Qatar Airways<br/>Azerbeidjanse Grand Prix |- |colspan="3" style="text-align:center;" | |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[Lêer:Baku-F1-Street-Circuit-rev1.png|280px]] |- | style="width: 20%;" | '''<small>Datum</small>''' | <small>26 September 2026</small> |- | '''<small>Plek</small>''' |colspan=2| <small>[[Bakoe-straatrenbaan]]</small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Voorste wegspringplek</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Vinnigste rondte</small> |- | '''<small>Renjaer</small>''' | <small></small> | <small></small> |- | '''<small>Tyd</small>''' |colspan=2| <small></small> |- !colspan="3" bgcolor="#efefef"| <small>Podium</small> |-<!-- | '''<small>1</small>''' || <small>{{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]]</small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>2</small>''' || <small></small>|| <small>[[Red Bull Racing|Red Bull]]</small> |- | '''<small>3</small>''' || <small></small> --> |} Die '''[[2026 Formule Een-seisoen|2026 Formule Een]] [[Azerbeidjanse Grand Prix]]''' sal op 26 September 2026 op die [[Bakoe-straatrenbaan]] in [[Bakoe]], die hoofstad van [[Azerbeidjan]], gehou word. Dit sal die vyftiende wedren van die kampioenskapseisoen wees. Op versoek van die organiseerders is die Grand Prix met een dag vervroeg weens die land se Herdenkingsdag op 27 September, en die wedren sal dus op Saterdag in plaas van Sondag plaasvind.<ref>{{nl}}{{Citeer web |url=https://racingnews365.nl/f1-past-kalender-2026-aan |titel=F1 past kalender 2026 aan |website=RacingNews365.nl |datum=30 Junie 2026}}</ref> == Bande == [[Pirelli]] het die volgende bande aan alle spanne verskaf: {| class="wikitable gauche" style="text-align:gauche;" |+ Bande vir gebruik te Bakoe |- !colspan=3 scope="col"| Bande vir 'n droë baan !colspan=2 scope="col"| Reënbande |- | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_White.svg|55px]]<br/>Hard C3 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Yellow.svg|55px]]<br/>Medium C4 | align=center|[[Lêer:F1_tire_Pirelli_PZero_Red.svg|55px]]<br/>Sag C5 | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Green.svg|55px]]<br/>Tussen-in | align=center|[[Lêer:F1 tire Pirelli Cinturato Blue.svg|55px]]<br/>Reën |} {{clr}} == Vrye oefening == === Uitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !rowspan="6"|Vrye oefening 1<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/1 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 1 |uitgewer=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:45.387 |- !2 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | 1:45.787 |- !3 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.791 |- !4 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | 1:45.824 |- !5 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | 1:46.265 |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 2<!--<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/2 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 2 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-24}}</ref>--> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center| | | | |- !2 | align=center| | | | |- !3 | align=center| | | | |- !4 | align=center| | | | |- !5 | align=center| | | | |-style="border-top:2px solid #808080" !rowspan="6"|Vrye oefening 3<!--<ref>{{en}}{{Citeer web |url=https://www.formula1.com/en/results/2026/races/1295/azerbaijan/practice/3 |titel=Formula 1 Qatar Airways Azerbaijan Grand Prix 2026 – Practice 3 |uitgever=Formula 1® - The Official F1® Website |datum=2026-09-25}}</ref>--> !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Tyd |- !1 | align=center| | | | |- !2 | align=center| | | | |- !3 | align=center| | | | |- !4 | align=center| | | | |- !5 | align=center| | | | |} == Kwalifisering == {| class="wikitable" style="font-size:95%" {| class="wikitable sortable" !rowspan=2|Plek !rowspan=2|Nr. !rowspan=2|Renjaer !rowspan=2|Vervaardiger !colspan=3|Kwalifiseertyd !rowspan=2|Rooster |- !K1 !K2 !K3 |- |- !1 | align=center| | | | | | | align=center| 1 |- !2 | align=center| | | | | | | align=center| 2 |- !3 | align=center| | | | | | | align=center| 3 |- !4 | align=center| | | | | | | align=center| 4 |- !5 | align=center| | | | | | | align=center| 5 |- !6 | align=center| | | | | | | align=center| 6 |- !7 | align=center| | | | | | | align=center| 7 |- !8 | align=center| | | | | | | align=center| 8 |- !9 | align=center| | | | | | | align=center| 9 |- !10 | align=center| | | | | | | align=center| 10 |- !11 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=11| | align=center| 11 |- !12 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=12| | align=center| 12 |- !13 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=13| | align=center| 13 |- !14 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=14| | align=center| 14 |- !15 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=15| | align=center| 15 |- !16 | align=center| | | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=16| | align=center| 16 |- !17 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=17| | align=center| 17 |- !18 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=18| | align=center| 18 |- !19 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=19| | align=center| 19 |- !20 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=20| | align=center| 20 |- !21 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=21| | align=center| 21 |- !22 | align=center| | | | | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | style="background-color:#ffcccc" data-sort-value=22| | align=center| 22 |- !colspan="8"| K1 107% tyd: |} == Wedren == === Renuitslag === {| class="wikitable" style="font-size:95%" !Plek !Nr. !Renjaer !Vervaardiger !Rondes !Tyd/Oorsaak uitval !Rooster !Punte |- !1 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''25''' |- !2 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''18''' |- !3 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''15''' |- !4 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''12''' |- !5 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''10''' |- !6 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''8''' |- !7 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''6''' |- !8 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''4''' |- !9 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''2''' |- !10 | align=center| | '''''' | '''''' | align=center| | | align=center| | align=center| '''1''' |- !11 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !12 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !13 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !14 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !15 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !16 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !17 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !18 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !19 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !20 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !21 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |- !22 | align=center| | | | align=center| | | align=center| | |} == Puntestand vóór die Grand Prix == {{BeginKolomme}} === Renjaers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Nr. !Renjaer !Span !Punte |- !1 | align=center|12 | {{IT-VLAG}} [[Kimi Antonelli]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|292 |- !2 | align=center|63 | {{GB-VLAG}} [[George Russell]] | [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|211 |- !3 | align=center|44 | {{GB-VLAG}} [[Lewis Hamilton]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|191 |- !4 | align=center|1 | {{GB-VLAG}} [[Lando Norris]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|186 |- !5 | align=center|16 | {{MC-VLAG}} [[Charles Leclerc]] | [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|167 |- !6 | align=center|3 | {{NL-VLAG}} [[Max Verstappen]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|145 |- !7 | align=center|81 | {{AU-VLAG}} [[Oscar Piastri]] | [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|120 |- !8 | align=center|6 | {{FR-VLAG}} [[Isack Hadjar]] | [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|71 |- !9 | align=center|30 | {{NZ-VLAG}} [[Liam Lawson]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|59 |- !10 | align=center|10 | {{FR-VLAG}} [[Pierre Gasly]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|41 |- !11 | align=center|41 | {{GB-VLAG}} [[Arvid Lindblad]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|31 |- !12 | align=center|43 | {{AR-VLAG}} [[Franco Colapinto]] | [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|27 |- !13 | align=center|87 | {{GB-VLAG}} [[Oliver Bearman]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|18 |- !14 | align=center|5 | {{BR-VLAG}} [[Gabriel Bortoleto]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|10 |- !15 | align=center|27 | {{DE-VLAG}} [[Nico Hülkenberg]] | [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|7 |- !16 | align=center|55 | {{ES-VLAG}} [[Carlos Sainz jr.]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|6 |- !17 | align=center|23 | {{TH-VLAG}} [[Alexander Albon]] | [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|5 |- !18 | align=center|31 | {{FR-VLAG}} [[Esteban Ocon]] | [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|3 |- !19 | align=center|14 | {{ES-VLAG}} [[Fernando Alonso]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !20 | align=center|22 | {{JP-VLAG}} [[Yuki Tsunoda]] | [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|1 |- !21 | align=center|18 | {{CA-VLAG}} [[Lance Stroll]] | [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|0 |- !22 | align=center|77 | {{FI-VLAG}} [[Valtteri Bottas]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- !23 | align=center|11 | {{MX-VLAG}} [[Sergio Pérez]] | [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |- |} {{NuweKolom}} === Vervaardigers === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" |- !Plek !Span !Punte |- !1 | {{DE-VLAG}} [[Mercedes AMG Petronas F1-span|Mercedes AMG]] | align=center|503 |- !2 | {{IT-VLAG}} [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] | align=center|358 |- !3 | {{GB-VLAG}} [[McLaren]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|306 |- !4 | {{AT-VLAG}} [[Red Bull Racing]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|230 |- !5 | {{IT-VLAG}} [[Racing Bulls]]-[[Red Bull Powertrains|Red Bull Ford]] | align=center|77 |- !6 | {{FR-VLAG}} [[Alpine F1-span|Alpine]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|68 |- !7 | {{US-VLAG}} [[Haas F1-span|Haas]]-[[Ferrari]] | align=center|21 |- !8 | {{DE-VLAG}} [[Audi F1-span|Audi]] | align=center|17 |- !9 | {{GB-VLAG}} [[Williams F1|Williams]]-[[Mercedes-Benz|Mercedes]] | align=center|11 |- !10 | {{GB-VLAG}} [[Aston Martin F1|Aston Martin]]-[[Honda]] | align=center|3 |- !11 | {{VS-VLAG}} [[Cadillac F1-span|Cadillac]]-[[Ferrari]] | align=center|0 |} {{EindeKolomme}} == Sien ook == * [[2026 Formule Een-seisoen]] * [[Lys van Formule Een Grands Prix]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{F1GP 2020–2029}} [[Kategorie:Azerbeidjanse Grand Prix]] [[Kategorie:Sport in 2026|Azerbeidjan]] [[Kategorie:Sport in Europa]] sdsbhb4x3hzon0foosn737dr64ch927 0 469161 2970304 2969213 2026-09-23T19:44:41Z Rooiratel 90342 /* Oranje-Vrystaat */ 2970304 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Afrikaner Commandos2.JPG|duimnael|Boerekommando-lede tydens die Tweede Vryheidsoorlog.]] Die '''Boerekommando''''s was vrywillige [[militêr]]e eenhede vir hoofsaaklik [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-milisies]] wat deur die [[Boere]] van [[Suid-Afrika]] georganiseer is. Die term "''commando''" ([[kommando]]) is tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) vanuit hierdie konteks in die [[Engels]]e taal oorgeneem en beteken hedendaags, 'n vegter, of 'n operateur van 'n ligte [[infanterie]] eenheid of spesiale mag eenheid wat in eksklusiewe operasionele tegnieke opgelei word. ==Geskiedenis== In 1658 het oorlog tussen die Nederlandse setlaars aan die [[Kaapkolonie]] en die [[Khoikhoi]] uitgebreek. Om die nedersetting te beskerm, is alle weerbare mans opgeroep vir militêre diens. Ná die afloop van hierdie oorlog was alle mans in die kolonie onderhewig aan militêre diensplig en moes hulle gereed wees om met min kennisgewing op te tree. Teen 1700 het die kolonie aansienlik uitgebrei en is dit in distrikte verdeel. Daar kon nie staatgemaak word op die klein militêre garnisoen by die [[Kasteel de Goede Hoop]] om vinnig in die grensdistrikte op te tree nie; gevolglik is die kommandostelsel uitgebrei en geformaliseer. Elke distrik het 'n kommandant gehad wat verantwoordelik was om alle burgers in tye van nood op te roep. Tydens die eerste Britse inval in die Kaapkolonie in 1795 en die tweede inval in 1806, is die kommando's opgeroep om die Kaapkolonie te verdedig. Tydens die [[Slag van Blaauwberg]] in Januarie 1806 het die Swellendam-kommando die Britte lank genoeg afgehou vir die res van die Bataafse leër om na veiligheid terug te trek. [[Lêer:Boers 1881.png|links|duimnael|Boerekommando in aksie tydens die [[Eerste Vryheidsoorlog]], 1881.]] Onder Britse bewind het die Kaapkolonie voortgegaan om die kommandostelsel in sy grensoorloë te gebruik, naas gereelde Britse imperiale troepe. Boerekommando's het skouer aan skouer met die Fingo, Britse setlaars, Khoikhoi en ander etniese groepe geveg in eenhede wat dikwels gemeng was. Ligte, beweeglike kommando's was ongetwyfeld beter geskik as die stadige kolonne imperiale troepe vir [[oorlog]]voering in die ruwe bergagtige grensgebiede. Daar het egter dikwels spanning in die Kaapse regering ontstaan oor die relatiewe meriete en beheer van hierdie twee parallelle militêre stelsels.<ref>RD staff (1996). ''Xhosa Wars''. Reader's Digest Family Encyclopedia of World History. The Reader's Digest Association.</ref> Tydens die [[Groot Trek]] is hierdie stelsel gebruik, en dit het in die Boererepublieke in gebruik gebly. Albei republieke het kommandowette uitgevaardig wat kommandodiens verpligtend gemaak het in tye van nood vir alle manlike burgers tussen die ouderdomme van 16 en 60. Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) het die Boerekommando die ruggraat van die [[Boere]]-magte gevorm. Ná die vredesluiting in 1902 is die kommando's ontbind. Hulle het egter weer in die geheim as "skietklubs" saamgesnoer. In 1912 is die kommando's hervorm as 'n Aktiewe Burgermag binne die Unie-verdedigingsmag. Hierdie stelsel was in werking tot 2005, toe alle kommando's weer ontbind is. ==Strukture== [[Lêer:Carolina Commando, Transvaal, South Africa, with its flag.jpg|duimnael|Die Carolina-kommando, gestig in 1895, met 'n vlag]] Elke kommando was aan 'n dorp gekoppel en is na daardie dorp vernoem (bv. die Bloemfontein-kommando). Elke dorp was verantwoordelik vir 'n distrik wat in wyke verdeel was. Die kommando het onder die bevel van 'n kommandant gestaan, en elke wyk onder dié van 'n veldkornet (wat gelykgestel kon word aan die rang van 'n senior onderoffisier). Die veldkornet was nie net verantwoordelik vir die oproep van die burgers nie, maar ook vir polisiëring in sy wyk, die invordering van belasting, en die uitreiking van vuurwapens en ander militêre toerusting in tye van oorlog. Teoreties is 'n wyk in korporalskappe verdeel. 'n Korporalskap het gewoonlik uit ongeveer 20 burgers bestaan. Soms het hele families (vaders, seuns, ooms en neefs) 'n korporalskap gevul. [[Lêer:Struktuur Boerekommandos.png|links|duimnael|400px|Struktuur van ’n Boerekommando.]] [[Lêer:Boers at Colenso.png|duimnael|Boerekommando by die [[Slag van Colenso]].]] Die veldkornet was verantwoordelik aan die kommandant, wat op sy beurt verantwoordelik was aan 'n generaal. In teorie was 'n generaal verantwoordelik vir vier kommando's. Hy was op sy beurt verantwoordelik aan die opperbevelhebber van die republiek. In Transvaal is die opperbevelhebber die Kommandant-generaal genoem, en in die Vrystaat die Hoofkommandant. Die opperbevelhebber was verantwoordelik aan die president. Ander hulp-range is tydens oorlogstyd geskep, soos die "vleiskorporaal", wat verantwoordelik was vir die uitreiking van rantsoene. [[Lêer:Boer Commandos - with British Prisoners - Boer War.jpg|duimnael|‘n Boerekommando met gevange Britse krygsgevangenes tydens die Anglo-Boereoorlog (1899–1902).]] Die kommando het uit vrywilligers bestaan; alle offisiere is deur die lede van die kommando aangestel, en nie deur die regering nie. Dit het sekere bevelvoerders die geleentheid gebied om na vore te tree – soos generaal [[Koos de la Rey]] en generaal [[C.R. de Wet]] – maar dit het ook die nadeel gehad dat onbekwame bevelvoerders soms aan die hoof geplaas is. Dissipline was ook 'n probleem, aangesien daar geen werklike manier was om dit af te dwing nie. Die verskillende Boererepublieke het nie almal dieselfde bevelstruktuur gehad nie.<ref>[http://www.angloboerwar.com/forces/boer_commando.htm Angloboerwar website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726112009/http://angloboerwar.com/forces/boer_commando.htm |date=2009-07-26 }}</ref> ==Wapens== Voor die Tweede Vryheidsoorlog was die gewildste geweer in die republieke die .450 Westley Richards – ’n enkelskoot-agterlaaier met ’n valblokmeganisme en ’n akkuraatheid van tot 600 [[jaart]]. Sommige was gemerk "Made Specially For Z.A.R."<ref>https://www.labuschagne.info/small-arms.htm, Small Arms of the Boer War</ref> Hulle was soortgelyk aan die [[Martini-Henry]] Mark II-gewere wat deur Britse troepe gebruik is.<ref>{{Cite web |title=Firearms and Firepower - First War of Independence, 1880-1881 - South African Military History Society - Journal |url=http://samilitaryhistory.org/vol052fm.html |access-date=2024-02-29 |website=samilitaryhistory.org}}</ref><ref>https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/boer_wars_01.shtml, Boer Wars</ref> ’n Boek oor die oorlog (J. Lehmann se ''The First Boer War'', 1972) het die volgende opmerking oor die Boere se geweer gemaak: "Deur hoofsaaklik die uitstekende Westley Richards-agterlaaier te gebruik – kaliber .45; papierpatroon; slagdop wat met die hand op die tepel geplaas word – het hulle dit vir die Britte uiters gevaarlik gemaak om hulself teen die horisonlyn bloot te stel".<ref>{{Cite web |title=Firearms and Firepower - First War of Independence, 1880-1881 - South African Military History Society - Journal |url=http://samilitaryhistory.org/vol052fm.html |access-date=2024-02-29|website=samilitaryhistory.org}}</ref> Tydens die Eerste Vryheidsoorlog het sommige ouer Boere die "Monkey Tail" verkies – ’n slagdop-agterlaaier wat ook deur Westley Richards vervaardig is.<ref name=":4">{{Cite book |last=Laband |first=John |title=The Battle of Majuba Hill: The Transvaal Campaign, 1880–1881 |date=2018 |publisher=Helion and Company |isbn=978-1911512387 |location=Warwick, England |publication-date=2018 |pages=40 |language=en}}</ref> [[Lêer:Rifle, bolt action (AM 1930.61-17).jpg|duimnael|Mauser 1895-grendelgeweer (in die Auckland-museum).     ]] Vir die Anglo-Boereoorlog het [[Paul Kruger]], president van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]], die leër herbewapen deur 37 000 van die nuutste [[Mauser-model 1895]]-gewere<ref>{{Cite web |last= |first= |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2024-02-29 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> en ongeveer 40 tot 50 miljoen rondtes 7x57-ammunisie in te voer <ref>{{harvnb|Bester|1994|p={{page needed|date=Februarie 2017}} }}; {{Harvnb|Wessels|2000|p=80}}.</ref> Die Model 1895 was ook bekend as die "Boeremodel"-Mauser<ref>{{Cite web|url=http://www.shootingtimes.com/long-guns/longgun_reviews_st_boermodel_201007/|title=The Model 1893/95 "Boer Model" Mauser|website=Shooting Times|date=23 September 2010 |language=en-US|access-date=2016-03-18}}</ref> en was net bo die reeksnommer met "O.V.S." (''Oranje Vrij Staat'') gemerk.<ref>https://www.shootingtimes.com/editorial/longgun_reviews_st_boermodel_201007/99362, The Model 1893/95 "Boer Model" Mauser</ref> Hierdie Duitse geweer het 'n skietafstand van meer as 2 000 [[jaart]] gehad. Ervare skuts kon uitstekende akkuraatheid oor lang afstande behaal.<ref>{{Cite book |last=Murray |first=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=kWuuAAAAQBAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser%5D,&pg=PA93 |title=The Rocky Road to the Great War: The Evolution of Trench Warfare to 1914 |date=2013-08-31 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-61234-105-7 |language=en}}</ref> Sommige kommando's het die Martini-Henry Mark III gebruik, aangesien duisende daarvan ook aangekoop is; die nadeel was egter die groot wolk wit rook na 'n skoot, wat die skut se posisie verklap het.<ref>{{Cite web |last=Scarlata |first=Paul |date=2017-04-17 |title=6 Rifles Used by the Afrikaners During the Second Boer War |url=https://www.athlonoutdoors.com/article/second-boer-war-rifles/ |access-date=2024-02-29 |website=Athlon Outdoors |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Pretorius |first=Fransjohan |author-link=Fransjohan Pretorius |url=https://books.google.com/books?id=WfovAQAAIAAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser%5D |title=Life on Commando During the Anglo-Boer War, 1899-1902 |date=1999 |publisher=Human & Rousseau |isbn=978-0-7981-3808-6 |language=en}}</ref> Ongeveer 7 000 Guedes 1885-gewere is ook 'n paar jaar vroeër aangekoop, en dié is tydens die vyandelikhede gebruik.<ref>{{Cite web |last=Scarlata |first=Paul |date=2017-04-17 |title=6 Rifles Used by the Afrikaners During the Second Boer War |url=https://www.athlonoutdoors.com/article/second-boer-war-rifles/ |access-date=2024-02-29 |website=Athlon Outdoors |language=en-US}}</ref> Ander het gebuite Britse gewere gebruik soos die "lang" Lee-Metford en die Enfield, soos bevestig deur foto's uit die era.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2024-02-29 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=BBC - History - The Boer Wars |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/boer_wars_01.shtml |access-date=2024-02-29 |website=www.bbc.co.uk |language=en}}</ref> Toe die ammunisie vir die Mausers opraak,<ref>{{Cite web |last= |first= |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2024-02-29 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> het die Boere hoofsaaklik op die gebuite Lee-Metfords staatgemaak.<ref>{{Cite book |last=Muller |first=C. F. J. |url=https://books.google.com/books?id=0dlBAAAAYAAJ&q=first+boer+war++weapons+artillery+burghers+Westley+Richards |title=Five Hundred Years: A History of South Africa |date=1986 |publisher=Academica |isbn=978-0-86874-271-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grant |first=Neil |url=https://books.google.com/books?id=xbKdCwAAQBAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser%5D,&pg=PA38 |title=Mauser Military Rifles |date=2015-03-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0595-9 |language=en}}</ref> Buiten 'n geweer het min lede van die kommando's [[bajonet]]te gebruik.<ref>{{Cite book |last=Gooch |first=John |url=https://books.google.com/books?id=CVy4AQAAQBAJ&q=boer+war+did+not+use+bayonets+commando,&pg=PT98 |title=The Boer War: Direction, Experience and Image |date=2013-10-23 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-27181-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grant |first=Neil |url=https://books.google.com/books?id=xbKdCwAAQBAJ&q=boer+war+did+not+use+bayonets+boer+commando,&pg=PA38 |title=Mauser Military Rifles |date=2015-03-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0595-9 |language=en}}</ref> [[Lêer:AustralianTroopsWithQF1pounderBoerWar.jpg|duimnael|Australiese troepe met 'n QF 1-pond-Maxim-outomatiese kanon wat van die Boere buitgemaak is, omstreeks 1901.]] Die beste moderne Europese [[artillerie]] is ook aangekoop. Teen Oktober 1899 het die Transvaalse Staatsartillerie oor 73 swaar kanonne beskik, insluitend vier [[Long Tom|155 mm-Creusot-vestingkanonne]]<ref>{{Cite book |last=Lunderstedt |first=Steve |url=https://books.google.com/books?id=cgMwAQAAIAAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser+Martini+Henry |title=From Belmont to Bloemfontein: The Western Campaign of the Anglo-Boer War, February 1899 to April 1900 |date=2000 |publisher=Diamond Fields Advertiser |isbn=978-0-620-26099-2 |language=en}}</ref> en 25 van die 37 mm-Maxim-Nordenfeldt-kanonne.<ref name="André Wessels 2000 bl.80">{{Harvnb|Wessels|2000|p=80}}</ref> Die Boere se Maxim – groter as die Maxim-model wat deur die Britte gebruik is.<ref>{{Cite book |last=Horn |first=Bernd |url=https://books.google.com/books?id=cNnSDFv7J1IC&q=second+boer+war+Boer's+++Maxim-Nordenfelt,&pg=PA56 |title=Doing Canada Proud: The Second Boer War and the Battle of Paardeberg |date=2012-12-22 |publisher=Dundurn |isbn=978-1-4597-0578-4|language=en}}</ref> – was 'n waterverkoelde "outomatiese kanon" met 'n groot kaliber wat deur 'n patroonband gevoer is en plofbare projektiele (met rooklose dryflading) teen 'n tempo van 450 skote per minuut afgevuur het; dit het bekend gestaan as die "Pom-Pom".<ref>http://www.smallarmsreview.com/display.article.cfm?idarticles=2490, SOUTH AFRICA’S NATIONAL MUSEUM OF MILITARY HISTORY</ref> Ander wapens wat gebruik is, het ingesluit: *[[Mauser C96]] [[pistool]] *Colt Single Action Army [[rewolwer]] *Remington Model 1875 rewolwer *Remington Rolling Block geweer *Winchester-geweer *Vetterli-geweer *Gewehr 1888 *Krag–Jørgensen-geweer *Kropatschek geweer *Lee–Enfield<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Lee–Metford<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Martini–Henry<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Guedes-geweer<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Enfield rewolwer *Mauser Zig-Zag *M1879 Reichsrewolwer ==Lys van Boerekommando-eenhede== Die volgende Boerekommando's het in die Oranje-Vrystaat en Transvaal bestaan:<ref>{{Cite book|title=The Hall Handbook of the Anglo-Boer War, 1899-1902|last=Hall|first=Darrell|publisher=University of Natal Press|year=1999|isbn=9780869809495|location=Pietermaritzburg|pages=13–17}}</ref> ===Oranje-Vrystaat=== {{Div col|colwidth=10em}} *Bethlehem *Bethulie *Bloemfontein *Boshof *Bothaville *Brandfort *Caledon River *Edenburg *Fauresmith *Ficksburg *Frankfort *Harrismith *Heilbron *Hoopstad *Jacobsdal *Kroonstad *Ladybrand *Lindley *Parys *Philippolis *Rouxville *Senekal *Smithfield *Thaba Nchu *Ventersburg *Vrede *Vredefort *Wepener *Winburg {{div col end}} ===Transvaal=== *Amsterdam *Bethal *Bloemhof *Boksburg *Carolina *Christiana *Elandsfontein *Elands River *Ermelo *Fordsburg *Germiston *Heidelberg *Jeppestown *Johannesburg *Klerksdorp *Krugersdorp *Lichtenburg *Lydenburg *Marico *Middelburg *Piet Retief *Potchefstroom *Pretoria *Rustenburg *Standerton *Swaziland *Utrecht *Vryheid *Wakkerstroom *Waterberg *Wolmaransstad *Zoutpansberg *Zwartruggens ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre eenhede]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] 9wopiq8uuh0jt26jloq61ig3cdha4gg 2970305 2970304 2026-09-23T19:44:56Z Rooiratel 90342 /* Transvaal */ 2970305 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Afrikaner Commandos2.JPG|duimnael|Boerekommando-lede tydens die Tweede Vryheidsoorlog.]] Die '''Boerekommando''''s was vrywillige [[militêr]]e eenhede vir hoofsaaklik [[Guerrilla-oorlogvoering|guerrilla-milisies]] wat deur die [[Boere]] van [[Suid-Afrika]] georganiseer is. Die term "''commando''" ([[kommando]]) is tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) vanuit hierdie konteks in die [[Engels]]e taal oorgeneem en beteken hedendaags, 'n vegter, of 'n operateur van 'n ligte [[infanterie]] eenheid of spesiale mag eenheid wat in eksklusiewe operasionele tegnieke opgelei word. ==Geskiedenis== In 1658 het oorlog tussen die Nederlandse setlaars aan die [[Kaapkolonie]] en die [[Khoikhoi]] uitgebreek. Om die nedersetting te beskerm, is alle weerbare mans opgeroep vir militêre diens. Ná die afloop van hierdie oorlog was alle mans in die kolonie onderhewig aan militêre diensplig en moes hulle gereed wees om met min kennisgewing op te tree. Teen 1700 het die kolonie aansienlik uitgebrei en is dit in distrikte verdeel. Daar kon nie staatgemaak word op die klein militêre garnisoen by die [[Kasteel de Goede Hoop]] om vinnig in die grensdistrikte op te tree nie; gevolglik is die kommandostelsel uitgebrei en geformaliseer. Elke distrik het 'n kommandant gehad wat verantwoordelik was om alle burgers in tye van nood op te roep. Tydens die eerste Britse inval in die Kaapkolonie in 1795 en die tweede inval in 1806, is die kommando's opgeroep om die Kaapkolonie te verdedig. Tydens die [[Slag van Blaauwberg]] in Januarie 1806 het die Swellendam-kommando die Britte lank genoeg afgehou vir die res van die Bataafse leër om na veiligheid terug te trek. [[Lêer:Boers 1881.png|links|duimnael|Boerekommando in aksie tydens die [[Eerste Vryheidsoorlog]], 1881.]] Onder Britse bewind het die Kaapkolonie voortgegaan om die kommandostelsel in sy grensoorloë te gebruik, naas gereelde Britse imperiale troepe. Boerekommando's het skouer aan skouer met die Fingo, Britse setlaars, Khoikhoi en ander etniese groepe geveg in eenhede wat dikwels gemeng was. Ligte, beweeglike kommando's was ongetwyfeld beter geskik as die stadige kolonne imperiale troepe vir [[oorlog]]voering in die ruwe bergagtige grensgebiede. Daar het egter dikwels spanning in die Kaapse regering ontstaan oor die relatiewe meriete en beheer van hierdie twee parallelle militêre stelsels.<ref>RD staff (1996). ''Xhosa Wars''. Reader's Digest Family Encyclopedia of World History. The Reader's Digest Association.</ref> Tydens die [[Groot Trek]] is hierdie stelsel gebruik, en dit het in die Boererepublieke in gebruik gebly. Albei republieke het kommandowette uitgevaardig wat kommandodiens verpligtend gemaak het in tye van nood vir alle manlike burgers tussen die ouderdomme van 16 en 60. Tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (1899–1902) het die Boerekommando die ruggraat van die [[Boere]]-magte gevorm. Ná die vredesluiting in 1902 is die kommando's ontbind. Hulle het egter weer in die geheim as "skietklubs" saamgesnoer. In 1912 is die kommando's hervorm as 'n Aktiewe Burgermag binne die Unie-verdedigingsmag. Hierdie stelsel was in werking tot 2005, toe alle kommando's weer ontbind is. ==Strukture== [[Lêer:Carolina Commando, Transvaal, South Africa, with its flag.jpg|duimnael|Die Carolina-kommando, gestig in 1895, met 'n vlag]] Elke kommando was aan 'n dorp gekoppel en is na daardie dorp vernoem (bv. die Bloemfontein-kommando). Elke dorp was verantwoordelik vir 'n distrik wat in wyke verdeel was. Die kommando het onder die bevel van 'n kommandant gestaan, en elke wyk onder dié van 'n veldkornet (wat gelykgestel kon word aan die rang van 'n senior onderoffisier). Die veldkornet was nie net verantwoordelik vir die oproep van die burgers nie, maar ook vir polisiëring in sy wyk, die invordering van belasting, en die uitreiking van vuurwapens en ander militêre toerusting in tye van oorlog. Teoreties is 'n wyk in korporalskappe verdeel. 'n Korporalskap het gewoonlik uit ongeveer 20 burgers bestaan. Soms het hele families (vaders, seuns, ooms en neefs) 'n korporalskap gevul. [[Lêer:Struktuur Boerekommandos.png|links|duimnael|400px|Struktuur van ’n Boerekommando.]] [[Lêer:Boers at Colenso.png|duimnael|Boerekommando by die [[Slag van Colenso]].]] Die veldkornet was verantwoordelik aan die kommandant, wat op sy beurt verantwoordelik was aan 'n generaal. In teorie was 'n generaal verantwoordelik vir vier kommando's. Hy was op sy beurt verantwoordelik aan die opperbevelhebber van die republiek. In Transvaal is die opperbevelhebber die Kommandant-generaal genoem, en in die Vrystaat die Hoofkommandant. Die opperbevelhebber was verantwoordelik aan die president. Ander hulp-range is tydens oorlogstyd geskep, soos die "vleiskorporaal", wat verantwoordelik was vir die uitreiking van rantsoene. [[Lêer:Boer Commandos - with British Prisoners - Boer War.jpg|duimnael|‘n Boerekommando met gevange Britse krygsgevangenes tydens die Anglo-Boereoorlog (1899–1902).]] Die kommando het uit vrywilligers bestaan; alle offisiere is deur die lede van die kommando aangestel, en nie deur die regering nie. Dit het sekere bevelvoerders die geleentheid gebied om na vore te tree – soos generaal [[Koos de la Rey]] en generaal [[C.R. de Wet]] – maar dit het ook die nadeel gehad dat onbekwame bevelvoerders soms aan die hoof geplaas is. Dissipline was ook 'n probleem, aangesien daar geen werklike manier was om dit af te dwing nie. Die verskillende Boererepublieke het nie almal dieselfde bevelstruktuur gehad nie.<ref>[http://www.angloboerwar.com/forces/boer_commando.htm Angloboerwar website] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726112009/http://angloboerwar.com/forces/boer_commando.htm |date=2009-07-26 }}</ref> ==Wapens== Voor die Tweede Vryheidsoorlog was die gewildste geweer in die republieke die .450 Westley Richards – ’n enkelskoot-agterlaaier met ’n valblokmeganisme en ’n akkuraatheid van tot 600 [[jaart]]. Sommige was gemerk "Made Specially For Z.A.R."<ref>https://www.labuschagne.info/small-arms.htm, Small Arms of the Boer War</ref> Hulle was soortgelyk aan die [[Martini-Henry]] Mark II-gewere wat deur Britse troepe gebruik is.<ref>{{Cite web |title=Firearms and Firepower - First War of Independence, 1880-1881 - South African Military History Society - Journal |url=http://samilitaryhistory.org/vol052fm.html |access-date=2024-02-29 |website=samilitaryhistory.org}}</ref><ref>https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/boer_wars_01.shtml, Boer Wars</ref> ’n Boek oor die oorlog (J. Lehmann se ''The First Boer War'', 1972) het die volgende opmerking oor die Boere se geweer gemaak: "Deur hoofsaaklik die uitstekende Westley Richards-agterlaaier te gebruik – kaliber .45; papierpatroon; slagdop wat met die hand op die tepel geplaas word – het hulle dit vir die Britte uiters gevaarlik gemaak om hulself teen die horisonlyn bloot te stel".<ref>{{Cite web |title=Firearms and Firepower - First War of Independence, 1880-1881 - South African Military History Society - Journal |url=http://samilitaryhistory.org/vol052fm.html |access-date=2024-02-29|website=samilitaryhistory.org}}</ref> Tydens die Eerste Vryheidsoorlog het sommige ouer Boere die "Monkey Tail" verkies – ’n slagdop-agterlaaier wat ook deur Westley Richards vervaardig is.<ref name=":4">{{Cite book |last=Laband |first=John |title=The Battle of Majuba Hill: The Transvaal Campaign, 1880–1881 |date=2018 |publisher=Helion and Company |isbn=978-1911512387 |location=Warwick, England |publication-date=2018 |pages=40 |language=en}}</ref> [[Lêer:Rifle, bolt action (AM 1930.61-17).jpg|duimnael|Mauser 1895-grendelgeweer (in die Auckland-museum).     ]] Vir die Anglo-Boereoorlog het [[Paul Kruger]], president van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek]], die leër herbewapen deur 37 000 van die nuutste [[Mauser-model 1895]]-gewere<ref>{{Cite web |last= |first= |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2024-02-29 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> en ongeveer 40 tot 50 miljoen rondtes 7x57-ammunisie in te voer <ref>{{harvnb|Bester|1994|p={{page needed|date=Februarie 2017}} }}; {{Harvnb|Wessels|2000|p=80}}.</ref> Die Model 1895 was ook bekend as die "Boeremodel"-Mauser<ref>{{Cite web|url=http://www.shootingtimes.com/long-guns/longgun_reviews_st_boermodel_201007/|title=The Model 1893/95 "Boer Model" Mauser|website=Shooting Times|date=23 September 2010 |language=en-US|access-date=2016-03-18}}</ref> en was net bo die reeksnommer met "O.V.S." (''Oranje Vrij Staat'') gemerk.<ref>https://www.shootingtimes.com/editorial/longgun_reviews_st_boermodel_201007/99362, The Model 1893/95 "Boer Model" Mauser</ref> Hierdie Duitse geweer het 'n skietafstand van meer as 2 000 [[jaart]] gehad. Ervare skuts kon uitstekende akkuraatheid oor lang afstande behaal.<ref>{{Cite book |last=Murray |first=Nicholas |url=https://books.google.com/books?id=kWuuAAAAQBAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser%5D,&pg=PA93 |title=The Rocky Road to the Great War: The Evolution of Trench Warfare to 1914 |date=2013-08-31 |publisher=Potomac Books, Inc. |isbn=978-1-61234-105-7 |language=en}}</ref> Sommige kommando's het die Martini-Henry Mark III gebruik, aangesien duisende daarvan ook aangekoop is; die nadeel was egter die groot wolk wit rook na 'n skoot, wat die skut se posisie verklap het.<ref>{{Cite web |last=Scarlata |first=Paul |date=2017-04-17 |title=6 Rifles Used by the Afrikaners During the Second Boer War |url=https://www.athlonoutdoors.com/article/second-boer-war-rifles/ |access-date=2024-02-29 |website=Athlon Outdoors |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite book |last=Pretorius |first=Fransjohan |author-link=Fransjohan Pretorius |url=https://books.google.com/books?id=WfovAQAAIAAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser%5D |title=Life on Commando During the Anglo-Boer War, 1899-1902 |date=1999 |publisher=Human & Rousseau |isbn=978-0-7981-3808-6 |language=en}}</ref> Ongeveer 7 000 Guedes 1885-gewere is ook 'n paar jaar vroeër aangekoop, en dié is tydens die vyandelikhede gebruik.<ref>{{Cite web |last=Scarlata |first=Paul |date=2017-04-17 |title=6 Rifles Used by the Afrikaners During the Second Boer War |url=https://www.athlonoutdoors.com/article/second-boer-war-rifles/ |access-date=2024-02-29 |website=Athlon Outdoors |language=en-US}}</ref> Ander het gebuite Britse gewere gebruik soos die "lang" Lee-Metford en die Enfield, soos bevestig deur foto's uit die era.<ref>{{Cite web |last= |first= |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2024-02-29 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=BBC - History - The Boer Wars |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/boer_wars_01.shtml |access-date=2024-02-29 |website=www.bbc.co.uk |language=en}}</ref> Toe die ammunisie vir die Mausers opraak,<ref>{{Cite web |last= |first= |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2024-02-29 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> het die Boere hoofsaaklik op die gebuite Lee-Metfords staatgemaak.<ref>{{Cite book |last=Muller |first=C. F. J. |url=https://books.google.com/books?id=0dlBAAAAYAAJ&q=first+boer+war++weapons+artillery+burghers+Westley+Richards |title=Five Hundred Years: A History of South Africa |date=1986 |publisher=Academica |isbn=978-0-86874-271-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grant |first=Neil |url=https://books.google.com/books?id=xbKdCwAAQBAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser%5D,&pg=PA38 |title=Mauser Military Rifles |date=2015-03-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0595-9 |language=en}}</ref> Buiten 'n geweer het min lede van die kommando's [[bajonet]]te gebruik.<ref>{{Cite book |last=Gooch |first=John |url=https://books.google.com/books?id=CVy4AQAAQBAJ&q=boer+war+did+not+use+bayonets+commando,&pg=PT98 |title=The Boer War: Direction, Experience and Image |date=2013-10-23 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-27181-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Grant |first=Neil |url=https://books.google.com/books?id=xbKdCwAAQBAJ&q=boer+war+did+not+use+bayonets+boer+commando,&pg=PA38 |title=Mauser Military Rifles |date=2015-03-20 |publisher=Bloomsbury Publishing |isbn=978-1-4728-0595-9 |language=en}}</ref> [[Lêer:AustralianTroopsWithQF1pounderBoerWar.jpg|duimnael|Australiese troepe met 'n QF 1-pond-Maxim-outomatiese kanon wat van die Boere buitgemaak is, omstreeks 1901.]] Die beste moderne Europese [[artillerie]] is ook aangekoop. Teen Oktober 1899 het die Transvaalse Staatsartillerie oor 73 swaar kanonne beskik, insluitend vier [[Long Tom|155 mm-Creusot-vestingkanonne]]<ref>{{Cite book |last=Lunderstedt |first=Steve |url=https://books.google.com/books?id=cgMwAQAAIAAJ&q=second+boer+war++weapons+artillery+commandos++Mauser+Martini+Henry |title=From Belmont to Bloemfontein: The Western Campaign of the Anglo-Boer War, February 1899 to April 1900 |date=2000 |publisher=Diamond Fields Advertiser |isbn=978-0-620-26099-2 |language=en}}</ref> en 25 van die 37 mm-Maxim-Nordenfeldt-kanonne.<ref name="André Wessels 2000 bl.80">{{Harvnb|Wessels|2000|p=80}}</ref> Die Boere se Maxim – groter as die Maxim-model wat deur die Britte gebruik is.<ref>{{Cite book |last=Horn |first=Bernd |url=https://books.google.com/books?id=cNnSDFv7J1IC&q=second+boer+war+Boer's+++Maxim-Nordenfelt,&pg=PA56 |title=Doing Canada Proud: The Second Boer War and the Battle of Paardeberg |date=2012-12-22 |publisher=Dundurn |isbn=978-1-4597-0578-4|language=en}}</ref> – was 'n waterverkoelde "outomatiese kanon" met 'n groot kaliber wat deur 'n patroonband gevoer is en plofbare projektiele (met rooklose dryflading) teen 'n tempo van 450 skote per minuut afgevuur het; dit het bekend gestaan as die "Pom-Pom".<ref>http://www.smallarmsreview.com/display.article.cfm?idarticles=2490, SOUTH AFRICA’S NATIONAL MUSEUM OF MILITARY HISTORY</ref> Ander wapens wat gebruik is, het ingesluit: *[[Mauser C96]] [[pistool]] *Colt Single Action Army [[rewolwer]] *Remington Model 1875 rewolwer *Remington Rolling Block geweer *Winchester-geweer *Vetterli-geweer *Gewehr 1888 *Krag–Jørgensen-geweer *Kropatschek geweer *Lee–Enfield<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Lee–Metford<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Martini–Henry<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Guedes-geweer<ref>{{Cite web |last=Association |first=National Rifle |title=An Official Journal Of The NRA {{!}} The Guns of the Boer Commandos |url=https://www.americanrifleman.org/content/the-guns-of-the-boer-commandos/ |access-date=2022-12-11 |website=An Official Journal Of The NRA |language=en}}</ref> *Enfield rewolwer *Mauser Zig-Zag *M1879 Reichsrewolwer ==Lys van Boerekommando-eenhede== Die volgende Boerekommando's het in die Oranje-Vrystaat en Transvaal bestaan:<ref>{{Cite book|title=The Hall Handbook of the Anglo-Boer War, 1899-1902|last=Hall|first=Darrell|publisher=University of Natal Press|year=1999|isbn=9780869809495|location=Pietermaritzburg|pages=13–17}}</ref> ===Oranje-Vrystaat=== {{Div col|colwidth=10em}} *Bethlehem *Bethulie *Bloemfontein *Boshof *Bothaville *Brandfort *Caledon River *Edenburg *Fauresmith *Ficksburg *Frankfort *Harrismith *Heilbron *Hoopstad *Jacobsdal *Kroonstad *Ladybrand *Lindley *Parys *Philippolis *Rouxville *Senekal *Smithfield *Thaba Nchu *Ventersburg *Vrede *Vredefort *Wepener *Winburg {{div col end}} ===Transvaal=== {{Div col|colwidth=10em}} *Amsterdam *Bethal *Bloemhof *Boksburg *Carolina *Christiana *Elandsfontein *Elands River *Ermelo *Fordsburg *Germiston *Heidelberg *Jeppestown *Johannesburg *Klerksdorp *Krugersdorp *Lichtenburg *Lydenburg *Marico *Middelburg *Piet Retief *Potchefstroom *Pretoria *Rustenburg *Standerton *Swaziland *Utrecht *Vryheid *Wakkerstroom *Waterberg *Wolmaransstad *Zoutpansberg *Zwartruggens {{Div col end}} ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre eenhede]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse militêre geskiedenis]] ipx2i0ifp7y2bj8pgalhe2kl31r082x 0 469451 2970331 2968807 2026-09-23T21:44:07Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970331 wikitext text/x-wiki Dit is 'n lys van bekende [[beatboxing|beatboxers]]. == Groepe == {{Multiple image|perrow=2|total_width=400 |image1=Beatbox House GBB 2018.png|caption1=[[Beatbox House]] |image2=Berywam Hue Vietnam 2018.jpeg|caption2=[[Berywam]] }} * [[Bauchklang]]<ref>{{Cite web |url=https://eventseeker.com/artist/2587-bauchklang |title=Bauchklang - Artist Profile |website=eventseeker.com |language=en |access-date=2020-03-12}}</ref> * [[Beatbox House]]<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=P7NZthVfxUA |title=THE BEATBOX HOUSE // BEATBOX [NEW YORK] |date=2015-11-04 |publisher=[[YouTube]] |language=en |access-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210805170409/https://www.youtube.com/watch?v=P7NZthVfxUA |archive-date=2021-08-05 |url-status=bot: unknown}}</ref> * [[Berywam]]<ref>{{Cite web |url=https://www.ladepeche.fr/article/2017/01/08/2492488-champions-france-beatbox-berywam-vivent-colocation-toulouse.html |title=Les champions de France de beatbox, Berywam, vivent en colocation à Toulouse |publisher=La Dépêche |date=2017-01-08 |language=fr}}</ref> * [[Home Free (musiekgroep)|Home Free]] * [[Pentatonix]] * [[Soul Inscribed]]<ref>{{Cite web |url=http://music.mxdwn.com/2016/02/10/reviews/soul-inscribed-soul-inscribed/ |title=Soul Inscribed – Soul Inscribed |language=en}}</ref> * [[The House Jacks]] == Alle solo-beatboxers == === Noord-Amerika === {{Multiple image|perrow=3|total_width=350 |image1=Butterscotch at Montreux Jazz Festival.jpg|caption1=[[Butterscotch (kunstenaar)|Butterscotch]] |image2=Kaila Mullady in 2015.png|caption2=[[Kaila Mullady]] |image3=Gene Shinozaki in 2017.png|caption3=[[Gene Shinozaki]] }} * [[Ariel Pink]] * [[Biz Markie]] * [[Darren Robinson (kletsrymer)|Buffy]] * [[Butterscotch (kunstenaar)|Butterscotch]] * [[D-Nice]] * [[Doug E. Fresh]] * [[Gene Shinozaki]] * [[Jeff Thacher]] * [[Kaila Mullady]] * [[Kevin Olusola]] * [[Kid Lucky]] * [[KRNFX]] * [[Matisyahu]] * [[Michael Winslow]] * [[Mike Tompkins (musikant)|Mike Tompkins]] * [[Rahzel]] * [[Ready Rock C]] * [[Reggie Watts]] * [[SungBeats]] * [[Timbaland]] * [[Wes Carroll]] * [[Wise (Stetsasonic)|Wise]] === Suid-Amerika === * [[André Pinguim]] === Europa === {{Multiple image|perrow=3|total_width=350 |image1=Beardyman in 2008 (cropped).png|caption1=[[Beardyman]] |image2=Reeps One in 2012.png|caption2=[[Reeps One]] |image3=D-Low 2015.png|caption3=[[D-Low (beatboxer)|D-Low]] |image4=SkilleR in 2013.png|caption4=[[Alexander Deyanov|SkilleR]] |image5=Festival de Cornouaille 2015 - Krismenn & Alem 05.jpg|caption5=[[Alem (beatboxer)|Alem]] |image6=Killa Kela.jpg|caption6=[[Killa Kela]] }} * [[Alem (beatboxer)|Alem]] * [[Beardyman]] * [[D-Low (beatboxer)|D-Low]] / DJ-Low * [[Jay Sean]] * [[Juls]] * [[Killa Kela]] * [[K. I. M.]] * [[MB14]] * [[Reeps One]] * [[RoxorLoops]] * [[Shlomo (beatboxer)|Shlomo]] * [[Alexander Deyanov|SkilleR]] * Timmeh * [[Tobias Hug]] === Asië === * [[Afra (beatboxer)|Afra]] * [[Bigman (beatboxer)|Bigman]] * [[Hikakin]] * [[Hiss (beatboxer)|Hiss]] * [[Jack Beats]] * Jairo * [[Nguyen Cuong|Mr.T]] * [[SO-SO (beatboxer)|SO-SO]] * [[Vineeth Vincent]] * [[Yuichi Nakamaru]] === Oseanië === {{Multiple image|perrow=1|total_width=150 |image1=Joel Turner 2012.png|caption1=[[Joel Turner (musikant)|Joel Turner]] }} * [[Dub FX]] * [[Joel Turner (musikant)|Joel Turner]] * [[Tom Thum]] === Afrika === * [[Thierry Olemba]] == Verwysings == {{Reflist}} == Sien ook == * [[Lys van hiphopmusici]] * [[Lyste van musici]] [[Kategorie:Lyste|Beatboxers]] [[Kategorie:Musici]] p9e9yg01bdwpu2dbjp5fzdc92oyd4ma 5 469515 2970206 2969692 2026-09-23T16:43:52Z Pynappel 70858 /* Rolprente */ 2970206 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin. :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete! :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. Of ons kan niks doen nie. Ons gebruik albei style nou al vir 20 jaar en niemand het iets oorgekom nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) 3qe3uj3w45ygcdvav4gq5ra52pt18t4 2970209 2970206 2026-09-23T16:50:24Z Pynappel 70858 Maar dit sal beter lyk as ons konsekwent is 2970209 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin. :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete! :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) l0j33onnlzkqis5p5qmbdsajt1e2583 2970211 2970209 2026-09-23T17:04:29Z Pynappel 70858 /* Rolprente */ Antwoord 2970211 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin. :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete! :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) ::Ek sien my AWS 9 en 11 gebruik beide die styl ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' op die voortitelblad. Kan dit wees dat hulle 'n voorkeur daardeur kommunikeer? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:04, 23 September 2026 (UTC) qowy0c1yed6gi84uwvo1i31y17hj33r 2970212 2970211 2026-09-23T17:05:01Z Pynappel 70858 /* Rolprente */ 2970212 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin. :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete! :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) ::: Ek sien my AWS 9 en 11 gebruik beide die styl ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' op die voortitelblad. Kan dit wees dat hulle 'n voorkeur daardeur kommunikeer? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:04, 23 September 2026 (UTC) rcm52xl9d4q9ztbnu1cu2xv227z0qq2 2970282 2970212 2026-09-23T19:13:38Z Pynappel 70858 /* Rolprente */ Herrangskik kommentaar 2970282 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == {{cquote|Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin.}} @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete! :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) ::: Ek sien my AWS 9 en 11 gebruik beide die styl ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' op die voortitelblad. Kan dit wees dat hulle 'n voorkeur daardeur kommunikeer? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:04, 23 September 2026 (UTC) p6z37pe4v1fg7naicsai679kpe443b2 2970283 2970282 2026-09-23T19:14:30Z Pynappel 70858 /* Rolprente */ Ongetekende kommentaar 2970283 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == {{cquote|Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin.}} @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete!{{ongeteken|~2026-50898-30}} :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) ::: Ek sien my AWS 9 en 11 gebruik beide die styl ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' op die voortitelblad. Kan dit wees dat hulle 'n voorkeur daardeur kommunikeer? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:04, 23 September 2026 (UTC) qewl0qjeomw1cj09even2rqqv7s0t5a 2970315 2970283 2026-09-23T20:16:31Z Pynappel 70858 /* Rolprente */ Antwoord 2970315 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Rolprente == {{cquote|Alle Afrikaanse en Nederlandse boeke word met kleinlettertjies geskryf, met die uitsondering van eiename en die begin van 'n sin.}} @[[Gebruiker:Suidpunt|Suidpunt]] geld hierdie reël ook vir rolprente? Ek sou so dink, maar ek dink nie dit staan iewers geskrywe nie. Dit sou gaaf wees as ons hierdie kan vasstel, want tans heers daar nie eenvormigheid met hoe Afrikaanse rolprenttitels geskryf word nie. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:28, 21 September 2026 (UTC) :CC @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] @[[Gebruiker:Geebee100|Geebee100]] @[[Gebruiker:Elmarie Waltman|<bdi>Elmarie Waltman</bdi>]]. @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ek kan nie Maureen se gebruikernaam onthou nie. As jy haar kan merk, sal ek dankbaar wees. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:30, 21 September 2026 (UTC) :: Maureen van Helden by VivA? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:36, 21 September 2026 (UTC) :::Ja. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 14:48, 21 September 2026 (UTC) ::::Verwante bespreking: [[Bespreking:Die_avonture_van_Kuifie/Argief_1#Die Gebruik van Hoofletters in Titels en Opskrifte]] – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:20, 21 September 2026 (UTC) : [[Gebruiker:Maureen81]],vanaf my selfoon. Groete!{{ongeteken|~2026-50898-30}} :Ek skryf dit soos die Engelse dit skryf, met hoofletters. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 11:07, 22 September 2026 (UTC) :: @[[Gebruiker:BurgertB|BurgertB]] Afrikaanse rolprente ook? Ek weet in Engels gebruik hulle hoofletters, maar ek wonder spesifiek oor Afrikaanse rolprente. Moet ''[[Voortreflike familie Smit]]'' byvoorbeeld na ''[[Voortreflike Familie Smit]]'' geskuif word? Ek het tot dusver gedink kleinletters in Afrikaans is reg, maar ek mag verkeerd wees. Ek het in my AWS 11 gekyk en kon nie iets hieroor sien nie, maar dalk het ek dit misgekyk. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 11:56, 22 September 2026 (UTC) :::Ek dink dit ís kleinletters in Afrikaans. [[Gebruiker:BurgertB|~ <span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">Burgert</span>]] [[Gebruikerbespreking:BurgertB|<span style="font-family: Segoe Print; font-size: 12pt">(kontak)</span>]] 16:53, 22 September 2026 (UTC) :: Ek kon die volgende reël in AWS 9 (2002) opspoor ([https://www.oocities.org/afrikaanse_spelreels/09hoofletters.html hier] is 'n opsomming): :: {{cquote|Reël 9.31 : Die eerste woord van 'n publikasietitel begin met 'n hoofletter, tensy die woord met 'n afkappingsteken begin of 'n getal, syfer of simbool is. Die hoofwoorde (selfstandige naamwoorde, byvoeglike naamwoorde, bywoorde, hoofwerkwoorde) van die titel kan met 'n hoofletter of 'n kleinletter begin, byvoorbeeld: * ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' of ''Afrikaanse Woordelys en Spelreëls'', ''Die grondslae van politieke besluitneming'' of ''Die Grondslae van Politieke Besluitneming'', ''Leerboek vir plantkunde'' of ''Leerboek vir Plantkunde'', ''<nowiki>'</nowiki>n Oorsig van die historiese taalkunde'' of '''n Oorsig van die Historiese Taalkunde'', ''Tydskrif vir geesteswetenskappe'' of ''Tydskrif vir Geesteswetenskappe'' * ''Die geskiedenis van Heilbron'' of ''Die Geskiedenis van Heilbron'', ''Die lewe van Christus'' of ''Die Lewe van Christus''}} :: AWS 11 se hoofstuk 9: ''Hoof- en kleinletters'' eindig by reël 9.24 en ek kan geen reël oor publikasietitels in hierdie uitgawe vind nie. Maar, AWS 11 se hoofstuk 9 se inleiding sê: :: {{cquote|Die gebruik van hoof- en kleinletters berus grotendeels op konvensie en word dikwels ook bepaal deur stylvoorskrifte of vereistes wat vir individuele gebruikers of groepe gebruikers geld. Voorts moet gebruikers ook die konvensies wat vir bepaalde dissiplines geld, in ag neem. Gebruikers word aangeraai om altyd 'n konsekwente en verantwoordbare beleid oor die gebruik van hoof- en kleinletters te gebruik.}} :: Ek is nie bewus van 'n konvensie hieroor onder uitgewers van publikasies in Afrikaans nie, maar dit lyk wel of die Afrikaanse Wikipedia tans nie 'n konsekwente styl volg nie. :: Volgens die artikel [https://viva-afrikaans.org/lees-luister/blog/item/519-hoofbrekens-oor-hoofletters ''Hoofbrekens oor hoofletters''] deur Sophia Kapp op VIvA van 2020 is daar die volgende breë reël oor die gebruik van hoofletters in Afrikaans, maar ek weet nie of sy publikasietitels ook in gedagte gehad het nie: :: {{cquote|Hoofletters word in Afrikaans gebruik om twee goed te merk: sinsbegin en eienaamwoorde.}} :: Dus lyk dit vir my of ons net 'n styl moet kies, dit by die [[Wikipedia:Styl]] moet invoeg, en dit dan konsekwent moet toepas. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 16:43, 23 September 2026 (UTC) ::: Ek sien my AWS 9 en 11 gebruik beide die styl ''Afrikaanse woordelys en spelreëls'' op die voortitelblad. Kan dit wees dat hulle 'n voorkeur daardeur kommunikeer? – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 17:04, 23 September 2026 (UTC) ::::My voorstel is: aangesien ons: ::::* beide style kan volg, en ::::* een styl konsekwent op die Afrikaanse Wikipedia wil toepas, en ::::* reeds die kleinletter styl in [[Wikipedia:Boekartikels]] het, en ::::* die AWS self hul eie titel met kleinletters skryf, ::::ons die kleinletterstyl vir publikasietitels by [[Wikipedia:Styl]] voeg en orals toepas: vir boeke, musiekalbums, tydskrifte, rolprente, ens. – 🍍 [[Gebruiker:Pynappel|Pynappel]] ([[Gebruikerbespreking:Pynappel|kontak]]) 20:16, 23 September 2026 (UTC) i8iw7ejj90ssydlmmeudnnv0l3o5v6g 0 469534 2970388 2969889 2026-09-24T04:27:35Z Gaius le Roux 203341 Geringe teksredigering 2970388 wikitext text/x-wiki [[Lêer:2007-08-05 Sax 025 ELshd 1229x819.jpg|duimnael|Een van die geboue by die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis]] '''Die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis''' is in [[Saxonwold]], 'n [[voorstad]] van Johannesburg, in die Gautengprovinsie van Suid-Afrika geleë. Die doel van die museum is om vertoonstukke in te sluit uit die geskiedenis van alle konflikte waarby Suid-Afrika betrokke was. Die lugvaartvertoonstukke in die museum kan in verskillende temas ingedeel word. Daar is byvoorbeeld Duitse vliegtuie, vliegtuie wat deur die Britte geskenk is, vliegtuie van die Tweede Wêreldoorlog en moderne vliegtuie. Dan is daar verskillende items, insluitende ’n vliegtuigromp in die kinderspeelpark, ’n Link-nabootser en vliegtuigenjins. == Die name van die museum == Die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis (SANMKG) is op 29 Augustus 1947 amptelik deur die Eerste Minister van die Unie van Suid-Afrika, Jan Smuts, geopen met die doel om die geskiedenis van Suid-Afrika se betrokkenheid by die Tweede Wêreldoorlog te bewaar. In 1975 is die museum se naam van Suid-Afrikaanse Nasionale Oorlogsmuseum (so bekend tot 29 November 1974) verander en die funksie daarvan verander om alle konflikte in te sluit waarby Suid-Afrika betrokke was (vanaf 25 Maart 1975). In 1999 is die museum met die Pretoria-gebaseerde Transvaalmuseum en Nasionale Kultuurhistoriese Museum saamgesmelt om die Noordelike Vlagskipinstelling te vorm. In April 2010 is Ditsong amptelik as die Ditsong-museums van Suid-Afrika herdoop en die SANMKG is as die Ditsong Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis hernoem. == Aanwysings en ligging == Die SANMKG kan vanaf die [[De Villiers Graaff-motorweg]] (die M1) bereik word. Neem die Rivieraweg-afrit (Johannesburg 17) hou aan tot by die T-aansluiting, draai regs by die T-aansluiting (Rivieraweg word Eastwoldweg) en gaan na Erlswoldweg. Die museum is naby die Johannesburg-dieretuin en Zoo Lake in Saxonwold, Gauteng geleë en kan ook vanaf Jan Smutsrylaan (via Upper Park-rylaan/Erlswoldweg, die M16) bereik word. == Duitse vliegtuie == Die SANMKG het ’n versameling Duitse vliegtuie, wat uit ’n Messerschmitt Bf 109E, Focke-Wulf Fw 190 en Messerschmitt Me 262 bestaan. Hierdie vliegtuie is oor die jare op verskillende plekke in die museum vertoon. Die Fw 190 en die Me 262 is op 2 Januarie 2004 onder ’n skuiling vertoon. Die versameling Duitse vliegtuie het in 2004/2005 ’n nuwe tuiste by die SANMKG betrek. Die Bf 109E-3 was die hoofsubtipe en model waarvan die meeste in die E-reeks gebou is en het voorsiening gehad vir een 20 mm MG FF-kanon wat deur die lugskroefnaaf afgevuur kan word en twee gewere bo die enjin. Daarbenewens kon twee gewere in die vlerk gemonteer word.<ref>{{Cite book |last=Green |first=William |title=Famous Fighters of the Second World War |date=August 1975 |publisher=Macdonal and Jane’s Publishers Ltd, London |isbn=0 356 08334 9 |edition=2de, hersiene |pages=14, 18 |language=en}}</ref> Focke-Wulf Fw 190A-6/R6 (as ’n R-8 gemodifiseer) ''Werknummer'' 550214 en kode PN-LU van die ''Luftwaffe'' het in 1946 in Suid-Afrika aangekom en is van die Suid-Afrikaanse Lugmag ontvang. Messerschmitt Me 262B-1a/U1 110305 Rooi 8 is ’n tweesitplek-nagvegvliegtuigomskepping van die tweesitplekopleidingsweergawe van die Me 262. Die vliegtuig in die museum se versameling was aan ''Staffel'' 10 van ''Nachjagdgeschwader'' 11 toegewys. Die vliegtuig is gedurende die laaste tydperk van sy operasionele gebruik vanaf ’n tydelike fasiliteit op ’n gedeelte van die ''Autobahn'' gebruik. Die huidige kamoefleerskema van die masjien is verteenwoordigend van die skema wat spesifiek ontwikkel is om dit tussen die bome langs die ''Autobahn'' te verberg.<ref>{{Cite journal |date=July 1976 |title=The last dodo |journal=Wings |pages=12}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:Me Bf109 E-3 Oorlogsmuseum 2jan2004 1 LRnuwe klein.jpg|Bf 109E-3 op 2 Januarie 2004 Lêer:Focke W Oorlogsmuseum 2jan2004 019 shd25 600x450.jpg|Fw 190 op 2 Januarie 2004 Lêer:Messerschmitt Me262B 2004-01-02 Sax 003 LRnuwe 600x450.jpg|Me 262 op 2 Januarie 2004 Lêer:2007-08-05 Sax 130 ELshd 600x400.jpg|Duitse vliegtuie op 5 Augustus 2007 in vertoonsaal </gallery> == Die Britse skenking == Suid-Afrika het vliegtuie, onderdele, werkswinkelfasiliteite, loodse en so meer van Brittanje ontvang. Die Britse skenking het 22 Royal Aircraft Factory SE.5a Scout Experimental- en 48 Airco DH9-vliegtuie ingesluit. Die eerste klompie van hierdie vliegtuie is teen September 1919 na Suid-Afrika verskeep. === Royal Aircraft Factory SE.5a Scout Experimental === SE.5a SALM 320 het in 1946 na die Oorlogsmuseum gegaan. Die vliegtuig was vir baie jare silwer met nasionale kentekens van oranje, wit en blou geverf, maar is later met die reeksnommer D6856 en in die kleure en merke van die Suid-Afrikaanse baasvlieënier Andrew Weatherby Beauchamp-Proctor geverf soos dit in die tydperk 8 tot 27 Augustus 1918 gebruik is. Nadat die Royal Aircraft Factory SE.5a Scout Experimental in die museum aanvanklik silwer geverf was, is dit gerestoureer en is nou solied aan die een kant en deursigtig aan die ander kant en het die reeksnommer D6856. Dit verteenwoordig die enigste Wolseley-geboude vliegtuig wat deur Andrew Beauchamp-Proctor gevlieg is en het die kleure en merke van 84 Eskader van die ''Royal Flying Corps''.<ref>{{Cite journal |date=March 2003 |title=The Royal Aircraft Factory SE.5a |journal=SA Flyer |pages=72 to 75}}</ref> === Die Airco/De Havilland DH9 === Die DH9’s wat aan Suid-Afrika verskaf is, was die standaard dagbomwerperweergawe wat met AS Puma-enjins van 230 perdekrag toegerus was en het vir die eerste paar jaar hulle Britse Koninklike Lugmag-reeksnommers opgehad totdat ’n SALM-stelsel in 1923 bekend gestel is. Net vier DH9’s is teen die einde van 1921 gemonteer en is hoofsaaklik gebruik om ervaring op te doen. Nog vliegtuie is in 1922 gemonteer. Later is die vliegtuie met handgewerkte kameras vir lugopmetingswerk gebruik, en in Januarie 1925 het 10 vliegtuie ’n eksperimentele lugposdiens tussen Kaapstad en Durban bedryf. Die DH9’s is tot 1937 gebruik, toe Wapitis en die Hartbees hulle funksie oorgeneem het. Voormalige Britse Koninklike Lugmag-vliegtuie met D-nommers het reeksnommers in die blok 101 tot 119 ontvang en dié met H-nommers het reeksnommers in die blok 121 tot 150 ontvang. Die vliegtuie is deur Cubitt Beperk (101 tot 119) en die Alliance Aeroplane-maatskappy (121 tot 150) gebou.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force—1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=21 |language=en}}</ref> In SALM-diens het die DH9’s nommers in die reeks 101 tot 150 gehad en is tot 1937 gebruik. Volgens Brent 2005 is sommige van hierdie vliegtuie in Desember 1937 te koop aangebied en het plaaslike burgerlike registrasies ontvang.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force—1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=108, 114, 118, 119, 131, 137 and 141 |language=en}}</ref> Met die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog is DH9’s ZS-AOE en ZS-AOI as onderskeidelik reeksnommers 2001 en 2005 vir SALM-diens ingespan. Later is beskadigde of verouderde vliegtuie aan verskillende grondskole uitgereik en as instruksielugrame gebruik om aan vakleerlinge die geleentheid te bied om opleiding op werklike vliegtuie te ontvang. IS-nommers is aan Kategorie B-lugrame toegeken (dit wil sê vliegtuie wat waarskynlik nie weer sou vlieg nie). DH9’s 2001 en 2005 het die instruksielugrame IS 7 en IS 8 geword. Die DH9 wat in die museum uitgestal word, is moontlik een van hierdie twee vliegtuie. <gallery mode="packed"> Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a 320 Sax 140 kleurrestou 800x486.jpg|Royal Aircraft Factory SE.5a Scout moontlik in 1980 Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a 320 Sax 142 kleurrestou 800x486.jpg|Royal Aircraft Factory SE.5a Scout moontlik in 1980 Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a 320 Sax 144 kleurrestou 800x486.jpg|Royal Aircraft Factory SE.5a Scout moontlik in 1980 Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a D6856 2004-01-02 Sax 007 EL 600x450.jpg|Royal Aircraft Factory SE.5a Scout op 2 Januarie 2004 Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a D6856 2004-01-02 Sax 003 shd25 600x450.jpg|Royal Aircraft Factory SE.5a Scout op 2 Januarie 2004 Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a D6856 2007-08-05 Sax 010 LRnuwe 800x533.jpg|Royal Aircraft Factory SE.5a Scout op 5 Augustus 2007 Lêer:DH-9 2004-12-16 Sax 140 4064 LR 800x533.jpg|Airco DH9 op 16 Desember 2004 </gallery> == Vliegtuie van die Tweede Wêreldoorlog == Museum-vliegtuie in hierdie kategorie behels ’n Supermarine Spitfire Mk VIIIC, Hawker Hurricane Mk IIC (Tropiese weergawe), Hawker Hartbees, De Havilland DH98 Mosquito Mk IX, Messerschmitt Bf-109F2 Trop en ’n Douglas Dakota. === Hawker Hartbees === Die Hawker Hartbees was ’n variant van die Hawker Audax, wat as ’n leërondersteuningsvliegtuig ontwerp is en in 1934 ingevolge die SALM-uitbreidingsprogram bestel is. Die Hartbees is, net soos die Westland Wapiti voor dit, ingevolge ’n lisensie in Suid-Afrika gebou. Die eerste vier vliegtuie is in Engeland vervaardig. Hierdie vier vliegtuie is in Oktober 1935 na Suid-Afrika verskeep. Nadat hulle in Kaapstad gemonteer is, is hulle getoetsvlieg en die eerste twee het op 22 Oktober 1935 na Pretoria gevlieg. Nog 65 vliegtuie is ingevolge ’n lisensie in Suid-Afrika gebou. Die Hartbees-vliegtuie het nommers in die reeks 801 tot 869 ontvang. Die eerste van die plaaslik vervaardigde vliegtuie het in Julie 1937 opgestyg. Die Hartbees is gedurende die Tweede Wêreldoorlog deur 1, 11, 13, 40 en 41 Eskader bedryf.<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force—1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=35 |language=en}}</ref> === Hawker Hurricane === Voor, gedurende en ná die Tweede Wêreldoorlog het verskillende SALM-eenhede verskillende modelle van die Hurricane bedryf. Hurricane IIB’s, IIC’s en IV’s het SALM-nommers in die reeks 5201 tot 5355 gehad.<ref name=":1">{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force—1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=262 |language=en}}</ref> Die museum se voorbeeld is die tropiese weergawe van die Mk IIC en het die SALM-reeksnommer 5285 (oud-LD619).<ref name=":1" /> Die kleurskema van die masjien kan beskryf word as donker aardbruin, donkergroen en asuurblou met ’n rooi naafdop asook ’n blou, wit en oranje vlag op die stertvin soos in die Tweede Wêreldoorlog gebruik is. Die nasionale kenteken is van die Tipe C1 op die romp (goud, blou, wit en oranje) en die Tipe C onder die vlerk (blou, wit en oranje). Hierdie vliegtuig het oënskynlik as AX-E met die A-vlug van 11 Operasionele Opleidingseenheid gedien. Die basiese kleurskema van die vliegtuig is korrek, maar die goud van die Tipe C1- nasionale kenteken behoort geel te wees en daar behoort geel opleidingstroke om die agterste deel van die romp en vlerke te wees asook kodeletters op ’n geel agtergrond op die romp en die naafdop behoort wit te wees.<ref>{{Cite book |last1=Van Schalkwyk |last2=Marshall |first1=Piet |first2= William |title=South African Colours and Markings |date=2000 |publisher=Colours and Markings Publications |isbn=0-620-25922-1 |pages=8 and 10 |language=en}}</ref> === De Havilland Mosquito === Teen die einde van die Tweede Wêreldoorlog het 60 Eskader die De Havilland DH98 Mosquito gebruik. Die eenheid se hooftaak was fotografiese dekking van die Duitse gevegslinies. Die vliegtuig in die museum se versameling is ’n fotoverkenningsweergawe van die PR IX met die reeksnommer LR480 en die naam ''Lovely Lady''. Die fotoverkenningsweergawe van die PR IX is in die tweede helfte van 1943 gebou. LR480 het 75 uur in totaal gevlieg toe dit aan die SALM se 60 Eskader toegeken is. Ene kolonel Glynn Davies is in Desember 1944 na die Unie van Suid-Afrika teruggepos. Hy het die idee gehad om ’n nuwe rekord vir die vlug van Kaïro na Pretoria op te stel. LR480 is vir sy terugvlug aan hom toegewys sodat hy kon probeer om die rekord te verbeter. By sy aankoms in Kaïro het kolonel Davies se bevelvoerende offisier, brigadier Peter Hingeston by hom aangesluit. Die rekordpoging het ’n rampspoedige einde gehad as gevolg van ’n te kort landingstrook by [[Que Que]] (in die voormalige [[Suid-Rhodesië]]). Die beskadigde Mosquito is na Thornhill-stasie geneem, en dit het 20 maande geneem om die skade te herstel. Gedurende hierdie tyd is ’n ander 60 Eskader Mosquito wat aan die einde van vyandelikhede na Suid-Afrika teruggekeer het, beskadig terwyl dit by Kumalo (Bulawayo) geland het. Die stertvlerk van LR480 is gebruik om daardie vliegtuig te herstel en die beskadigde stertvlerk is herstel en op LR480 gemonteer. Aangesien geen PRU-blou verf by Thornhill beskikbaar was nie, is die beskadigde dele silwer geverf. ’n Bemanning bestaande uit kaptein PJ Stofberg en luitenant Knottenbelt het LR480 op 26 Augustus 1946 getoetsvlieg en dit die volgende dag teruggevlieg na Suid-Afrika. By aankoms in Pretoria is die vliegtuig by 15 Lugdepot gestoor. Nommer LR480 is in 1948 aan die Suid-Afrikaanse Nasionale Oorlogsmuseum gegee en word tans in die museum uitgestal. === Messerschmitt Bf 109F-2/Trop === Die Messerschmitt Bf 109F-2/Trop in die museum se versameling is in 1942 by Marble Arch in die Libiese woestyn deur 7 Eskader van die SALM gebuit. Die Bf 109F het ’n nuwe vlerk met ronde punte en ’n effens groter span asook ’n intrekbare stertwiel gehad. Die F-2/Trop (spesiale lugfilter) was ’n tropiese weergawe wat vir gebruik in Noord-Afrika ontwerp is. Die masjien is in ’n woestynkleurskema geverf en is deur ''Jagdgeschwader 27'' van ''III Gruppe'' van die Luftwaffe bedryf.<ref>{{Cite book |last=Green |first=William |title=Famous Fighters of the Second World War |date=August 1975 |publisher=Macdonal and Jane’s Publishers Ltd, London |isbn=0 356 08334 9 |edition=2de hersiene |pages=19 and 20 |language=en}}</ref> === Supermarine Spitfire === Supermarine Spitfire HF Mk VIII JF294 het in 1944 deel van die Unie van Suid-Afrika se Vryheidskavalkades uitgemaak en is vervolgens aan 11 Operasionele Opleidingseenheid toegewys (die reeksnommer 5501 is aan die vliegtuig gegee) voordat dit in Oktober 1945 na 7 Vleuel oorgeplaas is. Die vliegtuig is in Desember 1948 aan die Suid-Afrikaanse Nasionale Oorlogsmuseum geleen en in 1955 permanent na die museum oorgeplaas.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=The Spitfire in South African Air Force Service |date=September 2001 |publisher=GR Printing and Publishing |isbn=0-958 4437-1-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=132 |language=en}}</ref> === Douglas Dakota === Nadat Douglas Dakota reeksnommer 6850(2) eers in ’n moderne kleurskema geverf was, is dit in ’n kleurskema van die Tweede Wêreldoorlog oorgeverf. Die skroefvliegtuig is as ’n Douglas C-47B-20/23-DK met die konstruksienommer 15564/27099 gebou en met die USAAF-reeksnommer 43-49838 afgelewer voordat dit as KN231 aan die Britse Koninklike Lugmag (die RAF) afgelewer is. In die RAF het die masjien deel van verskillende eenhede gevorm.<ref name=":2">{{Cite book |last=Gradidge |first=Jennifer |title=The Douglas DC-1/DC-2/DC-3, The First Seventy Years |date=30 September 2006 |publisher=Air-Britain (Historians) Ltd |isbn=978 085130 332 1 |location=Staplefield, West Sussex, England |pages=575 and 582 |language=en}}</ref> <gallery mode="packed"> Lêer:851 2007-08-05 Sax 004 LR 800x533.jpg|Hawker Hartbees op 5 Augustus 2007 Lêer:5285 2004-01-02 Sax 158 EL 600x450.jpg|Hawker Hurricane op 2 Januarie 2004 Lêer:LR480 2004-12-16 Sax 140 4046 shd50 800x533.jpg|De Havilland Mosquito op 16 Desember 2004 Lêer:LR480 2004-12-16 Sax 140 4044 LR 800x533.jpg|De Havilland Mosquito op 16 Desember 2004 Lêer:Messerschmitt Bf109F 2004-01-02 Sax 044 EL 600x450.jpg|Messerschmitt Bf 109F-2/Trop op 2 Januarie 2004 Lêer:5501 2004-01-02 Sax 046a EL 600x450.jpg|Supermarine Spitfire op 2 Januarie 2004 Lêer:5501 2004-12-16 Sax 140 4095 LRnuwe shd25 600x400.jpg|Supermarine Spitfire op 16 Desember 2004 Lêer:6850 2014-09-13 FAsax 3790 LR 600x400.jpg|Douglas Dakota KN231 op 13 September 2014 </gallery> == Moderne vliegtuie == ’n Dassault Mirage IIICZ, Hawker Siddeley Buccaneer S Mk 50 en Atlas Impala Mk II verteenwoordig moderne vliegtuie wat deur die SALM gebruik is (ook gedurende die Grensoorlog). Douglas Dakota 6850(2) is aanvanklik in ’n moderne kleurskema uitgestal. === Atlas Impala Mk II === Atlas Impala Mk II reeksnommer 1045 het die konstruksienommer 46 en is op 6 September 1977 by 15 Lugdepot op die SALM se boeke geplaas en is aan 8 Eskader by Lugmagbasis Bloemspruit toegewys. Die straalvliegtuig is daarna na ander eenhede oorgeplaas – eers 4 Eskader by Lanseria op 12 Maart 1985 en toe op 10 Desember 1998 na 85 Gevegvliegskool (85 GVS) by Lugmagbasis Pietersburg (85 GVS is daarna na Lugmagbasis Hoedspruit oorgeplaas).<ref>{{Cite book |last=Brent |first=Winston |title=85 Years of South African Air Force—1920 – 2005 |date=November 2005 |publisher=Freeworld Publications CC |isbn=0-958-4388-9-7 |location=Nelspruit, South Africa |pages=365 |language=en}}</ref> === Dassault Mirage IIICZ === Die Dassault Mirage IIICZ in die SANMKG se versameling is op 10 Mei 1992 per pad afgelewer. Die masjien is op ’n swaar voertuig vervoer. Die volgende inligting verskyn op die dataplaat van Mirage IIICZ 813: Mirage IIIC-200, konstruksienommer 178F en datum Julie 1963. === Hawker Siddeley Buccaneer === Hawker Siddeley Buccaneer S50 nommer 422 is ook op 10 Mei 1992 per pad afgelewer, maar is op sy eie onderstel gesleep. === Douglas Dakota === ’n Nuwe vertoonstuk by die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis op 20 Mei 2009 was die voormalige Suid-Afrikaanse Lugmag Dakota met die reeksnommer 6850(2). Hierdie Dakota het op 5 April 2009 by die museum aangekom. Toe die vliegmasjien op 20 Mei 2009 by die museum gesien is, was dit in ’n moderne kleurskema geverf. Die skroefvliegtuig is as ’n Douglas C-47B-20/23-DK met die konstruksienommer 15564/27099 gebou.<ref name=":2" /> <gallery mode="packed"> Lêer:1045 2004-12-16 Sax 140 4026 shd50 600x400.jpg|Moderne vliegtuie: Impala II, Mirage IIICZ en Buccaneer Lêer:1045 2004-01-02 Sax 053 LRnuwe 600x450.jpg|Atlas Impala Mk II reeksnommer 1045 op 2 Januarie 2004 Lêer:813 1992-05-10 Sax 674 cr shd25 her cr 800x486.jpg|Dassault Mirage IIICZ 813 op 10 Mei 1992 Lêer:813 2002-03-31 Sax 2 el 600x450.jpg|Dassault Mirage IIICZ 813 op 31 Maart 2002 Lêer:813 2004-01-02 Sax 14 LR 600x450.jpg|Mirage IIICZ reeksnommer 813 op 2 Januarie 2004 Lêer:422 1992-05-10 Sax 668 crop stof LRnuwe 600x364.jpg|Hawker Siddeley Buccaneer S50 nommer 422 op 10 Mei 1992 Lêer:422 2002-03-31 Sax 041 LRnuwe 600x450.jpg|Hawker Siddeley Buccaneer S50 nommer 422 op 31 Maart 2002 Lêer:6850 2009-05-20 sax 007 EL 600x400.jpg|Douglas Dakota 6850(2) op 20 Mei 2009 </gallery> == Verskillende items == Dit sluit die volgende in: die romp van ’n Atlas C-4M Kudu in die kinderspeelarea, ’n Anzani-enjin, ’n BMW-straalenjin, ’n Fieseler Vlieënde Bom, ’n Gnome-draai-enjin, ’n Link-nabootser en ’n Rolls-Royce Eagle-enjin. === Atlas Kudu === Nog ’n vliegtuig by die SANMKG is die romp van Atlas C-4M Kudu SALM-reeksnommer 990 en konstruksienommer 32 in die kinderspeelarea. === Anzani-enjin === Die Anzani-enjin is ’n sessilinder- lugverkoelde lugvaartenjin wat deur Alessandro Anzani ontwikkel is en die Caudron en Bleriot-vliegtuie aangedryf het. === BMW 109-003-turbostraalenjin === Hierdie enjin is vir die Heinkel He 162 gebruik. Dit is die BMW 109-003-turbostraalenjin, een van die vertoonstukke by die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis. === Gnome-draai-enjin === Een van die uitstallings by die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis is die Gnome-draai-enjin. Hierdie draai-enjin is gedurende die Eerste Wêreldoorlog gebruik. === Link-nabootser === Een van die ander lugvaartvertoonstukke by die SANMKG is ’n Link-nabootser. === Rolls-Royce Eagle VIII-enjin === Die Rolls-Royce Eagle VIII-enjin het byvoorbeeld die Vickers Vimy aangedryf. <gallery mode="packed"> Lêer:990 2004-12-16 Sax 140 4009 800x533.jpg|Atlas C-4M Kudu reeksnommer 990 op 16 Desember 2004 Lêer:990 2004-12-16 Sax 140 4010 600x400.jpg|Atlas C-4M Kudu reeksnommer 990 op 16 Desember 2004 Lêer:BMW 109-003 2004-11-07 Sax 099 LRnuwe 600x400 (2).jpg|Hier word die BMW-straalenjin gesien. Lêer:Fi 103 Oorlogsmuseum 2jan2003 091 LRnuwe 600x450 (2).jpg|Fieseler Fi 103 Vlieënde Bom Lêer:Link Trainer 2004-01-02 Sax 147 EL 600x450.jpg|Link-nabootser 2 Januarie 2004 Lêer:Link Trainer 2007-08-05 Sax 008 LR 800x533.jpg|Link-nabootser 5 Augustus 2007 Lêer:Anzan Oorlogsmuseum 2jan2003 119 LRnuwe 450x600 (2).jpg|Anzani-enjin Lêer:Gnome Oorlogsmuseum 2jan2003 110 LRnuwe 450x600 (2).jpg|Gnome-draai-enjin Lêer:Eagle Oorlogsmuseum 2jan2003 126 Photos cr2 upsize shd50 cr 533x800.jpg|Rolls-Royce Eagle VIII-enjin </gallery> == Fotogalery == Vliegtuie word in alfabetiese volgorde van die hoof- en variantnaam uitgebeeld. <gallery mode="packed"> Lêer:1045 2014-09-13 FAsax 3810 shd50 600x400.jpg|Atlas Impala Mk II Lêer:813 2014-09-13 FAsax 3815 cr shd50 800x533.jpg|Dassault Mirage IIICZ Lêer:DH-9 2014-09-13 FAsax 3827 shd25 600x400.jpg|De Havilland DH9 Lêer:LR480 2004-01-02 Sax 021 LRnuwe 600x450.jpg|De Havilland Mosquito Lêer:6850 2014-09-13 FAsax 3816 600x400.jpg|Douglas Dakota Lêer:Focke-Wulf Fw190A 2014-09-13 FAsax 3850-shd25 600x400.jpg|Focke-Wulf Fw 190 Lêer:851 2014-09-13 FAsax 3828 shd50 800x533.jpg|Hawker Hartbees Lêer:5285 2014-09-13 FAsax 3832 shd50 800x533.jpg|Hawker Hurricane Lêer:422 2014-09-13 FAsax 3814 cr shd50 800x533.jpg|Hawker Siddeley Buccaneer Lêer:Messerschmitt Bf109E 2014-09-13 FAsax 3849 600x400.jpg|Messerschmitt Bf 109E-3 Lêer:Messerschmitt Bf109F 2014-09-13 FAsax 3817 shd50 600x400.jpg|Messerschmitt Bf 109F Lêer:Messerschmitt Me262B 2014-09-13 FAsax 3844 shd25 600x400.jpg|Messerschmitt Me 262 Lêer:Royal Aircraft Factory ScoutExperimentalSE5a D6856 2014-09-13 FAsax 3823 shd50 600x400.jpg|Royal Aircraft Factory Scout Experimental SE5 Lêer:5501 2014-09-13 FAsax 3822 shd25 600x400.jpg|Supermarine Spitfire </gallery> == Aantekeninge == *Die eerste paragraaf “[[Lugvaartuitstallings van die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis#Die name van die museum|Die name van die museum]]” is ’n vertaling van die Engelse Wikipedia-artikel oor die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis en is gedeeltelik op ’n inligtingsboekie oor die museum gegrond. *Die meeste van die inligting wat in die artikel verskaf word, is op inligtingsborde in die Suid-Afrikaanse Nasionale Museum vir Krygsgeskiedenis verkry. *Die [[kleur]]e “donker aardbruin”, “donkergroen” en “asuurblou” is onderskeidelik ''Dark Earth'', ''Dark Green'' en ''Azure Blue'' in Engels en is nie gestandaardiseerde terme vir die beskrywing van kleure nie. == Verwysings == {{Verwysings|4}} fckr91nbn4d9xphdn3toyw5skaywq17 0 469537 2970358 2969476 2026-09-24T00:48:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 3 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.6 2970358 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Martini-Henry m1871 - England - AM.032017.jpg|duimnael|'n Martini-Henry in die versameling van die Sweedse Leërmuseum. ]] Die '''Martini-Henry''' is 'n [[Geweer|enkelskootgeweer]] wat van die agterkant gelaai word en van 'n hefboommeganisme gebruik maak; dit is deur die [[Britse leër]] gebruik. Dit het in 1871 in diens getree en uiteindelik die Snider-Enfield vervang – 'n [[Voorlaaier (geweer)|voorlaaier]] wat na die patroonstelsel omgeskakel was. Variasies van die Martini-Henry is vir 47 jaar dwarsdeur die [[Britse Ryk]] gebruik. Dit het die valblokmeganisme – wat oorspronklik deur Henry O. Peabody (vir sy Peabody-geweer) ontwikkel en deur die Switserse ontwerper Friedrich von Martini verbeter is – gekombineer met die veelhoekige loopgroefontwerp van die Skot Alexander Henry. Hoewel die Snider die eerste agterlaaier in gereelde Britse diens was wat metaalpatrone afgevuur het, is die Martini van die begin af as 'n agterlaaier ontwerp; dit kon vinniger skiet en het 'n groter reikafstand gehad.{{sfn|Smith-Christmas|2014| pp= 86–91, 108 & 109}} Die Martini-Henry is op groot skaal deur wapensmede in die Noordwes-Grensprovinsie gekopieer. Hul wapens was van swakker gehalte as dié wat deur die Royal Small Arms Factory in Enfield vervaardig is, maar is akkuraat nageboots, selfs tot by die proeftekens. Die vernaamste vervaardigers was die Adam Khel Afridi-stam, wat in die omgewing van die Khyberpas gewoon het. Die Britte het sulke wapens as "''Pass-made rifles''" (gewere wat by die pas gemaak is) bekendgestaan. ==Ammunisie== In die oorspronklike kaliber het die gewere 'n loodkoeël van .452 duim afgevuur wat 'n afgeronde punt, 'n taps toelopende kop en 'n sagte, hol basis gehad het; dit was toegedraai in 'n papieromhulsel wat 'n groter deursnee van .460 tot .469 duim tot gevolg gehad het, en het 485 grein geweeg.{{sfn|Smith-Christmas|2014| pp= 86–91, 108 & 109}} Dit is vasgekrimp deur middel van twee groewe (aan die buitekant van die hulsnek), en het gerus op twee skyfies van veselkarton of kartonbord, 'n konkawe byewasprop, nog 'n kartonskyfie en 'n opvulling van katoenwol. Hierdie samestelling het bo-op die hoofkruitlading binne-in die patroonhuls gelê – aanvanklik 'n huls van koperfoelie met 'n rand, maar later vervaardig uit getrekte koper. Die binnekant van die patroonhuls was met papier uitgevoer om 'n chemiese reaksie tussen die swartkruit en die [[koper]] te voorkom. Die patroon, wat vandag bekend staan as die .577/450, het 'n bottelnekontwerp gehad en dieselfde basis as die .577-patroon van die Snider-Enfield. Dit is gelaai met 85 grein (5,51 g) Curtis & Harvey se No. 6-grofkorrelige swartkruit,{{sfn|Smith-Christmas|2014| pp= 86–91, 108 & 109}} wat berug was vir sy hewige terugslag.{{sfn|Morris|1994|p=297}} Die patroonhuls is na agter uitgewerp wanneer die hefboom bedien is. ==Geweerontwerp en -afmetings== Die geweer was 1 245 mm lank, en die staalloop 844 mm. Die Henry-patent vir die trek-en-groef-stelsel het 'n loop met 'n sewehoekige deursnee en sewe groewe opgelewer, met een volle draai oor 'n afstand van 559 mm. Die wapen het 3,83 kg geweeg. 'n Swaard[[bajonet]] was standaardtoerusting vir onderoffisiere; wanneer dit aangebring is, het die wapen se totale lengte tot 1 727 mm toegeneem en die gewig tot 4,65 kg gestyg. Die standaardbajonet was 'n soktipe penbajonet wat óf omgebou is uit die ouer Pattern 1853 (totale lengte 518 mm) óf nuut vervaardig is as die *Pattern 1876* (totale lengte 635 mm) – laasgenoemde is dikwels die "''lunger''" genoem.{{sfn|Morris|1994|p=297}} 'n Bajonet wat deur Lord Elcho ontwerp is, was bedoel vir kapwerk en diverse take buiten gevegte; dit het oor 'n dubbele ry tande beskik sodat dit as 'n [[saag]] gebruik kon word, maar dit is nie in groot getalle vervaardig nie en was nie deel van die standaarduitrusting nie. ==Visiere, akkuraatheid en werkverrigting== Die Mk II Martini-Henry-geweer – die variant waarvan die meeste eenhede in 1877 in gebruik geneem is<ref>{{Cite web | url=http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&path=61_59&product_id=54 | title=Martini Henry Rifle MkII | access-date=22 September 2026 | archive-date= 5 Maart 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240305051716/http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&path=61_59&product_id=54 | url-status=dead }}</ref> en wat tydens die [[Zoeloe-oorlog|Zoeloe-oorloë]] aangewend is – was gekalibreer vir 'n afstand van 1 600 m. Op 'n afstand van 1 100 m het 20 skote 'n gemiddelde afwyking van 69 cm vanaf die middelpunt van die skootgroep getoon; die hoogste punt van die trajek was 2,44 m op 'n afstand van 460 m. In 1879 is die Mk III-geweer in gebruik geneem; dit het geringe ontwerpverbeterings bevat en oor meer onderdele beskik wat met die Martini-Henry-karabyn uitruilbaar was.<ref>{{Cite web | url=http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&path=61_59&product_id=51 | title=Martini Henry Rifle MkIII | access-date=22 September 2026 | archive-date= 5 Maart 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240305030733/http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&path=61_59&product_id=51 | url-status=dead }}</ref> ==Ontwikkeling en vervanging van ammunisie== In die laat 1870's het die Britse weermag daarna gestreef om die ammunisie vir sy gewere en masjiengewere te standaardiseer (albei was van .45-kaliber, maar het verskillende patrone gebruik). Die .577/.450-patroon was swak geskik vir sowel tregtervoeding as bestaande bokslaaiers weens sy uitgesproke vernouing; gevolglik is die Gatling-patroon in 1881 in Martini-Henry-gewere getoets.<ref name=".4xpl">{{Cite web | url=https://www.cartridgecollector.net/4-inch-experimental-cartridge | title=.4 Inch EXPERIMENTAL CARTRIDGE &#124; Cartridgecollector.net }}</ref> Daar is egter sedert 1880 ook oorweeg om 'n nuwe patroon met 'n ligter koeël van ongeveer 0,4 duim te ontwikkel; nadat die ontwerp daarvan in 1885 gefinaliseer is, is 'n nuwe variant van die geweer daarvoor in April 1886 goedgekeur, bekend as die Enfield-Martini .4-inch Pattern A.<ref name=".4xpl" /><ref>{{Cite web | url=http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&product_id=78 | title=Enfield Martini .402" Mk1 Rifle Pattern A | access-date=23 April 2022 | archive-date=23 April 2022 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20220423221615/http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&product_id=78 | url-status=dead }}</ref> Dit het verskeie geringe verbeterings, soos 'n veiligheidspal, ingesluit en is geleidelik ingestel om die Martini-Henry te vervang, met 'n totale produksie van meer as 21 000 eenhede. Die vervanging is beplan om geleidelik te geskied ten einde bestaande voorrade van die ou ammunisie op te gebruik. 'n Jaar later is 'n gewysigde "Pattern B"-model goedgekeur, waarvan nog tienduisende vervaardig is.<ref name=".4xpl" /><ref>{{Cite web | url=http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&path=61_59&product_id=55 | title=Enfield Martini .402" Mk1 Rifle Pattern B | access-date=22 September 2026 | archive-date=23 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220423221711/http://www.martinihenry.org/index.php?route=product/product&path=61_59&product_id=55 | url-status=dead }}</ref> Voordat dit egter voltooi was, is daar besluit om die Martini-Henry-gewere te vervang met die .303-kaliber Lee-Metford – ’n grendelaksie-geweer met ’n magasyn – wat ’n aansienlik hoër maksimum vuurtempo gebied het. Om te verhoed dat drie verskillende gewerkalibers gelyktydig in gebruik sou wees, is die Enfield-Martinis gevolglik aan diens onttrek, na .45-kaliber omgebou en hernoem tot Martini-Henry Mk IV-gewere van die "A"-, "B"- en "C"-tipe. Daar is ook ’n aantal karabynweergawes vir swartkruit in .303-kaliber vervaardig, bekend as die Martini-Metford, asook karabyne vir kordiet in .303-kaliber, bekend as Martini-Enfields (waar eersgenoemde naam na die tipe aksie verwys en laasgenoemde na die tipe loopgroefpatroon). ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vuurwapens]] [[Kategorie:Tweede Vryheidsoorlog]] hlmjgqdlrkv9eh5882u3pazkuu46bkr 0 469556 2970176 2969749 2026-09-23T13:31:27Z Oesjaar 7467 Ai! 2970176 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum sutherlandii | authority = Harv., (1865) | synonyms =* ''Gnaphalium pulviniforme'' <small>Kuntze</small> * ''Helichrysum pulvinatum'' <small>O.Hoffm.</small> }} '''''Helichrysum sutherlandii''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]], [[Mpumalanga]] en die [[Vrystaat]] voor. Die spesie blom van Januarie tot Julie. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-417 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213406-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/411811b9-8135-4c57-a2e1-be927d3426ba Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|sutherlandii]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 0ovdlhl25ezh0w7yf95xicp3byl7m1l 6 469569 2970175 2026-09-23T13:24:58Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Jan Schutte]] preek in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]}} |bron= ''[[https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI YouTube]]'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Jan_Schutte_preek_in_die_Gereformeerde_kerk_Melville.png foto] as bron |datum=1960's |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Jan Schutte pree... 2970175 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Jan Schutte]] preek in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]}} |bron= ''[[https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI YouTube]]'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Jan_Schutte_preek_in_die_Gereformeerde_kerk_Melville.png foto] as bron |datum=1960's |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville.png|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} kp0llhcdg37vqlcmhp5kvl09psgse0w 2970178 2970175 2026-09-23T13:36:52Z JMK 649 beskr 2970178 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Jan Schutte]] preek in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]. 'n Preekopname is in die ''YouTube''-skakel beskikbaar.}} |bron= ''[https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI YouTube]'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Jan_Schutte_preek_in_die_Gereformeerde_kerk_Melville.png foto] as bron |datum=1960's |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville.png|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} 827kwilxmpz7xsypm2ayhtkwyjdlkj8 2970192 2970178 2026-09-23T14:08:57Z JMK 649 /* Opsomming */ beskr 2970192 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Dr. [[Jan Schutte]] preek in die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Noord]]. 'n Preekopname gelewer in die Gereformeerde kerk Melville is in die ''YouTube''-skakel beskikbaar.}} |bron= ''[https://www.youtube.com/watch?v=lDWV9y0f7nI YouTube]'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Dr_Jan_Schutte_preek_in_die_Gereformeerde_kerk_Melville.png foto] as bron |datum=1960's |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Dr Jan Schutte preek in die Gereformeerde kerk Melville.png|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse predikante]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} lzzh7h4jjc108i5p5fh96izngpdua6m 0 469570 2970180 2026-09-23T13:43:05Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2970180 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum subglomeratum | authority = Less., (1832) | synonyms =* ''Gnaphalium subglomeratum'' <small>Sch.Bip.</small> }} '''''Helichrysum subglomeratum''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Lesotho]], [[Namibië]], [[Suid-Afrika]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Vrystaat]] voor. Die spesie blom van Maart tot Junie. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-411 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213395-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/a3a0d417-adf2-4b01-ba3b-7cc793a11111 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|subglomeratum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] 2ul0f42andmdeummzxk3lnt84txps6p 2970184 2970180 2026-09-23T13:55:18Z Oesjaar 7467 Name.... 2970184 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Kerriekruie | image = | taxon = Helichrysum subglomeratum | authority = Less., (1832) | synonyms =* ''Gnaphalium subglomeratum'' <small>Sch.Bip.</small> }} '''''Helichrysum subglomeratum''''' is 'n meerjarige [[kruid]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Lesotho]], [[Namibië]], [[Suid-Afrika]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]] en die [[Vrystaat]] voor. Die spesie blom van Maart tot Junie. Die spesie staan bekend as ''kerriekruie'' of ''kerriebos'' in volksmond. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-411 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213395-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/a3a0d417-adf2-4b01-ba3b-7cc793a11111 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|subglomeratum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] jlplr51146e8e57av1207r4qnjvijr6 1 469571 2970182 2026-09-23T13:50:45Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970182 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469572 2970190 2026-09-23T14:05:04Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto. 2970190 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum stuhlmannii | authority = O.Hoffm., (1894) | synonyms =* ''Helichrysum ducis-aprutii'' <small>Chiov.</small> }} '''''Helichrysum stuhlmannii''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Uganda]] waar dit in die [[Rwenzoriberge]] voorkom. == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213391-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|stuhlmannii]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] [[Kategorie:Endemiese plante van Uganda]] nxy3bf9xi37mlqrtfvvhrvbcbvwd7lt 1 469573 2970191 2026-09-23T14:08:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970191 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469574 2970196 2026-09-23T14:20:59Z Thermofan 22693 Nuwe bladsy 2970196 wikitext text/x-wiki Die '''Stad Kaapstad se Rolprentfonds''' is ’n gesamentlike inisiatief deur die munisipaliteit en die Kaapse Film industrie, gemik daarop om die stad se posisie as ’n wêreldklas verfilmingsbestemming te versterk.<ref>{{Cite web|url=https://filmcapetown.com/film-cape-town/|title=About Film Cape Town|website=Film Cape Town|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> Die fonds bied finansiële bystand en gesubsidieerde munisipale dienste aan kwalifiserende projekte. Produksies wat befonds word sluit in beide kort- en vollengte [[Rolprent|rolprente]], musiekvideo’s, animasies en realiteitsreekse wat kapasiteit in die plaaslike bedryf bou.<ref>{{Cite web|url=https://www.timeout.com/cape-town/news/got-a-film-project-in-the-works-cape-town-wants-to-help-fund-it-090926|title=Got a film project in the works? Cape Town wants to help fund it|last=Abrahams|first=Marchelle|date=2026-09-09|website=Time Out Cape Town|language=en-ZA|access-date=2026-09-23}}</ref> Die doel van die fonds is om ekonomiese groei en werkskepping te bevorder, terwyl dit ook bydra tot die ontwikkeling van jong kreatiewe talent in Kaapstad. Projekte wat [[Kaapstad]] se unieke karakter, landskappe en kultuur uitlig, sowel as dié wat volhoubaarheid, diversiteit bevorder, word aangemoedig. Projekte wat die potensiaal het om internasionale belegging en kliënte te lok is gesog.<ref>{{Cite web|url=https://www.capetown.gov.za/Media-and-news/Film%20fund%20applications%20open|title=Film fund applications open|website=City of Cape Town|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> Die fonds bied die geleentheid om plaaslike filmmakers te help om projekte te voltooi en terselfdertyd Kaapstad aan ’n wêreldwye gehoor te bemark. Die rolprent sektor lewer ’n groot bydrae tot die Moederstad se ekonomie en dat die fonds wil die impak verder vergroot. Projekte wat voltooi is sluit in [[District 9]], [[Silas en die Ysbeer op Tafelberg]] and [[Avengers: Age of Ultron]]. m22zjvoywqaqpxtgh6fm86prgdk3kaf 0 469575 2970205 2026-09-23T16:43:29Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met 'Die plaas '''Mooimeisiesfontein''' by [[Riebeek-Oos]] was die eiendom van [[Piet Retief]]. ==Ligging== Die opstal is by 33° 12′ 44″ suid, 26° 9′ 58″ oos, grens aan die dorp en is 40 km noordwes van [[Grahamstad]] langs die R400-roete. ==Plaas== Hierdie plaas van net meer as 2600 ha was van 1814 tot 1836 die eiendom van Retief. Toe reeds is dit as een van die beste plase in [[Albanie]] beskou, want daar was twee fonteine. Hy het daar met vee geboer, maar...' 2970205 wikitext text/x-wiki Die plaas '''Mooimeisiesfontein''' by [[Riebeek-Oos]] was die eiendom van [[Piet Retief]]. ==Ligging== Die opstal is by 33° 12′ 44″ suid, 26° 9′ 58″ oos, grens aan die dorp en is 40 km noordwes van [[Grahamstad]] langs die R400-roete. ==Plaas== Hierdie plaas van net meer as 2600 ha was van 1814 tot 1836 die eiendom van Retief. Toe reeds is dit as een van die beste plase in [[Albanie]] beskou, want daar was twee fonteine. Hy het daar met vee geboer, maar ook ‘n vrugteboord aangeplant. Blykbaar het Retief self hier brandewyn gestook. Retief het die helfte van sy grond verkoop waarop mettertyd die dorp ontwikkel het. ==Huis== Retief het self die ruim huis met sy leiklipdak en geelhoutplafon gebou. Weens die [[Kaapse grensoorloë]] het die Retief-gesin vir veiligheid tye in [[Uitenhage]] en [[Graaff-Reinet]] gaan woon. Toe hy by die [[Groot Trek]] aansluit, verkoop Retief sy plaas en huis. In 1910 koop die [[NG Kerk]] die huis en 17 ha daar rondom om as kinderhuis te dien vir ‘n 100 seuns uit verarmde Afrikanergesinne. Die huis is op 27 April tot monument verklaar en die Piet Retief-kinderhuis is in 1978 opgehef. ==Bibliografie== *https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=7986 *https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mooimeisiesfontein.jpg *https://grocotts.ru.ac.za/2009/11/02/mooimeisiesfontein-so-many-different-uses/ *https://www.theheritageportal.co.za/notice/leasing-mooimesiesfontein-piet-retief-farmhouse [[Kategorie: Oos-Kaap]] [[Kategorie: Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] f8k6wz5ce6spwmwj6mcs8w9rdanza4h 2970215 2970205 2026-09-23T17:47:20Z Oesjaar 7467 /* Bibliografie */ vermy sintaks foute 2970215 wikitext text/x-wiki Die plaas '''Mooimeisiesfontein''' by [[Riebeek-Oos]] was die eiendom van [[Piet Retief]]. ==Ligging== Die opstal is by 33° 12′ 44″ suid, 26° 9′ 58″ oos, grens aan die dorp en is 40 km noordwes van [[Grahamstad]] langs die R400-roete. ==Plaas== Hierdie plaas van net meer as 2600 ha was van 1814 tot 1836 die eiendom van Retief. Toe reeds is dit as een van die beste plase in [[Albanie]] beskou, want daar was twee fonteine. Hy het daar met vee geboer, maar ook ‘n vrugteboord aangeplant. Blykbaar het Retief self hier brandewyn gestook. Retief het die helfte van sy grond verkoop waarop mettertyd die dorp ontwikkel het. ==Huis== Retief het self die ruim huis met sy leiklipdak en geelhoutplafon gebou. Weens die [[Kaapse grensoorloë]] het die Retief-gesin vir veiligheid tye in [[Uitenhage]] en [[Graaff-Reinet]] gaan woon. Toe hy by die [[Groot Trek]] aansluit, verkoop Retief sy plaas en huis. In 1910 koop die [[NG Kerk]] die huis en 17 ha daar rondom om as kinderhuis te dien vir ‘n 100 seuns uit verarmde Afrikanergesinne. Die huis is op 27 April tot monument verklaar en die Piet Retief-kinderhuis is in 1978 opgehef. ==Bibliografie== *https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=7986 *https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mooimeisiesfontein.jpg *https://grocotts.ru.ac.za/2009/11/02/mooimeisiesfontein-so-many-different-uses/ *https://www.theheritageportal.co.za/notice/leasing-mooimesiesfontein-piet-retief-farmhouse [[Kategorie:Oos-Kaap]] [[Kategorie:Monumente en gedenkwaardighede in Suid-Afrika]] qf9txgn3sfwq1iguwc1l6smt3pdn2t3 0 469576 2970220 2026-09-23T18:13:55Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970220 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum stoechas | authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) Moench, (1794) | synonyms =* ''Gnaphalium stoechas'' <small>L.</small> }} '''''Helichrysum stoechas''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Albanië]], [[Algerië]], [[Baleariese Eilande]], oos-[[Egeïese eilande]], [[Egipte]], [[Frankryk]], [[Griekeland]], [[Italië]], [[Korsika]], [[Kreta]], [[Libanon]], [[Libië]], [[Marokko]], [[Portugal]], [[Saoedi-Arabië]], [[Siprus (eiland)|Siprus]], [[Sirië]], [[Sisilië]], [[Spanje]], [[Tunisië]] en [[Turkye]]. == Galery == <gallery> 2026-07-07 Shrubby Everlasting in Ferrel.jpg Abella sobre sempreviva, parc Alcalde Ferrandis de Gata.jpg Helichrysum July 2011-1.jpg Helichrysum stoechas (Asteraceae) - (flowering), Crozon, France.jpg HELICHRYSUM STOECHAS - AGUDA - IB-354 (Sempreviva borda).JPG HELICHRYSUM STOECHAS - AGUDA - IB-813 (Sempreviva borda).JPG </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213364-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|stoechas]] [[Kategorie:Flora van Albanië]] [[Kategorie:Flora van Algerië]] [[Kategorie:Flora van die Baleariese Eilande]] [[Kategorie:Flora van die Egeïese eilande]] [[Kategorie:Flora van Egipte]] [[Kategorie:Flora van Frankryk]] [[Kategorie:Flora van Griekeland]] [[Kategorie:Flora van Italië]] [[Kategorie:Flora van Korsika]] [[Kategorie:Flora van Kreta]] [[Kategorie:Flora van Libanon]] [[Kategorie:Flora van Libië]] [[Kategorie:Flora van Marokko]] [[Kategorie:Flora van Portugal]] [[Kategorie:Flora van Saoedi-Arabië]] [[Kategorie:Flora van Siprus]] [[Kategorie:Flora van Sirië]] [[Kategorie:Flora van Sisilië]] [[Kategorie:Flora van Spanje]] [[Kategorie:Flora van Tunisië]] [[Kategorie:Flora van Turkye]] 3iskzm3et1zwjsu3f3dily6703t8zf1 1 469577 2970222 2026-09-23T18:16:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970222 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469578 2970229 2026-09-23T18:36:12Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970229 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Kerriekruie | image = | taxon = Helichrysum splendidum | authority = ([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Less., (1832) | synonyms =* ''Gnaphalium abyssinicum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Gnaphalium splendidum'' <small>Thunb.</small> * ''Gnaphalium strictum'' <small>Lam.</small> * ''Gnaphalium xanthinum'' <small>(DC.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum abyssinicum'' <small>(Sch.Bip.) Sch.Bip. ex A.Rich.</small> * ''Helichrysum acrobates'' <small>Bullock</small> * ''Helichrysum hendersoniae'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum strictum'' <small>(Lam.) Druce</small> * ''Helichrysum xanthinum'' <small>DC.</small> }} '''''Helichrysum splendidum''''' is 'n meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Eswatini]], [[Ethiopië]], [[Jemen]], [[Lesotho]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Soedan]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom van Oktober tot Januarie. Die spesie staan ook as die ''geelsewejaartjie'' en ''sewejaartjie'' bekend. == Galery == <gallery> Helichrysum splendidum 1b.jpg Helichrysum splendidum (25126646120).jpg Helichrysum splendidum 2.jpg Helichrysum splendidum 2c.JPG Helichrysum splendidum01.jpg Helichrysum splendidum04.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-397 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213358-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/cb25c26f-e2ae-4eab-b1ac-e71ab2054c9f Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|splendidum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Jemen]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] n6uvecisjws5v7gxlhvlbx0lq0jfhuu 2970230 2970229 2026-09-23T18:36:32Z Oesjaar 7467 Ai! 2970230 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum splendidum | authority = ([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) Less., (1832) | synonyms =* ''Gnaphalium abyssinicum'' <small>Sch.Bip.</small> * ''Gnaphalium splendidum'' <small>Thunb.</small> * ''Gnaphalium strictum'' <small>Lam.</small> * ''Gnaphalium xanthinum'' <small>(DC.) Sch.Bip.</small> * ''Helichrysum abyssinicum'' <small>(Sch.Bip.) Sch.Bip. ex A.Rich.</small> * ''Helichrysum acrobates'' <small>Bullock</small> * ''Helichrysum hendersoniae'' <small>S.Moore</small> * ''Helichrysum strictum'' <small>(Lam.) Druce</small> * ''Helichrysum xanthinum'' <small>DC.</small> }} '''''Helichrysum splendidum''''' is 'n meerjarige [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Angola]], [[Eswatini]], [[Ethiopië]], [[Jemen]], [[Lesotho]], [[Malawi]], [[Mosambiek]], [[Soedan]], [[Suid-Afrika]], [[Suid-Soedan]], [[Tanzanië]], [[Zambië]] en [[Zimbabwe]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[Gauteng]], [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom van Oktober tot Januarie. Die spesie staan ook as die ''geelsewejaartjie'' en ''sewejaartjie'' bekend. == Galery == <gallery> Helichrysum splendidum 1b.jpg Helichrysum splendidum (25126646120).jpg Helichrysum splendidum 2.jpg Helichrysum splendidum 2c.JPG Helichrysum splendidum01.jpg Helichrysum splendidum04.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-397 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213358-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/cb25c26f-e2ae-4eab-b1ac-e71ab2054c9f Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|splendidum]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Jemen]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Malawi]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Soedan]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Suid-Soedan]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Zambië]] [[Kategorie:Flora van Zimbabwe]] ekzxqrzcjrruqhapd0hl3pbbsbs1hfz 0 469579 2970232 2026-09-23T18:38:15Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Digitalisering van 'n taal]] na [[Taaldigitalisering]] geskuif: Beter benaming 2970232 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Taaldigitalisering]] rvl58dh5iu1ucf4pd1pkqv8uy1bnt2b 1 469580 2970234 2026-09-23T18:38:16Z Sobaka 328 Sobaka het bladsy [[Bespreking:Digitalisering van 'n taal]] na [[Bespreking:Taaldigitalisering]] geskuif: Beter benaming 2970234 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Taaldigitalisering]] mulm6y3g2qsmh9q1k4om7dmks5vyso5 1 469581 2970235 2026-09-23T18:38:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970235 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469582 2970278 2026-09-23T19:03:03Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970278 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum spiralepis | authority = Hilliard & B.L.Burtt, (1981) | synonyms =* ''Eriosphaera dubia'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium connatum'' <small>Spreng.</small> * ''Gnaphalium scabrum'' <small>L.</small> * ''Gnaphalium squarrosum'' <small>L.</small> * ''Helichrysum involucratum'' <small>Klatt</small> * ''Leontonyx squarrosus'' <small>(L.) DC.</small> * ''Leontonyx tomentosus'' <small>Cass.</small> * ''Spiralepis squarrosa'' <small>(L.) D.Don</small> }} '''''Helichrysum spiralepis''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Eswatini]], [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom van September tot April. == Galery == <gallery> Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4729.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4730.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4732.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4734.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4733.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-396 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:907385-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/bcc2be57-3d12-4a54-a851-9d6e989ce046 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|spiralepis]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] ju7un8lgyn10y3ab5rdhzxnclcg8wph 2970279 2970278 2026-09-23T19:04:58Z Oesjaar 7467 Skakel 2970279 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum spiralepis | authority = Hilliard & B.L.Burtt, (1981) | synonyms =* ''Eriosphaera dubia'' <small>DC.</small> * ''Gnaphalium connatum'' <small>Spreng.</small> * ''Gnaphalium scabrum'' <small>[[Carolus Linnaeus|L.]]</small> * ''Gnaphalium squarrosum'' <small>L.</small> * ''Helichrysum involucratum'' <small>Klatt</small> * ''Leontonyx squarrosus'' <small>(L.) DC.</small> * ''Leontonyx tomentosus'' <small>Cass.</small> * ''Spiralepis squarrosa'' <small>(L.) D.Don</small> }} '''''Helichrysum spiralepis''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Eswatini]], [[Lesotho]] en [[Suid-Afrika]]. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]], [[Oos-Kaap]], [[Vrystaat]] en die [[Wes-Kaap]] voor. Die spesie blom van September tot April. == Galery == <gallery> Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4729.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4730.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4732.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4734.jpg Helichrysum spiralepis 1DS-II 1-C4733.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=3240-396 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:907385-1 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/bcc2be57-3d12-4a54-a851-9d6e989ce046 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|spiralepis]] [[Kategorie:Flora van Eswatini]] [[Kategorie:Flora van Lesotho]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] cu0ojz4hz3wq6af9hrb7uyo34pqv1f4 1 469583 2970280 2026-09-23T19:05:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970280 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469584 2970284 2026-09-23T19:15:13Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970284 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum spiralepis | authority = Baker f., (1899) | synonyms =* ''Achyrocline pumila'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum pumilum'' <small>Moeser</small> }} '''''Helichrysum spiralepis''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Ethiopië]], [[Jemen]], [[Oman]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Somalië]]. == Galery == <gallery> Helichrysum somalense kz01.jpg Helichrysum somalense kz02.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213338-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|spiralepis]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Jemen]] [[Kategorie:Flora van Oman]] [[Kategorie:Flora van Saoedi-Arabië]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] ildwp9upf2b1xmpuxkruss9xzt2qpk4 2970286 2970284 2026-09-23T19:15:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970286 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum somalense | authority = Baker f., (1899) | synonyms =* ''Achyrocline pumila'' <small>Klatt</small> * ''Helichrysum pumilum'' <small>Moeser</small> }} '''''Helichrysum somalense''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Ethiopië]], [[Jemen]], [[Oman]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Somalië]]. == Galery == <gallery> Helichrysum somalense kz01.jpg Helichrysum somalense kz02.jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213338-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|somalense]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Jemen]] [[Kategorie:Flora van Oman]] [[Kategorie:Flora van Saoedi-Arabië]] [[Kategorie:Flora van Somalië]] k1izr0qv1oq9zdntfkvo6zj47npx1xm 1 469585 2970287 2026-09-23T19:18:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970287 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 469586 2970291 2026-09-23T19:30:39Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's. 2970291 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum sibthorpii | authority = Rouy, (1900) | synonyms =* ''Gnaphalium olympicum'' <small>Sibth. ex Spreng.</small> * ''Gnaphalium virgineum'' <small>Sm.</small> * ''Helichrysum billardierei'' <small>Boiss. & C.I.Blanche</small> * ''Helichrysum virgineum'' <small>Griseb.</small> * ''Virginea billardierei'' <small>(Boiss. & C.I.Blanche) Nicoli</small> * ''Virginea virginea'' <small>(Sm.) Nicoli</small> }} '''''Helichrysum sibthorpii''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan noordoos [[Griekeland]]. == Gallery == <gallery> Helichrysum sithorpii 2.jpg Helichrysum sithorpii.jpg 擬蠟菊屬 Helichrysum sibthorpii -倫敦植物園 Kew Gardens, London- (9226995879).jpg </gakkery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213328-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|sibthorpii]] [[Kategorie:Flora van Griekeland]] [[Kategorie:Endemiese plante van Griekeland]] jl1gix9ck8vj3kd3edb1chrkbx0ydni 2970292 2970291 2026-09-23T19:31:00Z Oesjaar 7467 /* Gallery */ Ai! 2970292 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = | status_system = iucn3.1 | name = | image = | taxon = Helichrysum sibthorpii | authority = Rouy, (1900) | synonyms =* ''Gnaphalium olympicum'' <small>Sibth. ex Spreng.</small> * ''Gnaphalium virgineum'' <small>Sm.</small> * ''Helichrysum billardierei'' <small>Boiss. & C.I.Blanche</small> * ''Helichrysum virgineum'' <small>Griseb.</small> * ''Virginea billardierei'' <small>(Boiss. & C.I.Blanche) Nicoli</small> * ''Virginea virginea'' <small>(Sm.) Nicoli</small> }} '''''Helichrysum sibthorpii''''' is 'n blomdraende [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan noordoos [[Griekeland]]. == Gallery == <gallery> Helichrysum sithorpii 2.jpg Helichrysum sithorpii.jpg 擬蠟菊屬 Helichrysum sibthorpii -倫敦植物園 Kew Gardens, London- (9226995879).jpg </gallery> == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:213328-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Helichrysum|sibthorpii]] [[Kategorie:Flora van Griekeland]] [[Kategorie:Endemiese plante van Griekeland]] ku6w8jgatdq662gc732gv74s5z4ogsw 1 469587 2970293 2026-09-23T19:32:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2970293 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 3 469588 2970294 2026-09-23T19:35:34Z Rooiratel 90342 Welkom :) 2970294 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} ck8jq42j6v04e2izh6lv2i9rdpixwx5 0 469590 2970308 2026-09-23T20:00:44Z Rooiratel 90342 Rooiratel het bladsy [[Drosdy]] na [[Drostdy]] geskuif: Spelling 2970308 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Drostdy]] q8beu3oaj335zkdhc0if137j0p9vcmt 1 469591 2970310 2026-09-23T20:00:44Z Rooiratel 90342 Rooiratel het bladsy [[Bespreking:Drosdy]] na [[Bespreking:Drostdy]] geskuif: Spelling 2970310 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Drostdy]] hammi5vt6lhqn16eqysnrci5ojo2tfu 0 469592 2970344 2026-09-23T22:40:09Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor stad uit Wikidata ([[d:Q1772378]]) 2970344 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Kouango | nedersetting_tipe = Stad | beeld_stadsilhoeët = TruckinKouango.png | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ouaka]] | koördinate = {{Koördinate|4.96667|19.98333|display=inline,title}} | hoogte_m = 363 | bevolking_totaal = 6984 }} '''Kouango''' is 'n stad in die prefektuur [[Ouaka]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die stad lê 363&nbsp;m bo seevlak. == Bevolking == Kouango het 6&nbsp;984 inwoners. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 0f8h57lsvcnbw71g7bnxnmgkrnvw7e0 0 469593 2970347 2026-09-23T22:51:59Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q1772389]]) 2970347 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Baoro | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Baoro City.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Nana-Mambéré]] | koördinate = {{Koördinate|5.69458|15.95332|display=inline,title}} | hoogte_m = 728 | bevolking_totaal = 13065 | population_as_of = 2003 }} '''Baoro''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Nana-Mambéré]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 728&nbsp;m bo seevlak. == Bevolking == Baoro het 13&nbsp;065 inwoners in 2003 gehad. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 67w9br9920nvo2089q05ufa11bt1dla 0 469594 2970350 2026-09-23T22:59:22Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q1772726]]) 2970350 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Grimari | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ouaka]] | koördinate = {{Koördinate|5.71667|20.05000|display=inline,title}} | hoogte_m = 476 | bevolking_totaal = 10824 | population_as_of = 2003 }} '''Grimari''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Ouaka]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 476&nbsp;m bo seevlak. == Bevolking == Grimari het 10&nbsp;824 inwoners in 2003 gehad. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] b6wuj6zthbheyjypks8yzv6u2wzdpya 0 469595 2970353 2026-09-23T23:29:14Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2024826]]) 2970353 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Gondo | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Nedersetting | onderafdelingnaam1 = [[N'Délé]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Bamingui-Bangoran]] | koördinate = {{Koördinate|8.47417|20.68333|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus-hoogte">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=European Space Agency}} Geproduseer met Copernicus WorldDEM-90 © DLR e.V. 2010–2014 en © Airbus Defence and Space GmbH 2014–2018, verskaf onder COPERNICUS deur die Europese Unie en ESA; alle regte voorbehou. Die hoogte is by die plek se koördinate uit die model gelees.</ref> | hoogte_m = 574 }} '''Gondo''' is 'n nedersetting in [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 574&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Gondo is vlak.<ref name="copernicus-terrein">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=European Space Agency}} Geproduseer met Copernicus WorldDEM-90 © DLR e.V. 2010–2014 en © Airbus Defence and Space GmbH 2014–2018, verskaf onder COPERNICUS deur die Europese Unie en ESA; alle regte voorbehou. Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.</ref> Die hoogste punt in die omgewing is 659&nbsp;m bo seevlak, 9,4&nbsp;km suid van Gondo. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] fpfhyaupkei532k2b8wqdaaxcphfv2o 2970355 2970353 2026-09-23T23:54:52Z Pynappel 70858 2970355 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Gondo | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Nedersetting | onderafdelingnaam1 = [[N'Délé]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Bamingui-Bangoran]] | koördinate = {{Koördinate|8.47417|20.68333|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit die model gelees.}} | hoogte_m = 574 }} '''Gondo''' is 'n nedersetting in [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 574&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Gondo is vlak.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 659&nbsp;m bo seevlak, 9,4&nbsp;km suid van Gondo. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] h47oybntovjfk0trh26ozfvn74o1449 2970439 2970355 2026-09-24T09:30:41Z Pynappel 70858 2970439 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Gondo | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[N'Délé]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Bamingui-Bangoran]] | koördinate = {{Koördinate|8.47417|20.68333|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit die model gelees.}} | hoogte_m = 574 }} '''Gondo''' is 'n nedersetting in [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 574&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Gondo is vlak.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 659&nbsp;m bo seevlak, 9,4&nbsp;km suid van Gondo. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] pcckru9ykhj8ulmhufj14stfbnxh9ng 2970440 2970439 2026-09-24T09:37:26Z Pynappel 70858 2970440 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Gondo | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[N'Délé]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Bamingui-Bangoran]] | koördinate = {{Koördinate|8.47417|20.68333|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit Copernicus GLO-90 gelees.}} | hoogte_m = 574 }} '''Gondo''' is 'n nedersetting in [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 574&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Gondo is vlak.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 659&nbsp;m bo seevlak, 9,4&nbsp;km suid van Gondo. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] k9ez8uskb3zkb7mux7ftfyanci6twpa 2970468 2970440 2026-09-24T10:34:31Z Pynappel 70858 2970468 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Gondo | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Streek | onderafdelingnaam1 = [[N'Délé]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Bamingui-Bangoran]] | koördinate = {{Koördinate|8.47417|20.68333|display=inline,title}} | hoogtevoetnotas = <ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die hoogte is by die plek se koördinate uit Copernicus GLO-90 gelees.}} | hoogte_m = 574 }} '''Gondo''' is 'n nedersetting in [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. Die nedersetting lê 574&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Gondo is plat.<ref name="copernicus" />{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Die hoogste punt in die omgewing is 659&nbsp;m bo seevlak, 9,4&nbsp;km suid van Gondo. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 5018wtym8y8tsipj4l3o9pfvpkt1er3 0 469596 2970354 2026-09-23T23:51:22Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2048907]]) 2970354 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Boubanzegue | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_kaart = Lobaye locator map.svg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Stad | onderafdelingnaam1 = [[Mbaïki, Lobaye]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Lobaye]] | koördinate = {{Koördinate|4.05000|18.08333|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 19235.00 | hoogte_m = 421 | bevolking_totaal = 246875 | population_as_of = 2003 }} '''Boubanzegue''' is 'n nedersetting in [[Lobaye]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting beslaan 'n oppervlak van 19&nbsp;235&nbsp;km² en lê 421&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Boubanzegue is vlak.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 645&nbsp;m bo seevlak, 9,7&nbsp;km wes van Boubanzegue. Die naaste groter plek is [[Bangui]], 64&nbsp;km noordoos van Boubanzegue.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Boubanzegue het 246&nbsp;875 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] d6ylpb1h4sdysnlhp1ptuy1w6n0jnfu 2970467 2970354 2026-09-24T10:34:22Z Pynappel 70858 2970467 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Boubanzegue | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_kaart = Lobaye locator map.svg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Stad | onderafdelingnaam1 = [[Mbaïki, Lobaye]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[Lobaye]] | koördinate = {{Koördinate|4.05000|18.08333|display=inline,title}} | oppervlak_totaal_km2 = 19235.00 | hoogte_m = 421 | bevolking_totaal = 246875 | population_as_of = 2003 }} '''Boubanzegue''' is 'n nedersetting in [[Lobaye]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting beslaan 'n oppervlak van 19&nbsp;235&nbsp;km² en lê 421&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Boubanzegue is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 645&nbsp;m bo seevlak, 9,7&nbsp;km wes van Boubanzegue. Die naaste groter plek is [[Bangui]], 64&nbsp;km noordoos van Boubanzegue.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Boubanzegue het 246&nbsp;875 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 55xjp5y5ijwj8bkxfdewa07vpo6szet 0 469597 2970356 2026-09-23T23:57:39Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2287681]]) 2970356 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Aliou | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bamingui-Bangoran]] | onderafdelingtipe2 = Nedersetting | onderafdelingnaam2 = [[N'Délé]] | koördinate = {{Koördinate|8.45583|20.69444|display=inline,title}} | hoogte_m = 608 | tydsone = [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1 }} '''Aliou''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 608&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Aliou is vlak.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 667&nbsp;m bo seevlak, 10&nbsp;km suid van Aliou. == Bestuur == Die plaaslike tydsone is [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] 9odb61nwksl529dy5nvpafxacwzkf23 2970441 2970356 2026-09-24T09:38:45Z Pynappel 70858 2970441 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Aliou | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bamingui-Bangoran]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[N'Délé]] | koördinate = {{Koördinate|8.45583|20.69444|display=inline,title}} | hoogte_m = 608 | tydsone = [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1 }} '''Aliou''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 608&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Aliou is vlak.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 667&nbsp;m bo seevlak, 10&nbsp;km suid van Aliou. == Bestuur == Die plaaslike tydsone is [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] nsne9r34uv7jj4l9wvp6gy137w1z08i 2970466 2970441 2026-09-24T10:34:10Z Pynappel 70858 2970466 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Aliou | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Bamingui-Bangoran]] | onderafdelingtipe2 = Streek | onderafdelingnaam2 = [[N'Délé]] | koördinate = {{Koördinate|8.45583|20.69444|display=inline,title}} | hoogte_m = 608 | tydsone = [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1 }} '''Aliou''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Bamingui-Bangoran]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 608&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Aliou is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is bereken uit die hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km.}} Die hoogste punt in die omgewing is 667&nbsp;m bo seevlak, 10&nbsp;km suid van Aliou. == Bestuur == Die plaaslike tydsone is [[Gekoördineerde Universele Tyd|MGT]] + 1. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] nskwcfguuv8b1l28fbbmm33i23839tz 6 469598 2970396 2026-09-24T06:16:59Z JMK 649 {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die [[pastorie]] van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]], waarskynlik in [[Kensington, Johannesburg|Kensington]], Johannesburg}} |bron= ''Argief van die GKSA'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Die_pastorie_van_die_Gereformeerde_kerk_Johannesburg-Oos,_1924.jpg foto] as bron |datum=1924 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawe... 2970396 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= {{af|1=Die [[pastorie]] van die [[Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos]], waarskynlik in [[Kensington, Johannesburg|Kensington]], Johannesburg}} |bron= ''Argief van die GKSA'', met ChatGPT-aanhef vir realistiese herskepping van hierdie [https://af.wikipedia.org/wiki/L%C3%AAer:Die_pastorie_van_die_Gereformeerde_kerk_Johannesburg-Oos,_1924.jpg foto] as bron |datum=1924 |daarsteller= Morné van Rooyen, [[Gebruiker:JMK|JMK]] met ChatGPT |outeur=Onbekend |ander_weergawes= [[Lêer:Die pastorie van die Gereformeerde kerk Johannesburg-Oos, 1924.jpg|85px|oorspronklike]] }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> [[Kategorie:KI-gegenereerde beelde]] [[Kategorie:Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Kensington, Johannesburg]] == Lisensiëring == {{PD-SA}} hm37zfz8rkh3u0ea5g4l2kbcctx7ber 14 469599 2970398 2026-09-24T06:20:16Z JMK 649 skep kat 2970398 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Kensington, Johannesburg}} [[Kategorie:Voorstede van Johannesburg]] sy8d017iew9lys1azwehjtle78uofq8 14 469600 2970407 2026-09-24T06:51:40Z JMK 649 skep kat 2970407 wikitext text/x-wiki {{broodkrummels}} {{commonskat|Troyeville}} [[Kategorie:Voorstede van Johannesburg]] 1tnsgjjcczvlz1t2qlm8d667tpq83cu 0 469601 2970422 2026-09-24T08:15:12Z Taurëendil 125486 Skep 'n artikel oor die Spaanse provinsie Burgos. 2970422 wikitext text/x-wiki {| width="300" cellspacing="0" cellpadding="4" align="right" border="1" style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | colspan="2" align="center" bgcolor="#ffffff" |'''<big>Burgos</big>''' {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" | align="center" width="148" |[[Lêer:Flag Burgos Province.svg|100x100px]] | align="center" width="148" |[[Lêer:Escudo de la Provincia de Burgos.svg|174x174px]] |- | align="center" width="148" |Vlag | align="center" width="148" |Wapen |} |- | colspan="2" align="center" bgcolor="#c6c6c6" |[[Lêer:Burgos in Spain (plus Canarias).svg|250x250px]] |- |Land |{{vlagland|Spanje}} |- |Outonome Gemeenskap |[[Lêer:Flag of Castile and León.svg|23x23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Kastilië en León]] |- |[[Hoofstad]] |[[Burgos]] |- |[[Oppervlak]] &nbsp;– Totaal |&nbsp;14&#x20;022&#x20;km² |- |[[Bevolking]] &nbsp;– Totaal (2025) &nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] |Gelys 37^ste &nbsp;362&#x20;663 &nbsp;25,9/km² |- |Parlementêre verteenwoordiging &nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres &nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat &nbsp;– Setels in die ''Cortes de Castilla y León'' | valign="bottom" |&nbsp;4 (van 350) &nbsp;4 (van 264) &nbsp;11 (van 81) |- |[[President]] |[[Borja Suarez Pedrosa]] ([[Partido Popular|PP]]) |- | colspan="2" align="center" |[https://www.burgos.es/ Diputación Provincial de Burgos] |} '''Burgos''' ([[Spaans]]: ''Provincia de Burgos {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}'') is 'n [[Provinsies van Spanje|provinsie]] in [[Spanje|Noord-Spanje]] en die noordoostelike deel van die outonome gemeenskap [[Kastilië en León]]. Die provinsie het 'n bevolking van 362 663 en 'n oppervlak van 14 022 km².<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)|website=INE|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ign.es/|title=Instituto Geográfico Nacional|last=Nacional|first=Instituto Geográfico|website=Geoportal oficial del Instituto Geográfico Nacional de España|language=es|access-date=2026-09-23}}</ref> Dit word begrens deur die provinsies [[Cantabrië]], [[Biskaje]], [[Álava]], [[La Rioja]], [[Provinsie Soria|Soria]], [[Provinsie Segovia|Segovia]], [[Provinsie Valladolid|Valladolid]] en [[Provinsie Palencia|Palencia]]. Binne die provinsie Burgos is die [[Condado de Treviño]], 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie [[Álava]] in die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]]. Die hoofstad van Burgos is [[Burgos]], een van die belangrikste historiese stede van Kastilië en León. Die provinsie word administratief in verskeie [[Comarca|''comarcas'']] en [[Munisipaliteit|munisipaliteite]] verdeel. Belangrike stedelike sentrums buiten die hoofstad sluit [[Aranda de Duero]] en [[Miranda de Ebro]] in. Burgos beskik oor 'n belangrike historiese en kulturele erfenis met drie [[Unesco|UNESCO]]-[[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenisgebiede]]: die [[Katedraal van Burgos]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|title=Burgos Cathedral|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> die historiese pelgrimsroete van die [[Jakobsweg]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|title=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> en die [[Argeologiese terrein van Atapuerca|Sierra de Atapuerca]], waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|title=Archaeological Site of Atapuerca|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Álava-Araba}} * '''{{es}}''' [https://www.burgos.es/ Amptelike webwerf van die Diputación Provincial de Burgos] * '''{{es}}''' [https://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística] dk4igz8fjtynr2rzrpt8obhjixvu6yg 2970423 2970422 2026-09-24T08:16:49Z Taurëendil 125486 2970423 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Provinsie Burgos}} {| width="300" cellspacing="0" cellpadding="4" align="right" border="1" style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | colspan="2" align="center" bgcolor="#ffffff" |'''<big>Burgos</big>''' {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" | align="center" width="148" |[[Lêer:Flag Burgos Province.svg|100x100px]] | align="center" width="148" |[[Lêer:Escudo de la Provincia de Burgos.svg|174x174px]] |- | align="center" width="148" |Vlag | align="center" width="148" |Wapen |} |- | colspan="2" align="center" bgcolor="#c6c6c6" |[[Lêer:Burgos in Spain (plus Canarias).svg|250x250px]] |- |Land |{{vlagland|Spanje}} |- |Outonome Gemeenskap |[[Lêer:Flag of Castile and León.svg|23x23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Kastilië en León]] |- |[[Hoofstad]] |[[Burgos]] |- |[[Oppervlak]] &nbsp;– Totaal |&nbsp;14&#x20;022&#x20;km² |- |[[Bevolking]] &nbsp;– Totaal (2025) &nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] |Gelys 37^ste &nbsp;362&#x20;663 &nbsp;25,9/km² |- |Parlementêre verteenwoordiging &nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres &nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat &nbsp;– Setels in die ''Cortes de Castilla y León'' | valign="bottom" |&nbsp;4 (van 350) &nbsp;4 (van 264) &nbsp;11 (van 81) |- |[[President]] |[[Borja Suarez Pedrosa]] ([[Partido Popular|PP]]) |- | colspan="2" align="center" |[https://www.burgos.es/ Diputación Provincial de Burgos] |} '''Burgos''' ([[Spaans]]: ''Provincia de Burgos {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}'') is 'n [[Provinsies van Spanje|provinsie]] in [[Spanje|Noord-Spanje]] en die noordoostelike deel van die outonome gemeenskap [[Kastilië en León]]. Die provinsie het 'n bevolking van 362 663 en 'n oppervlak van 14 022 km².<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)|website=INE|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ign.es/|title=Instituto Geográfico Nacional|last=Nacional|first=Instituto Geográfico|website=Geoportal oficial del Instituto Geográfico Nacional de España|language=es|access-date=2026-09-23}}</ref> Dit word begrens deur die provinsies [[Cantabrië]], [[Biskaje]], [[Álava]], [[La Rioja]], [[Provinsie Soria|Soria]], [[Provinsie Segovia|Segovia]], [[Provinsie Valladolid|Valladolid]] en [[Provinsie Palencia|Palencia]]. Binne die provinsie Burgos is die [[Condado de Treviño]], 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie [[Álava]] in die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]]. Die hoofstad van Burgos is [[Burgos]], een van die belangrikste historiese stede van Kastilië en León. Die provinsie word administratief in verskeie [[Comarca|''comarcas'']] en [[Munisipaliteit|munisipaliteite]] verdeel. Belangrike stedelike sentrums buiten die hoofstad sluit [[Aranda de Duero]] en [[Miranda de Ebro]] in. Burgos beskik oor 'n belangrike historiese en kulturele erfenis met drie [[Unesco|UNESCO]]-[[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenisgebiede]]: die [[Katedraal van Burgos]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|title=Burgos Cathedral|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> die historiese pelgrimsroete van die [[Jakobsweg]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|title=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> en die [[Argeologiese terrein van Atapuerca|Sierra de Atapuerca]], waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|title=Archaeological Site of Atapuerca|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Province of Burgos}} [[Kategorie:Kastilië en León]] [[Kategorie:Provinsies van Spanje]] * '''{{es}}''' [https://www.burgos.es/ Amptelike webwerf van die Diputación Provincial de Burgos] * '''{{es}}''' [https://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística] kch555sp138wllwj7vah8nqaf58h65m 2970432 2970423 2026-09-24T08:32:32Z Taurëendil 125486 2970432 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Provinsie Burgos}} {| width="300" cellspacing="0" cellpadding="4" align="right" border="1" style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | colspan="2" align="center" bgcolor="#ffffff" |'''<big>Burgos</big>''' {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" | align="center" width="148" |[[Lêer:Flag Burgos Province.svg|100x100px]] | align="center" width="148" |[[Lêer:Escudo de la Provincia de Burgos.svg|174x174px]] |- | align="center" width="148" |Vlag | align="center" width="148" |Wapen |} |- | colspan="2" align="center" bgcolor="#c6c6c6" |[[Lêer:Burgos in Spain (plus Canarias).svg|250x250px]] |- |Land |{{vlagland|Spanje}} |- |Outonome Gemeenskap |[[Lêer:Flag of Castile and León.svg|23x23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Kastilië en León]] |- |[[Hoofstad]] |[[Burgos]] |- |[[Oppervlak]] &nbsp;– Totaal |&nbsp;14&#x20;022&#x20;km² |- |[[Bevolking]] &nbsp;– Totaal (2025) &nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] |Gelys 37^ste &nbsp;362&#x20;663 &nbsp;25,9/km² |- |Parlementêre verteenwoordiging &nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres &nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat &nbsp;– Setels in die ''Cortes de Castilla y León'' | valign="bottom" |&nbsp;4 (van 350) &nbsp;4 (van 264) &nbsp;11 (van 81) |- |[[President]] |[[Borja Suarez Pedrosa]] ([[Partido Popular|PP]]) |- | colspan="2" align="center" |[https://www.burgos.es/ Diputación Provincial de Burgos] |} '''Burgos''' ([[Spaans]]: ''Provincia de Burgos {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}'') is 'n [[Provinsies van Spanje|provinsie]] in [[Spanje|Noord-Spanje]] en die noordoostelike deel van die outonome gemeenskap [[Kastilië en León]]. Die provinsie het 'n bevolking van 362 663 en 'n oppervlak van 14 022 km².<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)|website=INE|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ign.es/|title=Instituto Geográfico Nacional|last=Nacional|first=Instituto Geográfico|website=Geoportal oficial del Instituto Geográfico Nacional de España|language=es|access-date=2026-09-23}}</ref> Dit word begrens deur die provinsies [[Cantabrië]], [[Biskaje]], [[Álava]], [[La Rioja]], [[Provinsie Soria|Soria]], [[Provinsie Segovia|Segovia]], [[Provinsie Valladolid|Valladolid]] en [[Provinsie Palencia|Palencia]]. Binne die provinsie Burgos is die [[Condado de Treviño]], 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie [[Álava]] in die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]]. Die hoofstad van Burgos is [[Burgos]], een van die belangrikste historiese stede van Kastilië en León. Die provinsie word administratief in verskeie [[Comarca|''comarcas'']] en [[Munisipaliteit|munisipaliteite]] verdeel. Belangrike stedelike sentrums buiten die hoofstad sluit [[Aranda de Duero]] en [[Miranda de Ebro]] in. Burgos beskik oor 'n belangrike historiese en kulturele erfenis met drie [[Unesco|UNESCO]]-[[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenisgebiede]]: die [[Katedraal van Burgos]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|title=Burgos Cathedral|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> die historiese pelgrimsroete van die [[Jakobsweg]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|title=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> en die [[Argeologiese terrein van Atapuerca|Sierra de Atapuerca]], waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|title=Archaeological Site of Atapuerca|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Province of Burgos}} [[Kategorie:Kastilië en León]] [[Kategorie:Provinsie Burgos]] * '''{{es}}''' [https://www.burgos.es/ Amptelike webwerf van die Diputación Provincial de Burgos] * '''{{es}}''' [https://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística] ihl2885lihqssmj02ux91t3cm0meucs 2970433 2970432 2026-09-24T08:33:38Z Taurëendil 125486 2970433 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Provinsie Burgos}} {| width="300" cellspacing="0" cellpadding="4" align="right" border="1" style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | colspan="2" align="center" bgcolor="#ffffff" |'''<big>Burgos</big>''' {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" | align="center" width="148" |[[Lêer:Flag Burgos Province.svg|100x100px]] | align="center" width="148" |[[Lêer:Escudo de la Provincia de Burgos.svg|174x174px]] |- | align="center" width="148" |Vlag | align="center" width="148" |Wapen |} |- | colspan="2" align="center" bgcolor="#c6c6c6" |[[Lêer:Burgos in Spain (plus Canarias).svg|250x250px]] |- |Land |{{vlagland|Spanje}} |- |Outonome Gemeenskap |[[Lêer:Flag of Castile and León.svg|23x23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Kastilië en León]] |- |[[Hoofstad]] |[[Burgos]] |- |[[Oppervlak]] &nbsp;– Totaal |&nbsp;14&#x20;022&#x20;km² |- |[[Bevolking]] &nbsp;– Totaal (2025) &nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] |Gelys 37^ste &nbsp;362&#x20;663 &nbsp;25,9/km² |- |Parlementêre verteenwoordiging &nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres &nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat &nbsp;– Setels in die ''Cortes de Castilla y León'' | valign="bottom" |&nbsp;4 (van 350) &nbsp;4 (van 264) &nbsp;11 (van 81) |- |[[President]] |[[Borja Suarez Pedrosa]] ([[Partido Popular|PP]]) |- | colspan="2" align="center" |[https://www.burgos.es/ Diputación Provincial de Burgos] |} '''Burgos''' ([[Spaans]]: ''Provincia de Burgos {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}'') is 'n [[Provinsies van Spanje|provinsie]] in [[Spanje|Noord-Spanje]] en die noordoostelike deel van die outonome gemeenskap [[Kastilië en León]]. Die provinsie het 'n bevolking van 362 663 en 'n oppervlak van 14 022 km².<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)|website=INE|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ign.es/|title=Instituto Geográfico Nacional|last=Nacional|first=Instituto Geográfico|website=Geoportal oficial del Instituto Geográfico Nacional de España|language=es|access-date=2026-09-23}}</ref> Dit word begrens deur die provinsies [[Cantabrië]], [[Biskaje]], [[Álava]], [[La Rioja]], [[Provinsie Soria|Soria]], [[Provinsie Segovia|Segovia]], [[Provinsie Valladolid|Valladolid]] en [[Provinsie Palencia|Palencia]]. Binne die provinsie Burgos is die [[Condado de Treviño]], 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie [[Álava]] in die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]]. Die hoofstad van Burgos is [[Burgos]], een van die belangrikste historiese stede van Kastilië en León. Die provinsie word administratief in verskeie [[Comarca|''comarcas'']] en [[Munisipaliteit|munisipaliteite]] verdeel. Belangrike stedelike sentrums buiten die hoofstad sluit [[Aranda de Duero]] en [[Miranda de Ebro]] in. Burgos beskik oor 'n belangrike historiese en kulturele erfenis met drie [[Unesco|UNESCO]]-[[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenisgebiede]]: die [[Katedraal van Burgos]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|title=Burgos Cathedral|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> die historiese pelgrimsroete van die [[Jakobsweg]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|title=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> en die [[Argeologiese terrein van Atapuerca|Sierra de Atapuerca]], waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|title=Archaeological Site of Atapuerca|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Province of Burgos}} [[Kategorie:Kastilië en León]] [[Kategorie:Provinsie Burgos|Provinsie Burgos]] * '''{{es}}''' [https://www.burgos.es/ Amptelike webwerf van die Diputación Provincial de Burgos] * '''{{es}}''' [https://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística] k2wkn2uwcto231g14mvv1z539azeg21 2970434 2970433 2026-09-24T08:35:48Z Taurëendil 125486 2970434 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Provinsie Burgos}} {| width="300" cellspacing="0" cellpadding="4" align="right" border="1" style="margin: 0.5em 0 1em 1em; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | colspan="2" align="center" bgcolor="#ffffff" |'''<big>Burgos</big>''' {| cellspacing="0" cellpadding="2" border="0" | align="center" width="148" |[[Lêer:Flag Burgos Province.svg|100x100px]] | align="center" width="148" |[[Lêer:Escudo de la Provincia de Burgos.svg|174x174px]] |- | align="center" width="148" |Vlag | align="center" width="148" |Wapen |} |- | colspan="2" align="center" bgcolor="#c6c6c6" |[[Lêer:Burgos in Spain (plus Canarias).svg|250x250px]] |- |Land |{{vlagland|Spanje}} |- |Outonome Gemeenskap |[[Lêer:Flag of Castile and León.svg|23x23px]] [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Kastilië en León]] |- |[[Hoofstad]] |[[Burgos]] |- |[[Oppervlak]] &nbsp;– Totaal |&nbsp;14&#x20;022&#x20;km² |- |[[Bevolking]] &nbsp;– Totaal (2025) &nbsp;– [[Bevolkingsdigtheid]] |Gelys 37^ste &nbsp;362&#x20;663 &nbsp;25,9/km² |- |Parlementêre verteenwoordiging &nbsp;– Setels in die Spaanse Kongres &nbsp;– Setels in die Spaanse Senaat &nbsp;– Setels in die ''Cortes de Castilla y León'' | valign="bottom" |&nbsp;4 (van 350) &nbsp;4 (van 264) &nbsp;11 (van 81) |- |[[President]] |[[Borja Suarez Pedrosa]] ([[Partido Popular|PP]]) |- | colspan="2" align="center" |[https://www.burgos.es/ Diputación Provincial de Burgos] |} '''Burgos''' ([[Spaans]]: ''Provincia de Burgos {{Audio|Pronunciation of Burgos in Spanish.ogg|luister}}'') is 'n [[Provinsies van Spanje|provinsie]] in [[Spanje|Noord-Spanje]] en die noordoostelike deel van die outonome gemeenskap [[Kastilië en León]]. Die provinsie het 'n bevolking van 362 663 en 'n oppervlak van 14 022 km².<ref>{{Cite web|url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Instituto Nacional de Estadística. (National Statistics Institute)|website=INE|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ign.es/|title=Instituto Geográfico Nacional|last=Nacional|first=Instituto Geográfico|website=Geoportal oficial del Instituto Geográfico Nacional de España|language=es|access-date=2026-09-23}}</ref> Dit word begrens deur die provinsies [[Cantabrië]], [[Biskaje]], [[Álava]], [[La Rioja]], [[Provinsie Soria|Soria]], [[Provinsie Segovia|Segovia]], [[Provinsie Valladolid|Valladolid]] en [[Provinsie Palencia|Palencia]]. Binne die provinsie Burgos is die [[Condado de Treviño]], 'n [[enklawe]] wat deel is van die provinsie [[Álava]] in die [[Outonome Gemeenskap van die Baskeland|Baskeland]]. Die hoofstad van Burgos is [[Burgos]], een van die belangrikste historiese stede van Kastilië en León. Die provinsie word administratief in verskeie [[Comarca|''comarcas'']] en [[Munisipaliteit|munisipaliteite]] verdeel. Belangrike stedelike sentrums buiten die hoofstad sluit [[Aranda de Duero]] en [[Miranda de Ebro]] in. Burgos beskik oor 'n belangrike historiese en kulturele erfenis met drie [[Unesco|UNESCO]]-[[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenisgebiede]]: die [[Katedraal van Burgos]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|title=Burgos Cathedral|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> die historiese pelgrimsroete van die [[Jakobsweg]],<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|title=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> en die [[Argeologiese terrein van Atapuerca|Sierra de Atapuerca]], waar van die oudste [[Menslike evolusie|menslike]] fossiele in [[Europa]] ontdek is.<ref>{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|title=Archaeological Site of Atapuerca|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en|access-date=2026-09-23}}</ref> == Verwysings == <references /> == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Province of Burgos}} [[Kategorie:Provinsie Burgos|Provinsie Burgos]] * '''{{es}}''' [https://www.burgos.es/ Amptelike webwerf van die Diputación Provincial de Burgos] * '''{{es}}''' [https://www.ine.es/ Instituto Nacional de Estadística] 39fdivkgtm8ezq6hr8f2ruf2efuxphw 14 469602 2970431 2026-09-24T08:31:59Z Taurëendil 125486 Skep nuwe kategorie. 2970431 wikitext text/x-wiki {{CommonsKategorie|Province of Burgos}} [[Kategorie:Provinsies van Spanje|Burgos]] [[Kategorie:Kastilië en León|Burgos]] 4v658ktztle2c8eymrjii1rvebldjxs 0 469603 2970443 2026-09-24T09:58:41Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2340961]]) 2970443 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Bougbuendé | nedersetting_tipe = Nedersetting | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} }} '''Bougbuendé''' is 'n nedersetting in die [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] cybqcrcf5cmvpwlpykwdconwiuuzul1 14 469604 2970445 2026-09-24T10:07:56Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Rajons van Rusland volgens federale deelgebied]]' 2970445 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Rajons van Rusland volgens federale deelgebied]] rby0ye6acy9wbcpeziikpfvp47v7z27 14 469605 2970446 2026-09-24T10:08:31Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Rajons van Rusland]]' 2970446 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Rajons van Rusland]] 2lfl3vnclki6rf1hys7mynndr2oyxig 14 469606 2970447 2026-09-24T10:16:40Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Administratiewe indelings van Rusland]]' 2970447 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Administratiewe indelings van Rusland]] 9my584v77tism752l6dal36wg2f41po 14 469607 2970448 2026-09-24T10:17:29Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Politieke indelings van Rusland]]' 2970448 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Politieke indelings van Rusland]] h38i3o54d51ory4wx72efmsw07e2vnr 14 469608 2970449 2026-09-24T10:18:27Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Geografie van Rusland]]' 2970449 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Geografie van Rusland]] bq9uadwzo6altv2u78bnuxrhjcjfqyy 0 469609 2970450 2026-09-24T10:18:38Z Gaius le Roux 203341 'n Nuwe artikel is geskep. Foto's moet nog bygevoeg word. 2970450 wikitext text/x-wiki '''Lugmagbasis Pietersburg''' was ’n basis van die Suid-Afrikaanse Lugmag. “Pietersburg” is die ou naam van Polokwane en was in die noordelike deel van die ou Transvaalprovinsie van Suid-Afrika geleë. Polokwane is nou in die Limpopo-provinsie van Suid-Afrika geleë. Die status van die basis het oor die jare verander en die basis was die tuiste van verskillende eenhede. Verskeie lugskoue is by Pietersburg gehou. == Leuse en wapen van Lugmagbasis Pietersburg == Die leuse van Lugmagbasis (LMB) Pietersburg was ''Defendemus Septemtrionem'', en dit beteken “ons verdedig die noorde”. == Geskiedenis == Verskillende eenhede was oor die jare op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. In 1992 was die tuiseenhede 85 Gevegvliegskool (Atlas Impala Mk I’s en II’s) en 89 Gevegvliegskool (tweesitplek-Cheetahs). Die 25ste bestaansjaar van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 by wyse van ’n lugskou gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool asook ’n Boeing 707 van 60 Eskader te Waterkloof het aan die lugvertonings deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ook ’n formasieverbyvlug gelewer. === Opedag by Lugmagstasie Pietersburg op 25 Januarie 1975 === Om goeie verhoudings met die mense van die omgewing te handhaaf, is ’n opedag op 25 Januarie 1975 by Lugmagstasie Pietersburg gehou. Dit was ’n gewone roetinedag by die stasie. Die instrukteurs en leerlinge van 1 Eskader en 85 Gevorderde Vliegskool het hulle gebruiklike opleidingsprogramme uitgevoer. Statiese vertonings het ’n Buccaneer van 24 Eskader te Waterkloof, Sabre, Mirage IIIEZ, Canberra van 12 Eskader te Waterkloof en Impala ingesluit. Daar was tydens die vliegvertoning ’n solovertoning deur ’n Sabre en ’n vertoning deur ’n Puma-helikopter. Besoekende vliegtuie het ’n Mercurius van 21 Eskader te Swartkop en ’n Mirage IIIBZ van 2 Eskader te Waterkloof ingesluit. ’n Super Frelon-helikopter is ook by die basis gesien.<ref>{{Cite journal |last=Smy |first=Ken |date=March 1975 |title=Pietersburg Open Day |journal=Wings Over Africa}}</ref> == Infrastruktuur van Lugmagbasis Pietersburg == == Eenhede wat op Pietersburg gebaseer was == === 1 Eskader === Nommer 1 Eskader was van Januarie 1967 tot 1975 op Pietersburg gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=26 |language=en}}</ref> === Lug Operasionele Skool/85 Gevorderde Vliegskool === Die Lug Operasionele Skool was van Oktober 1967 tot Januarie 1968 by Lugmagstasie Pietersburg gebaseer en is met ingang van 1 Februarie 1968 die Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt vanaf 1 Augustus 1972 nommer 85 Gevorderde Vliegskool geword het. Nommer 85 Gevorderde Vliegskool was op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. Die eenheid is in verskillende vlugte verdeel. Daar was ’n Impala Mk I-en-Mk II-vlug en Sabre-vlug. Die Mirage IIIEZ’s, DZ’s en D2Z’s het die Mirage-vlug gevorm. Hierdie Mirages het vanaf Oktober 1974 by 85 Gevorderde Vliegskool aangekom. Laasgenoemde eenheid is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herbenoem.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404, 405 |language=en}}</ref> === 85 Gevegvliegskool === Nommer 85 Gevorderde Vliegskool is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herdoop. Die skool het in 1979, 1981 en 1983 aan oorgrensoperasies deelgeneem. Nadat Lugmagbasis Pietersburg in 1992 gesluit is, het 85 Gevegvliegskool met ingang van 1 Januarie 1993 na Lugmagbasis Hoedspruit verhuis.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404 to 406, 413 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool wat op 19 September 1992 op Pietersburg gesien is ==== ==== 85 Gevegvliegskool se 25ste herdenking op 19 September 1992 ==== Die 25ste herdenking van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 op Lugmagbasis Pietersburg gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool en ’n Boeing 707 van 60 Eskader by Waterkloof het aan die lugvertoning deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ’n formasieverbyvlug uitgevoer. === 89 Gevegvliegskool === Die tweesitplek-Cheetah’s is aanvanklik deur 89 Gevegvliegskool bedryf, wat op 1 Julie 1986 gevorm is en op Pietersburg gebaseer was (die laaste parade is op 26 November 1992 by die basis gehou). Die eerste tweesitplek-Cheetah (die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 845) het op 26 Julie 1986 op Pietersburg geland. Toe 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 gesluit is, is die vliegtuie van die eenheid met ingang van 28 Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug geabsorbeer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=413 |language=en}}</ref> == Lugmagbasis Pietersburg-lugskou ’90, op 24 Maart 1990 == == Aantekeninge == In hierdie artikel word na die niegestandaardiseerde kleure diep dofgeel, donkergroen, donker olyfgroen, donker aarbruin, ligbou en ligte admiraliteitsgrys verwys. Hulle kom onderskeidelik met die gestandaardiseerde kleure ''Deep Buff'', ''Dark Green'', ''Olive Drab'', ''Dark Earth'', ''Light Blue'' en ''Light Admiralty Grey'' ooreen. mlkfrmb33iuf3gvi29p7ek051ccvx5p 2970453 2970450 2026-09-24T10:21:02Z Gaius le Roux 203341 'n Opskrif en die "Nog besig"-sjabloon is bygevoeg. 2970453 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} '''Lugmagbasis Pietersburg''' was ’n basis van die Suid-Afrikaanse Lugmag. “Pietersburg” is die ou naam van Polokwane en was in die noordelike deel van die ou Transvaalprovinsie van Suid-Afrika geleë. Polokwane is nou in die Limpopo-provinsie van Suid-Afrika geleë. Die status van die basis het oor die jare verander en die basis was die tuiste van verskillende eenhede. Verskeie lugskoue is by Pietersburg gehou. == Leuse en wapen van Lugmagbasis Pietersburg == Die leuse van Lugmagbasis (LMB) Pietersburg was ''Defendemus Septemtrionem'', en dit beteken “ons verdedig die noorde”. == Geskiedenis == Verskillende eenhede was oor die jare op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. In 1992 was die tuiseenhede 85 Gevegvliegskool (Atlas Impala Mk I’s en II’s) en 89 Gevegvliegskool (tweesitplek-Cheetahs). Die 25ste bestaansjaar van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 by wyse van ’n lugskou gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool asook ’n Boeing 707 van 60 Eskader te Waterkloof het aan die lugvertonings deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ook ’n formasieverbyvlug gelewer. === Opedag by Lugmagstasie Pietersburg op 25 Januarie 1975 === Om goeie verhoudings met die mense van die omgewing te handhaaf, is ’n opedag op 25 Januarie 1975 by Lugmagstasie Pietersburg gehou. Dit was ’n gewone roetinedag by die stasie. Die instrukteurs en leerlinge van 1 Eskader en 85 Gevorderde Vliegskool het hulle gebruiklike opleidingsprogramme uitgevoer. Statiese vertonings het ’n Buccaneer van 24 Eskader te Waterkloof, Sabre, Mirage IIIEZ, Canberra van 12 Eskader te Waterkloof en Impala ingesluit. Daar was tydens die vliegvertoning ’n solovertoning deur ’n Sabre en ’n vertoning deur ’n Puma-helikopter. Besoekende vliegtuie het ’n Mercurius van 21 Eskader te Swartkop en ’n Mirage IIIBZ van 2 Eskader te Waterkloof ingesluit. ’n Super Frelon-helikopter is ook by die basis gesien.<ref>{{Cite journal |last=Smy |first=Ken |date=March 1975 |title=Pietersburg Open Day |journal=Wings Over Africa}}</ref> == Infrastruktuur van Lugmagbasis Pietersburg == == Eenhede wat op Pietersburg gebaseer was == === 1 Eskader === Nommer 1 Eskader was van Januarie 1967 tot 1975 op Pietersburg gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=26 |language=en}}</ref> === Lug Operasionele Skool/85 Gevorderde Vliegskool === Die Lug Operasionele Skool was van Oktober 1967 tot Januarie 1968 by Lugmagstasie Pietersburg gebaseer en is met ingang van 1 Februarie 1968 die Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt vanaf 1 Augustus 1972 nommer 85 Gevorderde Vliegskool geword het. Nommer 85 Gevorderde Vliegskool was op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. Die eenheid is in verskillende vlugte verdeel. Daar was ’n Impala Mk I-en-Mk II-vlug en Sabre-vlug. Die Mirage IIIEZ’s, DZ’s en D2Z’s het die Mirage-vlug gevorm. Hierdie Mirages het vanaf Oktober 1974 by 85 Gevorderde Vliegskool aangekom. Laasgenoemde eenheid is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herbenoem.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404, 405 |language=en}}</ref> === 85 Gevegvliegskool === Nommer 85 Gevorderde Vliegskool is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herdoop. Die skool het in 1979, 1981 en 1983 aan oorgrensoperasies deelgeneem. Nadat Lugmagbasis Pietersburg in 1992 gesluit is, het 85 Gevegvliegskool met ingang van 1 Januarie 1993 na Lugmagbasis Hoedspruit verhuis.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404 to 406, 413 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool wat op 19 September 1992 op Pietersburg gesien is ==== ==== 85 Gevegvliegskool se 25ste herdenking op 19 September 1992 ==== Die 25ste herdenking van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 op Lugmagbasis Pietersburg gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool en ’n Boeing 707 van 60 Eskader by Waterkloof het aan die lugvertoning deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ’n formasieverbyvlug uitgevoer. === 89 Gevegvliegskool === Die tweesitplek-Cheetah’s is aanvanklik deur 89 Gevegvliegskool bedryf, wat op 1 Julie 1986 gevorm is en op Pietersburg gebaseer was (die laaste parade is op 26 November 1992 by die basis gehou). Die eerste tweesitplek-Cheetah (die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 845) het op 26 Julie 1986 op Pietersburg geland. Toe 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 gesluit is, is die vliegtuie van die eenheid met ingang van 28 Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug geabsorbeer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=413 |language=en}}</ref> == Lugmagbasis Pietersburg-lugskou ’90, op 24 Maart 1990 == == Aantekeninge == In hierdie artikel word na die niegestandaardiseerde kleure diep dofgeel, donkergroen, donker olyfgroen, donker aarbruin, ligbou en ligte admiraliteitsgrys verwys. Hulle kom onderskeidelik met die gestandaardiseerde kleure ''Deep Buff'', ''Dark Green'', ''Olive Drab'', ''Dark Earth'', ''Light Blue'' en ''Light Admiralty Grey'' ooreen. == Verwysings == 53jjx48ijb2z8whp2fzf30ojx0pak4u 2970455 2970453 2026-09-24T10:22:18Z Gaius le Roux 203341 'n Opskrif is verander. 2970455 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} '''Lugmagbasis Pietersburg''' was ’n basis van die Suid-Afrikaanse Lugmag. “Pietersburg” is die ou naam van Polokwane en was in die noordelike deel van die ou Transvaalprovinsie van Suid-Afrika geleë. Polokwane is nou in die Limpopo-provinsie van Suid-Afrika geleë. Die status van die basis het oor die jare verander en die basis was die tuiste van verskillende eenhede. Verskeie lugskoue is by Pietersburg gehou. == Leuse van Lugmagbasis Pietersburg == Die leuse van Lugmagbasis (LMB) Pietersburg was ''Defendemus Septemtrionem'', en dit beteken “ons verdedig die noorde”. == Geskiedenis == Verskillende eenhede was oor die jare op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. In 1992 was die tuiseenhede 85 Gevegvliegskool (Atlas Impala Mk I’s en II’s) en 89 Gevegvliegskool (tweesitplek-Cheetahs). Die 25ste bestaansjaar van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 by wyse van ’n lugskou gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool asook ’n Boeing 707 van 60 Eskader te Waterkloof het aan die lugvertonings deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ook ’n formasieverbyvlug gelewer. === Opedag by Lugmagstasie Pietersburg op 25 Januarie 1975 === Om goeie verhoudings met die mense van die omgewing te handhaaf, is ’n opedag op 25 Januarie 1975 by Lugmagstasie Pietersburg gehou. Dit was ’n gewone roetinedag by die stasie. Die instrukteurs en leerlinge van 1 Eskader en 85 Gevorderde Vliegskool het hulle gebruiklike opleidingsprogramme uitgevoer. Statiese vertonings het ’n Buccaneer van 24 Eskader te Waterkloof, Sabre, Mirage IIIEZ, Canberra van 12 Eskader te Waterkloof en Impala ingesluit. Daar was tydens die vliegvertoning ’n solovertoning deur ’n Sabre en ’n vertoning deur ’n Puma-helikopter. Besoekende vliegtuie het ’n Mercurius van 21 Eskader te Swartkop en ’n Mirage IIIBZ van 2 Eskader te Waterkloof ingesluit. ’n Super Frelon-helikopter is ook by die basis gesien.<ref>{{Cite journal |last=Smy |first=Ken |date=March 1975 |title=Pietersburg Open Day |journal=Wings Over Africa}}</ref> == Infrastruktuur van Lugmagbasis Pietersburg == == Eenhede wat op Pietersburg gebaseer was == === 1 Eskader === Nommer 1 Eskader was van Januarie 1967 tot 1975 op Pietersburg gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=26 |language=en}}</ref> === Lug Operasionele Skool/85 Gevorderde Vliegskool === Die Lug Operasionele Skool was van Oktober 1967 tot Januarie 1968 by Lugmagstasie Pietersburg gebaseer en is met ingang van 1 Februarie 1968 die Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt vanaf 1 Augustus 1972 nommer 85 Gevorderde Vliegskool geword het. Nommer 85 Gevorderde Vliegskool was op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. Die eenheid is in verskillende vlugte verdeel. Daar was ’n Impala Mk I-en-Mk II-vlug en Sabre-vlug. Die Mirage IIIEZ’s, DZ’s en D2Z’s het die Mirage-vlug gevorm. Hierdie Mirages het vanaf Oktober 1974 by 85 Gevorderde Vliegskool aangekom. Laasgenoemde eenheid is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herbenoem.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404, 405 |language=en}}</ref> === 85 Gevegvliegskool === Nommer 85 Gevorderde Vliegskool is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herdoop. Die skool het in 1979, 1981 en 1983 aan oorgrensoperasies deelgeneem. Nadat Lugmagbasis Pietersburg in 1992 gesluit is, het 85 Gevegvliegskool met ingang van 1 Januarie 1993 na Lugmagbasis Hoedspruit verhuis.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404 to 406, 413 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool wat op 19 September 1992 op Pietersburg gesien is ==== ==== 85 Gevegvliegskool se 25ste herdenking op 19 September 1992 ==== Die 25ste herdenking van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 op Lugmagbasis Pietersburg gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool en ’n Boeing 707 van 60 Eskader by Waterkloof het aan die lugvertoning deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ’n formasieverbyvlug uitgevoer. === 89 Gevegvliegskool === Die tweesitplek-Cheetah’s is aanvanklik deur 89 Gevegvliegskool bedryf, wat op 1 Julie 1986 gevorm is en op Pietersburg gebaseer was (die laaste parade is op 26 November 1992 by die basis gehou). Die eerste tweesitplek-Cheetah (die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 845) het op 26 Julie 1986 op Pietersburg geland. Toe 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 gesluit is, is die vliegtuie van die eenheid met ingang van 28 Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug geabsorbeer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=413 |language=en}}</ref> == Lugmagbasis Pietersburg-lugskou ’90, op 24 Maart 1990 == == Aantekeninge == In hierdie artikel word na die niegestandaardiseerde kleure diep dofgeel, donkergroen, donker olyfgroen, donker aarbruin, ligbou en ligte admiraliteitsgrys verwys. Hulle kom onderskeidelik met die gestandaardiseerde kleure ''Deep Buff'', ''Dark Green'', ''Olive Drab'', ''Dark Earth'', ''Light Blue'' en ''Light Admiralty Grey'' ooreen. == Verwysings == hjqj1fkerlcc7uv2vfeggyfevqrplmd 2970470 2970455 2026-09-24T10:38:02Z Aliwal2012 39067 2970470 wikitext text/x-wiki {{Nog besig}} '''Lugmagbasis Pietersburg''' was ’n basis van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]]. “Pietersburg” is die vorige naam van [[Polokwane]] en was in die noordelike deel van die ou Transvaalprovinsie (tabs die Limpopo) van Suid-Afrika geleë. Die status van die basis het oor die jare verander en die basis was die tuiste van verskillende eenhede. Verskeie lugskoue is by Pietersburg gehou. == Leuse van Lugmagbasis Pietersburg == Die leuse van Lugmagbasis Pietersburg was ''Defendemus Septemtrionem'', dit beteken “ons verdedig die noorde”. == Geskiedenis == Verskillende eenhede was oor die jare op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. In 1992 was die tuiseenhede 85 Gevegvliegskool (Atlas Impala Mk I’s en II’s) en 89 Gevegvliegskool (tweesitplek-[[Atlas Cheetah|Cheetahs]]). Die 25ste bestaansjaar van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 by wyse van ’n lugskou gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool asook ’n Boeing 707 van 60 Eskader te Waterkloof het aan die lugvertonings deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ook ’n formasieverbyvlug gelewer. === Opedag by Lugmagstasie Pietersburg op 25 Januarie 1975 === Om goeie verhoudings met die mense van die omgewing te handhaaf, is ’n opedag op 25 Januarie 1975 by Lugmagstasie Pietersburg gehou. Dit was ’n gewone roetinedag by die stasie. Die instrukteurs en leerlinge van 1 Eskader en 85 Gevorderde Vliegskool het hulle gebruiklike opleidingsprogramme uitgevoer. Statiese vertonings het ’n Buccaneer van 24 Eskader te Waterkloof, Sabre, Mirage IIIEZ, Canberra van 12 Eskader te Waterkloof en Impala ingesluit. Daar was tydens die vliegvertoning ’n solovertoning deur ’n Sabre en ’n vertoning deur ’n Puma-helikopter. Besoekende vliegtuie het ’n Mercurius van 21 Eskader te Swartkop en ’n Mirage IIIBZ van 2 Eskader te Waterkloof ingesluit. ’n Super Frelon-helikopter is ook by die basis gesien.<ref>{{Cite journal |last=Smy |first=Ken |date=March 1975 |title=Pietersburg Open Day |journal=Wings Over Africa}}</ref> == Infrastruktuur van Lugmagbasis Pietersburg == == Eenhede wat op Pietersburg gebaseer was == === 1 Eskader === Nommer 1 Eskader was van Januarie 1967 tot 1975 op Pietersburg gebaseer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=26 |language=en}}</ref> === Lug Operasionele Skool/85 Gevorderde Vliegskool === Die Lug Operasionele Skool was van Oktober 1967 tot Januarie 1968 by Lugmagstasie Pietersburg gebaseer en is met ingang van 1 Februarie 1968 die Gevorderde Vliegskool hernoem, wat op sy beurt vanaf 1 Augustus 1972 nommer 85 Gevorderde Vliegskool geword het. Nommer 85 Gevorderde Vliegskool was op Lugmagbasis Pietersburg gebaseer. Die eenheid is in verskillende vlugte verdeel. Daar was ’n Impala Mk I-en-Mk II-vlug en Sabre-vlug. Die Mirage IIIEZ’s, DZ’s en D2Z’s het die Mirage-vlug gevorm. Hierdie Mirages het vanaf Oktober 1974 by 85 Gevorderde Vliegskool aangekom. Laasgenoemde eenheid is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herbenoem.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404, 405 |language=en}}</ref> === 85 Gevegvliegskool === Nommer 85 Gevorderde Vliegskool is in Julie 1982 as 85 Gevegvliegskool herdoop. Die skool het in 1979, 1981 en 1983 aan oorgrensoperasies deelgeneem. Nadat Lugmagbasis Pietersburg in 1992 gesluit is, het 85 Gevegvliegskool met ingang van 1 Januarie 1993 na Lugmagbasis Hoedspruit verhuis.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=404 to 406, 413 |language=en}}</ref> ==== Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool wat op 19 September 1992 op Pietersburg gesien is ==== ==== 85 Gevegvliegskool se 25ste herdenking op 19 September 1992 ==== Die 25ste herdenking van 85 Gevegvliegskool is op 19 September 1992 op Lugmagbasis Pietersburg gevier. Vliegtuie van 85 Gevegvliegskool en 89 Gevegvliegskool en ’n Boeing 707 van 60 Eskader by Waterkloof het aan die lugvertoning deelgeneem. Vyf-en-twintig vliegtuie van 85 Gevegvliegskool het ’n formasieverbyvlug uitgevoer. === 89 Gevegvliegskool === Die tweesitplek-Cheetah’s is aanvanklik deur 89 Gevegvliegskool bedryf, wat op 1 Julie 1986 gevorm is en op Pietersburg gebaseer was (die laaste parade is op 26 November 1992 by die basis gehou). Die eerste tweesitplek-Cheetah (die Atlas Cheetah D2 met die reeksnommer 845) het op 26 Julie 1986 op Pietersburg geland. Toe 89 Gevegvliegskool op 29 November 1992 gesluit is, is die vliegtuie van die eenheid met ingang van 28 Februarie 1993 deur die 2 Eskader-opleidingsvlug geabsorbeer.<ref>{{Cite book |last=McLean |first=Steven |title=Squadrons of the South African Air Force and their aircraft 1920 – 2005 |date=September 2005 |publisher=Steven McLean |isbn=0-9584929-4-8 |location=Table View, Western Cape, South Africa |pages=413 |language=en}}</ref> == Lugmagbasis Pietersburg-lugskou ’90, op 24 Maart 1990 == == Aantekeninge == In hierdie artikel word na die niegestandaardiseerde kleure diep dofgeel, donkergroen, donker olyfgroen, donker aarbruin, ligbou en ligte admiraliteitsgrys verwys. Hulle kom onderskeidelik met die gestandaardiseerde kleure ''Deep Buff'', ''Dark Green'', ''Olive Drab'', ''Dark Earth'', ''Light Blue'' en ''Light Admiralty Grey'' ooreen. == Verwysings == j0cs0ttkfl698yv2hu7g3s3u9epj1u2 0 469610 2970454 2026-09-24T10:21:19Z KabouterBot 89467 Skep saadjie oor nedersetting uit Wikidata ([[d:Q2423381]]) 2970454 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Damara | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Damara town.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ombella-M'Poko]] | koördinate = {{Koördinate|4.95611|18.69833|display=inline,title}} | hoogte_m = 415 | bevolking_totaal = 6196 | population_as_of = 2003 }} '''Damara''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Ombella-M'Poko]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 415&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Damara is vlak.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Na die suide toe is dit baie vlak. Die hoogste punt in die omgewing is 538&nbsp;m bo seevlak, 9,8&nbsp;km wes van Damara. Die naaste groter plek is [[Bangui]], 67&nbsp;km suid van Damara.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Damara het 6&nbsp;196 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] amcwy7qd5y7efk8a2vxm3yqpaf4dtwp 2970465 2970454 2026-09-24T10:33:25Z Pynappel 70858 2970465 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Nedersetting | amptelike_naam = Damara | nedersetting_tipe = Nedersetting | beeld_stadsilhoeët = Damara town.jpg | onderafdelingtipe = [[Land]] | onderafdelingnaam = {{vlag|Sentraal-Afrikaanse Republiek}} | onderafdelingtipe1 = Prefektuur | onderafdelingnaam1 = [[Ombella-M'Poko]] | koördinate = {{Koördinate|4.95611|18.69833|display=inline,title}} | hoogte_m = 415 | bevolking_totaal = 6196 | population_as_of = 2003 }} '''Damara''' is 'n nedersetting in die prefektuur [[Ombella-M'Poko]], [[Sentraal-Afrikaanse Republiek]]. == Geografie == Die nedersetting lê 415&nbsp;m bo seevlak. Die terrein rondom Damara is plat.<ref name="copernicus">{{Cite web |url=https://doi.org/10.5270/ESA-c5d3d65 |title=Copernicus Global Digital Elevation Model GLO-90 |publisher=[[Europese Ruimtevaartorganisasie]]}}</ref>{{Efn|1=Die terrein is uit Copernicus GLO-90 se hoogtes binne 'n straal van 10&nbsp;km bereken.}} Na die suide toe is dit baie plat. Die hoogste punt in die omgewing is 538&nbsp;m bo seevlak, 9,8&nbsp;km wes van Damara. Die naaste groter plek is [[Bangui]], 67&nbsp;km suid van Damara.{{Efn|1=Die afstand en rigting is uit die koördinate op [[Wikidata]] bereken.}} == Bevolking == Damara het 6&nbsp;196 inwoners in 2003 gehad. == Notas == {{Notelist}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in die Sentraal-Afrikaanse Republiek]] q52ogul92utxua7n2cqdxeejxouibaq 0 469611 2970460 2026-09-24T10:30:19Z AFM 21229 Nuwe bladsy geskep met ''''Moordenaarskop''' was die toneel van ‘n insident tydens die [[Oorlog van die Byl]], ook bekend as die [[Sewende Grensoorlog]], in die reeks van [[Kaapse grensoorloë]]. ==Ligging== Die kop is tussen [[Komga]] (Qumrha, langs die R63-pad) en [[Butterworth]] (Gcuwa, aan die N2-roete), by 32° 30′ 16″ suid, 27° 51′ 28″ oos, op die wesoewer en net stroomop van die brug oor die [[Groot-Keirivier]]. Hier verander die naam van die [[Tsomorivier]] na die Groot...' 2970460 wikitext text/x-wiki '''Moordenaarskop''' was die toneel van ‘n insident tydens die [[Oorlog van die Byl]], ook bekend as die [[Sewende Grensoorlog]], in die reeks van [[Kaapse grensoorloë]]. ==Ligging== Die kop is tussen [[Komga]] (Qumrha, langs die R63-pad) en [[Butterworth]] (Gcuwa, aan die N2-roete), by 32° 30′ 16″ suid, 27° 51′ 28″ oos, op die wesoewer en net stroomop van die brug oor die [[Groot-Keirivier]]. Hier verander die naam van die [[Tsomorivier]] na die Groot-Keirivier. ==Kop== In [[Xhosa]] staan die indrukwekkende berg bekend as “Sihota”, met die betekenis van “afgeslote en afgeleë plek”. Aan die rivier se kant het die kop ‘n besonder hoë loodregte krans van meer as ‘n honderd meter. ==Voorval== Op Saterdag 13 November 1847 het vyf Engelse soldate hulle basis by Komga verlaat om ‘n bietjie van die Oos-Kaapse natuurskoon te verken. Op hierdie bergtop is hulle deur ‘n groep Xhosas krygers oorval en oor die afgrond gedwing. Die stoflike oorskot van kapt. William Baker, luit. Carevaul Faunt, [[vaandrig]] William Burnoss, dr. Neill Campbell en dr. Richard Lock is in 1850 by die Holy Trinity Church in [[Kingwilliamstown]] begrawe. ==Let wel== Hierdie piek moet nie verwar word met die gelyknamige in die [[Hottentots-Hollandberge]]. ==Bibliografie== *Walters, Dennis: Bridging the Eastern Cape. The Life and Work of Joseph Newey. Oos-Londen: Coral Tree Press, 2014. ISBN 978-0-620-59478-3 *https://www.magzter.com/stories/Animals-and-Pets/Farmers-Weekly/Unravelling-The-Myths-Of-Moordenaars-Kop?srsltid=AU7gw4Xzo6WAVfdtbfzp6x3e1U38OKFTFhGp4vqC7VlG8o7AYUFI6gMy *https://www.sa-venues.com/attractionsec/kei-cuttings.php *https://wetanddustyroads.com/2024/09/09/great-kei-bridge-old-church-in-komga-wild-coast-south-africa/ [[Kategorie: Oos-Kaap]] 199i35jc7dgq8y987axmi0pedw3zbcv 14 469612 2970461 2026-09-24T10:30:30Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Rajons van Rusland volgens federale deelgebied]]' 2970461 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Rajons van Rusland volgens federale deelgebied]] rby0ye6acy9wbcpeziikpfvp47v7z27 2970462 2970461 2026-09-24T10:31:05Z Pynappel 70858 [[:Kategorie:Geografie van Astrachan-oblast]] bygevoeg ([[Wikipedia:HotCat|HotCat.js]]) 2970462 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Rajons van Rusland volgens federale deelgebied]] [[Kategorie:Geografie van Astrachan-oblast]] 6xd8pzkmvferrrbhakiilk94ekpq3ov 6 469613 2970463 2026-09-24T10:31:19Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van die Lugmagbasis Pietersburg-wapen soos dit op die voorblad van die lugskoubrosjure van 24 Maart 1990 weergegee is. Die leuse van LMB Pietersburg is Defendemus Septemtrionem, en dit beteken “ons verdedig die noorde”. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=24 Maart 1990 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2970463 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Dit is ’n afbeelding van die Lugmagbasis Pietersburg-wapen soos dit op die voorblad van die lugskoubrosjure van 24 Maart 1990 weergegee is. Die leuse van LMB Pietersburg is Defendemus Septemtrionem, en dit beteken “ons verdedig die noorde”. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=24 Maart 1990 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} b8ue96qurvap21ix6anaffxmpxavybp 2970472 2970463 2026-09-24T10:42:00Z Aliwal2012 39067 /* Opsomming */ 2970472 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Die wapen van die Lugmagbasis Pietersburg op die voorblad van die lugskoubrosjure van 24 Maart 1990. Die leuse van LMB Pietersburg is ''Defendemus Septemtrionem'', dit beteken “ons verdedig die noorde”. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=24 Maart 1990 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Suid-Afrikaanse Lugmag |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 8c6aczh47afq372yjjh39pk3be8tixs 14 469614 2970464 2026-09-24T10:31:32Z Pynappel 70858 Nuwe bladsy geskep met '[[Kategorie:Astrachan-oblast]]' 2970464 wikitext text/x-wiki [[Kategorie:Astrachan-oblast]] qmqixfck6qkiq4ybhjxzsiot6hxs59m 6 469615 2970469 2026-09-24T10:36:26Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing= |bron= |datum= |daarsteller= |outeur= |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2970469 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing= |bron= |datum= |daarsteller= |outeur= |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} dzfg8mn3g21een21gv53gsf152acxl2 6 469616 2970471 2026-09-24T10:40:55Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=In 1974 is daar begin om die Canadair Sabres te verf in ’n kamoefleerskema wat uit donkergroen, diep dofgeel en ligte admariliteitsgrys grys bestaan het. Die Sabres se laaste vliegdag by 1 Eskader was op 31 Oktober 1974 en hulle is in 1975 na 85 Gevorderde Vliegskool oorgeplaas. Die Sabre met die reeksnommer 380 het voorheen in die Kanadese Koninklike Lugmag die reeksnommer 23699 gehad, het die konstruksienommer 1489 en is as N3846J aan Flight Systems van Mojave i... 2970471 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=In 1974 is daar begin om die Canadair Sabres te verf in ’n kamoefleerskema wat uit donkergroen, diep dofgeel en ligte admariliteitsgrys grys bestaan het. Die Sabres se laaste vliegdag by 1 Eskader was op 31 Oktober 1974 en hulle is in 1975 na 85 Gevorderde Vliegskool oorgeplaas. Die Sabre met die reeksnommer 380 het voorheen in die Kanadese Koninklike Lugmag die reeksnommer 23699 gehad, het die konstruksienommer 1489 en is as N3846J aan Flight Systems van Mojave in die VSA verkoop. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=Datum onbekend |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Outeur onbekend |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} ln05hjlq3zyofie3vjy0nbgivfegnfu 0 469617 2970474 2026-09-24T10:42:32Z Sobaka 328 Begin 'n nuwe artikel, nog besigǃ 2970474 wikitext text/x-wiki Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Ndebeles]] cvmixk5fx0eoz7mxtpctn72e9dn6map 2970476 2970474 2026-09-24T10:46:10Z Sobaka 328 Beeld 2970476 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 01.jpg|duimnael|Die skilder van Ndebele-huise staan ​​bekend vir die gebruik van geometriese patrone en helder kleurkombinasies.]] Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Ndebeles]] d8i14eh742dcxqjw8llk9j3pfpry480 2970477 2970476 2026-09-24T10:47:05Z Sobaka 328 Beeld 2970477 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 01.jpg|duimnael|Die skilder van Ndebele-huise staan ​​bekend vir die gebruik van geometriese patrone en helder kleurkombinasies.]] Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> [[Lêer:Ndebele-women-loopspruit.jpg|duimnael|Ndebele-vroue wat voor 'n geverfde rondawel staan.   ]] Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Ndebeles]] rbbttzccb5nyen97kzg0o3e7oefqzly 2970478 2970477 2026-09-24T10:49:00Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ Beeld 2970478 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 01.jpg|duimnael|Die skilder van Ndebele-huise staan ​​bekend vir die gebruik van geometriese patrone en helder kleurkombinasies.]] Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> [[Lêer:Ndebele-women-loopspruit.jpg|duimnael|Ndebele-vroue wat voor 'n geverfde rondawel staan.   ]] Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> [[Lêer:Esther Mahlangu in 2015.jpg|duimnael|Die Ndebele-kunstenaar [[Esther Mahlangu]] wat op 'n muur skilder.]] Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Ndebeles]] 3bvn8nbhde4jhqz5bgvhzwypnmpy9j3 2970479 2970478 2026-09-24T10:51:39Z Sobaka 328 /* Geskiedenis */ 2970479 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 01.jpg|duimnael|Die skilder van Ndebele-huise staan ​​bekend vir die gebruik van geometriese patrone en helder kleurkombinasies.]] Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> [[Lêer:Ndebele-women-loopspruit.jpg|duimnael|Ndebele-vroue wat voor 'n geverfde rondawel staan.   ]] Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> [[Lêer:Esther Mahlangu in 2015.jpg|duimnael|Die Ndebele-kunstenaar [[Esther Mahlangu]] wat op 'n muur skilder.]] Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 04.jpg|duimnael|[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] (SA) – gerekonstrueerde Ndebele-dorpie]] Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Ndebeles]] axx7u6eaalm588hoidl7izkyznz089a 2970480 2970479 2026-09-24T10:54:06Z Sobaka 328 opruim 2970480 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 01.jpg|duimnael|Die skilder van Ndebele-huise staan ​​bekend vir die gebruik van geometriese patrone en helder kleurkombinasies.]] Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> [[Lêer:Ndebele-women-loopspruit.jpg|duimnael|Ndebele-vroue wat voor 'n geverfde rondawel staan.   ]] Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> [[Lêer:Esther Mahlangu in 2015.jpg|duimnael|Die Ndebele-kunstenaar [[Esther Mahlangu]] wat op 'n muur skilder.]] Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 04.jpg|duimnael|[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] (SA) – gerekonstrueerde Ndebele-dorpie]] Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inheemse volke van Suider-Afrika]] [[Kategorie:Ndebeles]] h7zdlfmauieltt7sgo13ggnzmjwskcs 2970482 2970480 2026-09-24T10:57:09Z Sobaka 328 kategorie 2970482 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 01.jpg|duimnael|Die skilder van Ndebele-huise staan ​​bekend vir die gebruik van geometriese patrone en helder kleurkombinasies.]] Die '''skilder van Ndebele-huise''' is 'n vorm van Afrika-[[kuns]] wat deur die Suidelike [[Ndebele]]-mense van [[Suid-Afrika]] en die Noordelike Ndebele-mense in [[Matopos|Matobo]], [[Zimbabwe]], beoefen word.<ref name=":0">{{Cite book |title=Preservation of Ndebele Art and Architecture |publisher=Amagugu Publishers |year=2018 |isbn=9780797493148 |editor-last=Kee Tui and Nyathi |editor-first=Violette and Pathisa |edition=1st |location=Bulawayo}}</ref> Dit word hoofsaaklik deur Ndebele-vroue beoefen. ==Geskiedenis== Die kuns wat in die tradisionele nedersettings van die Ndebele-mense aangetref word, dateer uit 'n tydperk van duisend jaar gelede; dit word weerspieël in die rotskuns in die [[Matopos]]-gebied<ref>{{Cite web |title=Documentation of Ndebele Art and Architectural Traditions |url=https://cultureincrisis.org/projects/documentation-of-ndebele-art-and-architectural-traditions |access-date=2023-05-15 |website=Culture in Crisis |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sibanda |first=M |title=The African Heritage |publisher=Zimbabwe Publishing House |year=2016 |isbn=9781779012852 |edition=1st |location=Harare, Zimbabwe |pages=14}}</ref> wat aan die [[Khoisan]] toegeskryf word.<ref>{{Cite journal |last1=Walker |first1=Nick |last2=Parry |first2=Elspeth |date=December 2001 |title=Legacy on the Rocks: The Prehistoric Hunter-Gatherers of the Matopo Hills, Zimbabwe |url=http://dx.doi.org/10.2307/3889034 |journal=The South African Archaeological Bulletin |volume=56 |issue=173/174 |pages=106 |doi=10.2307/3889034 |jstor=3889034 |issn=0038-1969|url-access=subscription }}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Needham |first=D.E. |title=From Iron Age to Independence - A History of Central Africa |publisher=Longman |year=1984 |isbn=0582651115 |location=England |pages=5}}</ref> In 2016 het die Amerikaanse Ambassadeur se Fonds vir Kulturele Bewaring (AFCP)<ref>{{Cite web |last=NewsDay |first=The |title=Book on preservation of Ndebele art, architecture launched |url=https://www.newsday.co.zw/life-amp-style/article/60591/book-on-preservation-of-ndebele-art-architecture-launched |access-date=2023-05-15 |website=NewsDay |language=en}}</ref> 'n toekenning gemaak om die Ndebele se tradisionele kuns van hutskildering en -versiering te dokumenteer. Dit is gedoen omdat dit belangrik is om hierdie vaardighede en kennis van die een geslag na die volgende oor te dra.<ref name=":0" /> [[Lêer:Ndebele-women-loopspruit.jpg|duimnael|Ndebele-vroue wat voor 'n geverfde rondawel staan.   ]] Die Ndzundza Ndebele-mense van Suid-Afrika het in die 18de eeu hul eie tradisie en styl van huisskilderkuns ontwikkel. Tot laat in die 19de eeu was die Ndebele bekend as krygers en groot grondeienaars. In die herfs van 1883 het hulle in oorlog gewikkel geraak met die naburige [[Boere]]. Die nederlaag in die oorlog het gelei tot 'n swaar bestaan en wrede strawwe vir die Ndebele. Gedurende hierdie moeilike tye het die lydende mense ekspressiewe simbole geskep om uiting te gee aan hul smart. Hierdie simbole het die grondslag gevorm vir hierdie Afrika-kunsstyl.<ref>{{Cite journal |last=Wilson |first=Judith |date=1988 |title=Ndebele: The Art of an African Tribe |url=http://dx.doi.org/10.2307/1358366 |journal=Woman's Art Journal |volume=9 |issue=1 |pages=47 |doi=10.2307/1358366 |jstor=1358366 |issn=0270-7993|url-access=subscription }}</ref> Die Ndebele-stam het oorspronklik, in die vroeë 18de eeu, in grashutte gewoon. Hulle het in die middel van die 18de eeu begin om huise met moddermure te gebruik, en dit is toe dat hierdie simbole op hul huise en mure begin verskyn het. Hierdie veelseggende simbole is gebruik vir kommunikasie tussen subgroepe van die Ndebele-volk. Dit het hul voortbestaan en kulturele weerstand teen hul omstandighede gesimboliseer. Die Boere het nie die betekenis daarvan verstaan nie en dit as onskadelike kulturele kuns beskou; gevolglik is dit toegelaat om voort te gaan. Hierdie muurskilderye, wat deur die vroue geskep is, het gedien as 'n geheime kode vir hul eie mense – 'n kode wat vir enigiemand anders as die Ndebele onherkenbaar was.<ref>{{Cite journal |last=DULUCQ |first=Sophie |date=1997-11-01 |title=Margaret COURTNEY-CLARKE, Ndebele. L'art d'une tribu d'Afrique du Sud, Arthaud, 1991, 204 p. |journal=Clio |issue=6 |doi=10.4000/clio.398 |issn=1252-7017|doi-access=free }}</ref> [[Lêer:Esther Mahlangu in 2015.jpg|duimnael|Die Ndebele-kunstenaar [[Esther Mahlangu]] wat op 'n muur skilder.]] Die lewendige simbole en uitdrukkings bring boodskappe oor soos persoonlike gebede, selfidentifikasie, waardes, emosies en die huwelik. Soms was die manlike inisiasierite, bekend as ''UkuWela'' ("Die Oorgang"), 'n rede om die huis oor te verf, al is die ritueel self nie direk uitgebeeld nie. Een aspek van die lewe wat nooit deur middel van hierdie muurskilderye uitgebeeld of oorgedra is nie, is godsdienstige of heilige temas. Rituele en godsdiens het nooit deel uitgemaak van die Ndebele se huisskilderkuns nie. Ndebele-vroue is tradisioneel die bewaarders en hoofskeppers van hierdie muurkuns. Die tradisie en styl van huisskildering word deur moeders van geslag tot geslag binne die familie oorgedra. 'n Goed geskilderde huis getuig daarvan dat die vrou van die huis 'n goeie eggenoot en moeder is. Sy is verantwoordelik vir die skilder van die buitehekke, die voor- en symure, en gewoonlik ook die binnekant van die huis. Een aspek wat sedert die ontstaan van hierdie kuns tot vandag toe verander het, is die style wat gebruik word. [[Lêer:Middelburg (SA) reconstructed Ndebele village 04.jpg|duimnael|[[Middelburg, Mpumalanga|Middelburg]] (SA) – gerekonstrueerde Ndebele-dorpie]] Aanvanklik was die simbole en patrone dikwels gebaseer op die Ndebele se kraalwerk. Die patrone het uit verskillende skakerings bestaan en is met die vroue se vingers geskilder. Die oorspronklike verf wat op die huis gebruik is, was 'n kalkwitkalkmengsel. Die kleure wat bygevoeg is, was hoofsaaklik natuurlike pigmente, soos bruin, swart en ander skakerings. Die meeste patrone het bestaan uit V-vorms en eenvoudige driehoeke wat teen 'n agtergrond van 'n groot kleurvlak aangebring is. Die patrone, aardse kleure, rigtings en groottes was belangriker as die helder, opvallende kleure wat vandag gebruik word. ==Kleure== Met verloop van tyd het die kleure en vorms 'n sleutelaspek van die algehele ontwerp geword. Teen die laat 1960's was die nuwe styl duidelik sigbaar. Wat voorheen 'n skepping was wat met die vingers geverf is, is nou geskep deur bondels takkies met vere as kwaste te gebruik. Die mure is steeds oorspronklik witgekalk, maar die buitelyne en kleure het aansienlik verander. Die patrone en simbole word vandag gekenmerk deur 'n ryk swart buitelyn en helder kleure aan die binnekant. Daar is vyf hoofkleure wat gebruik word: rooi en donkerrooi, geel tot goud, hemelblou, groen en soms pienk. Die kleure verleen 'n versterkte simboliese betekenis aan die Ndebele-kultuur. Dit kan dui op die status of mag van die huiseienaars, dien as 'n gebed, 'n huwelik in die huis aankondig, of 'n huidige protes verteenwoordig. Die skilderye dra 'n abstrakte betekenis oor. Dit is die mees direkte manier om hul uitdrukking aan mense buite hul onmiddellike familie oor te dra en die moeder se talent en smaak ten toon te stel. Wit word altyd as agtergrondkleur gebruik, omdat dit die helder patrone laat uitstaan.<ref name=":0" /> ==Patrone== Die pienk patrone is een van die belangrikste aspekte van hul kommunikasie deur middel van skilderkuns. Dit word gewoonlik deur die hele ontwerp herhaal, met slegs geringe variasies en verskillende kleurkeuses. Die geometriese patrone en vorms word eers met swart buitelyne geteken en later met kleur ingevul. Die patrone word op die mure gegroepeer volgens hul basiese ontwerpstruktuur. Dit is 'n uitdagende taak om die regte gereedskap te skep wat beide akkuraatheid en vryheid moontlik maak. Die gereedskap mag nie die skilder beperk in die skep van haar kuns nie. Daar is gereedskap nodig vir groot geometriese vorms in soliede kleure, sowel as klein kwaste vir baie klein areas, buitelyne en besonderhede. Vooruitgang in gereedskap het vinniger en meer komplekse ontwerpe in Ndebele-huise moontlik gemaak.<ref name=":0" /> Hierdie huise, wat met die eerste oogopslag eenvoudig lyk, verteenwoordig 'n komplekse stelsel van tradisie en kreatiwiteit. Hierdie skildertradisie word vandag steeds voortgesit. Soos elke geslag dit oordra, ontstaan daar geleidelik klein veranderinge. Dit is hul manier van kommunikasie en uitdrukking deur middel van hul huis. Die vroue werk lank en hard om hierdie mure te voltooi, en hul talent en uitdrukkingsvermoë trek die aandag van die breër gemeenskap. ==Sien ook== *[[Esther Mahlangu]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ndebeles]] [[Kategorie:Kuns van Suid-Afrika]] d5dbzlf9irzthirht3ldew9hc4hy0ts 1 469618 2970475 2026-09-24T10:44:29Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2970475 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 6 469619 2970481 2026-09-24T10:55:24Z Gaius le Roux 203341 {{Beeldinligting |beskrywing=Een van die besoekende vliegtuie by die Vliegopleidingskool Langebaanweg-opedag op 1 November 1975 was Mirage IIID2Z reeksnommer 849 van 85 Gevorderde Vliegskool by Lugmagbasis Pietersburg. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=1 November 1975 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Outeur onbekend |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> 2970481 wikitext text/x-wiki == Opsomming == {{Beeldinligting |beskrywing=Een van die besoekende vliegtuie by die Vliegopleidingskool Langebaanweg-opedag op 1 November 1975 was Mirage IIID2Z reeksnommer 849 van 85 Gevorderde Vliegskool by Lugmagbasis Pietersburg. |bron=Gabriel le Roux-versameling |datum=1 November 1975 |daarsteller=Gaius le Roux |outeur=Outeur onbekend |ander_weergawes= }} <!-- VERPLIG: Moenie vergeet om n lisensie te kies ASOOK n bron EN n outeur in te vul nie! --> == Lisensiëring == {{cc-by-sa-4.0}} 4nx0wcijqsfbjj1zandby74wsxxpqyo 0 469620 2970485 2026-09-24T11:14:48Z Sobaka 328 Begin nuwe artikel. nog besig 2970485 wikitext text/x-wiki '''Shadrack Sibiya''' is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[polisie]]beampte wat in 1967 in [[Johannesburg]] gebore is en met Helen Sibiya, sy tweede vrou, getroud is. Sibiya is tans geskors uit sy posisie as Adjunk-nasionale Kommissaris vir Misdaadopsporing in die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) weens sy betrokkenheid by dwelmkartelbase soos [[Vusimuzi Matlala]] en [[Katiso Molefe|Katiso "KT" Molefe]]. As een van die vyf Adjunk-nasionale Kommissarisse is hy verantwoordelik vir speurders. Hy het deur die SAPD se bevelstruktuur tot 'n senior rang gevorder en bevel gevoer oor die Gautengse Valke; in 2025 het Sibiya 'n sentrale figuur geword in 'n hoëprofielgeskil wat bewerings van inmenging in sensitiewe polisie-ondersoeke, parlementêre getuienis, deursoekings van sy huis en die skorsing van senior amptenare behels het. Sy saak was die onderwerp van hofverrigtinge en verskeie staatsondersoeke.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/i-have-never-been-rogue-police-officer-sibiya "I have never been a rogue police officer – Sibiya"], eNCA. 14 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Hy het sy loopbaan in die polisiëring in sy vroeë twintigs as 'n student-konstabel by die [[Hammanskraal]]-akademie begin. Oor bykans vier dekades het hy in verskeie afdelings gedien, insluitend die speurafdeling in [[Knysna]], en tot nasionale ondersoekstrukture gevorder.<ref>[https://www.newsnote.co.za/shadrack-sibiya-appointed-as-deputy-national-commissioner-of-crime-detection/ "Shadrack Sibiya appointed as Deputy National Commissioner of Crime Detection"], Newsnote. 9 Junie 2023. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het deur die geledere gevorder tot senior ondersoeker by die Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoeke ([[Valke (SAPD)|Valke]]), waar hy die Gautengse provinsiale tak en die eenheid vir kommersiële misdaad met die rang van brigadier gelei het.<ref>[https://joburg.org.za/media_/MediaStatements/Pages/2016%20Press%20Releases/11112016-Shadrack-Sibiya-appointed-to-head-the-City-of-Johannesburg’s-Anti-Corruption-Unit--.aspx "Shadrack Sibiya appointed to head the City of Johannesburg’s Anti-Corruption Unit"], City of Johannesburg. 11 November 2016. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In 2015 is hy uit die SAPD ontslaan ná bewerings oor die onwettige oorhandiging van Zimbabwiese burgers aan hul land van herkoms tydens sy tyd by die Hawks, maar die Arbeidshof het later bevind dat sy ontslag prosedureel en substantief onbillik was en sy heraanstelling beveel.<ref>[https://www.news24.com/SouthAfrica/News/victory-for-general-shadrack-sibiya-as-court-orders-police-to-reinstate-him-20220516 "Victory for General Shadrack Sibiya as court orders police to reinstate him"], News24. 16 Mei 2022. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Ná daardie uitspraak het Sibiya by die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] aangesluit as hoof van die Groep vir Forensiese en Ondersoekdienste (GFIS), waar hy teenkorrupsie-ondersoeke in plaaslike regering gelei het.<ref>[https://joburg.org.za/media_/MediaStatements/Pages/2016%20Press%20Releases/11112016-Shadrack-Sibiya-appointed-to-head-the-City-of-Johannesburg’s-Anti-Corruption-Unit--.aspx "Shadrack Sibiya appointed to head the City of Johannesburg’s Anti-Corruption Unit"], City of Johannesburg. 11 November 2016. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In 2023 het hy na nasionale polisiëring teruggekeer en is hy tot die rang van luitenant-generaal bevorder toe hy as Adjunk-nasionale Kommissaris vir Misdaadopsporing aangestel is.<ref>[https://www.newsnote.co.za/shadrack-sibiya-appointed-as-deputy-national-commissioner-of-crime-detection/ "Shadrack Sibiya appointed as Deputy National Commissioner of Crime Detection"], Newsnote. 9 Junie 2023. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In daardie hoedanigheid het hy toesig gehou oor elemente van die nasionale struktuur vir misdaadopsporing en saamgewerk met gespesialiseerde eenhede, taakspanne en intelligensiedienste.<ref>[https://www.parliament.gov.za/news/saps-deputy-commissioner-denies-links-criminals-during-testimony SAPS Deputy Commissioner denies links to criminals during testimony], Parliament of South Africa. 15 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> ==Opskorting en regsgedinge== In Julie 2025 is Sibiya deur die nasionale polisiekommissaris, [[Fannie Masemola]], met spesiale verlof geplaas (wat later as skorsing beskryf is). Dit het gevolg op bewerings dat hy ingemeng het by die hantering van polities sensitiewe dossiere wat deur die Taakspan vir Politieke Moorde – ’n polisie-eenheid wat ingestel is om politieke sluipmoorde te ondersoek – hanteer is, en dat hy probeer het om die taakspan se dossiere na sy eie kantoor te laat oordra. Sibiya het aspekte van sy skorsing in die hof betwis, maar in September 2025 is ’n aansoek in die Pretoriase Hooggeregshof om na sy pos terug te keer, van die hand gewys; die hof het geweier om die besluit om hom met verlof te plaas terwyl ondersoeke voortduur, tersyde te stel.<ref>[https://ewn.co.za/2025/09/09/crime-detection-deputy-head-sibiya-loses-court-bid-to-return-to-work "Crime detection deputy head Sibiya loses court bid to return to work"], EWN. 9 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref><ref>[https://www.saflii.org/za/cases/ZAGPPHC/2025/910.html "Sibiya v South African Police Department and Others"], SAFLII. 9 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het in die middelpunt van openbare omstredenheid beland nadat die polisiehoof van KwaZulu-Natal, luitenant-generaal [[Nhlanhla Mkhwanazi]], en ander plofbare openbare bewerings gemaak het oor die ontbinding van die taakspan deur Sibiya en minister van polisie [[Senzo Mchunu]] sonder die nasionale kommissaris se medewete. Mkhwanazi het senior figure soos Sibiya, Mchunu en ander in die openbaar daarvan beskuldig dat hulle ondersoeke belemmer of ondermyn; sy bewerings het ’n reeks senior amptenare betrek en aanleiding gegee tot reaksies van die uitvoerende gesag, die parlement en vervolgingsowerhede.<ref>[https://apnews.com/article/south-africa-police-minister-crime-syndicates-3b28a7e3c5b844dbb192c8494c85d79a "Top South African official accuses police minister of colluding with crime syndicates"], AP News. 7 Julie 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het bewerings dat hy 'n "skelm" (of onbehoorlik optredende) beampte was, ontken en bespiegelinge verwerp dat hy met misdadigers saamgesweer of dossiere onwettig herlei het toe hy in Oktober 2025 voor die parlementêre ad-hoc-komitee getuig het oor sy rol en besluite rakende die ontbinding. Hy het vriendskappe of onbehoorlike verhoudings met genoemde kriminele verdagtes ontken, hoewel hy erken het dat hy sekere individue in die polisiewêreld geken het. Die parlementêre komitee hou die saak onder die loep en het gevra vir verdere ondersoek en bewyse van betrokke partye.<ref>[https://www.parliament.gov.za/news/ad-hoc-committee-probes-explosive-testimony-deputy-police-commissioner-sibiya "Ad Hoc Committee Probes Explosive Testimony From Deputy Police Commissioner Sibiya"], Parliament of South Africa. 15 Oktober 2025. Besoek op 21 Oktober 2025.</ref><ref>[https://www.sabcnews.com/sabcnews/sibiya-denies-being-a-rogue-police-officer/ "Sibiya denies being a rogue police officer"], SABC News. 14 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya is verbind aan 'n aantal sensitiewe ondersoeke—insluitend dié na polities gemotiveerde moorde en die hoëprofielmoord op openbare figure soos Senzo Meyiwa—vanweë sy senior ondersoekrol by die polisie en die speur-eenhede onder sy toesig.<ref>[https://mg.co.za/article/2025-10-13-sibiya-raises-conflict-of-interest-concerns-over-police-corruption-probe-committee-members/ "Sibiya raises conflict of interest concerns over police corruption probe committee members"], Mail & Guardian. 13 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya se situasie het bygedra tot politieke onstuimigheid in Suid-Afrika se veiligheidsektor. Die bewerings teen hom en ander senior amptenare het gelei tot oproepe om onafhanklike ondersoeke; dit was een van die faktore in president [[Cyril Ramaphosa]] se besluit om Mchunu met spesiale verlof te plaas en die [[Madlanga-kommissie]] aan te stel om bewerings van samespanning tussen staatsamptenare en georganiseerde misdaad te ondersoek, asook om senior politieke figure te skors in afwagting van die ondersoek se uitkomste. Opposisiepartye en burgerlike organisasies het deursigtigheid en vinnige optrede geëis om openbare vertroue in polisierinstellings te herstel.<ref>[https://www.pbs.org/newshour/world/south-african-police-official-testifies-on-criminal-syndicate-infiltration-in-government "Top police official testifies on criminal syndicate infiltration in South Africa"], PBS NewsHour. 17 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya is betrokke by siviele litigasie teen die SAPD rakende die wettigheid van sy skorsing en administratiewe stappe wat teen hom geneem is. Verskeie ondersoeke—interne dissiplinêre, kriminele en parlementêre ondersoeke—loop gelyklopend, en verdere hofprosesse word verwag namate bewyse hersien en besluite oor vervolging oorweeg word <ref>[https://www.saflii.org/za/cases/ZAFSHC/2025/232.html "Sibiya v Morgan-Mashale.(6342/2024) &#91;2025&#93; ZAFSHC 232"], SAFLII. 8 Augustus 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Hy het beweer dat die spanning tussen hom en Mkhwanazi verband hou met die pos van Nasionale Kommissaris wat gevul moet word.<ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2025-10-14 |title='Mkhwanazi wants to block me from becoming national police commissioner', says Sibiya |url=https://mg.co.za/news/2025-10-14-mkhwanazi-wants-to-block-me-from-becoming-national-police-commissioner-says-sibiya/ |access-date=2025-11-07 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> In Februarie 2025 het Getuie F aan die Madlanga-kommissie gesê dat Sibiya hom as 'n koerier gebruik het om kontant by Katiso Molefe en Vusimuzi Matlala af te haal. Matlala het na bewering 20 [[rooibok]]ke aan die geskorste adjunkpolisiekommissaris geskenk.<ref>{{Cite web |last=Moichela |first=Kamogelo |date=2011-10-10 |title=Madlanga Commission {{!}} Shadrack Sibiya to face the music over close ties with alleged cartel figures |url=https://iol.co.za/news/politics/2026-02-17-madlanga-commission-shadrack-sibiya-to-face-the-music-over-close-ties-with-alleged-cartel-figures/ |access-date=2026-02-17 |website=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Suspended Deputy National Commissioner Sibiya set to testify at Madlanga Inquiry |url=https://www.ewn.co.za/2026/02/17/suspended-deputy-national-commissioner-sibiya-set-to-testify-at-madlanga-inquiry |access-date=2026-02-17 |website=EWN |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sibiya, Shadrack }} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Korrupsie]] 322cx2s7tq80r77xcag4ka0v1s7gkkd 2970487 2970485 2026-09-24T11:21:20Z Sobaka 328 meer neutraal 2970487 wikitext text/x-wiki '''Shadrack Sibiya''' is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[polisie]]beampte wat in 1967 in [[Johannesburg]] gebore is en met Helen Sibiya, sy tweede vrou, getroud is. Sibiya is tans geskors uit sy posisie as Adjunk-nasionale Kommissaris vir Misdaadopsporing in die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) Hy is in 2025 geskors te midde van ondersoeke na beweerde inmenging in polisieondersoeke en bewerings oor sy bande met omstrede persone soos [[Vusimuzi Matlala]] en [[Katiso Molefe|Katiso "KT" Molefe]]. Sibiya het aantygings van onbehoorlike bande ontken. As een van die vyf Adjunk-nasionale Kommissarisse is hy verantwoordelik vir speurders. Hy het deur die SAPD se bevelstruktuur tot 'n senior rang gevorder en bevel gevoer oor die Gautengse Valke; in 2025 het Sibiya 'n sentrale figuur geword in 'n hoëprofielgeskil wat bewerings van inmenging in sensitiewe polisie-ondersoeke, parlementêre getuienis, deursoekings van sy huis en die skorsing van senior amptenare behels het. Sy saak was die onderwerp van hofverrigtinge en verskeie staatsondersoeke.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/i-have-never-been-rogue-police-officer-sibiya "I have never been a rogue police officer – Sibiya"], eNCA. 14 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Hy het sy loopbaan in die polisiëring in sy vroeë twintigs as 'n student-konstabel by die [[Hammanskraal]]-akademie begin. Oor bykans vier dekades het hy in verskeie afdelings gedien, insluitend die speurafdeling in [[Knysna]], en tot nasionale ondersoekstrukture gevorder.<ref>[https://www.newsnote.co.za/shadrack-sibiya-appointed-as-deputy-national-commissioner-of-crime-detection/ "Shadrack Sibiya appointed as Deputy National Commissioner of Crime Detection"], Newsnote. 9 Junie 2023. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het deur die geledere gevorder tot senior ondersoeker by die Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoeke ([[Valke (SAPD)|Valke]]), waar hy die Gautengse provinsiale tak en die eenheid vir kommersiële misdaad met die rang van brigadier gelei het.<ref>[https://joburg.org.za/media_/MediaStatements/Pages/2016%20Press%20Releases/11112016-Shadrack-Sibiya-appointed-to-head-the-City-of-Johannesburg’s-Anti-Corruption-Unit--.aspx "Shadrack Sibiya appointed to head the City of Johannesburg’s Anti-Corruption Unit"], City of Johannesburg. 11 November 2016. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In 2015 is hy uit die SAPD ontslaan ná bewerings oor die onwettige oorhandiging van Zimbabwiese burgers aan hul land van herkoms tydens sy tyd by die Hawks, maar die Arbeidshof het later bevind dat sy ontslag prosedureel en substantief onbillik was en sy heraanstelling beveel.<ref>[https://www.news24.com/SouthAfrica/News/victory-for-general-shadrack-sibiya-as-court-orders-police-to-reinstate-him-20220516 "Victory for General Shadrack Sibiya as court orders police to reinstate him"], News24. 16 Mei 2022. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Ná daardie uitspraak het Sibiya by die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] aangesluit as hoof van die Groep vir Forensiese en Ondersoekdienste (GFIS), waar hy teenkorrupsie-ondersoeke in plaaslike regering gelei het.<ref>[https://joburg.org.za/media_/MediaStatements/Pages/2016%20Press%20Releases/11112016-Shadrack-Sibiya-appointed-to-head-the-City-of-Johannesburg’s-Anti-Corruption-Unit--.aspx "Shadrack Sibiya appointed to head the City of Johannesburg’s Anti-Corruption Unit"], City of Johannesburg. 11 November 2016. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In 2023 het hy na nasionale polisiëring teruggekeer en is hy tot die rang van luitenant-generaal bevorder toe hy as Adjunk-nasionale Kommissaris vir Misdaadopsporing aangestel is.<ref>[https://www.newsnote.co.za/shadrack-sibiya-appointed-as-deputy-national-commissioner-of-crime-detection/ "Shadrack Sibiya appointed as Deputy National Commissioner of Crime Detection"], Newsnote. 9 Junie 2023. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In daardie hoedanigheid het hy toesig gehou oor elemente van die nasionale struktuur vir misdaadopsporing en saamgewerk met gespesialiseerde eenhede, taakspanne en intelligensiedienste.<ref>[https://www.parliament.gov.za/news/saps-deputy-commissioner-denies-links-criminals-during-testimony SAPS Deputy Commissioner denies links to criminals during testimony], Parliament of South Africa. 15 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> ==Opskorting en regsgedinge== In Julie 2025 is Sibiya deur die nasionale polisiekommissaris, [[Fannie Masemola]], met spesiale verlof geplaas (wat later as skorsing beskryf is). Dit het gevolg op bewerings dat hy ingemeng het by die hantering van polities sensitiewe dossiere wat deur die Taakspan vir Politieke Moorde – ’n polisie-eenheid wat ingestel is om politieke sluipmoorde te ondersoek – hanteer is, en dat hy probeer het om die taakspan se dossiere na sy eie kantoor te laat oordra. Sibiya het aspekte van sy skorsing in die hof betwis, maar in September 2025 is ’n aansoek in die Pretoriase Hooggeregshof om na sy pos terug te keer, van die hand gewys; die hof het geweier om die besluit om hom met verlof te plaas terwyl ondersoeke voortduur, tersyde te stel.<ref>[https://ewn.co.za/2025/09/09/crime-detection-deputy-head-sibiya-loses-court-bid-to-return-to-work "Crime detection deputy head Sibiya loses court bid to return to work"], EWN. 9 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref><ref>[https://www.saflii.org/za/cases/ZAGPPHC/2025/910.html "Sibiya v South African Police Department and Others"], SAFLII. 9 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het in die middelpunt van openbare omstredenheid beland nadat die polisiehoof van KwaZulu-Natal, luitenant-generaal [[Nhlanhla Mkhwanazi]], en ander plofbare openbare bewerings gemaak het oor die ontbinding van die taakspan deur Sibiya en minister van polisie [[Senzo Mchunu]] sonder die nasionale kommissaris se medewete. Mkhwanazi het senior figure soos Sibiya, Mchunu en ander in die openbaar daarvan beskuldig dat hulle ondersoeke belemmer of ondermyn; sy bewerings het ’n reeks senior amptenare betrek en aanleiding gegee tot reaksies van die uitvoerende gesag, die parlement en vervolgingsowerhede.<ref>[https://apnews.com/article/south-africa-police-minister-crime-syndicates-3b28a7e3c5b844dbb192c8494c85d79a "Top South African official accuses police minister of colluding with crime syndicates"], AP News. 7 Julie 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het bewerings dat hy 'n "skelm" (of onbehoorlik optredende) beampte was, ontken en bespiegelinge verwerp dat hy met misdadigers saamgesweer of dossiere onwettig herlei het toe hy in Oktober 2025 voor die parlementêre ad-hoc-komitee getuig het oor sy rol en besluite rakende die ontbinding. Hy het vriendskappe of onbehoorlike verhoudings met genoemde kriminele verdagtes ontken, hoewel hy erken het dat hy sekere individue in die polisiewêreld geken het. Die parlementêre komitee hou die saak onder die loep en het gevra vir verdere ondersoek en bewyse van betrokke partye.<ref>[https://www.parliament.gov.za/news/ad-hoc-committee-probes-explosive-testimony-deputy-police-commissioner-sibiya "Ad Hoc Committee Probes Explosive Testimony From Deputy Police Commissioner Sibiya"], Parliament of South Africa. 15 Oktober 2025. Besoek op 21 Oktober 2025.</ref><ref>[https://www.sabcnews.com/sabcnews/sibiya-denies-being-a-rogue-police-officer/ "Sibiya denies being a rogue police officer"], SABC News. 14 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya is verbind aan 'n aantal sensitiewe ondersoeke—insluitend dié na polities gemotiveerde moorde en die hoëprofielmoord op openbare figure soos Senzo Meyiwa—vanweë sy senior ondersoekrol by die polisie en die speur-eenhede onder sy toesig.<ref>[https://mg.co.za/article/2025-10-13-sibiya-raises-conflict-of-interest-concerns-over-police-corruption-probe-committee-members/ "Sibiya raises conflict of interest concerns over police corruption probe committee members"], Mail & Guardian. 13 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya se situasie het bygedra tot politieke onstuimigheid in Suid-Afrika se veiligheidsektor. Die bewerings teen hom en ander senior amptenare het gelei tot oproepe om onafhanklike ondersoeke; dit was een van die faktore in president [[Cyril Ramaphosa]] se besluit om Mchunu met spesiale verlof te plaas en die [[Madlanga-kommissie]] aan te stel om bewerings van samespanning tussen staatsamptenare en georganiseerde misdaad te ondersoek, asook om senior politieke figure te skors in afwagting van die ondersoek se uitkomste. Opposisiepartye en burgerlike organisasies het deursigtigheid en vinnige optrede geëis om openbare vertroue in polisierinstellings te herstel.<ref>[https://www.pbs.org/newshour/world/south-african-police-official-testifies-on-criminal-syndicate-infiltration-in-government "Top police official testifies on criminal syndicate infiltration in South Africa"], PBS NewsHour. 17 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya is betrokke by siviele litigasie teen die SAPD rakende die wettigheid van sy skorsing en administratiewe stappe wat teen hom geneem is. Verskeie ondersoeke—interne dissiplinêre, kriminele en parlementêre ondersoeke—loop gelyklopend, en verdere hofprosesse word verwag namate bewyse hersien en besluite oor vervolging oorweeg word <ref>[https://www.saflii.org/za/cases/ZAFSHC/2025/232.html "Sibiya v Morgan-Mashale.(6342/2024) &#91;2025&#93; ZAFSHC 232"], SAFLII. 8 Augustus 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Hy het beweer dat die spanning tussen hom en Mkhwanazi verband hou met die pos van Nasionale Kommissaris wat gevul moet word.<ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2025-10-14 |title='Mkhwanazi wants to block me from becoming national police commissioner', says Sibiya |url=https://mg.co.za/news/2025-10-14-mkhwanazi-wants-to-block-me-from-becoming-national-police-commissioner-says-sibiya/ |access-date=2025-11-07 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> In Februarie 2025 het Getuie F aan die Madlanga-kommissie gesê dat Sibiya hom as 'n koerier gebruik het om kontant by Katiso Molefe en Vusimuzi Matlala af te haal. Matlala het na bewering 20 [[rooibok]]ke aan die geskorste adjunkpolisiekommissaris geskenk.<ref>{{Cite web |last=Moichela |first=Kamogelo |date=2011-10-10 |title=Madlanga Commission {{!}} Shadrack Sibiya to face the music over close ties with alleged cartel figures |url=https://iol.co.za/news/politics/2026-02-17-madlanga-commission-shadrack-sibiya-to-face-the-music-over-close-ties-with-alleged-cartel-figures/ |access-date=2026-02-17 |website=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Suspended Deputy National Commissioner Sibiya set to testify at Madlanga Inquiry |url=https://www.ewn.co.za/2026/02/17/suspended-deputy-national-commissioner-sibiya-set-to-testify-at-madlanga-inquiry |access-date=2026-02-17 |website=EWN |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sibiya, Shadrack }} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Korrupsie]] bl6lnl3d6u7npufen3wbxwfjb9jk2l0 2970488 2970487 2026-09-24T11:22:37Z Sobaka 328 opdateer 2970488 wikitext text/x-wiki '''Shadrack Sibiya''' is 'n [[Suid-Afrika|Suid-Afrikaanse]] [[polisie]]beampte wat in 1967 in [[Johannesburg]] gebore is en met Helen Sibiya, sy tweede vrou, getroud is. Sibiya is tans geskors uit sy posisie as Adjunk-nasionale Kommissaris vir Misdaadopsporing in die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] (SAPD) Hy is in 2025 geskors te midde van ondersoeke na beweerde inmenging in polisieondersoeke en bewerings oor sy bande met omstrede persone soos [[Vusimuzi Matlala]] en [[Katiso Molefe|Katiso "KT" Molefe]]. Sibiya het aantygings van onbehoorlike bande ontken. As een van die vyf Adjunk-nasionale Kommissarisse is hy verantwoordelik vir speurders. Hy het deur die SAPD se bevelstruktuur tot 'n senior rang gevorder en bevel gevoer oor die Gautengse Valke; in 2025 het Sibiya 'n sentrale figuur geword in 'n hoëprofielgeskil wat bewerings van inmenging in sensitiewe polisie-ondersoeke, parlementêre getuienis, deursoekings van sy huis en die skorsing van senior amptenare behels het. Sy saak was die onderwerp van hofverrigtinge en verskeie staatsondersoeke.<ref>[https://www.enca.com/news-top-stories/i-have-never-been-rogue-police-officer-sibiya "I have never been a rogue police officer – Sibiya"], eNCA. 14 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Hy het sy loopbaan in die polisiëring in sy vroeë twintigs as 'n student-konstabel by die [[Hammanskraal]]-akademie begin. Oor bykans vier dekades het hy in verskeie afdelings gedien, insluitend die speurafdeling in [[Knysna]], en tot nasionale ondersoekstrukture gevorder.<ref>[https://www.newsnote.co.za/shadrack-sibiya-appointed-as-deputy-national-commissioner-of-crime-detection/ "Shadrack Sibiya appointed as Deputy National Commissioner of Crime Detection"], Newsnote. 9 Junie 2023. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het deur die geledere gevorder tot senior ondersoeker by die Direktoraat vir Prioriteitsmisdaadondersoeke ([[Valke (SAPD)|Valke]]), waar hy die Gautengse provinsiale tak en die eenheid vir kommersiële misdaad met die rang van brigadier gelei het.<ref>[https://joburg.org.za/media_/MediaStatements/Pages/2016%20Press%20Releases/11112016-Shadrack-Sibiya-appointed-to-head-the-City-of-Johannesburg’s-Anti-Corruption-Unit--.aspx "Shadrack Sibiya appointed to head the City of Johannesburg’s Anti-Corruption Unit"], City of Johannesburg. 11 November 2016. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In 2015 is hy uit die SAPD ontslaan ná bewerings oor die onwettige oorhandiging van Zimbabwiese burgers aan hul land van herkoms tydens sy tyd by die Hawks, maar die Arbeidshof het later bevind dat sy ontslag prosedureel en substantief onbillik was en sy heraanstelling beveel.<ref>[https://www.news24.com/SouthAfrica/News/victory-for-general-shadrack-sibiya-as-court-orders-police-to-reinstate-him-20220516 "Victory for General Shadrack Sibiya as court orders police to reinstate him"], News24. 16 Mei 2022. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Ná daardie uitspraak het Sibiya by die [[Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit|Stad Johannesburg]] aangesluit as hoof van die Groep vir Forensiese en Ondersoekdienste (GFIS), waar hy teenkorrupsie-ondersoeke in plaaslike regering gelei het.<ref>[https://joburg.org.za/media_/MediaStatements/Pages/2016%20Press%20Releases/11112016-Shadrack-Sibiya-appointed-to-head-the-City-of-Johannesburg’s-Anti-Corruption-Unit--.aspx "Shadrack Sibiya appointed to head the City of Johannesburg’s Anti-Corruption Unit"], City of Johannesburg. 11 November 2016. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In 2023 het hy na nasionale polisiëring teruggekeer en is hy tot die rang van luitenant-generaal bevorder toe hy as Adjunk-nasionale Kommissaris vir Misdaadopsporing aangestel is.<ref>[https://www.newsnote.co.za/shadrack-sibiya-appointed-as-deputy-national-commissioner-of-crime-detection/ "Shadrack Sibiya appointed as Deputy National Commissioner of Crime Detection"], Newsnote. 9 Junie 2023. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> In daardie hoedanigheid het hy toesig gehou oor elemente van die nasionale struktuur vir misdaadopsporing en saamgewerk met gespesialiseerde eenhede, taakspanne en intelligensiedienste.<ref>[https://www.parliament.gov.za/news/saps-deputy-commissioner-denies-links-criminals-during-testimony SAPS Deputy Commissioner denies links to criminals during testimony], Parliament of South Africa. 15 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> ==Opskorting en regsgedinge== In Julie 2025 is Sibiya deur die nasionale polisiekommissaris, [[Fannie Masemola]], met spesiale verlof geplaas (wat later as skorsing beskryf is). Dit het gevolg op bewerings dat hy ingemeng het by die hantering van polities sensitiewe dossiere wat deur die Taakspan vir Politieke Moorde – ’n polisie-eenheid wat ingestel is om politieke sluipmoorde te ondersoek – hanteer is, en dat hy probeer het om die taakspan se dossiere na sy eie kantoor te laat oordra. Sibiya het aspekte van sy skorsing in die hof betwis, maar in September 2025 is ’n aansoek in die Pretoriase Hooggeregshof om na sy pos terug te keer, van die hand gewys; die hof het geweier om die besluit om hom met verlof te plaas terwyl ondersoeke voortduur, tersyde te stel.<ref>[https://ewn.co.za/2025/09/09/crime-detection-deputy-head-sibiya-loses-court-bid-to-return-to-work "Crime detection deputy head Sibiya loses court bid to return to work"], EWN. 9 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref><ref>[https://www.saflii.org/za/cases/ZAGPPHC/2025/910.html "Sibiya v South African Police Department and Others"], SAFLII. 9 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het in die middelpunt van openbare omstredenheid beland nadat die polisiehoof van KwaZulu-Natal, luitenant-generaal [[Nhlanhla Mkhwanazi]], en ander plofbare openbare bewerings gemaak het oor die ontbinding van die taakspan deur Sibiya en minister van polisie [[Senzo Mchunu]] sonder die nasionale kommissaris se medewete. Mkhwanazi het senior figure soos Sibiya, Mchunu en ander in die openbaar daarvan beskuldig dat hulle ondersoeke belemmer of ondermyn; sy bewerings het ’n reeks senior amptenare betrek en aanleiding gegee tot reaksies van die uitvoerende gesag, die parlement en vervolgingsowerhede.<ref>[https://apnews.com/article/south-africa-police-minister-crime-syndicates-3b28a7e3c5b844dbb192c8494c85d79a "Top South African official accuses police minister of colluding with crime syndicates"], AP News. 7 Julie 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya het bewerings dat hy 'n "skelm" (of onbehoorlik optredende) beampte was, ontken en bespiegelinge verwerp dat hy met misdadigers saamgesweer of dossiere onwettig herlei het toe hy in Oktober 2025 voor die parlementêre ad-hoc-komitee getuig het oor sy rol en besluite rakende die ontbinding. Hy het vriendskappe of onbehoorlike verhoudings met genoemde kriminele verdagtes ontken, hoewel hy erken het dat hy sekere individue in die polisiewêreld geken het. Die parlementêre komitee hou die saak onder die loep en het gevra vir verdere ondersoek en bewyse van betrokke partye.<ref>[https://www.parliament.gov.za/news/ad-hoc-committee-probes-explosive-testimony-deputy-police-commissioner-sibiya "Ad Hoc Committee Probes Explosive Testimony From Deputy Police Commissioner Sibiya"], Parliament of South Africa. 15 Oktober 2025. Besoek op 21 Oktober 2025.</ref><ref>[https://www.sabcnews.com/sabcnews/sibiya-denies-being-a-rogue-police-officer/ "Sibiya denies being a rogue police officer"], SABC News. 14 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya is verbind aan 'n aantal sensitiewe ondersoeke—insluitend dié na polities gemotiveerde moorde en die hoëprofielmoord op openbare figure soos Senzo Meyiwa—vanweë sy senior ondersoekrol by die polisie en die speur-eenhede onder sy toesig.<ref>[https://mg.co.za/article/2025-10-13-sibiya-raises-conflict-of-interest-concerns-over-police-corruption-probe-committee-members/ "Sibiya raises conflict of interest concerns over police corruption probe committee members"], Mail & Guardian. 13 Oktober 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya se situasie het bygedra tot politieke onstuimigheid in Suid-Afrika se veiligheidsektor. Die bewerings teen hom en ander senior amptenare het gelei tot oproepe om onafhanklike ondersoeke; dit was een van die faktore in president [[Cyril Ramaphosa]] se besluit om Mchunu met spesiale verlof te plaas en die [[Madlanga-kommissie]] aan te stel om bewerings van samespanning tussen staatsamptenare en georganiseerde misdaad te ondersoek, asook om senior politieke figure te skors in afwagting van die ondersoek se uitkomste. Opposisiepartye en burgerlike organisasies het deursigtigheid en vinnige optrede geëis om openbare vertroue in polisierinstellings te herstel.<ref>[https://www.pbs.org/newshour/world/south-african-police-official-testifies-on-criminal-syndicate-infiltration-in-government "Top police official testifies on criminal syndicate infiltration in South Africa"], PBS NewsHour. 17 September 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Sibiya is betrokke by siviele litigasie teen die SAPD rakende die wettigheid van sy skorsing en administratiewe stappe wat teen hom geneem is. Verskeie ondersoeke—interne dissiplinêre, kriminele en parlementêre ondersoeke—loop gelyklopend, en verdere hofprosesse word verwag namate bewyse hersien en besluite oor vervolging oorweeg word <ref>[https://www.saflii.org/za/cases/ZAFSHC/2025/232.html "Sibiya v Morgan-Mashale.(6342/2024) &#91;2025&#93; ZAFSHC 232"], SAFLII. 8 Augustus 2025. Besoek 21 Oktober 2025.</ref> Hy het beweer dat die spanning tussen hom en Mkhwanazi verband hou met die pos van Nasionale Kommissaris wat gevul moet word.<ref>{{Cite web |last=Eyaaz |date=2025-10-14 |title='Mkhwanazi wants to block me from becoming national police commissioner', says Sibiya |url=https://mg.co.za/news/2025-10-14-mkhwanazi-wants-to-block-me-from-becoming-national-police-commissioner-says-sibiya/ |access-date=2025-11-07 |website=The Mail & Guardian |language=en-ZA}}</ref> In Februarie 2025 het Getuie F aan die Madlanga-kommissie gesê dat Sibiya hom as 'n koerier gebruik het om kontant by Katiso Molefe en Vusimuzi Matlala af te haal. Matlala het na bewering 20 [[rooibok]]ke aan die geskorste adjunkpolisiekommissaris geskenk.<ref>{{Cite web |last=Moichela |first=Kamogelo |date=2011-10-10 |title=Madlanga Commission {{!}} Shadrack Sibiya to face the music over close ties with alleged cartel figures |url=https://iol.co.za/news/politics/2026-02-17-madlanga-commission-shadrack-sibiya-to-face-the-music-over-close-ties-with-alleged-cartel-figures/ |access-date=2026-02-17 |website=IOL |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Singh |first=Orrin |title=Suspended Deputy National Commissioner Sibiya set to testify at Madlanga Inquiry |url=https://www.ewn.co.za/2026/02/17/suspended-deputy-national-commissioner-sibiya-set-to-testify-at-madlanga-inquiry |access-date=2026-02-17 |website=EWN |language=en}}</ref> == Inhegtenisneming en aanklagte in 2026 == Sibiya is op 21 September 2026 in hegtenis geneem. Hy het die volgende dag in die Randburgse landdroshof verskyn op vyf aanklagte: verkragting, mensehandel, die bevordering van die seksuele benadering van ’n kind en twee aanklagte van die seksuele benadering van ’n kind. Volgens die staat hou die bewerings verband met ’n 18-jarige vrou en ’n 16-jarige meisie. Die saak is tot 29 September uitgestel vir ’n formele borgtogaansoek. Die staat het aangedui dat hy borgtog sou teenstaan, en Sibiya is intussen in aanhouding gehou.<ref>{{Cite web |title=Shadrack Sibiya charged with rape, child sexual grooming and human trafficking |url=https://www.enca.com/news-top-stories/shadrack-sibiya-charged-rape-child-sexual-grooming-and-human-trafficking |website=eNCA |date=22 September 2026 |access-date=24 September 2026}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mabasa |first=NNkateko Joseph |title=Top cop Sibiya detained on charges of sexual grooming and rape |url=https://mg.co.za/news/south-africa/2026-09-22-top-cop-sibiya-detained-on-charges-of-sexual-grooming-and-rape/ |website=Mail & Guardian |date=22 September 2026 |access-date=24 September 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Sibiya, Shadrack }} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse polisiebeamptes]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Korrupsie]] 78xs1zzez19b70wgkay4fsqrxgm759n 1 469621 2970486 2026-09-24T11:16:15Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2970486 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv